Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Aristotele 0 14847 407814 397913 2026-11-05T13:55:45Z Articulivitali 28749 407814 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle by Raphael.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle's Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Sull'interpretazione'', l'''Analitichi primi'', l'''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l'''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a '''sustanza''', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta '''sinolu'''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u '''sillogisimu''', un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] jxmmpk6iszmmx0qn6ddrztqs59trz7c 407815 407814 2026-11-05T13:57:10Z Articulivitali 28749 407815 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle by Raphael.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Sull'interpretazione'', l'''Analitichi primi'', l'''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l'''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a '''sustanza''', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta '''sinolu'''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u '''sillogisimu''', un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] 33ub76ug8i04p3eorsn93aqc1n7h3ze 407816 407815 2026-11-05T13:58:22Z Articulivitali 28749 407816 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Sull'interpretazione'', l'''Analitichi primi'', l'''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l'''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a '''sustanza''', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta '''sinolu'''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u '''sillogisimu''', un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] fg4kbi5efie3s09wx3b14gztgs9018m 407817 407816 2026-11-05T15:23:20Z Articulivitali 28749 /* Opere */ 407817 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l'''Analitichi primi'', l'''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l'''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a '''sustanza''', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta '''sinolu'''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u '''sillogisimu''', un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] bjxyg3518iyu2z2u99iiqlkegwenvd4 407818 407817 2026-11-05T15:23:40Z Articulivitali 28749 /* Opere */ 407818 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l' ''Analitichi primi'', l' ''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l'''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a '''sustanza''', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta '''sinolu'''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u '''sillogisimu''', un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] 7wd8bnc3ub3bef43puasmogul7m5npa 407819 407818 2026-11-05T15:24:03Z Articulivitali 28749 /* Opere */ 407819 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l' ''Analitichi primi'', l' ''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l' ''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a '''sustanza''', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta '''sinolu'''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u '''sillogisimu''', un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] i35zd3dyvgyyi2oysug1liaqo559evj 407820 407819 2026-11-05T15:24:18Z Articulivitali 28749 /* Metafisica è essere */ 407820 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l' ''Analitichi primi'', l' ''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l' ''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a ''sustanza'', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta ''sinolu''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u '''sillogisimu''', un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] ovhdnk6nwe8bj0wfplmlc7v2c3ydgj2 407821 407820 2026-11-05T15:24:35Z Articulivitali 28749 /* Cunniscenza è logica */ 407821 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l' ''Analitichi primi'', l' ''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l' ''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a ''sustanza'', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta ''sinolu''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u [[sillogisimu]], un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e '''virtù etiche''', acquistate per l'abitudine, da e '''virtù intellettuale''', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] 5qy9agsvy5a0yx4xv7skk3ip0cbpjz7 407822 407821 2026-11-05T15:24:52Z Articulivitali 28749 /* Etica */ 407822 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, n ne era citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l' ''Analitichi primi'', l' ''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l' ''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a ''sustanza'', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta ''sinolu''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u [[sillogisimu]], un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e ''virtù etiche'', acquistate per l'abitudine, da e ''virtù intellettuale'', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] 7t0o9plb14gkejurdzehp4bsqr7aubt 407823 407822 2026-11-05T15:25:34Z Articulivitali 28749 /* Biugrafia */ 407823 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, ùn ne era micca citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbo]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l' ''Analitichi primi'', l' ''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l' ''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a ''sustanza'', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta ''sinolu''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u [[sillogisimu]], un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e ''virtù etiche'', acquistate per l'abitudine, da e ''virtù intellettuale'', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] 4ulun3sie0orvc635sg8qki0dw78rjs 407824 407823 2026-11-05T16:51:50Z Articulivitali 28749 /* Biugrafia */ 407824 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biugrafia | titulu = Aristotele | nome_in_lingua_nativa = Ἀριστοτέλης | image = Aristotle Altemps Inv8575.jpg | descrizzione = Aristotele in ''A scola di Atene'' di [[Raffaello Sanzio]], 1509 | nome_e_cognome = | nascita = 384 AC | locu_nascita = Stagira | morte = 322 AC | locu_morte = | anni_attivi = | firma = | attivita = Filosofu | squadra = | naziunalita = }} [[File:Aristoteles Louvre.jpg|miniatura|Aristotele, scultura esposta à u [[Museu di u Louvre]]]] '''Aristotele''' (in grecu anticu Ἀριστοτέλης; [[Stagira]], 384 o 383 a.C. – [[Calcide]], 322 a.C.) hè statu un filòsufu è scentificu grecu. Discepulu di [[Platone]], hè cunsideratu unu di i pensadori i più impurtanti di a filusufia antica. I so scritti trattanu di numerosi duminii, frà i quali a logica, a metafisica, l'etica, a pulitica, a fisica, a biulugia è a puesia. Aristotele hà fundatu in Atene una scola cunnisciuta cù u nome di [[Peripatu]]. E so idee anu influenzatu prufundamente a filusufia è a scienza in Europa è in u mondu islamicu è ebraicu. == Biugrafia == [[File:Ancient stagira greece 01.jpg|thumb|Resti di e muraglie di [[Stagira]]]] Aristotele hè natu in [[Stagira]], cità greca situata in a parte nordorientale di a penisula Calcidica. U so babbu, Nicomacu, era medicu à a corte di [[Aminta III di Macedonia]]. Hè pussibule chì l'ambiente di a famiglia è u travagliu di u babbu anu cuntribuitu à u so interessu pè a natura è u corpu umanu. Orfanu quand'ellu era sempre ghjovanu, Aristotele hè statu allevatu da u so tutore Prossenu in [[Atarneu]], in Asia Minore. Versu u 367 a.C., si n'hè andatu in [[Atene]] è hè entratu in l'[[Accademia di Platone]], induv'ellu hè firmatu circa vinti anni. Bench'ellu campessi è studiessi in Atene, ùn ne era micca citatinu: avia u statutu di meticu, vale à dì di stranieru residente. Dopu à a morte di Platone, in u 347 a.C., Aristotele hà lasciatu l'Accademia. Cù [[Senocrate]], hè andatu à a corte di [[Ermia di Atarneu]], prima in Atarneu è dopu in [[Assu (Turchia)|Assu]]. Quì hà participatu à l'attività d'una scola è hà cuntinuatu e so ricerche. In seguitu hà campatu in [[Mitilene]], in l'isula di [[Lesbu]], induv'ellu s'hè interessatu in particulare à a biulugia è à l'osservazione di l'animali. Versu u 343 a.C., u rè [[Filippu II di Macedonia]] l'hà chjamatu à [[Pella]] per ch'ellu fessi da precettore à u so figliolu, u futuru [[Lisandru Magnu]]. Aristotele l'avaria datu una furmazione basata nantu à a cultura greca, a puesia è a pulitica. Ùn si cunnoscenu bè i particulari di st'insignamentu. === U Peripatu === [[File:Aristotle’s Lyceum (Lykeion), Athens (45180134045).jpg|miniatura|U situ archeulugicu di u Peripatu in Atene]] Versu u 335 a.C., Aristotele hè vultatu in Atene è ci hà fundatu una scola in un ginnasiu dedicatu à Apollu Liceu. A scola hè stata chjamata [[Peripatu]], da una parolla greca chì si riferisce à una spassighjata o à un porticu induve u maestru è i so discìpuli camminavanu mentre discurrìanu. U Peripatu era un locu d'insignamentu è di ricerca. Aristotele è i so cullaburatori si sò occupati di parechje discipline, trà e quale a biulugia, a botanica, l'astrunumia è a pulitica. E lezzione trattavanu temi diffarenti secondu u publicu: certi corsi eranu destinati à i discìpuli, altri eranu cunferenze aperte à un publicu più largu. Dopu à a morte di Lisandru Magnu, in u 323 a.C., l'ostilità versu i Macedoni s'hè rinfurzata in Atene. Aristotele, accusatu d'empietà per via di i so ligami cù a corte macedone, hà lasciatu a cità è s'hè rifugiatu in Calcide, in Eubea. Hè mortu quì l'annu dopu, in u 322 a.C. == Opere == [[File:Aristotle Categoriae page 1.png|miniatura|Pagina di l'''Organon'' d'Aristotele]] L'opere d'Aristotele sò state trasmesse in cundizione cumplicate. Parechji scritti destinati à u publicu, cumpresi i dialoghi di ghjuventù, ùn sò ghjunti sin'à noi chè in frammenti. A maiò parte di i testi cunservati sò trattati ligati à u so insignamentu in u Peripatu. Dopu à a so morte, a biblioteca è i scritti sò passati à u so discepulu [[Teofrastu]]. Sicondu una tradizione antica, una parte di i manuscritti hè stata purtata in Asia Minore è più tardi ritruvata è purtata torna in Atene. In u I seculu a.C., [[Andronicu di Rodi]] hà urganizatu una nova edizione di i trattati. A trasmissione di i testi è e so riedizione facenu difficiule di stabilisce cun certezza a data è l'ordine di cumpusizione di parechje opere. I scritti aristotelichi sò spartuti di regula secondu i so temi: ''Logica'': i testi riuniti dopu sottu à u nome d'''[[Organon]]'', frà i quali e ''Categorie'', ''Nantu à l'interpretazione'', l' ''Analitichi primi'', l' ''Analitichi secondi'', i ''Topichi'' è e ''Confutazione sofistiche''. ''Metafisica'': una racolta di quattordeci libri cunnisciuta cù u titulu di ''[[Metafisica (Aristotele)|Metafisica]]'', datu à l'opera dopu à a morte di Aristotele. ''Fisica è scienze di a natura'': a ''[[Fisica (Aristotele)|Fisica]]'', ''Nantu à u celu'', ''Nantu à a generazione è a curruzzione'', i ''Meteorologichi'' è diversi trattati nant'à l'animali. ''Anima è vita'': ''[[Nantu à l'anima]]'' è i testi riuniti sottu à u nome di ''Parva naturalia''. ''Etica'': l' ''[[Etica Nicomachea]]'', l'''Etica Eudemia'' è a ''Grande etica''. ''Pulitica'': a ''[[Pulitica (Aristotele)|Pulitica]]'' è a ''Custituzione d'Atene''. ''Retorica è puesia'': a ''[[Retorica (Aristotele)|Retorica]]'' è a ''[[Puetica (Aristotele)|Puetica]]''. Parechje opere attribuite à Aristotele in l'antichità sò state cunsiderate apocrife da i studiosi muderni. == Filusufia == === E cause è a natura === [[File:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|miniatura|Platone è Aristotele, particulari di a ''Scola di Atene'' di Raffaello]] Aristotele cerca di spiegà cumu si producenu i cambiamenti in a natura senza suppone chì e forme di e cose esistinu in un mondu spiccatu, cum'era in certe interpretazione di a filusufia di Platone. Per Aristotele, a forma hè presente in e cose stesse è a materia hà a pussibilità di piglià una forma particulare. Per spiegà un essere o un avvenimentu, Aristotele distingue quattru cause: a ''causa materiale'', vale à dì a materia di a quale una cosa hè fatta; a ''causa furmale'', vale à dì a forma o l'essenza chì a face esse ciò ch'ella hè; a ''causa efficiente'', vale à dì ciò chì mette in ballu u cambiamentu; a ''causa finale'', vale à dì u scopu versu u quale u cambiamentu tende. A natura, secondu Aristotele, ùn cambia micca à l'accasu: i cambiamenti si facenu secondu pussibilità è scopi chì appartenenu à e cose stesse. U passaghju da ciò chì hè pussibule à ciò chì hè realizatu hè à spessu discrittu cù i cuncetti di ''putenza'' è d'''attu''. === Metafisica è essere === [[File:Alexander and Aristotle.jpg|miniatura|Aristotele è Lisandru Magnu, illustrazione di Charles Laplante (1866)]] A metafisica, chjamata da Aristotele «filusufia prima», studieghja l'essere in quantu essere. L'essere ùn si dice micca in un solu modu: l'oghjetti, e so qualità, e so quantità è e so rilazione sò tutti, in sensi sfarenti, cose chì «sò». Aristotele dà una piazza centrale à a ''sustanza'', vale à dì ciò chì esiste in modu autonomu. A sustanza individuale — per esempiu un omu o un animale — hè distinta da e so qualità, chì ùn ponu esiste da per elle. In un essere individuale, a materia è a forma sò unite; sta unione hè chjamata qualchì volta ''sinolu''. Aristotele distingue dinù dece categurie per discrive i modi di esse: sustanza, quantità, qualità, rilazione, locu, tempu, pusizione, statu, azzione è passione. === U mutore immobile === In a so spiegazione di u muvimentu, Aristotele sustene chì una seria di mutori è di cose mosse n pò cuntinuà senza fine. Deve dunque esiste un principiu chì move senza esse mossu: u ''mutore immobile''. Stu principiu hè attu puru, senza materia è senza putenza micca realizata. Hè ancu discrittu cum'è «pensamentu di u pensamentu», postu chì u so pensamentu hà per oghjettu a so propria perfezzione. === Cunniscenza è logica === Aristotele attribuisce una grande impurtanza à a sperienza sensuriale. A cunniscenza principia cù e sensazione, chì furniscenu infurmazione nant'à e cose particulare. A memoria è a sperienza permettenu dopu di ricunnosce ciò chì l'oghjetti anu in cumunu. L'intellettu pò tandu capisce e forme è e cause generale. Aristotele hà stabilitu e base di a logica furmale, ch'ellu chjama piuttostu «analitica». U so strumentu più cunnisciutu hè u [[sillogisimu]], un raghjunamentu furmatu da premesse chì portanu à una cunclusione. Per esempiu: tutti l'omi sò murtali; Socrate hè un omu; dunque Socrate hè murtale. A validità di u raghjunamentu dipende da a so struttura, ma per ghjunghje à una verità e premesse devenu esse vere. Aristotele distingue a dimustrazione, chì parte da principii veri, da a dialettica, chì esamineghja tesi à parte si da opinione ammesse da l'interlucutori. == Etica è pulitica == === Etica === In l'''Etica Nicomachea'', Aristotele indaga nantu à u modu di campà bè. U scopu di a vita umana hè a felicità, chjamata in grecu ''eudaimonia''. A felicità ùn hè micca solu un sintimu passageru: hè una manera di campà è d'agisce in cunfurmità cù e capacità proprie di l'essere umanu, in particulare a raghjone. Aristotele distingue e ''virtù etiche'', acquistate per l'abitudine, da e ''virtù intellettuale'', chì si sviloppanu cù l'insignamentu è a riflessione. Parechje virtù etiche consistenu à truvà u «ghjustu mezu» trà dui eccessi. U curaghju, per esempiu, hè trà a vigliaccheria è a temerità. Stu mezu n hè micca listessu per tutti: dipende da e circustanze è deve esse determinatu cù a raghjone. Trà e virtù intellettuale, Aristotele distingue a prudenza, chì aiuta à decide cumu agisce, è a savviezza, chì cerca a cunniscenza di e verità più alte. A cuntemplazione hè cunsiderata una forma particularmente cumpleta di felicità. Aristotele tratta dinù di l'amicizia, chjamata ''philia''. Distingue l'amicizie basate annantu à l'utilità, quelle basate annantu à u piacè è quelle fundate nantu à a virtù. L'amicizia virtuosa hè, à i so ochji, a più stabile, perchè ognunu vole u bè di l'altru per ellu stessu. === Pulitica === Aristotele cunsidereghja l'essere umanu un «animale puliticu»: a vita in cumunità face parte di a so natura. A cità permette à i citadini di circà inseme u bè cumunu è di sviluppà una vita cumpleta. In a ''Pulitica'', Aristotele distingue parechje forme di guvernu secondu chì u putere sia esercitatu da una sola persona, da uni pochi o da parechji. À ogni forma ghjusta pò currisponde una degenerazione: a munarchia pò diventà tirannia, l'aristucrazia pò diventà oligarchia è u guvernu di parechji pò serve solu l'interessi d'una parte di a pupulazione. Aristotele favurisce una forma mista è moderata, chjamata ''politeia'', chì pò pruteghje a stabilità di a cità. E so idee pulitiche riflettenu ancu e disugualità di a sucetà greca di u so tempu. Aristotele hà sustenutu a subordinazione di e donne è hà difesu l'esistenza di a schiavitù naturale, pusizione chì sò oghje largamente ricusate. == Scienze di a natura == === Cusmulugia === Aristotele difende un mudellu geucentricu, induve a Terra ferma immobile à u centru di l'universu. U mondu sottu à a Luna hè cumpostu di quattru elementi: terra, acqua, aria è focu. Ogni elementu tende versu u so «locu naturale»: a terra è l'acqua versu u centru, l'aria è u focu versu l'altu. Aristotele suppone chì i corpi celesti sianu fatti d'un elementu differente, l'etere, è si movinu annantu à sfere cuncentriche. Cuntrariamente à u mondu terraniu, sottumessu à a generazione è à a curruzzione, u celu hè cunsideratu eternu è regulare. Stu mudellu hà influenzatu a cu­ncezzione europea di l'universu durante parechji seculi, ancu s'ellu hè statu rimpiazzatu da l'astrunumia muderna. === Biulugia === Aristotele hà fattu osservazione è descrizzione di numerosi animali, è hà pruvatu à classificà li secondu e so caratteristiche. In i so trattati biologichi tratta, frà altre cose, di l'anatumia, di a ripruduzzione è di u sviluppu di l'embrioni. Hà ancu ricunnisciutu chì i delfini è e balene ùn sò pesci, postu ch'elli rispiranu cù pulmoni. Parechje di e so spiegazione biologiche eranu sbagliate, è certi aspetti di e so idee sò stati curretti solu parechji seculi dopu. Eppuru, u so metudu d'osservazione è di classificazione hà avutu una influenza impurtante in a storia di a biulugia. == Furtuna == L'opere d'Aristotele anu avutu una longa influenza in a filusufia è in e scienze. In l'antichità, i so discìpuli anu cuntinuatu u travagliu di u Peripatu. In u Medievu, i so scritti sò stati studiati è cummentati da filosofi di lingua araba, ebraica è latina, frà i quali [[Avicenna]], [[Averroè]] è [[Mosè Maimonide]]. In Europa, e traduzzione latine di l'opere aristoteliche anu avutu un rollu maiò in l'insignamentu universitariu. [[Tumasgiu d'Aquinu]] hà integratu parechje idee d'Aristotele in a filusufia cristiana. U so pensamentu hè statu dinù studiatu durante u Rinascimentu è in l'epiche più recente. Aristotele hè statu spessu cunsideratu una figura fundamentale per u sviluppu di a logica, di a biulugia, di a metafisica è di a teoria pulitica. E so idee sò sempre esaminate è discutute in a filusufia muderna. == Note == <references/> [[Categoria:Filosufi grechi]] [[Categoria:Biuloghi grechi]] [[Categoria:Scritturi grechi]] [[Categoria:Biugrafia]] ax4vbzl7403uvoks5j4vsuqcroqq30l Aritmetica 0 22484 407825 407649 2026-11-06T09:01:08Z Articulivitali 28749 407825 wikitext text/x-wiki [[File:Tables generales aritmetique MG 2108.jpg|thumb|Tavula d'aritmetica per i ziteddi, Lausanne, [[1835]]]] L<noinclude>'</noinclude>'''aritmetica''' (da u grecu ἀριθμός ''arithmos'', "numaru" è τική τέχνη, ''tiké téchne'', "arti" o "mistieri") hè un ramu di i [[Matematica|matematichi]] chì cunsisti in u studiu di i numari, in particulari riguardu à i prubità di l'uparazioni tradiziunali annantu à quissi - addizioni, suttrazzioni, multiplicazioni, divisioni, spuninziazioni è estrazioni di radichi.<ref>'Ss'articulu pruveni in parti da l'articulu currispundenti di a wikipedia in inglesu.</ref> L'aritmetica hè una parti elementaria di a tiuria di i numari, è quist'ultima hè cunsidarata com'è una di i divisioni supiriori di i matematichi muderni, incù l'[[algebra]], a [[Geumitria|giumitria]] è l'[[analisi matematica|analisa]]. I termini aritmetica è aritmetica supiriori sò stati apradati sinu à u principiu di u 20u seculu com'è sinonimi di tiuria di i numari, è sò calchì volta dinò apradati pà disignà una parti più larga di a tiuria di i numari. ==Storia== *Articulu principali : [[Storia di l'aritmetica]] [[File:Os_d'Ishango_IRSNB.JPG|thumb|250px|right|L'ossu d'Ishango hè espostu à l'Istitutu reali di i scenzi naturali di Belgica.]] A preistoria di l'aritmetica si limiteghja à un picculu numaru d'artefatti, chì poni indicà a cuncizzioni di l'addizioni è di a suttrazzioni, u più cunnisciutu essendu l'[[ossu d'Ishango]] d'[[Africa]] cintrali, datendu di trà 20.000 è 18.000 avanti G.-C., bench'è a so intarpritazioni fussi cuntistata. I più tracci anziani scritti indicheghjani ch'è l'Egizziani è i Babiluniani apradavani tutti l'uparazioni aritmetichi elementarii da 2.000 anni innanzi à Cristu. 'Ssi artefatti ùn svelani micca sempri u prucidimentu spicificu usatu pà risolva i prublemi, ma i carattaristichi di u sistemu numarali particulari influenzani mori a cumplissità di i metudi. U sistemu ieruglificu di i ciffri egizziani, com'è i ciffri rumani ultiriori, scendini da i marchi di punteghju apradati pà cuntà. In tremindù casi, 'ss'urighjina hà datu locu à valori chì apradavani una basa decimali, ma ùn cumprindiani micca nutazioni pusiziunali. I calculi cumplessi effittuati incù i ciffri rumani nicissitavani l'aiutu di una tavula da cuntà (o abacu rumanu) pà ottena i risultati. I primi sistemi numerichi chì inchjudiani una nutazioni pusiziunali ùn erani micca decimali, in particulari u sistemu sessagesimali (basa 60) par i ciffri babiluniani, è u sistemu vigesimali (basa 20) chì difinia i ciffri maya. Grazia à 'ssu cuncettu di valori di pusizioni, a pussibilità di riimprudà listessi ciffri pà diffarenti valori hà cuntribuitu à l'elaburazioni di metudi di calculu più simplici è più efficaci. U sviluppu storicu cuntinuu di l'aritmetica muderna principia incù a civilisazioni ellinistica di a [[Grecia|Grecia antica]], bench'edda fussi nata beddu dopu ch'è l'asempii babilunianu è egizzianu. Innanzi à i travagli d'Euclidi, versu 300 avanti G.-C., i studii grechi in matematichi si sò soprapposti à i cridenzi filusofichi è mistichi. Par indittu, [[Nicomacu]] hà riassuntu u puntu di vista di l'approcciu [[Pitagoru|pitagoricu]] di i numari è di i so rilazioni mutui in a so ''Intruduzioni à l'aritmetica''. I ciffri grechi erani usati da [[Archimede|Archimedi]], Diofantu è d'altri in una nutazioni pusiziunali micca assà diffarenti di a nutazioni muderna. I grechi antichi ùn aviani micca simbulu pà u zeru sinu à u periudu ellinisticu, è apradavani trè insemi distinti di simbuli pà i ciffri : unu insemu par a pusizioni di l'unità, unu par a pusizioni di i dicini è unu pà i cintunari. Par a pusizioni di i migliaii, riimprudavani i simbuli di a pusizioni di l'unità, è tira è tocca. U so alguritmu d'addizioni era listessu à u metudu mudernu, è u so alguritmu di multiplicazioni ùn era ch'è appena diffarenti. U so alguritmu di divisioni longa era listessu, è l'alguritmu di a radica quatrata ciffru par ciffru, pupularamenti usatu insin'à u XXu seculu, era cunnisciutu da Archimedi (chì l'avarà forsi invintatu). U prifiria à u metudu d'apprussimazioni successiva di Hero chì, à quandu calculatu, un ciffru ùn cambia micca, è i radichi quatrati di i quatrati parfetti, com'è 7485696, si tarmineghjani subitu subitu da 2736. Pà i numari cumpurtendu una parti frazziunaria, com'è 546,934, apradavani i putenzi negativi di 60 - inveci di putenzi negativi di 10 par a parti frazziunaria 0,934. L'anziani Chinesi aviani i studii aritmetichi avanzati datendu di a dinastia Shang è parsuvitendu si sinu à a dinastia Tang, da i numari di basa à l'algebra avanzata. L'anziani Chinesi apradavani una nutazioni pusiziunali simili à quidda di i Grechi. Comu ùn aviani micca nemmenu un simbulu par u zeru, aviani unu insemu di simbuli par a pusizioni di l'unità, è un sicondu insemu pà a pusizioni di i dicini. Par a piazza di i cintunari, riimprudavani dopu i simbuli di a piazza di l'unità, è tira è tocca. I so simbuli erani basati annantu à l'anziani piccioli di cuntera. U mumentu asattu induva i Chinesi ani cuminciatu à calculà incù a ripprisintazioni pusiziunali hè scunnisciutu, ma si sà ch'è l'aduzzioni hà cuminciatu innanzi à 400 av. G.-C. I Chinesi di l'Antichità sò stati i primi à scopra, à capiscia è à appiicà di manera significativa i numari negativi. Quissa hè spiigatu in i ''Novi capituli annantu à l'arti matematicu'' (Jiuzhang Suanshu), chì hè statu scrittu da Liu Hui è datatu di u 2u seculu innanzi à G-C. [[File:Leibnitzrechenmaschine.jpg|thumb|left|250px|U ''Stepped Reckoner'' di Leibniz era a prima calculatrici capaci di effittuà i quattru uparazioni aritmetichi.]] U sviluppu prugrissivu di u sistemu numericu indùarabu hà parmissu di cuncipiscia di manera indipindenti u cuncettu di valori di piazza è a nutazioni pusiziunali, chì cumbineghjani i metudi di calculu più simplici incù una basa decimali è l'utilisazioni di un ciffru ripprisintendu u 0. Quissa hà parmissu à u sistemu di ripprisintà di manera cuerenti i grandi è i picculi numari intrei, un'approcciu chì hà finitu par rimpiazzà tutti l'altri sistemi. À u principiu di u 6u seculu di a noscia ebbica, u matematicu indianu [[Âryabhatà|Aryabhata]] hà intigratu una virsioni esistenti di 'ssu sistemu in i so travagli ed hà spirimintatu diffarenti nutazioni. À u 7u seculu, [[Brahmagupta]] hà stabulitu l'usu di 0 com'è un numaru distintu ed hà ditarminatu i risultati di a multiplicazioni, di a divisioni, di l'addizioni è di a suttrazzioni di zeru è di tutti l'altri numari, cacciatu ni u risultatu di a divisioni via zeru. U so cuntimpuraneu, u vescu siriacu Severus Sebokht (650 dopu à G.-C.) hà dichjaratu : "L'Indiani pussedini un metudu di calculu ch'è nisciuna parola ùn saparia abbastanza ludà. U so sistemu raziunali di matematichi, o di u so metudu di calculu. Vogliu parlà di u sistemu usendu novi simbuli". L'Arabi ani dinò amparatu 'ssu metudu novu è l'ani chjamata ''hesab''. Bench'è u ''Codex Vigilanus'' discrivi una prima forma di ciffri arabi (umittendu u 0) da 976 dopu à G.-C., hè par u più [[Leonardu Fibonacci|Liunardu di Pisa]] ([[Leonardu Fibonacci]]) chì hà spartu a so utilisazioni in l'[[Auropa]] sana dopu à a publicazioni di u so libru ''Liber Abaci'' in u 1202. Hà scrittu : "U metudu di l'Indiani (in latinu ''Modus Indorum'') surpassa ogni metudu di calculu cunnisciutu. Hè un metudu maravigliosu. Facini i so calculi usendu novi ciffri è u simbulu zeru". À u [[Medievu]], l'aritmetica era unu di i setti arti liberali insignati à l'[[università]]. U sviluppu di l'algebra in u mondu islamicu medievali, ma ancu in l'Auropa di a Rinascita, hè una cunsiquenza di a simplificazioni trimenda di u calculu di a nutazioni decimali. Diversi tipi d'arnesi sò stati invintati è largamenti usati pà aghjivuliscia i calculi numerichi. Innanzi à a Rinascita, si trattava di diversi tipi d'abbachi. Frà l'asempii più ricenti, a parsona trova i righi da calculu, i nomugrammi è i calculatrici miccanichi, com'è a calculatrici di Pascal. Oghji, sò stati suppiantati da i calculatrici elettronichi è l'urdinatori. ==Uparazioni aritmetichi== *Da veda dinò: [[Uparazioni algebrica]] L'uparazioni aritmetichi di basa sò l'addizioni, a suttrazzioni, a multiplicazioni è a divisioni, bench'è l'aritmetica cumprendi dinò l'uparazioni più avanzati, tali i manipulazioni di parcenti, i radichi quatrati, a spuninziazioni, i funzioni lugaritmichi, è ancu i funzioni [[Trigunumitria|trigunumetrichi]], in listessa vena ch'è i lugaritmi (prosthaphaeresis). I sprissioni aritmetichi devini essa valutati siont'è a siquenza d'uparazioni privista. Esistini parechji metudi pà spicificà la, sii - a più currenti, incù a nutazioni infissa - apradendu in modu esplicitu i parintesi è appughjendu si annantu à reguli di pricedenza, sii usendu una nutazioni prefissa o postfissa, chì fissani di manera singula l'ordini d'esecuzioni da par eddi. Ogni insemu d'ughjetti annantu à u quali i quattru uparazioni aritmetichi (cacciatu ni a divisioni par zeru) poni essa effittuati, è induva 'ssi quattru uparazioni ubbidiscini à i leghji soliti (cumpresu a distributività), hè chjamatu un campu. ===Addizioni=== *Articulu principali : [[Addizioni]] L'addizioni, disignata da u simbulu '''+''', hè a più uparazioni fundamintali di l'aritmetica. In a so forma a più simplicia, l'addizioni cumbineghja dui numari, l'addizioni o termini, in un solu numaru, a somma di i numari (com'è 2 + 2 = 4 o 3 + 5 = 8). L'addizioni di un numaru finitu di numari pò essa cunsidarata com'è un'addizioni simplicia ripituta ; 'ssa prucidura hè cunnisciuta sottu u nomu di intimazioni, un termini dinò apradatu par disignà a difinizioni di "l'addizioni di un numaru infinitu di numari" in una seria infinita. L'addizioni ripituta di u numaru 1 hè a più forma elementaria di cuntera. U risultatu di l'addizioni di 1 hè generalamenti chjamatu u succissori di u numaru iniziali. L'addizioni essendu cummutativa è assuciativa, l'ordini in u quali i termini di una seria infinita sò aghjunti ùn hà micca impurtanza. U numaru 0 hà a prubità ch'è, quandu eddu hè aghjuntu à qualsiasi numaru, dà listessu numaru ; hè dunqua l'elementu d'idantità di l'addizioni, o l'idantità additiva. Pà ogni numaru ''x'', esisti un numaru nutatu ''-x'', chjamatu l'uppostu di x, tali ''x + (-x) = 0'' è ''(-x) + x = 0''. L'uppostu di x hè dunqua l'inversu di x riguardu à l'addizioni, o l'inversu additivu di x. Par isempiu, l'uppostu di 7 hè -7, apposta chì 7 + (-7) = 0. L'addizioni pò dinò essa intarpritata di manera giumetrica, com'è in l'asempiu siguenti. S'è no avemu dui bastona di lunghezzi 2 è 5, tandu, s'è i bastona sò alliniati unu appressu à l'altru, a lunghezza di u bastonu cumbinatu diventa 7, apposta chì 2 + 5 = 7. ===Suttrazzioni=== *Articulu principali : [[Suttrazzioni]] *Da veda dinò: [[Metudu di i cumplementi]] A suttrazzioni, disignata da u simbulu '''-''', hè l'uparazioni inversa di l'addizioni. A suttrazzioni parmetti di truvà a diffarenza trà dui numari, u sminuendu è u suttraendu: D = M - S. Appiddendu ni à l'addizioni pricidentamenti discritta, quissa riveni à dì ch'è a diffarenza hè u numaru chì, aghjuntu à u suttraendu, dà u sminuendu : D + S = M. Par l'argumenti pusitivi, M è S si virificheghjani: S'è u sminuendu hè più maiò ch'è u suttraendu, a diffarenza D hè pusitiva. S'è u sminuendu hè più chjucu ch'è u suttraendu, a diffarenza D hè negativa. In tutti i casi, s'è u sminuendu è u suttraendu sò uguali, a diffarenza D = 0. A suttrazzioni ùn hè nè cummutativa nè assuciativa. Pà 'ssa raghjoni, a custruzzioni di 'ssa uparazioni inversa in l'algebra muderna hè à spessu abbandunata à favori di l'intruduzioni di u cuncettu d'elementi inversi (com'eddu hè statu mintuvatu pà l'addizioni), induva a suttrazzioni hè cunsidarata com'è l'addizioni di l'inversu additivu di u suttraendu à a sminuendu, vali à dì a - b = a + (-b). U prezzu subitu di l'abbandonu di l'uparazioni binaria di suttrazzioni hè l'intruduzioni di l'uparazioni unaria (triviali), furniscendu l'inversu additivu par ogni numaru datu, è a perdita di l'accessu immediatu à a nuzioni di diffarenza, chì hè putinzialamenti ingannosa quandu l'argumenti negativi sò implicati. [[File:Laurent de La Hyre - Allegory of Arithmetic - Walters 371917.jpg|thumb|250px|right|Alleguria di l'aritmetica, Laurent de La Hyre, 1650]] Pà ogni ripprisintazioni di i numari, esistini i metudi di calculu di i risultati, chì certi sò particularamenti avantaghjosi par sfruttà i pruciduri, chì esistini pà un'uparazioni, incù picculi mudifichi ancu pà l'altri. Par indittu, l'urdinatori numerichi poni riimprudà i circuiti d'addizioni esistenti è risparmià i circuiti supplemintarii pà metta in opara una suttrazzioni, apradendu u metudu di u cumplementu in dui pà ripprisintà l'inversi additivi, chì hè estremamenti faciuli à metta in sesta in u matiriali (nigazioni). A contraparti hè a riduzioni di mità di a rangata di numari pà una lunghezza di parola fissa. Un metudu in tempi di una volta assà spartu pà ottena un muntanti di muneta currettu, cunniscendu i muntanti duvuti è dati, hè u metudu di a cuntera, chì ùn inghjinareghja micca in modu esplicitu u valori di a diffarenza. Suppunimu ch'è un muntanti P sii datu pà pagà u muntanti richjestu Q, P essendu supiriori à Q. Piuttostu ch'è di effittuà esplicitamenti a suttrazzioni P - Q C è di cuntà 'ssu muntanti C in muneta, u dinaru hè cuntatu principiendu da u succissori di Q, è cuntinuendu in i tappi di a muneta, sinu à ciò ch'è P sii aghjuntu. Bench'è u muntanti cuntatu devi essa uguali à u risultatu di a suttrazzioni P - Q, a suttrazzioni ùn hè mai statu rialmenti effittuata è u valori di P - Q ùn hè micca furnitu da 'ssu metudu. ===Multiplicazioni=== *Articulu principali : [[Multiplicazioni]] A multiplicazioni, disignata da i simbuli <math>\times</math> o <math>\cdot</math> , hè a siconda uparazioni di basa di l'aritmetica. A multiplicazioni parmetti dinò di cumbinà dui numari in un solu numaru, u pruduttu. I dui numari d'urighjina sò chjamati u multiplicatori è u multiplicandu, par u più, o sò simpliciamenti chjamati fattori. A multiplicazioni pò essa cunsidarata com'è un'uparazioni di missa à a scala. S'omu imagineghja ch'è i numari si trovani annantu à una linia, a multiplicazioni via un numaru supiriori à 1, par asempiu x, riveni à stinzà unifurmamenti tuttu ciò chì s'alluntana da 0, di tali manera chì u numaru 1 stessu sii stinzatu insin'à ind'eddu si truvava x. Listessa, a multiplicazioni da un numaru infiriori à 1 riveni à stinzà tuttu ciò chì s'alluntana da 0. À listessu modu, a multiplicazioni via un numaru infiriori à 1 pò essa imaginata com'è una stinzata versu 0, di tali manera chì u numaru 1 và versu u multiplicandu. [[File:Roman tablet employed in making arithmetical calculations (14781129921).jpg|thumb|250px|right|Una tauletta rumana usata pà fà i calculi aritmetichi.]] Un'antra visioni di a multiplicazioni di i numari intrei (stinzevuli à i raziunali ma pocu accissibuli par i riali) cunsisti à cunsidarà la com'è un'addizioni ripituta. Par isempiu. 3 x 4 currispondi sii à l'addizioni di 3 volti un 4, sii di 4 volti un 3, ciò chì dà listessu risultatu. L'avvisi diverghjini annantu à l'intaressu di 'ssi paradigmi in l'insignamentu di i matematichi. A multiplicazioni hè cummutativa è assuciativa ; di più, hè distributiva rispettu à l'addizioni è à a suttrazzioni. L'idantità multiplicativa hè 1, apposta chì a multiplicazioni di ogni numaru via 1 dà listessu numaru. L'inversu multiplicativu di ogni numaru, cacciatu ni 0, hè a reciproca di 'ssu numaru, chì a multiplicazioni di a reciproca di ogni numaru via u numaru stessu dà l'idantità multiplicativa 1. 0 hè u solu numaru senza inversu multiplicativu, è u risultatu di a multiplicazioni di ogni numaru è di 0 hè di novu 0. Si dici ch'è 0 ùn hè micca cuntinutu in u gruppu multiplicativu di i numari. U pruduttu di a è b si scrivi a <math>\times</math> b o a<math>\cdot</math>b. Quandu a o b sò i sprissioni chì ùn si scrivini micca simpliciamenti incù cifri, si scrivi ancu incù a simplicia ghjustappusizioni : ab. In i linguaghji di prugrammazioni infurmatica è i prugiziali (in i quali omu ùn pò usà ch'è i carattari ch'è a parsona trova nurmalamenti annantu à una tastiera), si scrivi à spessu incù un asteriscu: a*b. L'alguritmi mittendu in campu l'uparazioni di multiplicazioni par diversi ripprisintazioni di numari sò beddi più custosi è laburiosi ch'è quiddi di l'addizioni. Quiddi accissibuli pà u calculu manuali riposani sii annantu à u scumpunimentu di i fattori in valori di una sola piazza è l'appiicazioni di un'addizioni ripituta, sii annantu à l'utilisazioni di toli o di righi da calculu, fendu cusì currisponda a multiplicazioni à l'addizioni è viciversu. 'Ssi metudi sò anziani è sò prugrissivamenti rimpiazzati da apparechji mobili. L'urdinatori usani diversi alguritmi suffisticati è altamenti uttimizati par metta in opara a multiplicazioni è a divisioni par i diffarenti furmati di numari pigliati in carica da u so sistemu. ===Divisioni=== *Articulu principali : [[Divisioni (matematichi)]] [[File:Brunsviga 15 mechanical calculator.jpg|thumb|left|250px|A calculatrici miccanica Brunsviga 15]] A divisioni, disignata da i simbuli '''<math>\div</math>''' o <math>/</math>, hè par u più l'uparazioni inversa di a multiplicazioni. A divisioni parmetti di truvà u quuzienti di dui numari, u dividendu divisu via u divisori. Ogni dividendu divisu via zeru hè indefinitu. Pà i numari pusitivi distinti, s'è u dividendu hè più maiò ch'è u divisori, u quuzienti hè supiriori à 1, osinnò hè infiriori o uguali à 1 (una regula simili s'appieca à i numari negativi). U quuzienti multiplicatu via u divisori dà sempri u dividendu. A divisioni ùn hè nè cummutativa nè assuciativa. Cusì, com'è mintuvatu incù a suttrazzioni, a custruzzioni di a divisioni in l'algebra muderna hè scartata à prò di a custruzzioni di l'elementi inversi rispettu à a multiplicazioni. Cusì, a divisioni hè a multiplicazioni di u dividendu incù a reciproca di u divisori com'è fattori, vali à dì: a ÷ b = a × 1/b. In senu à i numari naturali, esisti dinò una nuzioni diffarenti ma cunnessa chjamata divisioni euclidea, chì pruduci dui numari dopu à avè "divisu" un numaru naturali N (numaratori) via un numaru naturali D (dinuminatori) : primamenti, un numaru naturali Q (quuzienti), po un numaru naturali R (restu), veni à dì: N = D×Q + R è 0 ≤ R < Q. In certi cuntesti, in particulari a prugrammazioni infurmatica è l'aritmetica avanzata, a divisioni hè stesa incù un'antra isciuta pà u restu. 'Ss'uparazioni hè à spessu trattata com'è un'uparazioni distinta, l'uparazioni Modulu, disignata da u simbulu <math>%</math> o a parola <math>mod</math>. I diffarenti implemintazioni di a divisioni (gallighjanti, mozza, euclidea, è cetara.) currispondini à diffarenti implemintazioni di u modulu. ==Tiurema fundamintali di l'aritmetica== *Articulu principali : [[Tiurema fundamintali di l'aritmetica]] U tiurema fundamintali di l'aritmetica afferma ch'è ogni numaru intreiu supiriori à 1 hà una fatturisazioni prima singula (una ripprisintazioni di un numaru com'è pruduttu di fattori primi), senza tena conta di l'ordini di i fattori. Par isempiu, 252 ùn hà ch'è una sola fattorisazioni prima : 252 = 22 x 32 x 71. L'Elementi d'Euclidi sò stati i primi à prisintà 'ssu tiurema è à dà ni una prova parziali (chjamata lemma d'Euclidi). U tiurema fundamintali di l'aritmetica hè stata pruvatu pà a prima volta da Carl Friedrich Gauss. U tiurema fundamintali di l'aritmetica hè una di i raghjoni par i quali 1 ùn hè micca cunsidaratu com'è un numaru prima. Frà l'altri raghjoni, citemu u ciarrigliulu d'Eratosteni è a difinizioni stessa di un numaru prima (un numaru naturali supiriori à 1 chì ùn pò essa furmatu multiplichendu dui numari naturali più chjuchi). ==Aritmetica decimali== A ripprisintazioni decimali si riferisci in modu esclusivu, in l'usu currenti, à u sistemu numarali scrittu impiighendu i ciffri arabi com'è ciffri pà una nutazioni pusiziunali di basa 10 ("decimali"). Eppuri, ogni sistemu numarali basatu annantu à i putenzi di 10, par asempiu i ciffri grechi, cirillichi, rumani o chinesi, pò essa discrittu cuncittualamenti com'è una "nutazioni decimali" o una "ripprisintazioni decimali". I metudi muderni pà i quattru uparazioni fundamintali (addizioni, suttrazzioni, multiplicazioni è divisioni) sò stati cuncipiti pà a prima volta da Brahmagupta in India. 'Ssu metudu era cunnisciutu in l'Auropa medievali sottu u nomu di "Modus Indoram" o metudu di l'Indiani. A nutazioni pusiziunali (dinò cunnisciuta sottu u nomu di "nutazioni di i valori di piazza") disigna a ripprisintazioni o a cudifichera di i numari apradendu listessu simbulu par i diffarenti ordini di grandezza (par isempiu, a "piazza di l'unità", a "piazza di i dicini", a "piazza di i cintunari") è, incù un puntu di basa, apradendu listessi simbuli pà ripprisintà i frazzioni (par isempiu, a "piazza di i dicesimi", a "piazza di i cintesimi"). Par indittu, 507,36 ripprisenta 5 cintunari (10<sup>2</sup>), più 0 dicina (10<sup>1</sup>), più 7 unità (10<sup>0</sup>), più 3 dicesimi (10<sup>-1</sup>), più 6 cintesimi (10<sup>-2</sup>). U cuncettu di 0 in tantu ch'è numaru paragunevuli à l'altri ciffri di basamentu hè escinziali à 'ssa nutazioni, com'è u cuncettu di l'usu di 0 com'è carattaru di rimpiazzamentu, è com'è a difinizioni di a multiplicazioni è di l'addizioni incù 0. L'utilisazioni di u 0 com'è carattaru di rimpiazzamentu è, par via di cunsiquenza, l'usu di una nutazioni pusiziunali sò attistati par a prima volta in u testu giainu di l'India intitulatu Lokavibhâga, datatu di 458 dopu à G.-C. è ùn hè ch'è à u principiu di u 13u seculu ch'è 'ssi cuncetti, trasmissi par mezu di l'erudizioni di u mondu arabu, sò stati intradutti in Auropa da Fibonacci apradendu u sistemu numarali indùarabu. L'alguritmu cumprendi l'insemu di i reguli parmittendu di effittuà i calculi aritmetichi usendu 'ssu tipu di numarazioni scritta. Par indittu, l'addizioni pruduci a somma di dui numari arbitrarii. U risultatu hè calculatu da l'addizioni ripituta di ciffri unichi di ogni numaru chì accupa listessa pusizioni, prucedendu da mani dritta à mani manca. Una taula d'addizioni cumpurtendu deci linii è deci culonni affissa tutti i valori pussibuli par ogni incima. S'è una somma individuali varca u valori 9, u risultatu hè ripprisintatu da dui ciffri. U ciffru u più à dritta hè u valori di a pusizioni attuali, è u risultatu di l'addizioni siguenti di i ciffri à manca aumenta u valori di u sicondu ciffru (u più à manca), chì hè sempri uguali à unu (s'eddu ùn hè micca uguali à zeru). Stu aghjustamentu hè chjamatu una ritinuta di u valori 1. U prucessu di multiplicazioni di dui numari arbitrarii hè simili à quiddu di l'addizioni. Una taula di multiplicazioni cumpurtendu deci linii è deci culonni indicheghja i risultati par ogni paghju di ciffri. S'è u pruduttu individuali di un paghju di ciffri hè supiriori à 9, l'aghjustamentu di ritinuta aumenta u risultatu di ogni multiplicazioni ultiriori à parta da i ciffri situati à manca di un valori uguali à u sicondu ciffru (u più à manca), chì hè un valori cumpresu trà 1 è 8 (9 x 9 = 81). I tappi supplemintarii parmettini di difiniscia u risultatu finali. I tecnichi simili esistini pà a suttrazzioni è a divisioni. A criazioni di un prucidimentu currettu par a multiplicazioni riposa annantu à a rilazioni trà i valori di i ciffri aghjacenti. U valori di ogni ciffru di un numarali dipendi di a so pusizioni. Di più, ogni pusizioni à sinistra ripprisenta un valori deci volta supiriori à quiddu di a pusizioni à dritta. In termini matematichi, l'espunenti pà u radix (basa) di 10 aumenta di 1 (versu a manca) o diminuisci di 1 (versu a dritta). Par via di cunsiquenza, u valori di ogni ciffru arbitrariu hè multiplicatu via un valori di a forma 10n incù un numaru intreiu n. A lista di i valori currispundenti à tutti i pusizioni pussibuli par un solu ciffru si scrivi {..., 10<sup>2</sup>, 10, 1, 10<sup>-1</sup>, 10<sup>-2</sup>, ...}. A multiplicazioni ripituta di ogni valori di 'ssa lista da 10 pruduci un'antru valori di a lista. In a tarminulugia matematica, 'ssa carattaristica hè difinita com'è una chjusura, è a lista pricidenti hè discritta com'è chjusa sottu à a multiplicazioni. Hè u basamentu par truvà in modu currettu i risultati di a multiplicazioni apradendu a tecnica pricidenti. 'Ssu risultatu hè un asempiu di l'usi di a tiuria di i numari. ==Aritmetica di l'unità cumposti== L'aritmetica di l'unità cumposti hè l'appiicazioni d'uparazioni aritmetichi à quantità à basi misti tali i peda è i pollici, i galloni è i pinti, i libri è i chilò, è cetara. Innanzi à l'apparsa di i sistemi munitarii è di l'unità di misura decimali, l'aritmetica di l'unità cumposti era largamenti apradata in u cummerciu è l'industria. ===Uparazioni aritmetichi di basa=== [[File:Basic arithmetic operators.svg|thumb|right|I quattru uparatori aritmetichi.]] I tecnichi apradati in l'aritmetica di l'unità cumposti sò stati sviluppati in cori di numarosi seculi è sò beddi ducumintati in numarosi manuali in bon parechji lingui diffarenti In più di i funzioni aritmetichi di basa scuntrati in l'aritmetica decimali, l'aritmetica di l'unità cumposti aprada trè funzioni supplemintarii : * a riduzioni, in a quali una quantità cumposta hè ridutta à una sola quantità. * l'espansioni, funzioni inversa di a riduzioni, hè a cunvirsioni di una quantità sprimata in una sola unità di misura in un'unità cumposta. * a nurmalisazioni hè a cunvirsioni di unu insemu d'unità cumposti in una forma standard. A cunniscenza di a rilazioni trà i diffarenti unità di misura, i so multiplici è i so sottumultiplici custituisci una parti escinziali di l'aritmetica di l'unità cumposti. ==Tiuria di i numari== [[File:Rose Nord Cathédrale de Laon 181008 03.jpg|thumb|[[Antropomorfisimu|Raprisintazioni antrupumorfica]] di l'aritmetica in u [[rusonu]] di a [[cattidrali di Laon]]]] *Articulu principali : [[Tiuria di i numari]] Sinu à u 19u seculu, a tiuria di i numari era sinonimu di "aritmetica". I prublemi abburdati erani dirittamenti liati à l'uparazioni di basa è cuncirnavani a primalità, a divisibilità, è a risuluzioni d'equazioni in numari intrei, com'è l'ultimu tiurema di Fermat. Hè apparsu ch'è a maiò parti di 'ssi prublemi, bench'è assà elementarii à enuncià, sò assà difficiuli è ùn poni essa risolti senza matematichi assà fondi fendu intarvena i cuncetti è i metudi isciuti da numarosi altri rami di i matematichi. Quissa hà datu nascita à nuveddi rami di a tiuria di i numari, com'è a tiuria analitica di i numari, a tiuria algebrica di i numari, a giumitria diufantea è a giumitria aritmetica algebrica. A prova di Wiles di l'ultimu tiurema di Fermat hè un asempiu tipicu di a nicissitatu di ricorra à metudi suffisticati, chì vani beddu aldilà di i metudi classichi di l'aritmetica, par risolva i prublemi chì poni essa enunciati in aritmetica elementaria. ==L'aritmetica in insignamentu== L'insignamentu primariu di i matematichi metti à spessu l'accentu annantu à l'alguritmi par l'aritmetica di i numari naturali, di i numari intrei, di i frazzioni è di i decimali. 'Ssu studiu hè calchì volta cunnisciutu sottu u nomu di algurisimu. A difficultà è l'aspettu pocu mutivanti di 'ssi alguritmi ani à longu cunduttu l'aducatori à rimetta in quistioni 'ssu prugramma, pricunizendu l'insignamentu prumaticciu d'idei matematichi più cintrali è intuitivi. Un muvimentu nutevuli in 'ssa dirizzioni hè statu fattu incù i Matematichi muderni di l'anni 1960 è 1970, chì ani pruvatu à insignà l'aritmetica in l'animu di un sviluppu assiumaticu à parta da a tiuria di l'insemi, un ecu di a pindenza duminanti in i matematichi supiriori. Listessa, l'aritmetica hè stata usata da l'eruditi islamichi cù u fini di insignà l'appiicazioni di i reguli rilativi à a Zakat è à l'Irth. Quissa hè stata fatta in un libru intitulatu ''The Best of Arithmetic'' da Abd-al-Fattah-al-Dumyati. U libru principia incù i fundamenti di i matematichi è passa à a so appiicazioni in i capituli siguenti. == Notes == <references/> == Da veda dinò == * [[Riga da calculu]] * [[Addizioni di i numari naturali ]] * [[Media aritmetica]] * [[Prugrissioni aritmetica]] * [[Prubità aritmetichi]] * [[Assuciatività]] * [[Cummutatività]] * [[Distributività]] * [[Aritmetica elementaria]] * [[Prugrissioni giumetrica]] {{Scienze}} [[Categoria:Matematica|Aritmetica]] kimzlxifuqrjxbdam57ovbozys24637