Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 4 di marzu 0 1613 407868 398676 2026-11-08T10:23:35Z Fausta Samaritani 15085 link, categurie, fix 407868 wikitext text/x-wiki {{Marzu}} U '''4 di marzu''' hè u 63<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu (u 64<sup>u</sup> sì hè bisestile) in u calendariu gregurianu. Restanu 302 ghjorni à a fine di l'annu. == Avenimenti == === In Corsica === == Nascite == == Morti == - [[1916]]: [[Franz Marc]] - pittore tedescu (n. [[1880]]).<br> == Celebrazioni == === Santi === ;[[Santu Casimiru]]. Casimiru hè natu u [[3 d'uttobre]] [[1458]] in [[Craccovia]]. Era u secondu figliolu di Casimiru II, rè di Polonia. Avia una bellissima educazione, chì u babbu l'avia preparatu à a carica reale, ma ellu ùn pensava chè à pregà è à soffre. A notte, cù a cumplicità di un camerieru assai fidu, durmia in terra, à u pede di u lettu, o andava à pregà davanti à e porte chjuse di a chjesa. U babbu, chì avia fattu rè di Boemia u primu figliolu, vulia fà di Casimiru u rè di l'[[Ungheria]], guvernata tandu da Mattiasu Primu. Dendu cum'è scusa chì u populu rinnegava u so rè, u manda cù una [[armata]] per occupà u paese. Ghjuntu à a fruntiera, Casimiru si trova davanti à Mattiasu inturniatu di suldati è, per ùn fà corre u sangue, si ne volta dicendu à u babbu chì l'Ungheresi tenianu sempre à u so rè. U babbu u chjude trè mesi in un castellu. Più bellu piacè ùn li pudia fà chì, custì, passava u so tempu à pregà. Quand'ellu hà 21 anni, li tocca à guvernà a [[Polonia]], mentre chì u babbu passa quattru anni in a [[Lituania]], tandu pruvincia polonese. E' guverna tantu bè chì u babbu prova à maritallu cù a figliola di l'Imperatore germanicu. Casimiru era digià tisicu. I duttori, scelti da u babbu, li dicenu chì issu matrimoniu pudia guariscelu. Ellu risponde chì u solu rimediu à a so malatia era a prighera. Hè mortu à 25 anni, u 4 di marzu [[1484]]. L'anu canunizatu 36 anni dopu è, in u [[1602]], hè statu pruclamatu Santu Patrone di a Polonia. Etimolugia: da u polonese "kasimierz" (''paceru''). Casate: Casimiri. Nomi: Casimir, Casimiro, Casimiru, Casper, Cass, Cassie, Cassy, Kasimir, Kasmira. Nazioni: Lituania, [[Russia]]. Prutezzione: ghjuventù.[https://adecec.net/adecec/santi/03-marzu.php] == Ligami esterni == * [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm] ''Storia di a Corsica''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }} * [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf] ''Almanaccu Adecec'' 2007. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }} [[Categoria:Ghjornu di marzu| 04]] [[Categoria:Marzu]] [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] hqtn1ki14thg1r124ctvfoug8psfepa 20 di marzu 0 1629 407861 391307 2026-11-08T09:50:40Z Fausta Samaritani 15085 link, categurie 407861 wikitext text/x-wiki {{Marzu}} U '''20 di marzu''' hè u 79<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu (l'80<sup>u</sup> sì hè bisestile) in u calendariu gregurianu. Restanu 286 ghjorni à a fine di l'annu. == Avenimenti == === In Corsica === == Nascite == == Morti == == Celebrazioni == === Santi === ;[[Santu Eribertu]]. Eribertu era un rimitu inglese chì campava nantu à un isulottu di u lagu di u Cumberland. Era statu discepulu di u celebre San Cuttibertu è ghjeranu restati amichi. Tandu, Cuttibertu dinù campava cum'è un rimitu nantu à un isulottu. Tutti l'anni, Eribertu andava à truvallu, è si passavanu qualchì ghjornu inseme. L'annu [[687]], allora chì Eribertu era cusì cuntentu di avè ritrovu u so amicu, Cuttibertu li disse: "O Eribè! s'è tù ai qualcosa à dumandami, dilla, chì, mai più, ci scuntreremu nantu à ista terra. Diu m'hà fattu sapè chì prestu moreraghju". Eribertu si hè messu à pianghje: "O Cuttibè! ti ne pregu, portami in celu cù tè. Senza tè serebbi u più digraziatu di i cristiani". Cuttibertu si hè indinuchjatu è si hè messu à pregà. Una stonda dopu, si hè alzatu, è hà dettu à u so amicu: "Un' pianghje più, u Signore hà esauditu a mio prighera". Qualchì settimana dopu, u listessu ghjornu, à listessa ora, i dui omi cullavanu in celu. Etimolugia: da u germanicu: "hari" (''[[armata]]'') è "bert" (''spampillante'').[https://adecec.net/adecec/santi/03-marzu.php] == Ligami esterni == * [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm]]''Storia di a Corsica''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }} * [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf] Almanaccu Adecec 2007. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }} [[Categoria:Ghjornu di marzu| 20]] [[Categoria:Marzu]] [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] 9kkrir47weq5b1pgxkatfa2acfyo2ry 9 d'aprile 0 1649 407863 403296 2026-11-08T10:00:41Z Fausta Samaritani 15085 fix, link, categorie 407863 wikitext text/x-wiki {{Aprile}} U '''9 d'aprile''' hè u 99<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu (u 100<sup>u</sup> sì hè bisestile) in u calendariu gregurianu. Restanu 266 ghjorni à a fine di l'annu. == Avenimenti == === In Corsica === == Nascite == - [[1954]] - [[Pierre Dartout]], funziunariu francese.<br> == Morti == - [[2020]] - [[DMX (rapper)|DMX]], rapper, attivista è attore statunitense.<br> == Celebrazioni == === Santi === ;[[Santu Valderiu]]. Patre Valderiu era natu versu l'annu [[1030]] in un locu chjamatu oghje Andainville, dipartimentu di a Somme. Avia fattu u so nuviziatu in l'abbazia di Resbaci, l'attuale Rebais, in a Seine-et-Marne. A prima cosa ch'ellu fece ghjunghjendu in quellu munasteru, fù d'apre e porte à un prigiuneru. Per scusassi, disse: "U Vangellu ci ricumanda di dà à chì dumanda". E' Valeriu ùn sapia dì di nò. Dodeci anni dopu, Valderiu hè elettu abbate in l'abbazia benedittina di San Martinu, in Pontoise. I so frati u tenianu caru ma, à ellu, u cumandu ùn li piacia. Prufitta di una notte bughjosa, scappa, è si ne và in Cluny. Custì, ci era novecentu frati è, mezu à tutti, ùn era facile di metteli e mani addossu. L'anu ritrovu quantunque è fattu vultà in Pontoise. Qualchì settimana dopu, torna à fughje è si ne và nantu à un isulottu di a Lauria, vicinu à Turone, l'attuale cità di [[Tours]]. Un pelegrinu l'hà sappiuta è l'hà detta à i frati di San Martinu chì sò venuti à circallu. Cumu fà per campà solu è in pace cum'è un rimitu? Decide di andassine in Roma. Culà, u papa l'hà datu a so benedizzione, è po l'hà dettu: "Volta da duve tù veni". E'cusì hà finitu a so vita in san Martinu di Pontoise duve ellu hè mortu l'8 d'aprile di l'annu [[1099]]. Etimolugia: da u germanicu "waldan" (''cumandà'') è "her" (''[[armata]]'').[https://adecec.net/adecec/santi/04-aprile.php] == Ligami esterni == * [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm]''Storia di a Corsica''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }} * [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf Almanaccu Adecec 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }} [[Categoria:Ghjornu d'aprile| 09]] [[Categoria:Aprile]] [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] ac287b0dzi65w0b01f9mv15ye6uofo8 18 d'aprile 0 1658 407867 395137 2026-11-08T10:17:40Z Fausta Samaritani 15085 link, fix, categurie 407867 wikitext text/x-wiki {{Aprile}} U '''18 d'aprile''' hè u 108<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu (u 109<sup>u</sup> sì hè bisestile) in u calendariu gregurianu. Restanu 257 ghjorni à a fine di l'annu. == Avenimenti == === In Corsica === == Nascite == - [[1947]]: [[James Woods]], attore americanu.<br> - [[1949]]: [[Antônio Fagundes]], attore brasilianu.<br> - [[1960]]: [[Neo Rauch]], pittore tedescu.<br> == Morti == - [[1955]] : [[Albert Einstein]], fisicu tedescu.<br> == Celebrazioni == === Santi === ;[[Santu Perfettu]]. U Beatu Werner (''o Guarnieru''). ''Perfettu'' era un prete spagnolu à l'epica chì a [[Spagna]] era occupata da l'Arabi. Era natu è stava in a cità andalusa di [[Cordoba]]. Cristiani è Magumettani campavanu inseme, ma era difesa à i Cristiani di cunverte l'Arabi. Un ghjornu, Perfettu hè statu accustatu in carrughju da dui Arabi chì li dumandonu ciò ch'ellu pinsava di Ghjesù è di Magumettu. - Ghjesù, disse Perfettu, hè figliolu di Diu, Diu ellu stessu è salvadore universale. In quantu à Magumettu, ùn ne parleraghju per ùn dispiacevi. - Parla puru, dissenu quelli, male ùn ti ne femu. Allora, Perfettu fece una dimustrazione per spiegà chì Magumettu era un falsu prufetu. I dui omi si n'andonu è tensenu parulla, ma ne parlonu à d'altri è, finalmente, Perfettu fù messu in prigiò. Mandatu davanti à un tribunale arabu fù cundannatu à esse scapatu. A sentenza hè stata eseguita u 18 aprile di l'annu [[850]]. Perfettu hè mortu pruclamendu a so fede in Ghjesù Cristu è sustenendu sempre chì Magumettu era un falsu prufetu. Casate: Perfetti, Perfettini. ''Werner'' era un vignagnolu di e ripe di u Renu tombu - dicenu da i Ghjudei - in u [[1287]], u ghjovi santu dopu à essesi cumunicatu. L'avianu appesu pè i pedi per falli rende l'ostia cunsacrata, ma ùn a ci fecenu. Allora l'anu apertu e vene. L'anu trovu u lindumane à mezu sangue in una canniccia. Werner ùn serebbi micca statu canunizatu ma hè cunsideratu cum'è santu in a Renania. In Francia u preganu cù u nome di ''Garnier''. Etimolugia: da u germanicu "warin" (''prutezzione'') è "hari" (''[[armata]]''). Casate: Guarnieri. Nomi: Garnier, Granier, Guarnerio, Guarniero, Guarnieru, Verner, Vernerio, Verners, Vernier, Warner, Wennie, Wenz, Werner, Wernher, Wernz, Wessel, Wetzel, Widsel.[https://adecec.net/adecec/santi/04-aprile.php] == Ligami esterni == * [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm]''Storia di a Corsica''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }} * [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf]''Almanaccu Adecec'', 2007. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }} [[Categoria:Ghjornu d'aprile| 18]] [[Categoria:Aprile]] [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] jxpur0v7p5vc8bz8mop21571pdvpgex 24 d'aprile 0 1664 407866 407690 2026-11-08T10:11:06Z Fausta Samaritani 15085 407866 wikitext text/x-wiki {{Aprile}} U '''24 d'aprile''' hè u 114<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu (u 115<sup>u</sup> sì hè bisestile) in u calendariu gregurianu. Restanu 251 ghjorni à a fine di l'annu. == Avenimenti == === In Corsica === == Nascite == <gallery> Barbra Streisand Allan Warren.jpg|<small>[[Barbra Streisand]] (Barbra Joan Streisand) ([[New York]], 24 d'aprile [[1942]])</small> </gallery> == Morti == == Celebrazioni == === Santi === ;[[Santu Fidelu]]. Fidelu hè natu in Alemagna, in Sigmaringhen, in u [[1573]]. Dopu à avè finitu i so studii di [[Dirittu]], fece trè anni u stitutore di trè principi. Cun elli, fece u giru di l'Europa per visità chjese è musei. Dopu, si stabilì avucatu in a cità alsassiana di Colmar, ma ci era tanti furdani trà l'avucati di issa cità chì li caccionu a voglia di fà issu mistieru. A' 35 anni, si fece frate cappuccinu. Disse: "Vogliu vultà nudu, cum'è quandu surtii da u corpu di mamma". E', oramai, campò in a [[puvertà]] è a [[penitenza]]. Si chjamava ''Marcu Reii'', hè diventatu ''frate Fidelu''. Era un predicadore tremendu è girava l'Alemagna suttana, a Sguizzera è l'Austria. Era l'epica di e guerre di religione trà i Catolichi è i Prutestanti. I Prutestanti eranu miraculi in u cantone sguizzeru di i Grisoni. Quandu i superiori u ci mandonu, disse à i cunfratelli: "Un' ci videremu più. Mureraghju pè a nostra fede". Per istrada, signava e so lettere: "Patre Fidelu, prestu manghjatu da i vermi". Qualchì settimana dopu, predicava in u paese di Seevis, quand'ella ghjunse una [[armata]] di Grisoni prutestanti. Patre Fidelu, finì a so predica, escì di chjesa è ebbe u capu sbaffatu da una sciabulata. Era u 24 aprile [[1622]]. Etimolugia: da u lat. "fidelis" (''sinceru''). In Francia, u nome "Fidèle" era più pè i cani chè pè e persone, ma hè abbastanza cumunu in Italia, in Spagna è in l'America duv'ellu hè quellu di u capuguvernu [[Fidel Castro]]. Casate: Fideli. Nomi: Fidel, Fidela, Fidèle, Fidelia, Fidelin, Fideliu, Fidelius, Fidelu.[https://adecec.net/adecec/santi/04-aprile.php] == Ligami esterni == * [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm] ''Storia di a Corsica''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }} * [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf] Almanaccu Adecec 2007. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }} [[Categoria:Ghjornu d'aprile| 24]] [[Categoria:Aprile]] [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] lg7311l5tsfvfgabzr030trqshks9b1 8 di maghju 0 1678 407871 401127 2026-11-08T10:53:19Z Fausta Samaritani 15085 link fix 407871 wikitext text/x-wiki {{maghju}} L''''8 di maghju''' hè u 128esimu ghjornu (u 129esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == - [[1945]]: Fine di a [[Seconda Guerra Mundiale]] cun a [[Germania]]. == Nascite == - [[1899]] - [[Friedrich Hayek]], filosofu è ecunumistu britannicu.<br> == Morte == == Celebrazione == [[File:Ingres coronation charles vii.jpg|thumb|200px|right|Santa Ghjuvanna d'Arcu]] === Feste === === I Santi === ;[[Santu Petru di Tarentasia]]. [[Santa Vannina]] (''Ghjuvannina''). Santa [[Ghjuvanna d'Arcu]]. ''Petru'' era natu accantu à Vienna (in l'attuale dipartimentu di l'Isère) versu l'annu [[1102]]. A' 36 anni, era fattu vescu di a Tarentasia, issa regione di a Savoia in l'altu fiuminale di l'Isère. Era cunsideratu cum'è un paceru famosu, è l'anu chjamatu per fà stancià a [[guerra]] trà a Francia è l'Inghilterra. Quandu [[Luigi VII di Francia]] vultò da a seconda Cruciata, amparò chì a moglia, Alienora, l'avia ingannatu. In l'annu [[1152]], ottense, da u papa, di ripudialla. Quella si rimaritò cù Arrigu II d'Inghilterra. A disgrazia pè u rè di Francia fù chì Alienora, chì ghjera duchessa d'Aquitania, dete a so dota à u secondu maritu chì ghjera digià duca d'Ansgiù è di Normandia, è diventava cusì patrone di a medità di a Francia. I dui rè si fecenu a guerra. Issa guerra durava da quindeci anni quandu u papa dumandò à Petru di Tarentasia d'inframettesi. Era in u [[1170]]. Petru fece vene i dui rè in Calvi Monti (l'attuale Chaumont-en-Vexin, in u dipartuiimentu di l'Oise), ma l'accordu ùn si fece. Ne mancu si fece trè anni dopu quand'ellu i cunvucò in Gisorti (l'attuale Gisors, dipartimentu di l'Eure). Dopu à issu fiascu, Petru partì per l'abbazia Bone Valli (l'attuale Bonnevaux, in u dipartimentu di u Doubs), duve, à l'età di 20 anni si era fattu frate è ch'ellu vulia rivede nanzu di more. Ci ghjunse, ma in puntu di morte, chì si era venutu menu appena nanzu è l'avianu trovu spirante accantu à una surgente. Era u [[14 di settembre]] [[1174]]. Avia 72 anni. In quantu à u disaccordu trà dui rè, ci hè vulsutu trè seculi di guerre è Ghiuvanna d'Arcu per regulallu. ;Santa Ghjuvanna d'Arcu, beatificata in u [[1909]], canunizata in u [[1920]], hè diventata a santa patrona di a Francia. Era nata in Domrémy, l'anzianu San Remigiu, in e Vosges, in u [[1412]]. L'8 maghju [[1429]] - avia 17 anni - hà aiutatu à scaccià l'Inglesi chì accampavanu à [[Orléans]]. E' ghjè cusì ch'ella era festighjata l'8 maghju à Orléans, ma a festa religiosa era u [[30 di maghju]], anniversariu di quand'ella hè stata brusgiata viva in Rouen, in u [[1431]]. Un tribunale, cù u vescu di Beauvais cum'è presidente, l'avia dichjarata eretica è sdreia. Hè stata riabilitata 25 anni dopu, u [[7 di lugliu]] [[1456]]. Oghje, a seconda dumenica di maghju, u calindariu face currisponde a festa civile è a festa religiosa. Etimolugia, casate è nomi: Cf. u [[27 di dicembre]]. Paesi è cità: Francia. Prutezzione: armata francese. Litteratura: Cf, u [[libru]] di u duttore Angeli (di Sant'Andria di u Cotone): "Une Grande Française: Jehanne d'Orléans".[https://adecec.net/adecec/santi/05-maghju.php] == In Corsica == == Ligami == - [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'Adecec. {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Maghju]] 2try29xha8joljzjg9jsjlbiky9kmz0 17 di ghjugnu 0 1718 407865 391426 2026-11-08T10:08:41Z Fausta Samaritani 15085 link, fix 407865 wikitext text/x-wiki {{ghjugnu}} U '''17 di ghjugnu''' hè u 168esimu ghjornu (u 169esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == - [[1940]] - [[Angelo Rinaldi]], scrivanu è criticu litterariu francese.<br> == Morte == == Celebrazione == === Feste === === I Santi === ;[[Santu Rinieru]]. Rinieru hè natu in [[Pisa]] versu l'annu [[1117]]. A so giuventù si passa, à pocu pressu, cum'è quella di [[San Francescu d'Assisi]]. Figliolu di un riccu marcante, facia u truvadore, girendu i paesi, andendu da un castellu à l'altru, ghjuchendu di viola, è cantendu... è pecchendu tutte e volte chì l'occasione si prisentava. Un ghjornu, scontra un rimitu, un sant'omu, è li dice: "Prega per mè chì sò più disgraziatu ch'omu ùn crede". L'omu hà pregatu è Rinieru si hè cunvertitu. Hà brusgiatu a so viola è si hè messu à pianghje. Hà piantu tantu è tantu chì ghjè statu cecu un certu tempu. Decisu à parte pè a [[Palestina]], fece u marcante per vincesi qualquì soldu è pagà u viaghju ma, da a so borsa surtia una infezzione. Si hè dettu: "Per puzzà tantu, ùn pò esse chè u diavule". A ghjetta è campa di limosine. Hè quantunque andatu in Palestina. U postu nantu à u battellu l'hà pagatu ramendu cù i galeriani. Vultatu in Pisa, si fece frate, un semplice frate, ricusendu d'esse prete. In cità, u tenianu assai. Ellu cunsigliava, cunsulava, rallegrava è facia ancu i miraculi. Hè mortu u 17 di ghjugnu di u [[1160]]. Per interrallu, sò i consuli di a cità chì anu purtatu u catalettu. Più di quattru seculi dopu, in u [[1591]], e so osse sò state messe in a nova navata di a cattedrale di Pisa. U scheletru ùn era cumplettu chì, dui seculi nanzu, a regina Ghjuvanna d'Aragone ne avia compru una parte. Etimolugia: da u germanicu "ragin" (''cunsiglieru'') è "gund" (''[[armata]]''). Casate: Rinieri. Nomi: Neres, Nieres, Rackner, Ragnar, Rainer, Rainier, Rainiero, Raneiro, Raniera, Reginar, Regner, Regnerus, Régnier, Reignier, Reiner, Renner, Riener, Rinar, Riniera, Rinieru, Rinner. Paesi è cità: Montemaggiore.[https://adecec.net/adecec/santi/06-ghjugnu.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'Adecec. {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Ghjugnu]] 9cj9q3mqez4sb4u2qphiifsphh0llld 25 di ghjugnu 0 1726 407870 391434 2026-11-08T10:38:40Z Fausta Samaritani 15085 fix, link 407870 wikitext text/x-wiki {{ghjugnu}} U '''25 di ghjugnu''' hè u 176esimu ghjornu (u 177esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == == Morte == - [[2009]] - [[Michael Jackson]], cantadore, musicante è attore statunitense.<br> == Celebrazione == === Feste === === I Santi === ;[[Santa Leonora]]. [[Santu Prosperu]]. ''Leonora'' hè nata in u [[1122]]. Era a figliola di u conte di Provenza. U babbu, Raimondu Berlinghieru IV, è a mamma, Beatrice di Savoia, anu u so nome in u Parnassu di i pueti pruvenzali. Leonora avia una grande cultura litteraria è ghjera assai divuziunosa. A' 14 anni, a maritanu cù Arrigu III, rè d'Inghilterra. A surella, Margherita, era a moglia di San Luigi, rè di Francia. Leonora hà cumessu l'errore di fà vene, à a Corte di Londra, una massa di parenti è cumpatrioti, è di dalli à i più belli posti. In u [[1261]], un populu si rivolta. U rè hè fattu prigiuneru. Ella, li riesce à scappà è à andassine nantu à u cuntinente. Quattru anni dopu, volta cù una [[armata]], salva u maritu è ripiglia u putere. A' l'età di 50 anni, quandu u maritu more, Leonora si face sora di [[San Benedettu]]. Hè morta in un cunventu u 25 di ghjugnu [[1291]]. A Chjesa ùn hà mai vulsutu canunizalla, ma a cunsidereghja cum'è santa. Etimolugia è nomi, cf. ''Lena'' ([[18 d'agostu]]). Santu ''Prosperu'', Duttore di a Chjesa, hè natu in Aquitania versu l'annu [[390]] è ghjè mortu in Roma dopu à l'annu [[445]], forse in [[463]]. Di issu santu, si sà pocu. Quand'ellu avia una quarantina d'anni, stava in [[Marseglia]]. Quand'ellu ne avia una cinquantina, era in Roma cum'è redattore à a Cancelleria puntificale è secretariu di u papa [[Leone I]], ''u Maiore''. Prosperu hà cumpostu una ''Storia Universale'', servendusi di i scritti di [[Eusebiu]] è di San Ghjilormu è, soprattuttu, hà scrittu assai per difende e teurie di [[Santu Agustinu]] è cumbatte i Pelagichi chì pretendianu chì l'anima era cusì bella, cusì impastata di boni stinti, chì ùn avia bisognu di a grazia di Diu per salvassi. Dicenu chì, centu per una, Prosperu era maritatu, postu ch'ellu hà lasciatu isti cunsigli in rima à una donna: :Fà gran casu cara amica :à a nostra cristiana vita. :Quandu ti facciu duveri :devi rendeli sinceri. :Curà sempre devi à mè :per chì eiu curghi à tè. :Liticami quandu vogliu :alzà a testa da l'orgogliu. :Aisami s'ella accade :chì à le volte eiu cadi. :S'o ti mostru le to colpe :prestu fà lu mea culpa. :Di essene un solu corpu :tramindui, ùn hè un tortu. :Ma ch'o siamu, in soprappiù, :una sola anima eiu è tù. Etimolugia: da u lat. "prosperus" (''beatu'', ''prupiziu''). Casate: Prosperi. Nomi: Prosper, Prospera, Prospero, Prosperu. Paesi è cità: Reggio Emilia [https://adecec.net/adecec/santi/06-ghjugnu.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'Adecec. {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Ghjugnu]] bzhl7f7edbpxmjnwn3zmznzkae4p9gg 23 di lugliu 0 1754 407862 391467 2026-11-08T09:56:16Z Fausta Samaritani 15085 fix, link 407862 wikitext text/x-wiki {{lugliu}} U '''23 di lugliu''' hè u 204esimu ghjornu (u 205esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == * [[Giuseppe Da Prato]] ([[A Spezia]], [[1936]]), [[Matematica|matematicu]] [[Italia|talianu]]. == Morte == == Celebrazione == === Feste === === I Santi === ;[[Santa Brigida]]. Brigida hè nata in u [[1303]]. Maritata à 13 anni à un principe svedese, hà avutu ottu figlioli. Quand'ella hà 46 anni, u maritu more. Si ne và in Roma, raghjunta, l'annu dopu, da una figliola, Catalina (Santa Catalina). Anu campatu 23 anni inseme in issa cità, sinu à u 23 di lugliu [[1373]], quandu Brigida hè morta. A so regula di vita, Brigida a pigliava in u Vangellu. Campava cum'è i poveri, micca per bisognu, ma per cunnosce u disprezzu di a ghjente. A' una principessa rumana, chì li ne facia u rimproveru, disse: "Ghjesù ùn vi hà micca dumandatu u permessu per campà cum'ellu campava, eiu dinù mi ne passeraghju". Cum'ella avia a rinomina di prufetizà, i capi di Statu è i papa a cunsultavanu. A'i primi li scrivia di cunsacrassi à u benistà di i so populi. In quantu à i papa, chì ghjeranu tandu in [[Avignone]], i precurava di vultassine in Roma. A' 69 anni, Brigida hè partuta pè a Terra Santa, cù Catalina, i figlioli, dui cavalieri è una scorta armata. Ci stetenu 15 mesi. "I più belli di a mio vita", disse Brigida. Hè morta à u ritornu, in Roma, è a salma hè stata purtata in Svezia, à Vadstena. Una decina d'anni nanzu, avia creatu a Cungregazione di u San Salvadore, detta di e ''Brigidine''. Etimolugia: da u celtu "brigh" (''forza'', ''putenza''). Nomi: Berhed, Biddie, Birgit, Birgitte, Bride, Bridget, Bridie, Brighid, Brigida, Brigide, Brigidina, Brigitte, Britt, Britta, Gitte. Paesi è cità: Svezia, Irlanda.[https://adecec.net/adecec/santi/07-lugliu.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'[[Adecec]]] {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Lugliu]] [[Categoria:Luddu]] psax1lanmvuubpld4unw79qv274ejcp 4 nuvembri 0 1857 407869 391715 2026-11-08T10:28:29Z Fausta Samaritani 15085 fix, link 407869 wikitext text/x-wiki {{nuvembri}} U '''4 nuvembri''' hè u 308esimu ghjornu (u 309esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == * [[1884]]: [[Grover Cleveland]] hè elettu [[Presidenti di i Stati Uniti d'America|Prisidenti miricanu]]. == Nascite == <gallery> Luis Figo flickr remix.jpg|<small>[[Luís Figo]] (* [[Lisbona]], 4 nuvembri [[1972]])</small> </gallery> == Morte == == Celebrazione == === Feste === === I Santi === ;[[Santu Carlu Borromeo]]. ''Carlu'' hè natu u [[2 uttobre]] [[1538]], in u castellu di Borromeo, in Italia, accantu à u Lagu Maggiore. Quand'ellu hà 21 annu, u fratellu di a mamma, Anghjulu di i Medici, hè fattu papa cù u nome di [[Piu IV]]. Carlu diventa u so secretariu di Statu. Subitu dopu, u ziu u face cardinale, li dà l'amministrazione di a dioccesi di Milanu, e legazioni di [[Bologna]], Spoletta è [[Ravenna]], è a commenda di l'abbazie di Mozzo, Polina, Colle è Nonantolla, ciò chì face un rivenutu di 52.000 scudi à l'annu, sia u valore di 1.528.000 chilò d'argentu. Si tratta di un casu veradimente scandalosu ma, à l'epica, i patroni di a Chjesa circavanu più l'onori è u prufittu chè u Paradisu. Trè anni dopu, Carlu Borromeo cambia vita, raghjunghje a so dioccesi di Milanu è decide di mette in opera e decisioni di u [[cunciliu di Trento]] finitu in u [[1563]]. Crea trè grandi seminarii è trè picculi, è apre 800 scole cù 6000 preti per amparà a duttrina. Si fece unipochi di nimici, tantu laichi chè preti. Un frate pruvò ancu à tumballu tirenduli una archibusgiata. Carlu Borromeo hè mortu in Milanu à 46 anni, u 3 nuvembri [[1584]]. Lasciava una dioccesi chì fù un mudellu per tutti i paesi catolichi. Etimolugia: da u germ. "harja" (''[[armata]]'') o "carl" (''omu'', ''maschju++, omu di cundizione libera). Indì i Franchi, hà pigliatu u sensu di "maestru di Palazzu" è po "altu funziunariu di a Corte". Casate: Carletti, Carli, Carlini, Carlotti, Doncarli. Nomi: Carito, Carl, Carla, Carlettu, Carlina, Carline, Carlina, Carlinu, Carlo, Carlos, Carlotta, Carlu, Carlyle, Carol, Carola, Carole, Carolin, Caroline, Charel, Charlemagne, Charlène, Charles, Charletta, Charley, Charlie, Charline, Charlot, Charlotte, Charly, Cheree, Cheryl, Chick, Chuck, Halle, Jarl, Karel, Karl, Karlota, Karlouchka, Kerdel, Korl, Linchen, Lini, Lola, Loleta, Lolita, Lotta, Lotte, Lottie, Sarel, Sherry, Sheryl, Siarl, Teàrlach.- In u 1981, in Corsica, Carlu venia à u 10èsimu rangu di i nomi maschili. Era quellu di 26 omi nantu à 1000. Paesi è cità: Milano.[https://adecec.net/adecec/santi/11-nuvembre.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'[[Adecec]]] {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Nuvembri]] [[Categoria:Novembre]] ttkruxcyk4r3hesq1gnoc296p28wgjf Arte 0 5766 407848 399555 2026-11-07T15:05:08Z Articulivitali 28749 407848 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|upright=1|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], 1925]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestri di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|upright=1.1|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Primavera]]'' di [[Sandro Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII seculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|upright=1.1|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], 1817]] À u [[XIX seculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluzionatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|upright=1.1|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], 1872, capolavoru impressionistu]] À u [[XX seculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|upright=0.9|''[[David (Michelangelu)|David]]'' di [[Michelangelu]], 1501-1504, capulavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], 1889, capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|upright=0.9|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], 1879-1889, scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u 1923 da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u 1964<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Bè culturali]] * [[Criatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda (cultura)]] == Ligami esterni == * {{Thesaurus BNCF}} * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche" * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu" [[Categoria:Arte]] hzzhmuyzx05brp461p9id76nd912sdc 407849 407848 2026-11-07T15:06:52Z Articulivitali 28749 407849 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|upright=1|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], 1925]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|upright=1.1|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Primavera]]'' di [[Sandro Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII seculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|upright=1.1|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], 1817]] À u [[XIX seculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|upright=1.1|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], 1872, capilavoru impressionistu]] À u [[XX seculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|upright=0.9|''[[David (Michelangelu)|David]]'' di [[Michelangelu]], 1501-1504, capulavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], 1889, capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|upright=0.9|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], 1879-1889, scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u 1923 da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u 1964<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Bè culturali]] * [[Criatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda (cultura)]] == Ligami esterni == * {{Thesaurus BNCF}} * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche" * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu" [[Categoria:Arte]] 1o1uz71wb6cucolqjczb1t3f25rtlpf 407850 407849 2026-11-07T15:07:34Z Articulivitali 28749 407850 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|upright=1|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], 1925]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|upright=1.1|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Primavera]]'' di [[Sandro Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII seculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|upright=1.1|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], 1817]] À u [[XIX seculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|upright=1.1|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], 1872, capilavoru impressionistu]] À u [[XX seculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|upright=0.9|''[[David (Michelangelu)|David]]'' di [[Michelangelu]], 1501-1504, capilavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], 1889, capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|upright=0.9|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], 1879-1889, scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u 1923 da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u 1964<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> == Da vede dinù == * [[Bè culturali]] * [[Criatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda (cultura)]] == Ligami esterni == * {{Thesaurus BNCF}} * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche" * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu" [[Categoria:Arte]] j3r6qwli5zp24iaaai6uke10fg02m1c 407851 407850 2026-11-07T15:11:05Z Articulivitali 28749 407851 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|upright=1|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], 1925]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|upright=1.1|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Primavera]]'' di [[Sandro Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII seculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|upright=1.1|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], 1817]] À u [[XIX seculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|upright=1.1|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], 1872, capilavoru impressionistu]] À u [[XX seculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|upright=0.9|''[[David (Michelangelu)|David]]'' di [[Michelangelu]], 1501-1504, capilavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], 1889, capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|upright=0.9|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], 1879-1889, scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u 1923 da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u 1964<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> ==Riferimenti== * Michel Blay è al., Dictionnaire des concepts philosophiques, Parighji, Larousse / CNRS, 2006 * Umberto Eco è Girolamo de Michele, Histoire de la Beauté, Parighji, Flammarion, 2004 == Da vede dinù == * [[Bè culturali]] * [[Criatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda (cultura)]] == Ligami esterni == * {{Thesaurus BNCF}} * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche" * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu" [[Categoria:Arte]] 5wmr8al5pn3rpggydibaziselyi8khy 407852 407851 2026-11-07T15:13:15Z Articulivitali 28749 407852 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|upright=1|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], 1925]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|upright=1.1|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Primavera]]'' di [[Sandro Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII seculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|upright=1.1|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], 1817]] À u [[XIX seculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|upright=1.1|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], 1872, capilavoru impressionistu]] À u [[XX seculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|upright=0.9|''[[David (Michelangelu)|David]]'' di [[Michelangelu]], 1501-1504, capilavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], 1889, capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|upright=0.9|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], 1879-1889, scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u 1923 da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u 1964<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> ==Riferimenti== * Michel Blay è al., Dictionnaire des concepts philosophiques, Parighji, Larousse / CNRS, 2006 * Umberto Eco è Girolamo de Michele, Histoire de la Beauté, Parighji, Flammarion, 2004* Katharine Everett Gilbert and Helmut * Kuhn, A History of Esthetics. Edizione 2, revisata. Indiana: Indiana University Press, 1953 == Ligami esterni == * {{Thesaurus BNCF}} * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche" * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu" [[Categoria:Arte]] 9n0z9h3zh205ofy1cfsdpckbbi5xmag 407853 407852 2026-11-07T15:13:36Z Articulivitali 28749 /* Riferimenti */ 407853 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|upright=1|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], 1925]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|upright=1.1|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Primavera]]'' di [[Sandro Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII seculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|upright=1.1|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], 1817]] À u [[XIX seculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|upright=1.1|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], 1872, capilavoru impressionistu]] À u [[XX seculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|upright=0.9|''[[David (Michelangelu)|David]]'' di [[Michelangelu]], 1501-1504, capilavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], 1889, capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|upright=0.9|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], 1879-1889, scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u 1923 da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u 1964<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> ==Riferimenti== * Michel Blay è al., Dictionnaire des concepts philosophiques, Parighji, Larousse / CNRS, 2006 * Umberto Eco è Girolamo de Michele, Histoire de la Beauté, Parighji, Flammarion, 2004* Katharine Everett Gilbert and Helmut * Kuhn, A History of Esthetics. Edizione 2, revisata. Indiana: Indiana University Press, 1953 == Ligami esterni == * {{Thesaurus BNCF}} * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche" * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu" [[Categoria:Arte]] 92ofv9vh08arz2ommvhx4sykrp2drwl 407854 407853 2026-11-07T15:13:54Z Articulivitali 28749 /* Ligami esterni */ 407854 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|upright=1|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], 1925]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|upright=1.1|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''[[Primavera]]'' di [[Sandro Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>Les Beaux-Arts réduits à un même principe, 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII seculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|upright=1.1|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], 1817]] À u [[XIX seculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|upright=1.1|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], 1872, capilavoru impressionistu]] À u [[XX seculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|upright=0.9|''[[David (Michelangelu)|David]]'' di [[Michelangelu]], 1501-1504, capilavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|upright=1.2|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], 1889, capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|upright=0.9|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], 1879-1889, scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u 1923 da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u 1964<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> ==Riferimenti== * Michel Blay è al., Dictionnaire des concepts philosophiques, Parighji, Larousse / CNRS, 2006 * Umberto Eco è Girolamo de Michele, Histoire de la Beauté, Parighji, Flammarion, 2004* Katharine Everett Gilbert and Helmut * Kuhn, A History of Esthetics. Edizione 2, revisata. Indiana: Indiana University Press, 1953 == Ligami esterni == * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche" * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu" [[Categoria:Arte]] cpu6j0tqjje7hiswwosg7201l5669gt 407859 407854 2026-11-07T16:31:59Z Fausta Samaritani 15085 link fix 407859 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|250px|right|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], [[1925]]]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|250px|right|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''A [[Primavera]]'' di [[Lisandru Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>''Les Beaux-Arts réduits à un même principe'', 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII sèculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|200px|right|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], [[1817]]]] À u [[XIX sèculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|230px|right|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], [[1872]], capilavoru impressionistu]] À u [[XX sèculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|200px|right|''[[David (Michelanghjulu)|David]]'' di [[Michelanghjulu]], [[1501]]-[[1504]], capilavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|200x|right|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], [[1889]], capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|200px|right|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], [[1879]]-[[1889]], scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u [[1923]] da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u [[1964]]<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> ==Riferimenti== * Michel Blay è al., ''Dictionnaire des concepts philosophiques'', Parighji, Larousse / CNRS, 2006. * Umberto Eco è Girolamo de Michele, ''Histoire de la Beauté'', Parighji, Flammarion, 2004. * Katharine Everett Gilbert and Helmut Kuhn, ''A History of Esthetics''. Edizione 2, revisata. Indiana: Indiana University Press, 1953. == Ligami esterni == * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche". * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu". [[Categoria:Arte]] 89i90fgihuwsypj4in8duqqr9jmn97d Template:Pagina maestra/Ultimi articuli 10 7624 407873 407771 2026-11-08T11:19:53Z Fausta Samaritani 15085 aggiornamentu 407873 wikitext text/x-wiki {{Sezzione | titulo = Novi articuli | Identificatore = ultimi articuli | cuntenutu= [[Tauletta (numerica)]] - [[Armata]] - [[Paul Cézanne]] - [[Apollo 11]] - [[Antichità]] - [[Anarchisimu]] - [[Analisi matematica]] - [[Antarticu]] - [[Amphibia]] – [[Pierre Sanfourche-Laporte]] – [[Ampere]] - [[Zodiacu]] - [[Berthe Morisot]] - [[Yuan]] - [[Zeru]] - [[Zitellu]] - [[Yen]] - [[Testudinidae]] - [[Yangtzè]] - [[Alfred Sisley]] - [[World Wide Web]] - [[Winston Churchill]] - [[Watt]] - [[Bulu abitatu]] - [[Volt]] - [[Volga]] - [[Putere d'acquistu]] - [[Strada di Roma]] - [[Camille Pissarro]] - [[Accidente vasculare cerebrale]] - [[Architittura rumànica]] - [[XX sèculu]] - [[XXI sèculu]] - [[Rumànicu pisanu]] - [[Architettura rumànica in Sardegna]] - [[Architettura barocca]] - [[A Citatella di Bastia]] - [[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] - [[Santa Croce di Bastia]] - [[Lista di e pieve di Corsica]] - [[Prosper Mérimée]] - [[Figuretta]] - [[Discriminazione linguistica]] - [[Eros Ramazzotti]] - [[Charles Aznavour]] - [[Ascensione]] - [[Stella cadente]] - [[Induisimu]] - [[India]] - [[Aleria]] - [[Tarrori è Fantasia]] - [[San'Petru di Panicala]] - [[Scali di u rè d'Aragona]] - [[Ghjuvan Petru Gaffori]] - [[Leonardu Fibonacci]] - [[Tafonu di u Cumpuleddu]] - [[Museu d'Aleria]] - [[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] - [[Ventu in Corsica]] - [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] - [[Michael J. Fox]] - [[Isulottu di Gargalu]] - [[Ditonu (Bonifaziu)]] - [[Sprissioni corsi]] - [[Carlu Bonaparte]] - [[Paulina Bonaparte]] - [[Catinacciu di Sartè]] - [[Regnu di Napuli]] - [[Romulu è Remu]] - [[Ponziu Pilatu]] - [[Plutarcu]] - | note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]] }} <noinclude> [[Categoria:Mudellu]] [[Categoria:Principale]] </noinclude> a3k6h8xvnkiz1ea6y3kz3fau15hrtsu Microsoft Windows 0 9797 407872 407683 2026-11-08T11:14:49Z Fausta Samaritani 15085 407872 wikitext text/x-wiki '''Microsoft Windows''' hè un sistema operativu, chi esista dàpoi [[1985]], orientatu pè [[cumputatore persunale|cumputatori persunali]], [[pustazione di lavoru|pustazioni di lavoru]] ò server. Hè u più u sistema impiegatu. In [[Lingua inglese|inglese]], ''windows'' significa "finestri". D'infatti, in Windows, i prugrammi funziunanu tutti in finestre, chi sò zone di u screnu dedicati da u sistema a i prugrammi. == Storia == Primu, Windows un era un sistema operativu ma solu un GUI (Graphical User Interface) di [[MS-DOS]], l'anzianu sistema operativu di Microsoft. A prima versione di Windows era Windows 1.0, in 1985. A prima versione di Windows chi un era un GUI era Windows NT. == Imagini == - Windows 1.0<br> - Windows 2.0<br> - Windows 3.x<br> - Windows NT 4<br> - Windows 95<br> - Windows 98<br> - Windows 2000<br> - Windows ME<br> - Windows XP<br> - Windows Vista<br> - Windows 7<br> - Windows 8<br> - Windows 10<br> - Windows 11<br> == Da vde dinù == [[Tauletta (numerica)]] == Riferimenti == == Ligami == {{Da vede dinù|[[Purtone Informatica]]}} [[Categoria:Sistema operativu|Microsoft Windows]] 6rmwhr0wemiwl8bypv5xvf10id20326 Stati Uniti d'America 0 10846 407864 396139 2026-11-08T10:04:12Z Fausta Samaritani 15085 /* A Guerra d'Independenza */ 407864 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} {{Statu |nomeCompleto = Stati Uniti d'America |nomeUfficiale = United States of America |linkBandiera = Flag of the United States.svg |paginaBandiera = |linkStemma = US-GreatSeal-Obverse.svg |paginaStemma = |linkLocalizzazione = LocationUSA.svg |motto = In God We Trust |mottoTraduzione = Cunfidemu in Diu |lingua = [[Lingua inglese|inglese]] (di fattu) |capitale = [[Washington D.C.]] |capitaleAbitanti = 563 384 |capitaleAbitantiAnno = 2003 |governo = [[Republica presidenziale]] [[Republica federale|federale]] |presidente = [[Donald Trump]] |primoMinistro = |elenco capi di stato = Presidente |elenco capi di governo = |indipendenza = u [[4 di lugliu]] [[1776]] |ingressoONU = [[24 d'ottobre]] [[1945]] <sup>1</sup>. Hè membru permanente di u Cunsigliu di Sicurezza |superficieTotale = 9 417 251 |popolazioneTotale = 328 239 523 |popolazioneAnno = 2019 |popolazioneDensita = 31 |continente = [[America settentriunale]], [[America]] (doppiu cuntinente) |orario = UTC-5 à UTC-11 |valuta = [[Dollaru statunitense]] (USD) |HDI= 0,948 (altu) |HDIAnno= 2004 |HDIOrdine= 8 |tld = .us .um .edu .gov .mil |telefono = +1 |targa = US |inno = [[The Star-Spangled Banner]] (''A bandiera adorna di stelle'') |note = <sup>1</sup>Hè unu di i 51 Stati chì hanu datu vita à l’[[ONU]] in u [[1945]]. }} I '''Stati Uniti d'America''', in cortu, i '''Stati Uniti''' ò i '''SUA''' (in [[lingua inglese|inglese]] : ''United States of America'', ''United States'', ''USA'', ''U.S.'') sò un Statu di l'[[America settentriunale]] annant'à l'[[Oceanu Atlanticu]] è l'[[Oceanu Pacificu]]. Hè ancu à spessu chjamatu "America", ma st'usu hè scurettu perchè l'America hè un cuntinente, è micca solu un paese. A capitale hè [[Washington DC]]. == Storia == === L'America Precolumbiana === A presenza [[Omu|umana]] a più antica hè stata custatata 20 000 anni fà, è si truvava in [[Alaska]]. Ci sò state parechje civilisazione chì si sò sviluppate è chì sò sparite prima di a vinuta di i primi Auropei, cume i Anasazis o i "Mound Builders". [[File:Mesa Verde National Park Cliff Palace 2 2006 09 12.jpg|thumb|left|''[[Cliff Palace]]'', vestighi di situ Anasazi.]] Ma quandu ghjunghjenu i coloni in America, 'ssa terra ùn hè per u tantu biota : ci si trovanu assai [[Amerindiani]]. === A Colonisazione === U [[Americhi|cuntinente americanu]] è statu scupertu dà [[Cristofaru Colombu]], un navigatore ghjenuvese (chì avia campatu in [[Corsica]]), in u [[1492]]. U paese u più anzianu si chjama Saint Augustine (fundata 1565), in Florida, fundatu da i Spagnoli. Dopu, venenu l'Inglesi, in [[Virginia]] è in ciò chi diventerà a [[Nova Ingliterra]]. Ghjè in st'ultimu chì ghjunghjenu i [[Patri Pelegrini]] (Pilgrim Fathers), di religione protestante ma micca anglicana, invece a ghjente di u Sudu di e colonie sò anglicani. Quandu ind'u nordu si custruisce una sucetà ugualitaria, u mudellu suciale di u sudu hè quellu di u "gentleman farmer", è hè dunque di più aristocraticu. Un episodu interessante di st'epica hè a fundazione di a [[Pennsylvania]] da i [[Quakers]]. [[Plymouth]] è fundata in 1620 dà l'Inglesi, è a [[Nova Amsterdam]] (chì diventerà dopu [[New York]]), hè custruita da l'Olandesi in u 1624. A cunquista di sti territorii novi ùn si fecenu micca senza viulenze trà i culoni è l'Amerindiani, chì morenu ancu di malatia. À pocu à pocu si stalla in i SUA un ambiu di razzisimu, contr'à l'Indiani, ma ancu è sopratuttu contr'à i Neri chì sò purtati d'Africa in batelli pè diventà servi. A schjavitù hè assai disseminatu ind'u Sudu (cume in Virginia) duve s'impieghanu i schjavi chì servanu di manu d'opera à bon'mercatu ind'i campi di cutone è di tabaccu. In u 1775, ci campanu 2 millione d'abitanti. A più grande cità hè tandu [[Philadelphia]], incù 40 000 abitanti. [[File:Nouvelle-France map-fr.svg|thumb|left|340px|Nouvelle-France 1534-1763.]] === A Guerra d'Independenza === I SUA pruclamonu a so indipendenza u [[4 di lugliu]] [[1776]], dopu parechji anni di tensione incù a Grande Britannia, anzituttu à prupositu di a pulitica fiscale. Ben' intesu, l'Inglesi ùn l'accetanu micca. Fù tandu u principiu di una guerra chì durara fin'à lu [[1783]]. A [[Dichjarazione d'Indipendenza di i Stati Uniti]] hè firmata famosa pè avè pè a prima volta ind'a storia parlatu di i diritti inalienabili di l'omu, dicendu : «... ''Tenemu cume evidente e seguente verità : tutti l'omi nascenu uguali ; sò dutati da u Creatore di certi dritti inalienabili ; à mezu à 'ssi dritti si trovanu a vita, a libertà è a ricerca di u benistà'' ... » L'[[armata]] britanica hè più numarosa è megliu armata cà l'armata americana, cumposta sopratuttu di milizie. I primi tempi di u conflittu, sò dunque assai difficile pè l'insuretti. Ma u rapportu di forza scambia quandu [[La Fayette]] vene à aiutà e truppe di [[George Washington]]. In fine di contu, e truppe britanniche sò disfatte è hè signatu u [[Trattatu di Parigi]] chì ricunnosce a suverenità di l'anziane culonie. === Un Paese Ghjovanu === Stu novu paese deve avale inventà istituzione nove pè rimpiazzà l'administrazione culuniale. Ma ci hè un cuntrastu trà dui gruppi d'omi politichi : * Quelli chì volenu una confederazione trà e 13 culonie, senza statu centrale forte, chì ricunoscerebbe una soverinità di i Stati * I partigiani di l'Unione == Pulitica == I Stati Uniti sò una [[federazione]] di 50 stati. [[Washington DC]], a capitala, ùn face parte di nissunu Statu, è ci vole ancu à mintuvà chì [[Porto Rico]] è parechje isule di u Pacificu facenu parte di i SUA. [[File:Map of USA with state names.svg|700px|centro|lang=co]] === Stati === {| width='100%' | |- valign='top' | colspan='3' | * [[Alabama]] (1819) * [[Alaska]] (1959) * [[Arizona]] (1912) * [[Arkansas]] (1836) * [[California]] (1850) * [[Carolina di u Nordu]] (1788) * [[Carolina di u Sudu]] (1788) * [[Coloradu]] (1876) * [[Connecticut]] (1788) * [[Dakota di u Nordu]] (1889) * [[Dakota di u Sudu]] (1889) * [[Delaware]] (1787) * [[Florida]] (1845) * [[Georgia (statu)|Georgia]] (1788) * [[Hawaii]] (1959) * [[Idaho]] (1890) * [[Illinois]] (1818) | colspan='3' | * [[Indiana]] (1816) * [[Iowa]] (1846) * [[Kansas]] (1861) * [[Kentucky]] (1792) * [[Luisiana]] (1812) * [[Maine]] (1820) * [[Maryland]] (1788) * [[Massachusetts]] (1788) * [[Michigan]] (1837) * [[Minnesota]] (1858) * [[Mississippi]] (1817) * [[Missouri]] (1821) * [[Montana]] (1889) * [[Nebraska]] (1867) * [[Nevada]] (1864) * [[New Hampshire]] (1788) * [[New Jersey]] (1787) | colspan='3' | * [[New York (statu)|New York]] (1788) * [[Novu Messicu]] (1912) * [[Ohio]] (1803) * [[Oklahoma]] (1907) * [[Oregon]] (1859) * [[Pennsylvania]] (1787) * [[Rhode Island]] (1788) * [[Tennessee]] (1796) * [[Texas]] (1845) * [[Utah]] (1896) * [[Vermont]] (1791) * [[Virginia]] (1788) * [[West Virginia]] (1863) * [[Washington (statu)|Washington]] (1889) * [[Wisconsin]] (1848) * [[Wyoming]] (1890) |} == Geografia == == Economia == I Stati Uniti sò a prima putenza economica di u mondu. Facenu parte di u [[G8]] è di u [[G20]], è ancu di l'[[OCDE]] è di l'[[ALENA]] (zona di libaru-scambiu di America di u nordu). A maioria di e grande imprese multinazionale anu u so sede suciale in i Stati Uniti ([[PepsiCo]], [[Microsoft]], ecc… ) E più zone dinamiche sò situate à a fruntera cù u Messicu, a [[Silicon Valley]] è di manera generale u litturale punente, è ancu u littorale este, cù a piazza finanzaria di [[Wall Street]], o l'industria aerospaziale in [[Florida]] ([[Cape Canaveral]]). Malgradu quessa, ghjè di i Stati Uniti chì hè partita a [[crisi economica di 2010]], cù a crisi di i [[subprimes]] in u settore immobiliare, chì s'hè sparsa dopu à u restu di u settore finanzariu (cù a [[bancarotta di Lehman Brothers]] di settembre di u 2008) è à l'«economia reale». L'[[economia]] di i Stati Uniti hè ancu indebulita da un tassu di debite assai impurtante. == Cultura == ==Da vede dinò== * [[Michael Jackson]] * [[R. Kelly]] * [[Nancy Reagan]] * [[Paramore]] * [[Lady Gaga]] * [[Katy Perry]] * [[Johnny Cash]] * [[The Doors]] * [[Disqus]] * [[Bon Jovi]] * [[Garbage]] * [[Marrunaghju]] * [[Omar Rodriguez Lopez Quintet]] == Ligami == * [http://www.whitehouse.gov a Casa Bianca] * [http://www.senate.gov u Senatu di i Stati Uniti] * [http://www.house.gov ''House of Representatives''] * [http://www.cia.gov CIA] [[Categoria:Stati Uniti d'America|*]] gffdgu16mheeqf9sfboj1sgebaysmyn Asia 0 11520 407876 403926 2026-11-08T11:39:29Z Articulivitali 28749 407876 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta regioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. ==Rigioni== L'Asia pò essa ultiriuramenti suddivisa in cinqui rigioni più una, à u Nordu, cumprindenti solu a parti asiatica di a Russia, chì hà parò capitali è parti di u tarritoriu in Auropa, sicondu a divisioni di i Nazioni Uniti. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 6zyr19qr7ef3co2c8gk9gr1lq9j13ss 407877 407876 2026-11-08T11:39:44Z Articulivitali 28749 407877 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. ==Rigioni== L'Asia pò essa ultiriuramenti suddivisa in cinqui rigioni più una, à u Nordu, cumprindenti solu a parti asiatica di a Russia, chì hà parò capitali è parti di u tarritoriu in Auropa, sicondu a divisioni di i Nazioni Uniti. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] mnucbzetw5nyprxhdl4dief2wvykgak 407879 407877 2026-11-08T11:43:08Z Articulivitali 28749 407879 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. == Etimulugia == U nome «Asia» hà parechji etimulugii pussibuli. Sicondu una prima ipotesi, veni da u grecu anticu {{lang|grc|Ἀσία}}, parolla aduprata da [[Erodotu]] à u V seculu a.C. par disignà l'[[Anatolia]] o, più largamenti, i territorii di l'[[Imperu achemenidi]], in cuntrastu cù a [[Grecia]] è l'[[Egittu]]. Erodotu mintuveghja diversi spiigazioni di u nomu. Una u faci vena da [[Esiona]], una figura di a mitulugia greca; un'antra a leia à Asias, figliolu di [[Coti I]], chì avaria datu u so nomu à una tribù di [[Sardi (cità)|Sardi]]. In a mitulugia greca, u nomu era purtatu dinò da [[Asia (Oceanina)|Asia]], una figliola di l'[[Oceanu (divinità)|Oceanu]] è di [[Teti (titanide)|Teti]]. Sicondu un'antra ipotesi, u nomu avaria un'urighjina feniciaa o semitica è significaria «livanti» o «urienti». In sta spiigazioni, «Asia» disignaria i terri à livanti di i Fenici, mentri chì «Auropa» pudaria vena da una parolla chì significheghja «punenti» o «uccidenti». U terminu hè adupratu oghji par disignà u cuntinenti, i so pupulazioni è i so culturi. A so definizioni geugrafica s'hè furmata à traversu a storia è i cunvinzioni cartografichi. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. ==Rigioni== L'Asia pò essa ultiriuramenti suddivisa in cinqui rigioni più una, à u Nordu, cumprindenti solu a parti asiatica di a Russia, chì hà parò capitali è parti di u tarritoriu in Auropa, sicondu a divisioni di i Nazioni Uniti. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] hiplwrb3ess4pdokji529aqwp7ygc6v 407880 407879 2026-11-08T11:43:56Z Articulivitali 28749 407880 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. ==Rigioni== L'Asia pò essa ultiriuramenti suddivisa in cinqui rigioni più una, à u Nordu, cumprindenti solu a parti asiatica di a Russia, chì hà parò capitali è parti di u tarritoriu in Auropa, sicondu a divisioni di i Nazioni Uniti. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 9p0l7hkbb5b4vquhs52vtmmo71z04dw 407881 407880 2026-11-08T11:48:42Z Articulivitali 28749 /* Rigioni */ 407881 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazione Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] kseh9ys0jsvyco2x9z12xflgwsr7ke1 407883 407881 2026-11-08T11:52:49Z Articulivitali 28749 /* Geugrafia pulitica */ 407883 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] cdnr0hjqbu0pn6vnmd4n9eae55h9zjy Categoria:Radica 14 11692 407882 398005 2026-11-08T11:49:41Z Fausta Samaritani 15085 file 407882 wikitext text/x-wiki [[File:Ulivo pluricentenario. Le radici (Roma) (01).jpg|thumb|250px|right|Radica d'alivu]] lzzwwn2b2cs5vag58ipb78h108ikn6e Ofride ragnu 0 12800 407875 381483 2026-11-08T11:36:59Z Fausta Samaritani 15085 407875 wikitext text/x-wiki {| align="right" rules="all" cellpadding="3" cellspacing="0" border="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; background-color: #CCFFCC" ! colspan="3" style="background:#66CC66" | {| style="background:#66CC66" align="center" width="100%" | padding=0px| ! style="background:#66CC66" width="100%" |<span style="color:white; font-size:large;">'''L'ofride ragnu'''</span> | padding=0px| |} |----- | colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ophrys sphegodes.jpg|300px]] |----- ! colspan=2 align="center" cellpadding="0" | <span style="color:black; font-size:x-small;">Ophrys sphegodes</span> |----- ! colspan=2 bgcolor="lightgreen" | [[Classificazione scentifica]] |----- | Regnu | ''[[Plantae]]'' |----- | Divisione | ''[[Magnoliophyta]]'' |----- | Classa | ''[[Liliopsida]]'' |----- | Ordine | ''[[Asparagales]]'' |----- | Famiglia | ''[[Orchidaceae]]'' |----- | Generu | ''[[Ophrys]]'' |----- | align="center" bgcolor="lightgreen" colspan="2" | [[Nome binuminale]] |----- | align="center" colspan="2" |''Ophrys sphegodes''<br /><span style="color:black; font-size:x-small;"> [[Aiton]], 1753</span> |----- | align="center" colspan=2 align="center" cellpadding="0" | [[File:Ophrys sphegodes M 1.jpg|250px|L'ofride ragnu]] |----- |} L''''Ofride ragnu''' (in [[latinu]]: ''Ophrys sphegodes'') hè un fiore chì face parte di a famiglia di l'[[orchidaceae]]. Hè altu sin'à 45&nbsp;cm. Fiurisce da [[aprile]] à [[maghju]]. I fiori sò ermafruditi, avendu à tempu l'organi maschili è feminili. Stà piuttostu in erba, in i boschi aperti è in i prati. I fiori anu sepali giallu-verdi è un labellu scuru, brunu, annantu à u quale si pò distingue a forma di un'acca ("H"). Cusì i fiori s'assumiglianu à un [[artropodu]] è in particulare à un [[ragnu]]. U nome di u generu "ofride" vene da u termine grecu "ophrus" (chì significheghja "sopracigliu"), una parola chì hè stata usata da [[Plinu u Grecu]] per designà una pianta chì era aduprata per tigne i sopracigli. ==In Corsica== L'ofride ragnu hè prisente in Corsica. Fiurisce d'[[aprile]]. {{c-supranu}} {{Orchidee}} [[Categoria:Orchidee]] [[Categoria:Orchidea di Corsica]] [[Categoria:Flora di Corsica]] cdqnrgboiyxn4zwtp7xevlo0xplr3hx Artropodu 0 13119 407860 404720 2026-11-08T09:28:13Z Articulivitali 28749 407860 wikitext text/x-wiki L’ '''Artropodi''' (''Arthropoda'') hè un [[filu (biolugia)|filu]] d'[[animali]] [[invertebrati]] [[protostomi]] è [[celomati]]. Si caratterizeghja da e so numerose appendice articulate è da una [[cuticula (artropodi)|cuticula]] indurita, chì forma un [[esoscheletru]] cumpostu soprattuttu di [[chitina]]. L'artropodi raprisentanu circa cinque sestesimi di e [[spezie]] animale cunnisciute. [[File:Arthropoda collage.png|thumb|upright=1.3|Diversità di l'artropodi: insetti, aracnidi, crustacei è miriapodi]] Più d'un milione di spezie d'artropodi sò state discritte. E stime di u numeru tutale varieghjanu, ma puderianu esiste parechji milioni di spezie, forse ancu sin'à dece milioni. A struttura di basa di l'artropodi hè assai versatile è li permette di campà in ambienti è modi di vita diversi. == Etimulugia == A parolla «artropodu» vene da u [[grecu anticu]] ἄρθρον (''àrthron''), «articulazione», è πόδες (''pòdes''), «pedi»: u so significatu hè dunque «pedi articulati». == Murfulugia == === Cuticula === [[File:Dragonfly molting (5416818644).jpg|thumb|upright|Una filangroca durante a muta]] Tutti l'artropodi anu una cuticula indurita chì forma un esoscheletru relativamente leghjeru è elasticu, ma abbastanza rigidu per pruteghje è sustene u corpu. A cuticula hè fatta di chitina, una sustanza urganica prudutta da e cellule situate ghjustu sottu à ella. L'esoscheletru n cuntene cellule è ùn pò cresce cù l'animale. Per quessa, cum'è l'altri [[Ecdysozoa|ecdisozoi]], l'artropodi crescenu per mezu di [[muta (biolugia)|mute]], rimpiazzendu l'esoscheletru vechju cù unu novu. L'esoscheletru ùn hè micca cuntinuu: hè furmatu da placche, chjamate [[sclerite|scleriti]], cunghjunte da zone di cuticula più dolce chì facenu da articulazione è permettenu u muvimentu. === Metameria === [[File:Trilobite sections numbered.svg|thumb|Metameria omònima in un [[trilobitu]]]] Cum'è l'altri [[Panarthropoda|panartropodi]], l'artropodi anu una metameria chì tocca tuttu u corpu: questu hè furmatu da segmenti, chjamati ancu metameri o somiti. In e forme più basiche, cum'è i trilobiti spariti, i segmenti sò à spessu simili trà di elli; si parla tandu di metameria omònima. In u corsu di l'evoluzione, i segmenti si sò differenziati è ragruppati in regione di u corpu chjamate [[tagma (zoologia)|tagmi]], dendu una metameria eterònima. I [[chelicerati]] anu di regula un prosoma è un opistosoma. I [[Mandibulata|mandibulati]] più basichi anu un capu è un troncu; in parechji gruppi più evoluati, u corpu hè spartutu in capu, torace è addome. In i crustacei, ste regione sò à spessu chjamate cefalone, pereione è pleone. U nome di u filu vene da e so appendice articulate. L'appendice ùn cuntenenu micca sempre musculi, ma sò à spessu mosse da tendini ligati à musculi situati in u troncu. In e forme più basiche, e zampe ponu esse prisente nant'à parechji segmenti; cù a differenziazione di u corpu, fermanu spessu soprattuttu nant'à i segmenti toracichi. L'appendice di l'altre regione ponu sparisce o acquistà altre funzione. === Anatomia interna === [[File:SympetrumInfuscatum.jpg|thumb|Metameria eterònima in una libellula, ''[[Sympetrum infuscatum]]'']] U [[celoma]] hè trasfurmatu in gran parte in un [[emocele]], una cavità chì si stende in parechje parte di u corpu. Durante u sviluppu embriunale, nasce da a fusione di parte di e cavità celomatiche è di un residuu di u blastocele; sta cavità cumposta hè chjamata ancu sinceloma o mixocele. U so liquidu, l'[[emolinfa]], circuleghja in un sistema circulatoriu apertu è assicura u trasportu di sustanze in u corpu. L'[[apparatu respiratoriu]] permette attività chì richiedenu assai energia, cum'è u bulu. In l'artropodi acquatichi, a respirazione si face di regula per mezu di branchie. Quelli terrestri anu soprattuttu dui tipi di strutture respiratorie: e trachee, chì cumunicheghjanu cù l'esternu à traversu picculi orifizii chjamati stigmi, è i pulmoni à libru, furmati da foglietti ripiegati dentru à u corpu. E trachee sò tipiche di parechji insetti, mentre chì i pulmoni à libru si trovanu in certi aracnidi. == Sviluppu == === Ove è [[Embriogenesi in l'artropodi|embriogenesi]] === Tutti l'artropodi si riproducenu per mezu d'[[ovu]]; certi, in particulare i [[scurpione|scorpioni]], sò però [[ovoviviparità|ovovivipari]], vale à dì chì l'ovi fermanu in u corpu di a mamma sin'à a schjusura. In certe spezie, e [[larva|larve]] s'assumiglianu à l'adulti; in parechje altre, sò assai sfarente. === Mute === L'esoscheletru ùn si pò allargà à misura chì cresce u corpu. L'artropodi facenu dunque mute periodiche, durante e quale l'esoscheletru vechju hè rimpiazzatu da unu novu. In parechje spezie, a muta hè accumpagnata da cambiamenti di forma chì vanu aldilà di a crescita: hè a [[metamorfosi (zoologia)|metamorfosi]]. In i [[crustacei]], u sviluppu pò passà per stadii larvali cum'è u [[naupliu]] è a [[zoea]], prima di ghjunghje à l'adultu. I nomi è u numeru di stadii varieghjanu secondu l'ordine è a spezia. In l'[[insettu|insetti]], a metamorfosi pò piglià forme diverse. L'ale, quand’elle sò prisente in a spezia, ùn sò di regula sviluppate in e larve. In l'insetti [[olometabolia|olometabuli]], u sviluppu hà trè stadii principali: a larva, chì passa per parechje mute; a [[pupa]], chì hè di solitu immobile; è l'adultu, chjamatu ancu imàgine, chì esce da a pupa. == Ambiente è cumpurtamentu == === Habitat === L'artropodi sò uriginarii di l'ambienti marini, è parechji campanu sempre in i mari è l'oceani. Parechji gruppi si sò adattati dinù à l'acque dolce. Altri gruppi, frà i quali l'aracnidi è l'insetti, anu culunizatu cù successu l'ambienti terrestri, ancu quelli aridi. L'insetti anu ancu culunizatu l'ambiente aereu: parechje spezie ponu bulà. === Cumpurtamenti preistorichi === In u ghjacimentu chinese di [[Chengjiang]] sò state ritruvate catene d'artropodi vechje di almenu 525 milioni d'anni, cù l'individui ligati l'unu à l'altru. Una spiegazione pruposta hè chì ste catene raprisentessinu una migrazione di gruppu, forse più sicura chè u viaghju individuale. == Sistematica == L'artropodi sò u filu animale cù u più grande numeru di spezie discritte. A classificazione ricunnosce di regula quattru gruppi maiò: * '''[[Chelicerata]]''': ragni, acari, scorpioni, limuli è altri artropodi chì anu un coppiu d'appendice chjamate [[cheliceri]]. * '''[[Myriapoda]]''': centupedi, millipedi è gruppi parenti, cù un troncu furmatu da parechji segmenti. * '''[[Crustacea]]''': granchi, gamberi, aliguste è altri gruppi, per a maiò parte acquatichi. Parechji anu duie coppie d'appendice davanti à a bocca è appendice biramose. * '''[[Hexapoda]]''': insetti, collembuli, proturi è dipluri; anu trè coppie di zampe. Esistenu dinù numerose forme fossile, parechje ricullante à u [[Cambrianu]], chì sò difficiule à situà in l'arburu evolutivu per via di a mancanza di caratteri chjaramente spartuti cù i gruppi viventi. I [[Trilobita|trilobiti]] sò trà l'artropodi spariti i più cunnisciuti. Eranu animali marini è si sò estinti durante l'[[estinzione di massa Permianu-Triassicu]], dopu à avè cunnisciutu una forte calata à a fine di u Devonianu. === Filogenia === [[File:Arthropoda.jpg|thumb|A diversità ind'è l'artropodi]] I quattru gruppi maiò sò riuniti in u gruppu [[Euarthropoda]], ricunnisciutu per caratteri murfulogichi è moleculari. E relazione trà elli ùn sò però risolte in tutti i ditaglii. Una di l'ipotesi più sustenute mette i chelicerati à parte da i mandibulati, chì raggruppanu i miriapodi è i pancrustacei. Sicondu parechji studii, i crustacei puderianu esse un gruppu [[parafilia|parafileticu]], postu chì l'esapodi serianu urighjinati dentru à un gruppu di crustacei. In questa interpretazione, crustacei è esapodi formanu inseme u gruppu [[Pancrustacea]]. Hè una visione chì si distingue da l'ipotesi più vechja di l'Atelocerata, chì riunia esapodi è miriapodi. A pusizione di i miriapodi hè stata anch'ella discututa. Certi studii li avianu assuciati à i chelicerati in u gruppu Myriochelata; altre analise, basate soprattuttu nant'à i dati moleculari, li mettenu cù i pancrustacei in i [[Mandibulata]], fora di i chelicerati. L'artropodi spartenu cù l'[[Onychophora|onicofori]] è i [[Tardigrada|tardigradi]] caratteri cum'è a segmentazione è a presenza d'appendice. Sti trè gruppi sò à spessu riuniti in i [[Panarthropoda]], ma e so relazione precise fermanu discutite. === Sottufili è classi === * '''[[Chelicerata]]''' ** [[Arachnida]] — ragni, opilioni, scorpioni è acari ** [[Merostomata]] — limuli è euripteridi, spariti ** [[Pycnogonida]] — ragni di mare * '''[[Myriapoda]]''' ** [[Diplopoda]] — millipedi ** [[Chilopoda]] — centupedi ** [[Pauropoda]] ** [[Symphyla]] * '''[[Crustacea]]''' ** [[Malacostraca]] — granchi, gamberi, aliguste è scampi ** [[Branchiopoda]] — dafnie è anostraci ** [[Maxillopoda]] — cirripedi è copepodi ** [[Ostracoda]] ** [[Cephalocarida]] ** [[Remipedia]] ** [[Thylacocephala]] † ** [[Protocaridida]] † ** [[Waptiida]] † * '''[[Hexapoda]]''' ** [[Entognatha]] — proturi, dipluri è collembuli ** [[Insecta]] — insetti * '''Gruppi fossili di pusizione incerta''' ** [[Trilobita]] † ** [[Aglaspidida]] † ** [[Euthycarcinoidea]] † ** [[Marrellomorpha]] † ** [[Megacheira]] † ** [[Bradoriida]] † ** [[Cheloniellida]] † == Note == <references/> [[Categoria:Artropodi]] [[Categoria:Animalia]] gm9bltu0fukx7ov2zygc30hqv20womn 407874 407860 2026-11-08T11:32:17Z Fausta Samaritani 15085 407874 wikitext text/x-wiki L''''Artropodi''' (''Arthropoda'') hè un [[filu (biolugia)|filu]] d'[[animali]] [[invertebrati]] [[protostomi]] è [[celomati]]. Si caratterizeghja da e so numerose appendice articulate è da una [[cuticula (artropodi)|cuticula]] indurita, chì forma un [[esoscheletru]] cumpostu soprattuttu di [[chitina]]. L'artropodi raprisentanu circa cinque sestesimi di e [[spezie]] animale cunnisciute. [[File:Arthropoda collage.png|thumb|upright=1.3|Diversità di l'artropodi: insetti, aracnidi, crustacei è miriapodi]] Più d'un milione di spezie d'artropodi sò state discritte. E stime di u numeru tutale varieghjanu, ma puderianu esiste parechji milioni di spezie, forse ancu sin'à dece milioni. A struttura di basa di l'artropodi hè assai versatile è li permette di campà in ambienti è modi di vita diversi. == Etimulugia == A parolla «artropodu» vene da u [[grecu anticu]] ἄρθρον (''àrthron''), «articulazione», è πόδες (''pòdes''), «pedi»: u so significatu hè dunque «pedi articulati». == Murfulugia == === Cuticula === [[File:Dragonfly molting (5416818644).jpg|thumb|upright|Una filangroca durante a muta]] Tutti l'artropodi anu una cuticula indurita chì forma un esoscheletru relativamente leghjeru è elasticu, ma abbastanza rigidu per pruteghje è sustene u corpu. A cuticula hè fatta di chitina, una sustanza urganica prudutta da e cellule situate ghjustu sottu à ella. L'esoscheletru n cuntene cellule è ùn pò cresce cù l'animale. Per quessa, cum'è l'altri [[Ecdysozoa|ecdisozoi]], l'artropodi crescenu per mezu di [[muta (biolugia)|mute]], rimpiazzendu l'esoscheletru vechju cù unu novu. L'esoscheletru ùn hè micca cuntinuu: hè furmatu da placche, chjamate [[sclerite|scleriti]], cunghjunte da zone di cuticula più dolce chì facenu da articulazione è permettenu u muvimentu. === Metameria === [[File:Trilobite sections numbered.svg|thumb|Metameria omònima in un [[trilobitu]]]] Cum'è l'altri [[Panarthropoda|panartropodi]], l'artropodi anu una metameria chì tocca tuttu u corpu: questu hè furmatu da segmenti, chjamati ancu metameri o somiti. In e forme più basiche, cum'è i trilobiti spariti, i segmenti sò à spessu simili trà di elli; si parla tandu di metameria omònima. In u corsu di l'evoluzione, i segmenti si sò differenziati è ragruppati in regione di u corpu chjamate [[tagma (zoologia)|tagmi]], dendu una metameria eterònima. I [[chelicerati]] anu di regula un prosoma è un opistosoma. I [[Mandibulata|mandibulati]] più basichi anu un capu è un troncu; in parechji gruppi più evoluati, u corpu hè spartutu in capu, torace è addome. In i crustacei, ste regione sò à spessu chjamate cefalone, pereione è pleone. U nome di u filu vene da e so appendice articulate. L'appendice ùn cuntenenu micca sempre musculi, ma sò à spessu mosse da tendini ligati à musculi situati in u troncu. In e forme più basiche, e zampe ponu esse prisente nant'à parechji segmenti; cù a differenziazione di u corpu, fermanu spessu soprattuttu nant'à i segmenti toracichi. L'appendice di l'altre regione ponu sparisce o acquistà altre funzione. === Anatomia interna === [[File:SympetrumInfuscatum.jpg|thumb|Metameria eterònima in una libellula, ''[[Sympetrum infuscatum]]'']] U [[celoma]] hè trasfurmatu in gran parte in un [[emocele]], una cavità chì si stende in parechje parte di u corpu. Durante u sviluppu embriunale, nasce da a fusione di parte di e cavità celomatiche è di un residuu di u blastocele; sta cavità cumposta hè chjamata ancu sinceloma o mixocele. U so liquidu, l'[[emolinfa]], circuleghja in un sistema circulatoriu apertu è assicura u trasportu di sustanze in u corpu. L'[[apparatu respiratoriu]] permette attività chì richiedenu assai energia, cum'è u bulu. In l'artropodi acquatichi, a respirazione si face di regula per mezu di branchie. Quelli terrestri anu soprattuttu dui tipi di strutture respiratorie: e trachee, chì cumunicheghjanu cù l'esternu à traversu picculi orifizii chjamati stigmi, è i pulmoni à libru, furmati da foglietti ripiegati dentru à u corpu. E trachee sò tipiche di parechji insetti, mentre chì i pulmoni à libru si trovanu in certi aracnidi. == Sviluppu == === Ove è [[Embriogenesi in l'artropodi|embriogenesi]] === Tutti l'artropodi si riproducenu per mezu d'[[ovu]]; certi, in particulare i [[scurpione|scorpioni]], sò però [[ovoviviparità|ovovivipari]], vale à dì chì l'ovi fermanu in u corpu di a mamma sin'à a schjusura. In certe spezie, e [[larva|larve]] s'assumiglianu à l'adulti; in parechje altre, sò assai sfarente. === Mute === L'esoscheletru ùn si pò allargà à misura chì cresce u corpu. L'artropodi facenu dunque mute periodiche, durante e quale l'esoscheletru vechju hè rimpiazzatu da unu novu. In parechje spezie, a muta hè accumpagnata da cambiamenti di forma chì vanu aldilà di a crescita: hè a [[metamorfosi (zoologia)|metamorfosi]]. In i [[crustacei]], u sviluppu pò passà per stadii larvali cum'è u [[naupliu]] è a [[zoea]], prima di ghjunghje à l'adultu. I nomi è u numeru di stadii varieghjanu secondu l'ordine è a spezia. In l'[[insettu|insetti]], a metamorfosi pò piglià forme diverse. L'ale, quand’elle sò prisente in a spezia, ùn sò di regula sviluppate in e larve. In l'insetti [[olometabolia|olometabuli]], u sviluppu hà trè stadii principali: a larva, chì passa per parechje mute; a [[pupa]], chì hè di solitu immobile; è l'adultu, chjamatu ancu imàgine, chì esce da a pupa. == Ambiente è cumpurtamentu == === Habitat === L'artropodi sò uriginarii di l'ambienti marini, è parechji campanu sempre in i mari è l'oceani. Parechji gruppi si sò adattati dinù à l'acque dolce. Altri gruppi, frà i quali l'aracnidi è l'insetti, anu culunizatu cù successu l'ambienti terrestri, ancu quelli aridi. L'insetti anu ancu culunizatu l'ambiente aereu: parechje spezie ponu bulà. === Cumpurtamenti preistorichi === In u ghjacimentu chinese di [[Chengjiang]] sò state ritruvate catene d'artropodi vechje di almenu 525 milioni d'anni, cù l'individui ligati l'unu à l'altru. Una spiegazione pruposta hè chì ste catene raprisentessinu una migrazione di gruppu, forse più sicura chè u viaghju individuale. == Sistematica == L'artropodi sò u filu animale cù u più grande numeru di spezie discritte. A classificazione ricunnosce di regula quattru gruppi maiò: * '''[[Chelicerata]]''': ragni, acari, scorpioni, limuli è altri artropodi chì anu un coppiu d'appendice chjamate [[cheliceri]]. * '''[[Myriapoda]]''': centupedi, millipedi è gruppi parenti, cù un troncu furmatu da parechji segmenti. * '''[[Crustacea]]''': granchi, gamberi, aliguste è altri gruppi, per a maiò parte acquatichi. Parechji anu duie coppie d'appendice davanti à a bocca è appendice biramose. * '''[[Hexapoda]]''': insetti, collembuli, proturi è dipluri; anu trè coppie di zampe. Esistenu dinù numerose forme fossile, parechje ricullante à u [[Cambrianu]], chì sò difficiule à situà in l'arburu evolutivu per via di a mancanza di caratteri chjaramente spartuti cù i gruppi viventi. I [[Trilobita|trilobiti]] sò trà l'artropodi spariti i più cunnisciuti. Eranu animali marini è si sò estinti durante l'[[estinzione di massa Permianu-Triassicu]], dopu à avè cunnisciutu una forte calata à a fine di u Devonianu. === Filogenia === [[File:Arthropoda.jpg|thumb|A diversità ind'è l'artropodi]] I quattru gruppi maiò sò riuniti in u gruppu [[Euarthropoda]], ricunnisciutu per caratteri murfulogichi è moleculari. E relazione trà elli ùn sò però risolte in tutti i ditaglii. Una di l'ipotesi più sustenute mette i chelicerati à parte da i mandibulati, chì raggruppanu i miriapodi è i pancrustacei. Sicondu parechji studii, i crustacei puderianu esse un gruppu [[parafilia|parafileticu]], postu chì l'esapodi serianu urighjinati dentru à un gruppu di crustacei. In questa interpretazione, crustacei è esapodi formanu inseme u gruppu [[Pancrustacea]]. Hè una visione chì si distingue da l'ipotesi più vechja di l'Atelocerata, chì riunia esapodi è miriapodi. A pusizione di i miriapodi hè stata anch'ella discututa. Certi studii li avianu assuciati à i chelicerati in u gruppu Myriochelata; altre analise, basate soprattuttu nant'à i dati moleculari, li mettenu cù i pancrustacei in i [[Mandibulata]], fora di i chelicerati. L'artropodi spartenu cù l'[[Onychophora|onicofori]] è i [[Tardigrada|tardigradi]] caratteri cum'è a segmentazione è a presenza d'appendice. Sti trè gruppi sò à spessu riuniti in i [[Panarthropoda]], ma e so relazione precise fermanu discutite. === Sottufili è classi === * '''[[Chelicerata]]''' ** [[Arachnida]] — ragni, opilioni, scorpioni è acari ** [[Merostomata]] — limuli è euripteridi, spariti ** [[Pycnogonida]] — ragni di mare * '''[[Myriapoda]]''' ** [[Diplopoda]] — millipedi ** [[Chilopoda]] — centupedi ** [[Pauropoda]] ** [[Symphyla]] * '''[[Crustacea]]''' ** [[Malacostraca]] — granchi, gamberi, aliguste è scampi ** [[Branchiopoda]] — dafnie è anostraci ** [[Maxillopoda]] — cirripedi è copepodi ** [[Ostracoda]] ** [[Cephalocarida]] ** [[Remipedia]] ** [[Thylacocephala]] † ** [[Protocaridida]] † ** [[Waptiida]] † * '''[[Hexapoda]]''' ** [[Entognatha]] — proturi, dipluri è collembuli ** [[Insecta]] — insetti * '''Gruppi fossili di pusizione incerta''' ** [[Trilobita]] † ** [[Aglaspidida]] † ** [[Euthycarcinoidea]] † ** [[Marrellomorpha]] † ** [[Megacheira]] † ** [[Bradoriida]] † ** [[Cheloniellida]] † == Note == <references/> [[Categoria:Arthropoda]] 5txz7jzs49j68g1ntxfbjledz2ah7vp Template:Orchidee 10 18442 407878 373535 2026-11-08T11:40:06Z Fausta Samaritani 15085 407878 wikitext text/x-wiki {| style="clear:both; margin-top:.5em; text-align:center" width="100%" class="toccolours itwiki_template_toc" | [[Image:Orchis laxiflora2.jpg|40px|]] | style="background-color:#ccccff; color:black" width="100%"| '''L'Orchidee''' | [[Image:Orchis laxiflora2.jpg|40px|]] |- | colspan="3" style="font-size:90%"| [[Anacamptis laxiflora]] - [[Cephalanthera damasonium]] - [[Cephalanthera longifolia]] - [[Cephalanthera rubra]] - [[Chamorchis alpina]] - [[Coeloglossum viride]] - [[Corallorhiza trifida]] - [[Cypripedium acaule]] - [[Cypripedium calceolus]] - [[Dactylorhiza angustata]] - [[Dactylorhiza brennensis]] - [[Dactylorhiza cruenta]] - [[Dactylorhiza elata]] - [[Dactylorhiza fuchsii]] - [[Dactylorhiza incarnata]] - [[Dactylorhiza insularis]] - [[Dactylorhiza lapponica]] - [[Dactylorhiza maculata]] - [[Dactylorhiza majalis]] - [[Dactylorhiza occitanica]] - [[Dactylorhiza ochroleuca]] - [[Dactylorhiza praetermissa]] - [[Dactylorhiza saccifera]] - [[Dactylorhiza sambucina]] - [[Dactylorhiza sphagnicola]] - [[Dactylorhiza sudetica]] - [[Dactylorhiza traunsteineri]] - [[Epipactis atrorubens]] - [[Epipactis distans]] - [[Epipactis fibri]] - [[Epipactis helleborine]] - [[Epipactis leptochila]] - [[Epipactis microphylla]] - [[Epipactis muelleri]] - [[Epipactis palustris]] - [[Epipactis parviflora]] - [[Epipactis phyllanthes]] - [[Epipactis placentina]] - [[Epipactis provincialis]] - [[Epipactis purpurata]] - [[Epipactis rhodanensis]] - [[Epipogium aphyllum]] - [[Gennaria diphylla]] - [[Goodyera repens]] - [[Gymnadenia conopsea]] - [[Gymnadenia odoratissima]] - [[Hammarbya paludosa]] - [[Herminium monorchis]] - [[Himantoglossum hircinum]] - [[Limodorum abortivum]] - [[Limodorum trabutianum]] - [[Liparis loeselii]] - [[Listera cordata]] - [[Listera ovata]] - [[Neotinea maculata]] - [[Neottia nidus-avis]] - [[Nigritella austriaca]] - [[Nigritella corneliana]] - [[Nigritella gabasiana]] - [[Nigritella rhellicani]] - [[Ophrys scolopax]] (Ofride biccazzu) - [[Ophrys conradiae]] (Ufridi di Conrad) - Ophrys sphegodes ([[Ofride ragnu]]) - [[Ophrys speculum]] (Ufridi spichju) - [[Ophrys arachnitiformis]] - [[Ophrys araneola]] - [[Ophrys aurelia]] - [[Ophrys aveyronensis]] - [[Ophrys aymoninii]] - [[Ophrys catalaunica]] - [[Ophrys drumana]] - [[Ophrys funerea]] - [[Ophrys insectifera]] - [[Ophrys iricolor]] - [[Ophrys lupercalis]] - [[Ophrys magniflora]] - [[Ophrys marmorata]] - [[Ophrys morisii]] (Ufridi di Moris) - [[Ophrys panormitana]] - [[Ophrys passionis]] - [[Ophrys provincialis]] - [[Ophrys santonica]] - [[Ophrys sicula]] - [[Ophrys splendida]] - [[Ophrys tenthredinifera]] - [[Ophrys vasconica]] - [[Orchis champagneuxii]] - [[Orchis collina]] - [[Orchis conica]] - [[Orchis coriophora]] - [[Orchis lactea]] - [[Orchis langei]] - [[Orchis laxiflora]] - [[Orchis longicornu]] - [[Orchis militaris]] - [[Orchis morio]] (Giglionu) - [[Orchis olbiensis]] - [[Orchis pallens]] - [[Orchis palustris]] - [[Orchis papilionacea]] (Marculella) - [[Orchis pauciflora]] - [[Orchis provincialis]] - [[Orchis purpurea]] - [[Orchis simia]] - [[Orchis spitzelii]] - [[Orchis tridentata]] - [[Platanthera bifolia]] - [[Platanthera chlorantha]] - [[Pseudorchis albida]] - [[Serapias lingua]] - [[Serapias nurrica]] - [[Serapias olbia]] - [[Serapias parviflora]] - [[Serapias strictiflora]] - [[Spiranthes aestivalis]] - [[Spiranthes spiralis]] - [[Traunsteinera globosa]] |}<noinclude> [[Categoria:Mudellu]] </noinclude> c5wvpq09aq0jx3q6j97edo9t7064nqe Armata 0 27911 407858 407843 2026-11-07T16:06:32Z Fausta Samaritani 15085 categuria 407858 wikitext text/x-wiki [[File:Казахстанские десантники.jpg|thumb|Suldati di l'[[Forze terrestre di a Republica di u Cazacchistanu|armata cazacca]] durante una parata]] L''''armata''' hè una [[forza armata]] urganizata da un [[Statu]] o da un'antra [[urganisazione]] per fà operazione militare, soprattuttu in terra. Di regula, hè una di i cumpunenti di e forze armate d'un paese, à fiancu à a [[marina militare]] è à l'[[aviazione militare]]. == [[Storia militare|Storia]] == [[File:Phalanx formation ancient Greek.png|thumb|A falangia greca cù l'opliti]] L'armate di e munarchie è di l'imperi di l'antica [[Asia|Asia orientale]], da u IV millenniu à u VI seculu a.C., eranu spessu furmate da un nucleu sceltu è permanente, ligatu à u suvranu da ligami etnichi o suciali, è da truppe riunite in casu di bisognu, cumposte ancu da populi vinti è sottumessi. À l'epica micenea, trà u XV è u XII seculu a.C., l'armate greche avianu un carattere aristucraticu: i suvrani è i so cumpagni pussedianu i carri è l'armature di metallu, mentre chì a maiò parte di i suldati era armata più à pocu pressu. Cù u sviluppu di l'ecunumia è di a metallurgia, sempre più citadini pudianu furnì si d'arme pisante. In a [[Grecia antica]], l'opliti — suldati di fanteria cù armatura — divensenu a forza principale. Disposti in falangia, furmavanu una schiera cumpatta chì marcò a calata di a cavalleria. À [[Sparta]], u nucleu permanente era cumpostu da i spartiati, citadini cù pieni diritti, furmati à a disciplina da zitelli è tenuti à u serviziu militare da 20 à 60 anni. I perieci servianu anch'elli in l'armata è, in casu di necessità, ci pudianu esse chjamati l'iloti. L'opliti spartani eranu urganizati in cinque ''mórai'', divisi à so volta in unità più chjuche. À [[Atene]], e riforme di [[Solone]] stabbilinu u serviziu militare per i citadini, secondu a so classa di ricchezza. E riforme di [[Clistene]] urganizonu ancu a cuntribuzione militare di e dece tribù territuriale. I citadini pudianu esse chjamati à serve da 18 à 60 anni. L'armata era cumandata prima da un arconte polemarcu è, dopu, da i strateghi. A cavalleria acquistò più impurtanza dopu à a guerra di u [[Peloponnesu]] (431–404 a.C.); si fece dinù usu di mercenarii per rinfurzà e truppe permanente. [[File:Roman legion at attack.jpg|thumb|Legiunarii rumani in azzione]] À u tempu di [[Filippu II di Macedonia]] è di [[Lisandru Magnu]], in u IV seculu a.C., l'armata macedone riunia a cavalleria pisante di i cumpagni di u rè, a cavalleria leghjera, a fanteria pisante urganizata in falange è armata di lunghe sarisse, l'arcadori è altre truppe. L'unità eranu inquadrate da ufficiali furmati. Lisandru aduprò ste forze in modu coordinatu, assuciendu a carica di a cavalleria à l'attaccu di a fanteria è sfruttendu i successi cù inseguimenti. == Caratteristiche generale == L'armate anu cambiatu assai secondu u locu è l'epica, ma presentanu spessu certe caratteristiche cumune: * Una struttura ierarchica: e truppe sò spartute in unità è sottunità, ognuna cù u so cumandante, finu à u cumandante in capu. * A disciplina è l'ubbidienza à l'ordini sò cunsiderate essenziale per u funziunamentu di l'armata. L'operazione di l'armata si svolghjenu soprattuttu in terra. L'operazione in mare è in celu sò di regula affidate à a marina è à l'aviazione, ancu s'elle ponu esse cuurdinate in operazione cumune. A divisione trà e forze ùn hè micca sempre netta: a marina pò avè unità di fanteria, l'armata pò aduprà aviazione leghjera è l'aviazione pò cuntene unità terrestri, cum'è i [[paracadutistu militare|paracadutisti]]. == Tipi d'armata == === Armata prufessiunale === [[File:Modern Army Combative Training Level 1 140604-A-TO387-291.jpg|thumb|Suldati muderni durante un addestramentu]] In un'armata prufessiunale, i suldati facenu di u serviziu militare a so prufessione è ricevenu una furmazione militare cuntinua. Stu mudellu hè esistutu in parechje epiche, ma s'hè sviluppatu in particulare à a fine di u [[XX seculu]] è à u principiu di u [[XXI seculu]]. In certe sucietà, u serviziu era riservatu à gruppi particulari, cum'è e caste guerriere; in altre, pudia esse fattu da tutti i citadini, per un periudu determinatu. E pussibilità ecunomiche è l'arme dispunibule influenzavanu a cumpusizione di e truppe: suldati à pedi, arcadori, lanceri è cavalieri. A cavalleria era à spessu riservata à e persone ricche, capace di cumprà è mantene un cavallu. A [[legione rumana]] è a [[falange macedone]] sò esempi storichi d'urganisazione militare chì anu avutu una grande influenza. === Armata nubiliare === [[File:Medieval Knights in armor (10335547804).jpg|thumb|Cavalieri medievali in armatura]] L'armate nubiliare eranu cumposte soprattuttu da nobili è da i so figlioli, chì pudianu luttà à cavallu. Stu mudellu era cumunu durante l'[[età feudale]]. I nobili eranu spessu accumpagnati da fanteria reclutata trà i [[servi di a gleba]] di i so feudi. A cavalleria pisante, cù cavalieri è qualchì volta cavalli prutetti da armature, ebbe un rollu impurtante in e battaglie di u Medievu è di i primi seculi di l'età muderna. === Armata di leva === L'armate di leva reclutanu i citadini per mezu di a cunscrizzione, di regula per un periudu stabilitu da a leghje. Stu sistema si sviluppò cù a furmazione di i [[Statu nazione|Stati naziunali]] è hè statu adupratu largamente in a storia. E truppe di leva pudianu esse numerose è rinfurzate di manera cuntinua, ancu s'è a furmazione è l'equipaghjamentu ùn eranu micca sempre di listessu livellu. == Urganisazione di l'armate muderne == L'armate muderne anu da compie numerose missione di cumbattimentu è di sustegnu. A so grandezza porta dinù prublemi di logistica è d'amministrazione. U studiu di l'urganisazione è di l'impiegu di e risorse militare hà cuntribuitu à u sviluppu di a [[ricerca operativa]]. Un'armata hè urganizata in arme, chì riuniscenu i suldati secondu e so funzione di cumbattimentu, è in corpi, incaricati di cumpiti tecnichi, amministrativi o di sustegnu. === Arme === A [[fanteria]] hè una di i cumpunenti più antichi di l'armata è ferma una parte fundamentale di e forze terrestre. A [[cavalleria]], chì aduprava à l'origine i cavalli, adopra oghje soprattuttu veiculi blindati è carri armati. L'[[artiglieria]] sustene e truppe cù cannoni, obusieri è altri sistemi d'arme. U [[geniu militare]] custruisce ponti è strade pruvisorie, apre passaghji, elimineghja ostaculi è campi minati è pò fà saltà strutture. E [[trasmissione militare|trasmissione]] permettenu e cumunicazione, u cumandu, u cuntrollu è a raccolta d'infurmazione, funzione spessu riunite sottu à l'acronimu C³I. I servizii di trasportu è di logistica furniscenu i mezi è i materiali necessarii à u spiazzamentu è à u sustegnu di l'unità. L'aviazione di l'armata pò dà sustegnu à e forze terrestre durante e missione di pattruglia è d'intervenzione. === Corpi === I corpi si occupanu di e funzione chì sustenenu l'attività di l'armata. I servizii d'intendenza è di cumissariatu gestiscenu l'amministrazione è e risorse. U corpu sanitariu cura i suldati è urganizeghja l'assistenza medica; in certi armate, pò cuntene dinù servizii veterinarii. I corpi d'ingegneri ponu pruvà è valutà e prucedure, l'arme è l'equipaghjamenti, è prupone mudificazione o suluzione nove. === Ierarchia, unità è gradi militari === L'omi, e donne è i mezi d'un'armata sò spartuti in unità, ognuna cumandata da un ufficiale rispunsevule. Ogni unità pò esse divisa in sottunità cù i so cumandanti. L'unità più grande ponu riunisce truppe di parechje arme è corpi, ciò chì li permette di svolghje un numeru più grande di missione in modu autonomu. A cumpusizione è a dimensione di l'unità varieghjanu secondu l'armata, u tipu di truppe è l'epica. I numeri quì sottu sò dunque indicativi: * [[Gruppu d'armate]]: riunisce parechje armate. * Armata: riunisce nurmalmente parechji corpi d'armata. * [[Corpu d'armata]] ([[generale di corpu d'armata]]): circa 50.000–100.000 suldati, spartuti in duie o più divisione. * [[Divisione (unità militare)|Divisione]] ([[generale di divisione]]): circa 8.000–15.000 suldati, spartuti in parechje brigate o regimenti. * [[Brigata]] ([[generale di brigata]]): circa 3.000–8.000 suldati; pò riunisce parechji regimenti o battaglioni. * [[Regimentu]] ([[culunnellu]]): circa 1.500 suldati, spessu urganizati in battaglioni. * [[Battaglione]] ([[tenente culunnellu]] o [[maiori]]): circa 300–1.200 suldati, spartuti in cumpagnie. * [[Cumpagnia (unità militare)|Cumpagnia]] ([[capitanu]] o [[tinente]]): circa 100–150 suldati, spartuti in plotoni. * [[Plotone]]: circa 20–50 suldati, spartuti in squadre. * [[Squadra (unità militare)|Squadra]]: circa 5–13 suldati. À e sottunità principale si ponu aghjunghje altre unità più chjuche, per esempiu una cumpagnia sanitaria o una unità di pulizza militare. == Da vede dinù == {{Div col|cols=2|small=no}} * [[Forze armate]] * [[Armata permanente]] * [[Gradu militare]] * [[Grande unità]] * [[Furmazione è addestramentu militare]] * [[Etica militare]] * [[Militare]] * [[Lista di e forze terrestre di u mondu]] * [[Urganisazione militare]] * [[Riserva militare]] * [[Serviziu militare di leva]] * [[Suldatu]] * [[Storia militare]] * [[Ufficiale (forze armate)]] {{Div col end}} ==Note== <references/> [[Categoria:Armata]] 4ed5sc2i3jhb7bdm35yfeoh0lz1thd1 1479 0 27912 407844 2026-11-07T12:20:56Z Fausta Samaritani 15085 1479 407844 wikitext text/x-wiki U '''1479''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXIX) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1450|1460|1470|1480|1490|1475|1476|1477|1478|1479|1480|1481|1482|1483}} ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1479 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1479] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} a2m4ior0jqih5ginx0y0a3owcg7kdeq 407847 407844 2026-11-07T12:38:02Z Fausta Samaritani 15085 file 407847 wikitext text/x-wiki U '''1479''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXIX) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1450|1460|1470|1480|1490|1475|1476|1477|1478|1479|1480|1481|1482|1483}} [[File:Dresden - Treasures from the Saxon State Library Seite 063.jpg|thumb|200px|right|[[Bibbia]], Venezia, 1479.]] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1479 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1479] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} 6zdja38vzkqdgx660rk80d7hop12n5m 1480 0 27913 407845 2026-11-07T12:23:22Z Fausta Samaritani 15085 1480 407845 wikitext text/x-wiki U '''1480''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXX) hè un [[annu]] di u XV sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1450|1460|1470|1480|1490|1476|1477|1478|1479|1480|1481|1482|1483|1484}} ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1480 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1480] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} 50val03ofg6ivo2hlodlg50lcepxont 407846 407845 2026-11-07T12:29:31Z Fausta Samaritani 15085 file 407846 wikitext text/x-wiki U '''1480''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXX) hè un [[annu]] di u XV sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1450|1460|1470|1480|1490|1476|1477|1478|1479|1480|1481|1482|1483|1484}} [[File:Sandro Botticelli 050.jpg|thumb|200px|right|[[Lisandru Botticelli]], ''Sant'Agustinu'']] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1480 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1480] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} ly945la1om9zhmyzpy8ogaa30pnf8bk Categoria:Forze armate 14 27914 407855 2026-11-07T15:57:17Z Fausta Samaritani 15085 nova categuria 407855 wikitext text/x-wiki <br> [[Difesa è sicurezza]] dx5aij9ujqbz774wfjb51jvtbq4gbal 407856 407855 2026-11-07T15:57:49Z Fausta Samaritani 15085 407856 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Difesa è sicurezza]] qjihdllur9vykml5n9zhkjst8j5kuwx 407857 407856 2026-11-07T16:00:45Z Fausta Samaritani 15085 redirect 407857 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Armata]] 3skxdf05v08w8znibu837zsf3pjkbgk