Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Architittura 0 2412 407884 407812 2026-11-08T12:16:11Z Fausta Samaritani 15085 /* Bibliugrafia */ 407884 wikitext text/x-wiki [[File:RomeForumRomanumArchofSeptimiusSeverus01.jpg|thumb|250px|right|L'arcu di Settimu Siveru, à Roma]] [[File:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|250px|right|Vista di Santa Maria di l'Angeli, à Firenze]] L''''architettura''' hè a disciplina chì studieghja è urganizeghja u spaziu custruitu da l'omu. Si occupa soprattuttu di a cuncezzione è di a custruzzione di l'edifizii è di l'ambiente induve a ghjente vive. Ci si scontranu aspetti tecnichi è artistichi; à tempu cù a [[scultura]], face parte di l'[[arte visive]]. L'architettura hè nata da i bisogni essenziali di l'essaru umanu, cum'è a prutezzione contr'à u clima è l'altri periculi di l'ambiente. Cù u sviluppu di e sucetà è di a divisione di u travagliu, l'edifizii anu acquistatu ancu altre funzione: religiose, pulitiche, culturale è cummerciale. À i bisogni pratichi s'aghjunghjenu, cù u tempu, a ricerca di a bellezza è l'espressione di valori suciali è simbolichi. Ùn hè faciule di dà una definizione unica di l'architettura: a so forma è i so scopi cambianu secondu e sucetà, l'epiche, e tecniche è i materiali dispunibuli. == Etimulugia == [[File:Pantheon, Roma, LZ, IT.jpg|thumb|250px|right|Incisione di l'internu di u [[Panteone (Roma)|Panteone]] di [[Roma]]. U munimentu hè attribuitu à l'architettu [[Apollodoru di Damascu]]; a so cuppula mostra cumu a luce pò diventà un elementu di u spaziu architetturale.]] A parolla «architettura» vene da «architettu», chì deriveghja da u latinu ''architectus'' è, nanzu, da u grecu anticu {{lang|grc|ἀρχιτέκτων}} (''architéktōn''). Stu termine hè cumpostu da {{lang|grc|ἀρχή}} (''archḗ'', «principiu», «guida» o «cumandu») è {{lang|grc|τέκτων}} (''téktōn'', «artisgianu» o «custuttore»). U significatu iniziale era dunque vicinu à quellu di «capu custruttore». A parolla greca ùn s'appiecava solu à a custruzzione di case o d'altri edifizii: pudia designà, più di solitu, quellu chì dà un ordine è una regula raziunale à un'opera. In u trattatu ''[[De architectura]]'', Vitruviu descrive l'architettura cum'è una pratica chì unisce a capacità di custruisce à a cunniscenza teorica. == Storia == {{Da vede dinò|[[Storia di l'architettura]]}} L'architettura riflette a sucetà chì a pruduce. I so edifizii dipendenu da e cundizione ecunomiche è suciale, da e credenze, da e cunniscenze tecniche è da i materiali dispunibuli in ogni epica. === Antichità === [[File:De architectura.jpg|thumb|250px|right|Una pagina da a traduzzione taliana di u [[1521]] di ''De architectura'' di Vitruviu.]] U più anticu trattatu d'architettura chì hè ghjuntu fin'à noi hè u ''[[De architectura]]'' di [[Vitruviu]], scrittu à l'epica rumana. In questu, Vitruviu tratta di e cunniscenze ch'ellu ci vole à un architettu è di e qualità principale d'un edifiziu. U so scrittu hà avutu una grande influenza nantu à l'architettura di u Rinascimentu è di i seculi dopu. === Medievu === In u [[Medievu]], l'architettura hè à spessu ligata à e custruzzione religiose, militare è civiche. In i cantieri romanichi è gotichi, u maestru di lavoru urganizava i travaglii è cuntrullava a custruzzione. E grande cattedrale gotiche sò esempii di prugetti chì riunianu cunniscenze di custruzzione, maestria artigiana è significati religiosi. === Rinascimentu è Umanesimu === [[File:Fra Carnevale - The Ideal City - Walters 37677 (cropped).jpg|thumb|250px|right|''A Cità Ideale'', un dipintu di u Rinascimentu chì mostra l'ideale di u disegnu urbanu classicu.]] À st'epica cresce dinù l'interessu pè a cità cum'è inseme urganizatu. U cuncettu di [[cità ideale]] mette in risaltu l'ordine è a dispusizione di e so parte. L'architettu diventa à pocu à pocu un intellettuale è un artista, in più d'esse un tecnicu di a custruzzione. === XVII è XVIII sèculi === [[File:Ceiling of Ljubljana Cathedral (strop Cerkev sv. Nikolaja, Ljubljana).jpg|thumb|250px|right|Un suffittu affrescatu in stile [[baroccu]], chì mostra l'effettu scenograficu è u muvimentu.]] À u [[XVII sèculu]], e forme classiche sò trasfurmate in cumpusizione più dinamiche, caratterizate da u muvimentu, i cuntrasti è l'effetti scenografichi. Stu sviluppu hè assuciatu à u [[Baroccu]] è, in certi casi, à u [[Manierisimu]]. À u [[XVIII sèculu]] si sviloppa a riflessione muderna annantu à l'estetica. À tempu, a [[Rivuluzione industriale]] cambia a pruduzzione è i materiali, è face nasce novi bisogni di custruzzione. L'architettura principia à interagisce più strettamente cù a pruduzzione in seria è u disegnu industriale. === XIX seculu === À u [[XIX sèculu]], a furmazione è u mistieru di l'ingegneru si staccanu sempre di più da quelli di l'architettu. L'architettura hè à spessu insignata in l'accademie d'arte, mentre chì l'ingegneria si sviloppa in e scole tecniche è l'università. A crescita di e cità è l'usu di materiali cum'è u ferru è l'astracu armatu permettenu di custruisce edifizii più alti è strutture nove. In i Stati Uniti, a [[Scola di Chicago (architettura)|Scola di Chicago]] cuntribuisce à u sviluppu di i primi grattaceli. In Europa si sviloppa dinù u dibattitu annantu à a cunservazione è u ristaurazione di l'edifizii storichi. [[File:Brooks Building, Chicago, Illinois (9181569720).jpg|thumb|250px|right|Un grattaceli di a Scola di [[Chicago]], un esempiu primitivu di struttura d'acciaghju.]] === XX sèculu è raziunalismu === À u [[XX sèculu]], i cambiamenti suciali, l'industrializazione è a crescita di e cità favuriscenu l'emergenza di novi modi di prughjettà. U [[raziunalismu]] è u [[Muvimentu mudernu]] danu impurtanza à a funzione, à a simplicità di e forme è à l'usu di tecniche muderne. Trà l'architetti chì anu marcatu st'epica ci sò [[Le Corbusier]], [[Walter Gropius]], [[Ludwig Mies van der Rohe]] è [[Frank Lloyd Wright]]. Altri architetti impurtanti di u seculu sò [[Alvar Aalto]], [[Oscar Niemeyer]] è [[Kenzō Tange]]. [[File:MESP4.jpg|thumb|250px|right|Un edifiziu mudernistu cuncepitu cù a participazione di Le Corbusier.]] == Definizione è caratteristiche == Per via di a so varietà, l'architettura ùn si lascia riduce à una definizione sola. Pò esse vista cum'è l'arte di custruisce, l'urganisazione di u spaziu o a disciplina chì cuncilia i bisogni d'una sucetà cù i mezi tecnichi è e scelte estetiche. === I trè fattori di l'architettura === Una definizione classica, pruposta da Vitruviu, distingue trè qualità fundamentale: : ''firmitas'': a solidità è a stabilità; : ''utilitas'': l'utilità è l'adattazione à a funzione; : ''venustas'': a bellezza. Un edifiziu deve stà in pedi è esse sicuru; deve risponde à un bisognu; è pò, in più, avè qualità estetiche. St'aspetti ùn sò micca sempre spiccati: a forma d'un edifiziu pò nasce da a so funzione, da a struttura o da i materiali, è diventà à tempu una scelta estetica. ==== Stabilità è custruzzione ==== A stabilità d'un [[edifiziu]] dipende da e forze chì agiscenu annantu à ellu. Ci sò u pesu di a custruzzione stessa, i carichi di e persone è di i mobuli, è e forze esterne cum'è u ventu, a neve o i terramuti. A statica è a scienza di e custruzzione studieghjanu cumu assicurà l'equilibriu è a sicurità di e strutture. Per prughjettà un edifiziu, ci vole à sceglie è calculà e so parte purtante, tenendu contu di i materiali aduprati, ch'elli sianu a petra, u legnu, l'acciaghju o l'astracu armatu. ==== Funzione è spaziu ==== A funzione d'un edifiziu influenza a so forma è a manera in chì u so spaziu hè urganizatu. Una casa, una chjesa, una scola è un ponte rispondenu à bisogni sfarenti è anu dunque spazii è strutture sfarente. U criticu [[Bruno Zevi]] hà messu in risaltu u spaziu internu cum'è elementu distintivu di l'architettura. Sicondu sta visione, l'architettura si sperimenta à traversu l'usu di spazii custruiti è abitevuli. Altri approcci includenu dinù in l'architettura l'opere senza spaziu internu, s'elli sò u risultatu d'un prugettu è anu una funzione o un significatu specificu. ==== Bellezza è forma ==== A bellezza architetturale ùn dipende micca solu da l'ornamenti. Pò nasce da e prupurzione, da l'urganisazione di i vulumi, da a scelta di i materiali è da u modu chì a luce entre in l'edifiziu. Sò impurtanti dinù u rapportu trà e parte piene è e parte biote, a dispusizione di e finestre è a manera chì i spazii cumunicheghjanu trà elli. L'architettura ùn hè micca solu un'arte da fighjulà: hè dinù un'arte da campà. Per capisce un edifiziu, pò esse utile à visità lu, à spiazzà si in i so spazii è à vede le so parte da parechji punti di vista. Una fotografia mostra solu una parte di l'opera; a percezzione cambia secondu a luce, l'ora è l'ambiente chì u circonda. === Vulume è spaziu === [[File:Stockport Market Hall 3439.JPG|thumb|250px|right|Un mercatu in [[ferru]] è [[vetru]] di u XIX seculu, chì riflette l'usu di novi materiali industriali.]] L'architettura urganizeghja vulumi custruiti in u spaziu. Certi edifizii sò cuncipiti soprattuttu per a so forma esterna, mentre chì altri danu a primura à u spaziu internu. Ci sò dinù opere chì mettenu in equilibriu i dui aspetti. Un edifiziu pò avè, in più di a so funzione pratica, valori simbolichi, religiosi, suciali o pulitichi. A so forma dipende micca solu da l'architettu, ma dinù da a cumunità, da a persona o l'urganisazione chì u cumanda, è da e cundizione di l'epica. === Impattu annantu à l'ambiente === A custruzzione è l'usu di l'edifizii anu un impattu annantu à l'ambiente. A pruduzzione di materiali cum'è u cimentu, l'acciaghju è u vetru cunsuma energia è pò pruduce emissione di gasu à effettu di serra. Ci vole dinù à tene contu di l'energia aduprata durante a vita sana d'un edifiziu, da a pruduzzione di i materiali fin'à a so demolizione. L'espansione urbana pò riduce i spazii naturali è a biodiversità, è l'impermeabilizazione di u terrenu pò aggravà u risicu d'inundazione. In e cità, a densità di l'edifizii pò cuntribuisce à l'effettu d'isula di calore. L'architettura sustenibile cerca di limità sti danni. Pò fà la cù materiali à impattu più bassu, una megliu efficienza energetica, l'usu d'energie rinnuvevule è a riqualificazione di l'edifizii dighjà esistenti. U riusu è u ristaurazione ponu riduce u bisognu di novi materiali è di novu terrenu. == Discipline == L'architettura include parechje discipline, chì ponu cuncentrà si annantu à un edifiziu, un spaziu internu, una cità o un territoriu. === Prughjettazione architetturale === A prughjettazione architetturale hè u prucessu chì precede a custruzzione. U prugettu traduce i bisogni di u cliente in disegni è ducumenti tecnichi. Pò include piante, sezzione, prospetti, mudelli numerichi, calculi strutturali è studii annantu à u situ. Di solitu, u prucessu passa per parechje tappe: una prima pruposta generale, un sviluppu più precisu di l'opera è, infine, i ducumenti necessarii à a so custruzzione. === Architettura d'internu === L'architettura d'internu s'occupa di l'urganisazione è di a cuncezzione di i spazii interni d'edifizii residenziale o publichi. Tene contu di l'usu, di a circulazione, di a luce, di i materiali è di u cunfortu. === Tecnulugia di l'architettura === Sta disciplina studieghja e tecniche, i materiali è i prucessi aduprati per prughjettà è custruisce. Si occupa dinù di a qualità di l'edifizii, di a so mantenimentu è di a so durata. === Scienza è tecnica di e custruzzione === A scienza di e custruzzione studieghja u cumpurtamentu di e strutture è i principi di a statica è di a dinamica. Aiuta à determinà e dimensione è e qualità di e parte purtante d'un edifiziu o d'un'antra custruzzione. === Urbanisimu è pianificazione di u territoriu === L'urbanisimu tratta di l'urganisazione di e cità è di i so spazii. A pianificazione di u territoriu studieghja l'usu di u terrenu è u sviluppu di e zone urbane è rurale. === Architettura paisaghjistica === L'architettura paisaghjistica prughjetta spazii aperti, urbani o rurali. Tene contu di l'ambiente naturale, di a storia, di a cultura è di i bisogni suciali. === Ristaurazione è riabilitazione === U ristaurazione architetturale hà per scopu di cunservà è di mette in valore l'edifizii storichi, rispettendu e so qualità culturale. A riabilitazione d'un edifiziu cerca di mantene o d'adattà lu à un usu novu. == In Corsica == In [[Corsica]], esiste un tippu particulare d'archittitura, chì si chjama l'[[orriu]]. L'orrii i più cunnisciuti sò l'[[orriu di Chera]] è l'[[orriu di i Canni]]. == Bibliugrafia == * ''Vocabulaire de l'architecture (principes d'analyse scientifique)'', Paris, Ministère des Affaires culturelles, 1972. * {{Template:IT}} Sergio Bollati è Giuseppe Lonetti, ''L'organismo architettonico'', Firenze, Alinea, 1990. * {{Template:IT}} Werner Müller è Gunther Vogel, ''Atlante di architettura'', Milano, Hoepli, 1992. * {{Template:IT}} Ludovico Quaroni, ''Progettare un edificio. Otto lezioni di architettura'', Roma, Gangemi, 1993. * {{Template:IT}} ''Enciclopedia dell'Architettura'', Milano, Garzanti, 1996. * {{Template:IT}} Giorgio Cricco è Francesco Di Teodoro, ''Itinerario nell'arte'', Bologna, Zanichelli, 2003. * {{Template:IT}} Bernard Tschumi, Matthew Berman è Jane Kim, ''Index. Archivio dell'architettura contemporanea'', Milano, Postmedia Books, 2004. * {{Template:IT}} Riccardo Salvi, ''Dentro l'edificio. Brevi considerazioni sull'architettura d'interni'', Milano, Franco Angeli, 2016. * Pierre Caye, Olga Medvedkova, Renaud Pleitinx è Jean Stillemans, ''Traités et autres écrits d'architecture'', Mardaga, 2021. == Da vede dinù == * [[Architettura sustenibile]] * [[Architettura paisaghjistica]] * [[Architettura d'interni]] * [[Edilizia]] * [[Urbanisimu]] * [[Storia di l'architettura]] * [[Prughjettazione architetturale]] * [[Ristaurazione architetturale]] * [[Walter Gropius]] * [[Frank Lloyd Wright]] * [[Ignazio Bertola]] * [[Ziqqurat]] * [[Ordine architetturale]] == Note == <references/> [[Categoria:Architittura]] d5ov01wtapxzfocx9vrh1hipob8l8ja 407885 407884 2026-11-08T12:19:24Z Fausta Samaritani 15085 407885 wikitext text/x-wiki [[File:RomeForumRomanumArchofSeptimiusSeverus01.jpg|thumb|250px|right|L'arcu di Settimu Siveru, à Roma]] [[File:View of Santa Maria del Fiore in Florence.jpg|thumb|250px|right|Vista di Santa Maria di l'Angeli, à Firenze]] L''''architettura''' hè a disciplina chì studieghja è urganizeghja u spaziu custruitu da l'omu. Si occupa soprattuttu di a cuncezzione è di a custruzzione di l'edifizii è di l'ambiente induve a ghjente vive. Ci si scontranu aspetti tecnichi è artistichi; à tempu cù a [[scultura]], face parte di l'[[arte visive]]. L'architettura hè nata da i bisogni essenziali di l'essaru umanu, cum'è a prutezzione contr'à u clima è l'altri periculi di l'ambiente. Cù u sviluppu di e sucetà è di a divisione di u [[travagliu]], l'edifizii anu acquistatu ancu altre funzione: religiose, pulitiche, culturale è cummerciale. À i bisogni pratichi s'aghjunghjenu, cù u tempu, a ricerca di a bellezza è l'espressione di valori suciali è simbolichi. Ùn hè faciule di dà una definizione unica di l'architettura: a so forma è i so scopi cambianu secondu e sucetà, l'epiche, e tecniche è i materiali dispunibuli. == Etimulugia == [[File:Pantheon, Roma, LZ, IT.jpg|thumb|250px|right|Incisione di l'internu di u [[Panteone (Roma)|Panteone]] di [[Roma]]. U munimentu hè attribuitu à l'architettu [[Apollodoru di Damascu]]; a so cuppula mostra cumu a luce pò diventà un elementu di u spaziu architetturale.]] A parolla «architettura» vene da «architettu», chì deriveghja da u [[Lingua latina|latinu]] ''architectus'' è, nanzu, da u grecu anticu {{lang|grc|ἀρχιτέκτων}} (''architéktōn''). Stu termine hè cumpostu da {{lang|grc|ἀρχή}} (''archḗ'', «principiu», «guida» o «cumandu») è {{lang|grc|τέκτων}} (''téktōn'', «artisgianu» o «custuttore»). U significatu iniziale era dunque vicinu à quellu di «capu custruttore». A parolla greca ùn s'appiecava solu à a custruzzione di case o d'altri edifizii: pudia designà, più di solitu, quellu chì dà un ordine è una regula raziunale à un'opera. In u trattatu ''[[De architectura]]'', Vitruviu descrive l'architettura cum'è una pratica chì unisce a capacità di custruisce à a cunniscenza teorica. == Storia == {{Da vede dinò|[[Storia di l'architettura]]}} L'architettura riflette a sucetà chì a pruduce. I so edifizii dipendenu da e cundizione ecunomiche è suciale, da e credenze, da e cunniscenze tecniche è da i materiali dispunibuli in ogni epica. === Antichità === [[File:De architectura.jpg|thumb|250px|right|Una pagina da a traduzzione taliana di u [[1521]] di ''De architectura'' di Vitruviu.]] U più anticu trattatu d'architettura chì hè ghjuntu fin'à noi hè u ''[[De architectura]]'' di [[Vitruviu]], scrittu à l'epica rumana. In questu, Vitruviu tratta di e cunniscenze ch'ellu ci vole à un architettu è di e qualità principale d'un edifiziu. U so scrittu hà avutu una grande influenza nantu à l'architettura di u Rinascimentu è di i seculi dopu. === Medievu === In u [[Medievu]], l'architettura hè à spessu ligata à e custruzzione religiose, militare è civiche. In i cantieri romanichi è gotichi, u maestru di lavoru urganizava i travaglii è cuntrullava a custruzzione. E grande cattedrale gotiche sò esempii di prugetti chì riunianu cunniscenze di custruzzione, maestria artigiana è significati religiosi. === Rinascimentu è Umanesimu === [[File:Fra Carnevale - The Ideal City - Walters 37677 (cropped).jpg|thumb|250px|right|''A Cità Ideale'', un dipintu di u Rinascimentu chì mostra l'ideale di u disegnu urbanu classicu.]] À st'epica cresce dinù l'interessu pè a cità cum'è inseme urganizatu. U cuncettu di [[cità ideale]] mette in risaltu l'ordine è a dispusizione di e so parte. L'architettu diventa à pocu à pocu un intellettuale è un artista, in più d'esse un tecnicu di a custruzzione. === XVII è XVIII sèculi === [[File:Ceiling of Ljubljana Cathedral (strop Cerkev sv. Nikolaja, Ljubljana).jpg|thumb|250px|right|Un suffittu affrescatu in stile [[baroccu]], chì mostra l'effettu scenograficu è u muvimentu.]] À u [[XVII sèculu]], e forme classiche sò trasfurmate in cumpusizione più dinamiche, caratterizate da u muvimentu, i cuntrasti è l'effetti scenografichi. Stu sviluppu hè assuciatu à u [[Baroccu]] è, in certi casi, à u [[Manierisimu]]. À u [[XVIII sèculu]] si sviloppa a riflessione muderna annantu à l'estetica. À tempu, a [[Rivuluzione industriale]] cambia a pruduzzione è i materiali, è face nasce novi bisogni di custruzzione. L'architettura principia à interagisce più strettamente cù a pruduzzione in seria è u disegnu industriale. === XIX seculu === À u [[XIX sèculu]], a furmazione è u mistieru di l'ingegneru si staccanu sempre di più da quelli di l'architettu. L'architettura hè à spessu insignata in l'accademie d'arte, mentre chì l'ingegneria si sviloppa in e scole tecniche è l'università. A crescita di e cità è l'usu di materiali cum'è u ferru è l'astracu armatu permettenu di custruisce edifizii più alti è strutture nove. In i Stati Uniti, a [[Scola di Chicago (architettura)|Scola di Chicago]] cuntribuisce à u sviluppu di i primi grattaceli. In Europa si sviloppa dinù u dibattitu annantu à a cunservazione è u ristaurazione di l'edifizii storichi. [[File:Brooks Building, Chicago, Illinois (9181569720).jpg|thumb|250px|right|Un grattaceli di a Scola di [[Chicago]], un esempiu primitivu di struttura d'acciaghju.]] === XX sèculu è raziunalismu === À u [[XX sèculu]], i cambiamenti suciali, l'industrializazione è a crescita di e cità favuriscenu l'emergenza di novi modi di prughjettà. U [[raziunalismu]] è u [[Muvimentu mudernu]] danu impurtanza à a funzione, à a simplicità di e forme è à l'usu di tecniche muderne. Trà l'architetti chì anu marcatu st'epica ci sò [[Le Corbusier]], [[Walter Gropius]], [[Ludwig Mies van der Rohe]] è [[Frank Lloyd Wright]]. Altri architetti impurtanti di u seculu sò [[Alvar Aalto]], [[Oscar Niemeyer]] è [[Kenzō Tange]]. [[File:MESP4.jpg|thumb|250px|right|Un edifiziu mudernistu cuncepitu cù a participazione di Le Corbusier.]] == Definizione è caratteristiche == Per via di a so varietà, l'architettura ùn si lascia riduce à una definizione sola. Pò esse vista cum'è l'arte di custruisce, l'urganisazione di u spaziu o a disciplina chì cuncilia i bisogni d'una sucetà cù i mezi tecnichi è e scelte estetiche. === I trè fattori di l'architettura === Una definizione classica, pruposta da Vitruviu, distingue trè qualità fundamentale: : ''firmitas'': a solidità è a stabilità; : ''utilitas'': l'utilità è l'adattazione à a funzione; : ''venustas'': a bellezza. Un edifiziu deve stà in pedi è esse sicuru; deve risponde à un bisognu; è pò, in più, avè qualità estetiche. St'aspetti ùn sò micca sempre spiccati: a forma d'un edifiziu pò nasce da a so funzione, da a struttura o da i materiali, è diventà à tempu una scelta estetica. ==== Stabilità è custruzzione ==== A stabilità d'un [[edifiziu]] dipende da e forze chì agiscenu annantu à ellu. Ci sò u pesu di a custruzzione stessa, i carichi di e persone è di i mobuli, è e forze esterne cum'è u ventu, a neve o i terramuti. A statica è a scienza di e custruzzione studieghjanu cumu assicurà l'equilibriu è a sicurità di e strutture. Per prughjettà un edifiziu, ci vole à sceglie è calculà e so parte purtante, tenendu contu di i materiali aduprati, ch'elli sianu a petra, u legnu, l'acciaghju o l'astracu armatu. ==== Funzione è spaziu ==== A funzione d'un edifiziu influenza a so forma è a manera in chì u so spaziu hè urganizatu. Una casa, una chjesa, una scola è un ponte rispondenu à bisogni sfarenti è anu dunque spazii è strutture sfarente. U criticu [[Bruno Zevi]] hà messu in risaltu u spaziu internu cum'è elementu distintivu di l'architettura. Sicondu sta visione, l'architettura si sperimenta à traversu l'usu di spazii custruiti è abitevuli. Altri approcci includenu dinù in l'architettura l'opere senza spaziu internu, s'elli sò u risultatu d'un prugettu è anu una funzione o un significatu specificu. ==== Bellezza è forma ==== A bellezza architetturale ùn dipende micca solu da l'ornamenti. Pò nasce da e prupurzione, da l'urganisazione di i vulumi, da a scelta di i materiali è da u modu chì a luce entre in l'edifiziu. Sò impurtanti dinù u rapportu trà e parte piene è e parte biote, a dispusizione di e finestre è a manera chì i spazii cumunicheghjanu trà elli. L'architettura ùn hè micca solu un'arte da fighjulà: hè dinù un'arte da campà. Per capisce un edifiziu, pò esse utile à visità lu, à spiazzà si in i so spazii è à vede le so parte da parechji punti di vista. Una fotografia mostra solu una parte di l'opera; a percezzione cambia secondu a luce, l'ora è l'ambiente chì u circonda. === Vulume è spaziu === [[File:Stockport Market Hall 3439.JPG|thumb|250px|right|Un mercatu in [[ferru]] è [[vetru]] di u XIX seculu, chì riflette l'usu di novi materiali industriali.]] L'architettura urganizeghja vulumi custruiti in u spaziu. Certi edifizii sò cuncipiti soprattuttu per a so forma esterna, mentre chì altri danu a primura à u spaziu internu. Ci sò dinù opere chì mettenu in equilibriu i dui aspetti. Un edifiziu pò avè, in più di a so funzione pratica, valori simbolichi, religiosi, suciali o pulitichi. A so forma dipende micca solu da l'architettu, ma dinù da a cumunità, da a persona o l'urganisazione chì u cumanda, è da e cundizione di l'epica. === Impattu annantu à l'ambiente === A custruzzione è l'usu di l'edifizii anu un impattu annantu à l'ambiente. A pruduzzione di materiali cum'è u cimentu, l'acciaghju è u vetru cunsuma energia è pò pruduce emissione di gasu à effettu di serra. Ci vole dinù à tene contu di l'energia aduprata durante a vita sana d'un edifiziu, da a pruduzzione di i materiali fin'à a so demolizione. L'espansione urbana pò riduce i spazii naturali è a biodiversità, è l'impermeabilizazione di u terrenu pò aggravà u risicu d'inundazione. In e cità, a densità di l'edifizii pò cuntribuisce à l'effettu d'isula di calore. L'architettura sustenibile cerca di limità sti danni. Pò fà la cù materiali à impattu più bassu, una megliu efficienza energetica, l'usu d'energie rinnuvevule è a riqualificazione di l'edifizii dighjà esistenti. U riusu è u ristaurazione ponu riduce u bisognu di novi materiali è di novu terrenu. == Discipline == L'architettura include parechje discipline, chì ponu cuncentrà si annantu à un edifiziu, un spaziu internu, una cità o un territoriu. === Prughjettazione architetturale === A prughjettazione architetturale hè u prucessu chì precede a custruzzione. U prugettu traduce i bisogni di u cliente in disegni è ducumenti tecnichi. Pò include piante, sezzione, prospetti, mudelli numerichi, calculi strutturali è studii annantu à u situ. Di solitu, u prucessu passa per parechje tappe: una prima pruposta generale, un sviluppu più precisu di l'opera è, infine, i ducumenti necessarii à a so custruzzione. === Architettura d'internu === L'architettura d'internu s'occupa di l'urganisazione è di a cuncezzione di i spazii interni d'edifizii residenziale o publichi. Tene contu di l'usu, di a circulazione, di a luce, di i materiali è di u cunfortu. === Tecnulugia di l'architettura === Sta disciplina studieghja e tecniche, i materiali è i prucessi aduprati per prughjettà è custruisce. Si occupa dinù di a qualità di l'edifizii, di a so mantenimentu è di a so durata. === Scienza è tecnica di e custruzzione === A scienza di e custruzzione studieghja u cumpurtamentu di e strutture è i principi di a statica è di a dinamica. Aiuta à determinà e dimensione è e qualità di e parte purtante d'un edifiziu o d'un'antra custruzzione. === Urbanisimu è pianificazione di u territoriu === L'urbanisimu tratta di l'urganisazione di e cità è di i so spazii. A pianificazione di u territoriu studieghja l'usu di u terrenu è u sviluppu di e zone urbane è rurale. === Architettura paisaghjistica === L'architettura paisaghjistica prughjetta spazii aperti, urbani o rurali. Tene contu di l'ambiente naturale, di a storia, di a cultura è di i bisogni suciali. === Ristaurazione è riabilitazione === U ristaurazione architetturale hà per scopu di cunservà è di mette in valore l'edifizii storichi, rispettendu e so qualità culturale. A riabilitazione d'un edifiziu cerca di mantene o d'adattà lu à un usu novu. == In Corsica == In [[Corsica]], esiste un tippu particulare d'archittitura, chì si chjama l'[[orriu]]. L'orrii i più cunnisciuti sò l'[[orriu di Chera]] è l'[[orriu di i Canni]]. == Bibliugrafia == * {{Template:Fr}} ''Vocabulaire de l'architecture (principes d'analyse scientifique)'', Paris, Ministère des Affaires culturelles, 1972. * {{Template:IT}} Sergio Bollati è Giuseppe Lonetti, ''L'organismo architettonico'', Firenze, Alinea, 1990. * {{Template:IT}} Werner Müller è Gunther Vogel, ''Atlante di architettura'', Milano, Hoepli, 1992. * {{Template:IT}} Ludovico Quaroni, ''Progettare un edificio. Otto lezioni di architettura'', Roma, Gangemi, 1993. * {{Template:IT}} ''Enciclopedia dell'Architettura'', Milano, Garzanti, 1996. * {{Template:IT}} Giorgio Cricco è Francesco Di Teodoro, ''Itinerario nell'arte'', Bologna, Zanichelli, 2003. * {{Template:IT}} Bernard Tschumi, Matthew Berman è Jane Kim, ''Index. Archivio dell'architettura contemporanea'', Milano, Postmedia Books, 2004. * {{Template:IT}} Riccardo Salvi, ''Dentro l'edificio. Brevi considerazioni sull'architettura d'interni'', Milano, Franco Angeli, 2016. * {{Template:Fr}} Pierre Caye, Olga Medvedkova, Renaud Pleitinx è Jean Stillemans, ''Traités et autres écrits d'architecture'', Mardaga, 2021. == Da vede dinù == * [[Architettura sustenibile]] * [[Architettura paisaghjistica]] * [[Architettura d'interni]] * [[Edilizia]] * [[Urbanisimu]] * [[Storia di l'architettura]] * [[Prughjettazione architetturale]] * [[Ristaurazione architetturale]] * [[Walter Gropius]] * [[Frank Lloyd Wright]] * [[Ignazio Bertola]] * [[Ziqqurat]] * [[Ordine architetturale]] == Note == <references/> [[Categoria:Architittura]] n04cfvcrpgjhd6alqzdaukxm4j648dx Arte 0 5766 407886 407859 2026-11-08T12:21:23Z Fausta Samaritani 15085 /* Riferimenti */ 407886 wikitext text/x-wiki [[File:MonaLisa sfumato.jpeg|thumb|250px|right|Ditagliu di a ''[[Gioconda]]'' di [[Leunardu da Vinci]]]] L''''arte''', in u so sensu u più largu, abbraccia ogni attività — fatta da una persona sola o da parechje — chì porta à creà forme d'espressione [[estetica]]. Si basa annantu à tecniche, capacità innate o acquistate è regule amparate cù u [[studiu]] è l'[[esperienza]]. L'arte hè una forma d'espressione simile à una lingua: pò trasmette [[emuzione]] è [[messaghju|messaghji]]. Eppuru, n esiste nè una lingua artistica unica nè un codice d'interpretazione senza ambiguità; in parechje lingue ùn ci hè mancu un termine chì currisponde esattamente à «arte».<ref>'Ss'articulu pruvene in parte o in tutalità da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> In u so sensu u più prufondu, l'arte hè l'espressione estetica di a vita interiore è di l'anima umana. Riflette l'opinione, i sentimenti è i penseri di l'artistu, è u cuntestu suciale, murale, culturale, eticu o religiosu di u so tempu. Certi filosofi è studiosi di semantica sustenenu invece ch'ellu esista una lingua oghjettiva di l'arte, chì si puderia codificà per rende la capiscitoghja à tutti, indipendentemente da l'epica è da u stile. E prove fatte per dimustrà sta tesi ùn anu però datu risultati cunvincenti. [[File:Giacomo Grosso - Allegory of the Arts, 1925.jpg|thumb|''[[Alleguria]] di l'arti'', dipintu di [[Giacomo Grosso]], [[1925]]]] L'arte pò ancu esse cunsiderata cum'è un mistieru di longa tradizione, praticatu secondu certe regule è norme stabilite cù u tempu. In questu sensu, parechji mistieri artigianali venenu da u [[Medievu]], quandu si sò sviluppate attività specializate è chì l'artigiani si sò riuniti in [[curporazione]]. Ogni arte avia a so tradizione, riassunta in a «regula di l'arte», à a quale ogni artigianu duvia cunfurmà si. {{citazione|Hè a tuntia chì s'impatrunisce di l'anime tennere è pure, i sveghja è i mette in entusiasmu per u cantu liricu è altre cumpusizione puetiche; dà ordine è bellezza à l'atti antichi, educhendu e generazione chì venenu. Ma quellu chì s'avvicina à a puesia senza a tuntia di e Muse, cunvintu di pudè diventà pueta solu acquistendu a tecnica, n ne traghje nisun benefiziu: davanti à a puesia di i tonti, quella di u saviu svanisce.|[[Platone]], ''[[Fedru]]'', 245a}} == Evoluzione storica di u cuncettu occidentale d'arte == A storia di u cuncettu d'arte in Occidente mostra una trasfurmazione graduale ma prufonda. [[File:Lascaux painting.jpg|thumb|upright=1.1|Pitture rupestre di [[Lascaux]], arte preistoricu]] In l'antichità, a parolla latina ''ars'' è quella greca ''téchnē'' indicavanu a capacità di fà un oghjettu o di realizà un'attività secondu certe regule. L'arte cumprindia dunque ciò chì oghje si chjama artigianatu, è ancu certe discipline di sapè, cum'è l'astrunumia è a storia. I Grechi n adupravanu micca termini cum'è musica, architettura o arti visuali cù u significatu mudernu. Usavanu invece cuncetti più ristretti, cum'è mimica, cumedia è tragedia, liati à u teatru. A puesia firmava fora di u cuncettu d'arte in u so sensu tecnicu: ancu s'ella facia parte di u sapè, era spessu recitata o cantata è ùn pruducia micca un oghjettu materiale. Si pensava dinù ch'ella ùn dipendissi micca da regule precise, ma da l'invenzione individuale è da l'ispirazione. Per quessa, a puesia era vista cum'è una pratica à parte, ispirata da e Muse è superiore à l'arti tecnichi. In l'[[Ellenisimu]] sò nate e prime classificazione: l'arti sò state spartuti trà «cumunu» è «liberale», secondu ch'elli richiedissinu un sforzu fisicu o intellettuale. À u [[Medievu]] l'arti cumuni, chjamate tandu «meccanichi», anu acquistatu una certa ricunniscenza, ma sò firmati sottu à l'arti liberali. E pitture è e sculture, chì oghje si cunsidereghjanu belli arti, ùn eranu micca sempre inchjusi in e categurie di l'arti meccanichi. E liste medievale di l'arti liberali è meccanichi sò state formulate, frà altri, da [[Ugo di San Vittore]] è [[Rodolfo di Longo Campo]]. [[File:NotreDameDeParis.jpg|thumb|250px|right|[[Notre-Dame de Paris]], esempiu d'architettura gotica medievale]] A puesia ùn hè stata cunsiderata un'arte in u sensu mudernu chè più tardi. U pueta era cunsideratu cum'è un bardu, ispiratu da Diu o da e Muse, è u cuntenutu di i so versi ùn era sottumessu à regule fisse. Un passu impurtante hè statu fattu da [[Bernardo Segni]], chì in u [[1549]] hà traduttu in lingua vulgare a ''[[Puetica]]'' d'[[Aristotele]], induve a puesia era dighjà annumerata trà l'arti. Durante u [[Rinascimentu]], a cundizione suciale di l'artisti hè migliurata è a so attività s'hè distinta di più in più da quella di i scentifichi è di l'artigiani. In u [[1735]], [[Alexander Gottlieb Baumgarten|Baumgarten]] hà furmatu u termine [[estetica]], ch'ellu hà adupratu in una tesi; in u [[1750]] hà publicatu un'opera intitulata ''Æsthetica''. [[File:Botticelli-primavera.jpg|thumb|upright=1.3|''A [[Primavera]]'' di [[Lisandru Botticelli]], capilavoru di u Rinascimentu, circa 1482]] In u [[1746]], [[Charles Batteux]] hà prupostu, in u so libru ''I belli arti ridutti à un principiu unicu'', una classificazione chì riunia cinque arti principali: a [[pittura]], a [[scultura]], a puesia, a [[musica]] è a [[danza]]. Ci aghjustava dui arti cunnessi, l'[[eloquenza]] è l'[[architettura]]. U so elementu cumunu era, secondu ellu, l'imitazione di a realità cù u scopu di creà oghjetti belli.<ref>''Les Beaux-Arts réduits à un même principe'', 1746</ref> Da a fine di u [[XVIII sèculu]] sò cumparse e prime crise di l'idea di bellezza è di quella d'arte. Nove forme d'espressione, cum'è a [[fotografia]], l'architettura industriale è l'oghjetti d'usu casanu, anu messu in discussione i limiti di a definizione. [[File:Брюллов Гений искусства.jpg|thumb|200px|right|''U Geniu di l'Arte'', di [[Karl Pavlovič Brjullov]], [[1817]]]] À u [[XIX sèculu]], l'arte hà cunnisciutu novi muvimenti artistichi. L'[[Impressionismu]] hà rivoluziunatu a pittura cù una nova manera di rapprisintà a luce è u culore. [[File:Monet_-_Impression,_Sunrise.jpg|thumb|230px|right|''Impressione, pisà di sole'' di [[Claude Monet]], [[1872]], capilavoru impressionistu]] À u [[XX sèculu]] hè stata abbandunata l'idea d'una definizione capace d'abbraccià ogni forma d'arte è ogni opera d'arte. L'arte hè diventatu un «cuncettu apertu», in u quale ponu entre definizione sfarente. U seculu hà messu in risaltu a crescita di l'interessu per a vita interiore di l'artista è, à tempu, l'innuvazione tecnica, cù l'usu di materiali novi, cum'è u ferru è l'elementi prefabbricati. [[File:Michelangelo's David.JPG|thumb|200px|right|''[[David (Michelanghjulu)|David]]'' di [[Michelanghjulu]], [[1501]]-[[1504]], capilavoru di a scultura rinascimentale]] L'architettura muderna hè stata vista cum'è un segnu di rinnovu suciale è culturale. Si sò cercate forme più omogenee è s'hè sviluppatu un novu stile architettonicu. U mudernisimu hà riunitu è messu in relazione i currenti artistichi chì, in i primi anni di u Novicentu, accumpagnavanu u sviluppu di a civiltà industriale. Versu u 1910, a cuscenza di e trasfurmazione suciale è di u modu di vita prudutte da l'industrialisazione hà favuritu a nascita di l'avanguardia, chì vulia cambià i metudi è i scopi di l'arte. [[File:Van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|thumb|200x|right|''A Notte Stellata'' di [[Vincent van Gogh]], [[1889]], capulavoru postimpressionistu]] [[File:The Thinker, Rodin.jpg|thumb|200px|right|''U Pensadore'' di [[Auguste Rodin]], [[1879]]-[[1889]], scultura muderna]] == Discipline artistiche == Ùn esiste una classificazione unica di e discipline artistiche, postu chì a definizione stessa d'arte hè cambiata secondu l'epiche è i lochi. Una classifica muderna abbastanza sparsa hè quella di i deci arti. I primi setti sò stati definiti in u [[1923]] da u pueta talianu [[Ricciotto Canudo]]; u nuvesimu è l'ottavu sò stati aghjunti da u criticu francese [[Claude Beylie]] in u [[1964]]<ref>{{Cita pubblicazione|annu=2009|mesi=dicembre|titulu=Chì hè u nuvesimu arte? Perchè si chjama cusì?|rivista=Focus|numaru=206|pagini=133}}</ref>, mentre chì a definizione di u decimu arte hè à spessu attribuita à u designer di ghjochi [[Fabio Viola]]. # [[Architettura]] # [[Pittura]] # [[Scultura]] # [[Musica]] # [[Puesia]] è [[literatura]] # [[Danza]] è [[teatru]] # [[Cinema]] # [[Radiu]] è [[televisione]] # [[Figuretti]] # [[Videoghjocu]] E discipline ponu dinù esse spartute trà arti visuali è arti di spettaculu. L'arti visuali ùn anu micca bisognu d'una esecuzione in diretta: l'opera si prisenta à u publicu in una forma dighjà definita. L'arti di spettaculu, invece, richiedenu à l'artista di realizà l'opera è di mette la in scena. * '''Arti visuali:''' ** [[Pittura]] ** [[Scultura]] ** [[Architettura]] ** [[Literatura]] ** [[Cinema]] ** [[Fotografia]] ** [[Figuretti]] * '''Arti di spettaculu:''' ** [[Musica]] ** [[Danza]] ** [[Teatru]] ** [[Illusionisimu]] ** [[Videoghjocu|Videoghjochi]] == Da vede dinù == * [[Belli arti]] * [[Arte oghjettivu]] * [[Bè culturale]] * [[Creatività]] * [[Filusufia di l'arte]] * [[Ghjuvelleria]] * [[Opera lirica]] * [[Moda]] * [[Restauru]] * [[Cità d'arte]] * [[Artistu]] * [[Artivisimu]] ==Note== <references/> ==Riferimenti== * {{Template:Fr}} Michel Blay è al., ''Dictionnaire des concepts philosophiques'', Parighji, Larousse / CNRS, 2006. * {{Template:Fr}} Umberto Eco è Girolamo de Michele, ''Histoire de la Beauté'', Parighji, Flammarion, 2004. * {{Template:En}} Katharine Everett Gilbert è Helmut Kuhn, ''A History of Esthetics''. Edizione 2, revisata. Indiana, Indiana University Press, 1953. == Ligami esterni == * [http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia ''Wikiartpedia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720020601/http://www.wikiartpedia.org/index.php?title=Wikiartpedia |date=2012-07-20 }}, l'Enciclupedia libera di l'arte è e Culture di e rete Telematiche". * [http://www.artit.it ''Artit.it''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516231950/http://artit.it/ |date=2014-05-16 }}, "Artisti Mostre è Gallarie d'arte in Italia è in u mondu". [[Categoria:Arte]] 7xj1jduvkxjecjny763fkcjrcdakrpt Argentu 0 6044 407887 407813 2026-11-08T12:23:51Z Fausta Samaritani 15085 /* Bibliugrafia */ 407887 wikitext text/x-wiki L' '''arghjentu''' hè un [[elementu chimicu]] di simbulu ''Ag'', da u [[Lingua latina|latinu]] ''argentum'', è di [[numeru atomicu]] 47. In a [[tavula periodica]], hè u secondu elementu di u [[gruppu 11]], trà u [[rame]] è l'[[oru]]. Face parte di u bloccu 'd' è hè un [[elementu di transizione]] di u quintu periodu. [[File:Ag-TableImage.png|thumb|350px|right|L'arghjentu in a tavula periodica]] Hè un metallu dolce, biancu è lucente, cù una riflettanza assai alta. Hè u megliu cunduttore di l'[[elettricità]] è di u calore trà i metalli. Si trova in natura à tempu in forma nativa è in minerali. Hè adupratu in a [[muneta]], a ghjuvelleria, l'[[elettronica]] è, in u passatu, in particulare in a fotografia analogica. Cù l'oru, hè cunsideratu un metallu nobile. A so temperatura di fusione hè di circa 961,8 °C. == Caratteristiche == L'arghjentu hè assai duttile è maleabile: si pò stende in fili fini è batte in lamelle assai magre. Hà una lucentezza metallica bianca, chì cresce cù a lucidatura. A so cunduttività elettrica hè più alta ch'è quella di tutti l'altri metalli, cumpresu u ramu; u ramu hè quantunque più adupratu in parechje appiecazione perchè costa menu. L'arghjentu puru hè dinù u metallu cù a più alta cunduttività termica. [[File:Native silver in matrix (Silverfields Mine, Cobalt, Ontario, Canada) (16661704184).jpg|thumb|250px|right|Arghjentu nativu in a matrice]] L'alogenuri d'arghjentu, cum'è u bromuru è u cloruru d'arghjentu, sò sensibili à a luce. Sta pruprietà hà permessu u sviluppu di a fotografia analogica nantu à pellicula è carta fotosensibile. L'arghjentu hè stabile in l'aria è in l'acqua pura. Pò però scurisce s'ellu hè espostu à l'ozonu, à u sulfuru d'idrogenu o à l'aria chì cuntene cumposti di sulfuru. In i so cumposti, u so statu d'ossidazione u più cumunu hè +1. == Appiecazione == L'arghjentu hè adupratu cum'è metallu preziosu è in parechji prudutti d'usu cutidianu è industriale. Frà e so appiecazione ci sò: : - a fabricazione di ghjuvelli, munete è stuvigli; parechji di sti prudutti sò fatti d'arghjentu sterling, una lega chì cuntene di regula u 92,5% d'arghjentu; : - a fabricazione di cuntatti elettrichi è cumpunenti elettronichi, per via di a so alta cunduttività; : - a pruduzzione di spechji, induve u so putere riflettente hè utile; : - a fotografia tradiziunale, chì adopra emulsione à basa d'alogenuri d'arghjentu; : - a preparazione di certe leghe è di certi materiali per saldà; : - a fabricazione di batterie à basa d'arghjentu è di zincu; : - l'usu cum'è catalizatore in certe reazzione chimiche; : - l'usu di l'ioduru d'arghjentu per a mudificazione di i nuvuli è a pruvucazione di precipitazione. [[File:Tiffany & Co. Sterling Silver Necklace 5 2019-01-27.jpg|thumb|250px|right|Catena d'arghjentu sterling (Tiffany, [[2019]])]] L'arghjentu hè ancu adupratu cum'è additivu alimentariu E174, in particulare per dà una finitura metallica à certe caramelle è cunfetti. == Storia == L'arghjentu hè cunnisciutu dapoi l'antichità. U so nome vene da u latinu ''argentum'', ligatu à una radica indoeuropea chì significheghja «lucente» o «biancu». L'arghjentu hè mintuvatu in testi antichi è era dighjà estrattu è travagliatu parechji millennii nanzu à a nostra era. L'artisgiani cunniscianu tecniche cum'è u cesellu è u sbalzu. À traversu i seculi, hè statu adupratu per fà ornamenti, stuvigli è munete, è hà avutu un rollu impurtante in parechji sistemi munetarii. In parechje culture hè statu assuciatu à a Luna è à e divinità lunare. In l'alchimia, era ancu messu in leia simbolica cù a Luna. U nome di l'[[Argentina]] deriveghja da u latinu *argentum*; u fiume [[Río de la Plata]] porta un nome spagnolu chì significheghja «fiume di l'arghjentu». A scuperta di grandi ghjacimenti in America, in particulare in Messicu è in Potosí, in l'attuale Bolivia, hà accresciutu assai a quantità d'arghjentu dispunibule in Europa. Per un bellu pezzu hè statu adupratu cum'è basa di sistemi munetarii è in u bimetallisimu, à tempu cù l'oru. U so impiegu munetariu hè calatu assai durante u [[XX sèculu]], mentre chì l'usu industriale hà cuntinuatu. == Presenza in natura == L'arghjentu si trova in natura à u statu nativu, ma più à spessu hè prisente in minerali. Si pò truvà assuciatu à u sulfuru, l'arsenicu, l'antimoniu o u cloru. Frà i minerali chì u cuntenenu ci sò l'acantite, di formula Ag<sub>2</sub>S, è a clorargirite, AgCl. I ghjacimenti d'arghjentu si trovanu in parechje parte di u mondu. U Messicu, u Perù è a China sò trà i principali pruduttori. Spessu, l'arghjentu ùn hè micca estrattu da una minera dedicata solu à ellu, ma hè ricuperatu cum'è pruduttu secundariu durante l'estrazzione di u piombu, di u ramu o di u zincu. Si pò ancu ottene durante a raffinazione elettrolitica di u ramu. L'arghjentu cummerciale hà di regula una purezza di 99,9%; per certi usi hè dispunibule cù una purezza ancu più alta. == Isotopi == L'arghjentu naturale hè cumpostu da dui [[isotopu stabile|isotopi stabili]]: l'<sup>107</sup>Ag è l'<sup>109</sup>Ag. U primu hè appena più abbundante. Si cunnoscenu dinù parechji isotopi radioattivi d'arghjentu. A maiò parte anu una vita assai corta. L'isotopi più lighjeri tendenu à decadà per cattura elettronica, mentre chì quelli più pisanti decadenu di regula per emissione beta. == Titulu di l'arghjentu == U «titulu» d'un oghjettu d'arghjentu indicheghja a parte d'arghjentu puru prisente in a lega, espressa in millesimi. Per esempiu, un oghjettu marcatu '''925''' cuntene almenu 925 parti d'arghjentu per 1 000; e parte restante sò d'altri metalli, spessu di rame. Stu titulu hè cunnisciutu ancu cù u nome d'arghjentu sterling. I lingotti cummerciali anu di regula un titulu di 999 millesimi. L'oghjetti di ghjuvelleria è di stuvigli ponu avè tituli sfarenti, secondu l'usu è e regule di u paese induv'elli sò stati fabbricati. == Marchi è pinzoni == Parechji paesi imponenu marchi o pinzoni nant'à l'oghjetti d'arghjentu per indicà u titulu è, qualchì volta, u fabricatore. U sistema cambia secondu u paese è l'epica. In parechji casi, u numeru appinzunatu, cum'è ''800'' o ''925'', indicheghja u numeru di millesimi d'arghjentu puru prisenti in a lega. == Precauzione è effetti nant'à a salute == L'arghjentu ùn hà micca un rollu cunnisciutu in i prucessi biologichi di l'esseri umani. Certi cumposti d'arghjentu ponu esse tossichi, secondu a so natura è a quantità assurbita. Una esposizione prolungata à l'arghjentu o à i so cumposti pò caghjunà l'[[argiria]], una cundizione chì dà à a pelle una culurazione turchiniccia o grisgia, di regula permanente. L'effettu antimicrobianu di certi cumposti d'arghjentu hè studiatu è hè sfruttatu in usi specifichi. Eppuru, ùn hè micca cunsigliatu d'ingolle prudutti à basa d'arghjentu o d'aduprà li cum'è rimediu senza cunsigliu medicu. == In a cultura pupulare == In certe legende è opere di fantasia, l'arghjentu hè prisentatu cum'è un'arma efficace contr'à creature soprannaturale, cum'è i lupi mannari è i vampiri. === In Corsica === L'arghjentu hè mintuvatu parechje volte in i [[pruverbii corsi|pruverbii]] è in e buccate corsi. Per esempiu: : ''Hè megliu ghjenti ca arghjentu.'' == Bibliugrafia == * {{Template:Fr}} Paul Pascal, ''Nouveau traité de chimie minérale'', volume III, ''Généralités, cuivre, argent, or'', Paris, Masson, 1956 è 1966. * {{Template:En}} Arblaster, John W., ''Selected Values of the Crystallographic Properties of Elements'', Materials Park (Ohio), ASM International, 2018. == Da vede dinù == * [[Argenteria]] * [[Argentu sterling]] * [[Bimetallisimu]] * [[Oru]] * [[Rame]] ==Note== <references/> {{Elementi chimichi}} [[Categoria:Elementu chimicu]] 06y7nc8ylf4x4yy8mtfacmlxtmmhsbx Asia 0 11520 407889 407883 2026-11-08T12:28:23Z Articulivitali 28749 /* Giugrafia */ 407889 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Clima, natura è pupulazione === L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] imbjj4iv7ffz3kyb5d7fobct4iwiig2 407890 407889 2026-11-08T12:29:27Z Articulivitali 28749 /* Giugrafia */ 407890 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Clima, natura è pupulazione === L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] kkxomth183wxvy93kubq453032dh0at 407891 407890 2026-11-08T13:00:19Z Articulivitali 28749 /* Giugrafia */ 407891 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaya]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaya da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] scsmeposrqz1bukjmwqhamzudeepmxl 407892 407891 2026-11-08T13:02:07Z Articulivitali 28749 /* Rilievi è acqui */ 407892 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaya]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaya da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] npwozvm3cfdryldd4g1n9kssu4aohjb 407893 407892 2026-11-08T13:03:34Z Articulivitali 28749 /* Clima, natura è pupulazione */ 407893 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaya]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaya da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg-thumb|A rigioni di l'Himalaya]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 0kzn19jvp1tjaigb1ks3uaoej6vtr35 407894 407893 2026-11-08T13:03:51Z Articulivitali 28749 /* Clima, natura è pupulazione */ 407894 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaya]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaya da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaya]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 9n7k7vsypyzl28tfng40tuarcxraszp 407895 407894 2026-11-08T13:08:49Z Articulivitali 28749 /* Clima, natura è pupulazione */ 407895 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Kazakistan (ò Kazachstan) settentriunale. A grandi varietà di climi incauseghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaya]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaya da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] cqjpneqoov5kzb2c5kl6ntb0y1z0bf3 407896 407895 2026-11-08T13:10:01Z Articulivitali 28749 /* Carattari fisichi è dimugrafichi */ 407896 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaya]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaya]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaya da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 06jiqgyd176f1sp9ugkvnqffvk8htgf 407897 407896 2026-11-08T13:10:59Z Articulivitali 28749 /* Carattari fisichi è dimugrafichi */ 407897 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaia]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaya]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaya da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 87dwmxs1fs7dgzwpje1exm8l3tjkczl 407898 407897 2026-11-08T13:11:51Z Articulivitali 28749 /* Rilievi è acqui */ 407898 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaia]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaia]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaia da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 6o3oxymz832pn9jzat6t3v52qokfb4v 407899 407898 2026-11-08T13:12:32Z Articulivitali 28749 /* Etimulugia */ 407899 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaia]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaia]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaia da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sud]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi speciali di [[Hong Kong]] è [[Macao]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] 4n7yhzjsujv0nyb3cbtdmul65o05cen 407900 407899 2026-11-08T16:15:25Z Articulivitali 28749 /* Geugrafia pulitica */ 407900 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaia]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaia]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaia da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazaccastanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sudu]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi spiciali di [[Hong Kong]] è [[Macau]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] as1wxwzumxbr8jlljn79eodpc5gjjt8 407901 407900 2026-11-08T16:15:39Z Articulivitali 28749 /* Geugrafia pulitica */ 407901 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L' '''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'[[Africa]]. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Grecia|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu [[cuntinenti]] à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti [[India|indianu]] è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à [[livanti]], in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u [[Giapponu]] è à i [[Filippini]], dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'[[Africa]] da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'[[Australia]]. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina [[punenti]]). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaia]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in [[Russia]], è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a [[China]] è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaia]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaia da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u [[Ghjudaisimu]], u [[Cristianesimu]] è l'[[Islamu]]. U cuntinenti hè dinò a culla di l'[[Induisimu]], di u [[Buddisimu]], di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] * [[Cazacchistanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] ; [[Asia meridiunali]] * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] ; [[Asia uccidentali]] * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bahrein]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Giurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] ; [[Asia urientali]] * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sudu]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi spiciali di [[Hong Kong]] è [[Macau]] facini parti di a China. ; [[Asia sudorientale]] * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da veda== * [[Lavu Baikal]] * [[Bareine]] [[Categoria:Asia]] epg17w6nyk29qiu95ubl5peizgh92pm 407910 407901 2026-11-09T09:12:49Z Fausta Samaritani 15085 tolto link doppi, fix 407910 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L''''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'Africa. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Lingua greca|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu cuntinenti à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti indianu è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à livanti, in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u Giapponu è à i Filippini, dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'Africa da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'Australia. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina punenti). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaia]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in Russia, è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a China è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaia]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaia da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u Ghjudaisimu, u Cristianesimu è l'Islamu. U cuntinenti hè dinò a culla di l'Induisimu, di u Buddisimu, di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] {{div col|2}} * [[Cazacchistanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] {{div col end}} ; [[Asia meridiunali]] {{div col|2}} * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] {{div col end}} ; [[Asia uccidentali]] {{div col|2}} * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bareine]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Ghjurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] {{div col end}} ; [[Asia urientali]] {{div col|2}} * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sudu]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi spiciali di [[Hong Kong]] è [[Macau]] facini parti di a China. {{div col end}} ; [[Asia sudorientale]] {{div col|2}} * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] {{div col end}} A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da vede dinù== * [[Lavu Baikal]] [[Categoria:Asia]] 5lnthb5zz2pcn33cqefu6esu8gxqr7g 407911 407910 2026-11-09T09:18:00Z Fausta Samaritani 15085 template i Cuntinenti 407911 wikitext text/x-wiki [[File:Asia satellite orthographic.jpg|thumb|right|280px|L'Asia vista da u spaziu]] L''''Asia''' hè a più vasta rigioni geugrafica di a [[Terra]] ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.<ref name="Britannica">{{Cita web|url=https://www.britannica.com/place/Asia|titulu=Asia|lingua=en}}</ref> Faci parti di a massa cuntinentali di [[Eurasia]], cù l'[[Auropa]], è di quidda più larga d'[[Eurafrasia]], cù l'Auropa è l'Africa. Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu. ==Etimulugia== U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi ([[China|chinesi]], giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei. A parola diriva da u tarmini [[Lingua greca|grecu]] Ἀσία, imprudatu par a prima volta da [[Erodutu]] intornu à u [[440 a.C.]], in i so ''[[Guerri pirsiani]]'', par indicà l'[[Anatulia]] s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'[[Egittu]]. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è [[Libia]] par intenda l'[[Africa]]), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da ''Esione'', mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, [[Omeru]], in a ''[[Guerra di Troia]]'', citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'''[[Iliadi]]'' (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος. [[File:Gulf5..JPG|thumb|left|280px|L'Asia di Tolomeu]] In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì [[Lisandru Magnu]], quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu [[estu|orientali]] di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'[[Italia]] antica, è cusì ancu trà i [[Roma|rumani]]. L'antichi mappi auropei di u [[Medievu]] raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u [[soli]], contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'[[linguistica|etimulugia]] di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in [[Assiria]] indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'[[Anatulia]], chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i [[populu|populi]] semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti. ==Discrizzioni== [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|right|280px|Pusizioni di l'Asia in u mondu]] Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu cuntinenti à essa bagnatu da trè oceani: l'[[Oceanu Atlanticu|Atlanticu]] (incù u [[Mari Glaciali Articu]] è u [[Mari Tarraniu]]), l'[[Oceanu Indianu|Indianu]] è u [[Oceanu Pacificu|Pacificu]]. A massa cuntinintali si spinghji à u [[sudu]] incù i trè grandi penisuli di l'[[Arabia]], di u subcuntinenti indianu è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'[[Indunesia]], mentri più à livanti, in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u Giapponu è à i Filippini, dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'[[Eurasia]]. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni [[storia|storichi]]. L'Asia inoltri hè unita incù l'Africa da l'istmu di Suez; hè siparata da l'[[America]] sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'Australia. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u [[nordu]] Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina [[nordu]]); à u [[sudu]] Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à [[punenti]] Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina [[livanti]]); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina punenti). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km². ==Carattari fisichi è dimugrafichi== L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, [[omu|umani]] è [[ecunumia|ecunumichi]]. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè [[astrunumia|zoni astrunomichi]] di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a [[Siberia]] sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'[[Himalaia]], à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u [[Mari Caspiu]] (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in Russia, è quiddu più dipressu, u [[Mari Mortu]] (-395 m). Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a [[Mungolia]], di a China è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u [[fasgiolu]], l'[[aliva|alivu]], a [[vigna]], a canna da zuccaru è cetara. Cusì puri ricca è variata hè a [[fauna]]: da a renna è da l'animali da piddiccia à u [[cammeddu]], à u [[cavaddu]], à a [[pecura]], à u [[tigru]], à a pantera, à u [[lionu]] è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia ([[Mediu Orienti]]) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di [[agricultura]] è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati ([[ghjudaisimu]], [[cristianesimu]], [[islamu]], [[induisimu]], [[buddisimu]]) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u [[Iranu|persianu]] à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u [[Russia|russiu]]. ==Giugrafia== [[File:Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|thumb|Paisaghju di u Tibetu, in Asia]] L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'[[Anatulia|altupianu anatolicu]], incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu. Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'[[Arabia]] è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica. === Rilievi è acqui === [[File:A_new_universal_atlas_of_the_world.Asia.jpg|thumb|Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse]] L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti. À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu [[Enisej]] dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u [[Pamir]], chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu». Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i [[Muntagni Pontichi]], u [[Tauru]], l'altipianu arminianu, u [[Caucasu]] è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'[[Himalaia]], induv'eddu si trova l'[[Everest]], u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina. À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u [[Deccan]], in India, hè circundatu da rilievi cum'è i [[Ghati uccidentali]] è i [[Ghati urientali]], è hè spiccatu da l'Himalaia da a pianura indogangetica. À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«[[aneddu di focu di u Pacificu]]». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u [[Yangtze]], u [[Gangi]], l'[[Indu]], u [[Mekong]], l'[[Ob]], l'Enisej è u [[Lena]]. === Clima, natura è pupulazione === [[File:Himalayas.jpg|thumb|A rigioni di l'Himalaia]] L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi. Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a [[tundra]], a [[taiga]], i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu. U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru. A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani. L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa. == Riligioni == L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u Ghjudaisimu, u Cristianesimu è l'Islamu. U cuntinenti hè dinò a culla di l'Induisimu, di u Buddisimu, di u [[Giainisimu]] è di u [[Sikhisimu]]. Altri tradizioni impurtanti inchjudini u [[Shinto]] in Giapponu, u [[Taoisimu]] è u [[Confucianisimu]] in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti. == Avvinimenti spurtivi == * I [[Ghjochi asiatichi]] si teneni di regula ogni quattru anni. Sò stati urganizati par a prima volta in u 1951 da u [[Cunsigliu Olimpicu d'Asia]]. * A [[Coppa d'Asia di football]], urganizata da a [[Cunfederazioni Asiatica di Football]], hè stata creata in u 1956. Dapoi u 2007, ci participeghja dinò l'Australia. == Geugrafia pulitica == Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali. ; [[Asia centrali]] {{div col|2}} * [[Cazacchistanu]] * [[Chirghizistanu]] * [[Tagicchistanu]] * [[Turcmenistanu]] * [[Uzbecchistanu]] {{div col end}} ; [[Asia meridiunali]] {{div col|2}} * [[Afganistanu]] * [[Bangladesh]] * [[Bhutan]] * [[India]] * [[Maldivi]] * [[Nepal]] * [[Pacchistanu]] * [[Sri Lanka]] {{div col end}} ; [[Asia uccidentali]] {{div col|2}} * [[Arabia Saudita]] * [[Armenia]] * [[Azerbaigianu]] * [[Bareine]] * [[Cipru]] * [[Emirati Arabi Uniti]] * [[Geurgia]] * [[Iraccu]] * [[Israeli]] * [[Ghjurdania]] * [[Kuwait]] * [[Libanu]] * [[Oman]] * [[Palestina]] * [[Qatar]] * [[Siria]] * [[Turchia]] * [[Yemen]] {{div col end}} ; [[Asia urientali]] {{div col|2}} * [[China]] * [[Curea di u Nordu]] * [[Curea di u Sudu]] * [[Giapponu]] * [[Mongulia]] * [[Taiwan]] * I rigioni amministrativi spiciali di [[Hong Kong]] è [[Macau]] facini parti di a China. {{div col end}} ; [[Asia sudorientale]] {{div col|2}} * [[Brunei]] * [[Birmania]] * [[Cambogia]] * [[Filippini]] * [[Indonesia]] * [[Laos]] * [[Malaysia]] * [[Singapore]] * [[Tailanda]] * [[Timor urientali]] * [[Vietnamu]] {{div col end}} A [[Russia]] hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'[[Egittu]], a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia. ==Da vede dinù== * [[Lavu Baikal]] {{Template:Cuntinenti di a Terra}} [[Categoria:Asia]] 96seciwgdja5b4uczsfxnxhuwsgensr Arechja 0 11760 407888 407787 2026-11-08T12:28:20Z Fausta Samaritani 15085 407888 wikitext text/x-wiki [[File:Ear.jpg|thumb|upright=0.7|L'arechja umana]] L' '''arechja''' hè l'[[organu (anatumia)|organu]] di u [[corpu umanu]] incaricatu di a [[sistema auditivu|funzione auditiva]]: permette di rilevà [[onda sonora|onde sonore]] da 20 [[hertz]] à 20&nbsp;kHz è di mantene l'equilibriu grazia à l'azzione di u [[sistema vestibulare]], situatu in a so parte interna. A funzione auditiva hè assicurata da cumpunenti di l'arechja esterna, media è interna; a funzione vestibulare appartene à l'arechja interna. E trè parte di l'arechja sò situate anatumicamente in l'[[ossu temporale]] di u craniu. == Anatomia di l'arechja umana == L'arechja [[Homo sapiens|umana]] si pò divide in trè parte: * L'arechja esterna, per induve entranu i [[sonu|soni]] è ghjunghjenu à a superficia laterale di a membrana timpanica. Hè cumposta da u [[padiglione di l'arechja]] è da u [[meatu auditivu esternu]]. U so limite laterale hè l'orifiziu di u meatu auditivu esternu, in a parte auditiva di l'ossu temporale; u so limite mediale hè a membrana timpanica. * L'arechja media, cumposta da a superficia mediale di a membrana timpanica, da a [[cavità timpanica]] (epitimpanu, mesotimpanu è ipotimpanu), da e cellule mastoidee è da a tuba auditiva. Quest'ultima mette in cumunicazione a cavità timpanica cù i spazii pieni d'aria di u [[rinofaringe]], è permette di cumpensà e variazione di pressione di l'aria nant'à e duie facce di a membrana timpanica. * L'arechja interna, un inseme di ricettori d'urighjine embriunale cumuna, chì si differenzieghjanu in parte in l'[[apparatu auditivu]] è in parte in l'[[apparatu vestibulare]]. [[File:Anatomy of the Human Ear.svg|thumb|Sezzione anatomica di l'arechja.<br />'''Arechja esterna''': 1 cartilagine di u padiglione è di u cunduttu auditivu, 2 cunduttu auditivu esternu, 3 padiglione di l'arechja<br />'''Arechja media''': 4 timpanu, 5 finestra ovale, 6 martellu, 7 incudine, 8 staffa<br />'''Arechja interna''': 9 canale mezucirculare, 10 coclea, 11 nerbu acusticu, 12 tromba d'Eustachiu.]] === Arechja esterna === L'arechja esterna hè furmata da u [[padiglione di l'arechja]], da u [[cunduttu auditivu esternu]] è da a superficia laterale, o esterna, di a membrana timpanica. U padiglione hè custituitu da [[cartilagine]] cuperta da a pelle, chì hè appiccicata à a membrana sottostante di [[tissutu cunghjuntivu]], u [[pericondriu]]. Quest'ultimu avvolghje cumpletamente e cartilagine elastiche di u cunduttu è di u padiglione, furnendu li u so sustegnu vasculare è nutritivu. A so funzione hè di raccoglie i soni è di mandà li versu l'arechja media. U cunduttu auditivu hè un canale à e parete lisce, cù peli, [[glàndula sebacea|glàndule sebacee]] è glàndule ceruminose. A so secrezione, ricca di cera, hà una funzione prutettiva. === Arechja media === [[File:Illu auditory ossicles-en.svg|thumb|L'ossicelli di l'arechja media: martellu, incudine è staffa.]] À a fine di u cunduttu auditivu si trova a membrana di u [[timpanu]], una membrana fina chì hè sensibile à l'[[onda sonora|onde sonore]] chì venenu à battè ci. E vibrazione cusì raccolte sò trasmesse à trè [[ossicellu|ossicelli]], i più chjuchi di u corpu umanu: u [[martellu (anatumia)|martellu]], chì hè in cuntattu direttu cù a membrana timpanica, l'[[incudine (anatumia)|incudine]] è a [[staffa (anatumia)|staffa]]. A staffa hè in cuntattu cù u [[labirintu di l'arechja|labirintu]]. I trè ossicelli di l'auditu sò cuntenuti in una cavità, a cassa timpanica, chì cumunicheghja cù l'esternu per mezu d'un picculu canale longu 3–4&nbsp;cm, a [[tromba d'Eustachiu]], chì sbocca in a [[faringe]]. Cusì, l'arechja hè in cumunicazione cù a faringe, ciò chì permette di mantene in equilibriu a pressione di l'aria da e duie parte di u timpanu. === Arechja interna === L'arechja interna hè a parte interna di l'[[apparatu statuacusticu]] è si divide in duie parte, chjamate «labirinti»: * U [[labirintu osseu]], o parte ossea, una cavità cù parete d'ossu. * U [[labirintu membranosu]], situatu indrentu à u labirintu osseu, induve si trovanu organi cù una [[parete cunghjuntiva]]. Trà e duie parte di u labirintu si trova un liquidu chjamatu [[perilinfa]]; indrentu à l'organi di u labirintu membranosu si trova invece l'[[endolinfa]]. ==== Circuitu osseu ==== U [[circuitu osseu]] hà una parte centrale cava, chjamata [[scala vestibulare]], chì cumunicheghja davanti cù a [[coclea]] è daretu cù i trè [[canale mezucirculare|canali mezucirculare]] (anteriore, superiore è laterale). In elli si trovanu i ricettori di l'equilibriu, chjamati [[ricettore statucineticu|ricettori statucinetichi]]. A scala vestibulare hà dinù duie aperture. ==== Coclea ==== A [[coclea]] hà duie strutture, una ossea è una membranosa: * U [[canale cocleare]]. * A [[lamina spirale ossea]], ligata à un acchisi centrale chjamatu [[modiolu]]. ==== Labirintu membranosu ==== U [[labirintu membranosu]] hè custituitu da trè cumpunenti: * L'[[utriculu]] è u [[sacculu]], à u livellu di a scala vestibulare. * I [[canale mezucirculare membranosu|canali mezucirculari membranosi]]. * U [[cundottu cocleare membranosu]], appiccicatu à u bordu liberu di a lamina spirale ossea. == Ricettori == === Ricettori di l'equilibriu o statucinetichi === [[File:Conejo_astronomo2_cropped.jpg|thumb|L'arechje di u cunigliulu]] L'apparatu statucineticu hè custituitu da cinque organi di l'arechja interna: * L'[[utriculu]] è u [[sacculu]]. * I trè [[canale mezucirculare membranosu|canali mezucirculari membranosi]]. L'[[epiteliu]] di l'arechja passa da un [[epiteliu di rivestimentu]] à un [[epiteliu sensitivu|epiteliu ricettivu è sensitivu]] di tipu II. Nant'à e ciglie di i ricettori si trova un ghjelu, a [[cupula (anatumia)|cupula]], chì percepisce u muvimentu di u corpu sottu à l'effettu di u flussu d'endolinfa caghjunatu da u muvimentu. I prulungamenti [[dendrite|dendritichi]] di u [[gangliu di Scarpa]] innervanu i ricettori. À u livellu di l'utriculu è di u sacculu si trova una struttura simile, chì cuntene dinù [[sale di calciu|sali di calciu]], chjamati [[otolite|otoliti]], situati sopra à a cupula è capaci di percepisce l'accelerazione subite da u corpu. Da a scala vestibulare partenu i [[gangliu vestibulare|ganglii vestibulari]], chì trasmettenu l'impulsu à a [[branca vestibulare]]. A [[via vestibulare]] principia cù [[neurone|neuroni bipulari]] situati in u [[gangliu di Scarpa]]. I prulungamenti cintrali di sti neuroni ghjunghjenu à i [[nucleu vestibulare|nuclei vestibulari]], situati in u [[midollu allungatu]]. == Citazione == L'arechja hè mintuvata à spessu in a cultura è in a litteratura corsa. Par asempiu in i sprissioni: * ''Li frisciani l'arechji''; * ''Fà arechji di marcanti''; o in u pruverbiu: * ''Arechja manca arechja franca, arechja dritta arechja fritta''. == Riferenze == * Ettori, Farrandu, ''Antulugia di i sprissioni corsi - Anthologie des expressions corses'', Parighji: Rivages, 1984. == Da vede dinù == * [[Chirurgia di l'arechja esterna]] * [[Cunduttu auditivu esternu]] * [[Arechja esterna]] * [[Arechja interna]] * [[Arechja media]] * [[Padiglione di l'arechja]] * [[Surdità]] * [[Pericondrite di l'arechja esterna]] * [[Tuberculu di Darwin]] ==Note== <references/> [[Categoria:Anatumia]] t7m7982mbj7tgh20p718ad3qrvm9l92 Trigunumitria 0 16551 407902 381971 2026-11-08T17:37:23Z Ladsgroup 745 Replacing [[:c:File:Trigonometric functions.png|Trigonometric functions.png]] with [[:c:File:Trigonometric functions circle.svg|Trigonometric functions circle.svg]]: SVG 407902 wikitext text/x-wiki [[File:Trigonometric functions circle.svg|thumb|upright=1.7|Funzioni trigunumetrichi ripprisintati graficamenti]] A '''trigunumitria''' (o ''trigonomitria'') (da u grecu ''trígonon'' (τρίγωνον, triangulu) è ''métron'' (μέτρον, misura): risuluzioni di u triangulu) hè a parti di a [[matematica]] chì studieghja i [[triangulu|trianguli]] à parta da i so [[angulu|anguli]]. U scopu principali di a trigunumitria, com'edda a svela l'etimulugia di u nomu, cunsisti in u calculamentu di i misuri chì carattarizeghjani l'elementi d'un [[triangulu]] ([[latu (giumitria)|lati]], [[Angulu|anguli]], [[Mediana (giumitria)|mediane]], etc.) partendu da altri misuri ghjà cunnisciuti (almenu trè, frà i quali almenu una lunghezza), par mezu di [[Funzioni (matematica)|funzioni]] spiciali. Si riferisci à tali scopu com'è ''risuluzioni di u triangulu''. Hè ancu pussibuli di serva si di calculi trigunumetrichi in a risuluzioni di prublemi currilati à figuri giumetrichi più cumplessi, com'è [[Puligunu|puliguni]] o figuri giumetrichi solidi, è in molti altri rami di a matematica. I [[funzioni trigunumetrica|funzioni trigunumetrichi]] (i più impurtanti di i quali sò u [[sinu]] è u [[cusinu]]), intrudutti in stu duminiu, sò ancu imprudati in modu indipindenti da a [[giumitria]], è dinò in altri campi di a matematica è di i so applicazioni, par asempiu in cunnissioni incù a [[funzioni espuninziali]] o incù i [[Vettori (fisica)#Pruduttu scalari (o pruduttu interna)|uparazioni vitturiali]]. == L'urighjini == Duranti molti seculi, a trigunumitria duviti i so prugressi guasi esclusivamenti à l'opara di grandi [[Astrunomu|astrunomi]] è giugrafi. Infatti, a fundazioni di sta scenza si devi à [[Ipparco di Nicea]] è à [[Claudiu Tolomeo]], tremindù più astrunomi è giugrafi ch'è [[Matematicu|matematichi]]. Cuntributi nutevuli funi arricati à sta scenza da l'arabi, da u francesu [[Levi ben Gershon]] è, più dopu, da [[Niccolò Copernicu]] è [[Tycho Brahe]], intenti à discriva è à priveda incù sempri una più grandi pricisioni i finomini cilesti, ancu par un più asattu è faciuli calculu di [[longitudina|longitudini]] è [[latitudina|latitudini]]. == Funzioni trigunumetrichi == Strumentu indispinsevuli di a trigunumitria sò i [[funzioni trigunumetrichi]]. Sò sti funzioni chì associani i lunghezzi à l'anguli, è viciversa. I tavuleddi in sta sizzioni mostrani i funzioni trigunumetrichi à tempu à i so principali prubità. === Funzioni trigunumetrichi diretti === Sò ditti funzioni trigunumetrichi ''diretti'' quiddi chì à un [[angulu]], di solitu aspressu in [[radianti]], associani una [[lunghezza]] o un [[rapportu]] frà lunghezzi. A causa di l'equivalenza circulari di l'anguli, tutti i funzioni trigunumetrichi diretti sò ancu [[Funzioni piriodica|funzioni periodichi]] incù periodu <math>\pi</math> o <math>2\pi</math>. {| class="wikitable" ! style="background: #000080; color: #ffffff" colspan=7 | Funzioni trigunumetrichi diretti |- ! align=left style="background: #cccccc;" | [[Funzioni (matematica)|Funzioni]] ! align=left style="background: #cccccc;" | Nutazioni ! style="background: #cccccc;" | [[Duminiu (matematicu)|Duminiu]] ! style="background: #cccccc;" | [[Duminiu (matematicu)|Cuduminiu]] ! style="background: #cccccc;" | [[Radica (matematica)|Radichi]] ! style="background: #cccccc;" | [[Funzioni piriodica|Periodu]] ! style="background: #cccccc;" | [[Funzioni inversa]] |-bgcolor="white" | [[sinu]] | sen, sin | align=center|<math>\R</math> | align=center|<math>\left[-1, 1\right]</math> | <math>\Z \pi</math> | align=center|<math>2\pi</math> | [[arcusinu]] |-bgcolor="white" | [[cusinu]] | cos | align=center|<math>\R</math> | align=center|<math>\left[-1, 1\right]</math> | <math>\frac\pi2+\Z\pi</math> | align=center|<math>2\pi</math> | [[arcucusinu]] |-bgcolor="white" | [[Tangenti (matematica)|tangenti]] | tan, tg | align=center|<math>\R\setminus\left(\frac\pi{2}+\Z\pi\right)</math> | align=center|<math>\R</math> | <math>\Z\pi</math> | align=center|<math>\pi</math> | [[arcutangenti]] |-bgcolor="white" | [[cutangenti]] | cot, cotg, ctg | align=center|<math>\R\setminus\Z\pi</math> | align=center|<math>\R</math> | <math>\frac\pi2+\Z\pi</math> | align=center|<math>\pi</math> | [[arcucutangenti]] |-bgcolor="white" | [[Secanti (trigunumitria)|secanti]] | sec | align=center|<math>\R\setminus\left(\frac\pi{2}+\Z\pi\right)</math> | align=center|<math>\left(-\infty, {-1}\right]\cup\left[1, +\infty\right)</math> | align=center|''nisciuna'' | align=center|<math>2\pi</math> | [[arcusecanti]] |-bgcolor="white" | [[cusecanti]] | csc, cosec | align=center|<math>\R\setminus\Z\pi</math> | align=center|<math>\left(-\infty, {-1}\right]\cup\left[1, +\infty\right)</math> | align=center|''nisciuna'' | align=center|<math>2\pi</math> | [[arcucusecanti]] |} === Funzioni trigunumetrichi inversi === À ogni funzioni trigunumetrica diretta hè assuciata una [[funzioni inversa]]. U [[Duminiu (matematicu)|duminiu]] di ognuna funzioni trigunumetrica inversa currispondi, com'hè prividibuli, à u [[Duminiu (matematicu)|cuduminiu]] di a funzioni diretta rispittiva. Apposta ch'è i funzioni diretti sò, puri, ''periodichi'', è parciò micca [[Funzioni iniittiva|iniittivi]], par pudè li invirsà hè nicissariu à ristringhja ni u duminiu rindendu li [[Currispundenza biunivoca|biiettivi]]. A scelta di a [[Ristrizzioni d'una funzioni|ristrizzioni]] hè tiuricamenti irrilevanti è i pussibilità sò infiniti. A cunvinzioni (rigida, in stu campu) voli parò ch'è i duminii fussini ristretti à l'intarvalli <math>\left[-\frac\pi2,\frac\pi2\right]</math> oppuri <math>\left[0, \pi\right]</math>, in i quali i funzioni — è dunqua ancu i so inversi — sò [[Funzioni munotuna|munotuni]]. Ancu i funzioni arcusecanti è arcucusecanti sò difiniti da l'invirsioni di i funzioni diretti ristretti à un di ss'intarvalli. {| class="wikitable" ! style="background: #000080; color: #ffffff" colspan=7 | Funzioni trigunumetrichi inversi |- ! align=left style="background: #cccccc;" | [[Funzioni (matematica)|Funzioni]] ! align=left style="background: #cccccc;" | Nutazioni ! style="background: #cccccc;" | [[Duminiu (matematicu)|Duminiu]] ! style="background: #cccccc;" | [[Duminiu (matematicu)|Cuduminiu]] ! style="background: #cccccc;" | [[Radica (matematica)|Radichi]] ! style="background: #cccccc;" | Andamentu ! style="background: #cccccc;" | [[Funzioni inversa]] |-bgcolor="white" | [[arcusinu]] | arcsen, arcsin, asin, <span style="white-space: nowrap">sen<sup>−1</sup></span><ref>I nutazioni incù espunenti negativu usati par i funzioni sin<sup>−1</sup>, cos<sup>−1</sup>, etc. (usati à spessu in i [[Calculatrici#Calculatrici scentifica|calculatrici scentifichi]]) ùn facini micca rifirimentu à i putenzi, ma indicheghjani solu u fattu ch'eddi sò i funzioni inversi di i funzioni trigunumetrichi rispittivi. Par via di cunsiquenza, à menu ch'eddu ùn fussi esplicitamenti indicatu, s'utteni: :<math>\sin^{-1} x \neq \frac{1}{\sin x}.</math></ref> | align=center|<math>\left[-1, 1\right]</math> | align=center|<math>\left[-\frac\pi2,\frac\pi2\right]</math> | align=center|0 | align=center|<math>\nearrow</math> | [[Senu (trigunumitria)|sinu]] |-bgcolor="white" | [[arcucusinu]] | arccos, acos, <span style="white-space: nowrap">cos<sup>−1</sup></span> | align=center|<math>\left[-1, 1\right]</math> | align=center|<math>\left[0, \pi\right]</math> | align=center|1 | align=center|<math>\searrow</math> | [[cusinu]] |-bgcolor="white" | [[arcutangenti]] | arctan, arctg, atan, <span style="white-space: nowrap">tan<sup>−1</sup></span> | align=center|<math>\mathbb R</math> | align=center|<math>\left(-\frac\pi2,\frac\pi2\right)</math> | align=center|0 | align=center|<math>\nearrow</math> | [[Tangenti (matematica)|tangenti]] |-bgcolor="white" | [[arcucutangenti]] | arccot, arccotg, arcctg, acot, <span style="white-space: nowrap">cot<sup>−1</sup></span> | align=center|<math>\mathbb R</math> | align=center|<math>\left(0, \pi\right)</math> | align=center|<math>+\infty</math> | align=center|<math>\searrow</math> | [[cutangenti]] |-bgcolor="white" | [[arcusecanti]] | arcsec, asec, <span style="white-space: nowrap">sec<sup>−1</sup></span> | align=center|<math>\left(-\infty, {-1}\right]\cup\left[1, +\infty\right)</math> | align=center|<math>\left[0, \pi\right]</math> | align=center|1 | align=center|''criscenti, incù una discuntinuità in <math>\left[-1, 1\right]</math>'' | [[Secanti (trigunumitria)|secanti]] |-bgcolor="white" | [[arcucusecanti]] | arccsc, arccosec, acsc, <span style="white-space: nowrap">csc<sup>−1</sup></span> | align=center|<math>\left(-\infty, {-1}\right]\cup\left[1, +\infty\right)</math> | align=center|<math>\left[-\frac\pi2,\frac\pi2\right]</math> | align=center|<math>\pm\infty</math> | align=center|''dicriscenti, incù una discuntinuità in <math>\left[-1, 1\right]</math>'' | [[cusecanti]] |} == Rilazioni fundamintali di a guniumitria == === Prima rilazioni fundamintali === <math>\cos^2\alpha+\sin^2\alpha=1</math> da quissa s'utteni <math>\cos\alpha=\pm\sqrt{1-\sin^2\alpha}</math> <math>\sin\alpha=\pm\sqrt{1-\cos^2\alpha}</math> induva ci voli à ricurdà si di valutà a pusizioni di <math>\alpha</math> par a scelta oppurtuna di i cenni === Siconda rilazioni fundamintali === <math>\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}</math> chì vali solu par <math>\alpha \neq \frac{\pi}2+k\pi</math> incù <math>k \in \Z</math> === Terza rilazioni fundamintali === <math>\cos^2\alpha=\frac{1}{1+\tan^2\alpha}</math> chì vali solu par <math>\alpha \neq \frac{\pi}2+k\pi</math> incù <math>k \in \Z</math> da quissa s'utteni <math>\cos\alpha=\pm\frac{1}{\sqrt{1+\tan^2\alpha}}</math> induva ci voli à ricurdà si di valutà a pusizioni di <math>\alpha</math> par a scelta oppurtuna di i cenni. == Formuli di l'anguli assuciati == In a circumfarenza guniumetrica si chjamani anguli assuciati l'anguli <math>\alpha</math>, <math>\pi-\alpha</math>, <math>\pi+\alpha</math> è <math>2\pi-\alpha</math>. 'Ss'anguli ani in valori assulutu listessu sinu è listessu cusinu. === Formuli di l'anguli assuciati di u sicondu quadranti === <math>\cos(\pi-\alpha)=-\cos\alpha</math> <math>\sin(\pi-\alpha)=\sin\alpha</math> <math>\tan(\pi-\alpha)=-\tan\alpha</math> === Formuli di l'anguli assuciati di u terzu quadranti === <math>\cos(\pi+\alpha)=-\cos\alpha</math> <math>\sin(\pi+\alpha)=-\sin\alpha</math> <math>\tan(\pi+\alpha)=\tan\alpha</math> === Formuli di l'anguli assuciati à u quartu quadranti === <math>\cos(2\pi-\alpha)=\cos\alpha</math> <math>\sin(2\pi-\alpha)=-\sin\alpha</math> <math>\tan(2\pi-\alpha)=-\tan\alpha</math> === Formuli di l'anguli opposti === <math>\cos(-\alpha)=\cos\alpha</math> <math>\sin(-\alpha)=-\sin\alpha</math> <math>\tan(-\alpha)=-\tan\alpha</math> Si dici ch'è <math>\cos\alpha</math> hè una funzioni para, mentri <math>\sin\alpha</math> è <math>\tan\alpha</math> sò dispari. === Formuli di l'anguli cumplimintarii (a so somma hè un angulu rettu) === <math>\cos\left(\frac{\pi}2-\alpha\right)=\sin\alpha</math> <math>\sin\left(\frac{\pi}2-\alpha\right)=\cos\alpha</math> <math>\tan\left(\frac{\pi}2-\alpha\right)=\cot\alpha</math> === Formuli di l'anguli chì sò diffarenti d'un angulu rettu === <math>\cos\left(\frac{\pi}2+\alpha\right)=-\sin\alpha</math> <math>\sin\left(\frac{\pi}2+\alpha\right)=\cos\alpha</math> <math>\tan\left(\frac{\pi}2+\alpha\right)=-\cot\alpha</math> == Formuli guniumetrichi == In trigunumitria, i '''formuli d'addizioni è suttrazzioni''' parmettini di trasfurmà i [[funzioni trigunumetrichi]] di l'[[addizioni]] o [[diffarenza]] di dui [[angulu|anguli]] in un'[[Esprissioni (matematica)|esprissioni]] cumposta da funzioni trigunumetrichi di i dui anguli. === Formuli d'addizioni === * <math>\sin(\alpha + \beta)=\sin\alpha \cos\beta + \cos\alpha \sin\beta </math> * <math>\cos(\alpha + \beta)=\cos\alpha \cos\beta - \sin\alpha \sin\beta </math> * <math>\tan(\alpha + \beta)=\frac {\tan\alpha + \tan\beta} {1 - \tan\alpha \tan\beta}</math> * <math>\cot(\alpha + \beta)=\frac {\cot\alpha \cot\beta - 1} {\cot\alpha + \cot\beta}</math> A formula di a tangenti vali par <math>\alpha, \beta, \alpha+\beta \neq \frac\pi 2 +k\pi </math> incù <math>k \in \Z </math> A formula di a cutangenti vali par <math>\alpha, \beta, \alpha+\beta \neq k\pi </math> incù <math>k \in \Z </math> === Formuli di suttrazzioni === * <math>\sin(\alpha - \beta)=\sin\alpha \cos\beta - \cos\alpha \, \sin\beta </math> * <math>\cos(\alpha - \beta)=\cos\alpha \cos\beta + \sin\alpha \sin\beta </math> * <math>\tan(\alpha - \beta)=\frac {\tan\alpha - \tan\beta} {1 + \tan\alpha \tan\beta}</math> * <math>\cot(\alpha - \beta)=\frac {\cot\alpha \cot\beta + 1} {\cot\beta - \cot\alpha}</math> A formula di a tangenti vali par <math>\alpha, \beta, \alpha-\beta \neq \frac\pi 2 +k\pi </math> incù <math>k \in \Z </math> A formula di a cutangenti vali par <math>\alpha, \beta, \alpha-\beta \neq k\pi </math> incù <math>k \in \Z </math> === Formuli di duplicazioni === * <math>\sin(2\alpha)=2\sin\alpha \cos\alpha </math> * <math>\cos(2\alpha)=\cos^2\alpha - \sin^2\alpha = 1 - 2\sin^{2}\alpha = 2\cos^{2}\alpha - 1</math> * <math>\tan(2\alpha)=\frac{2\tan\alpha}{1 - \tan^2\alpha}</math> L'ultima formula vali par <math>\alpha\neq \frac\pi 2 +k\pi</math> è <math>\alpha\neq \pm\frac\pi 4+ k \pi </math> incù <math>k \in \Z</math> === Formuli di liniarità === * <math>\cos^2\alpha=\frac{1+\cos(2\alpha)}{2} </math> * <math>\sin^2\alpha=\frac{1-\cos(2\alpha)}{2} </math> * <math>\tan^2\alpha=\frac{\sin^2\alpha}{\cos^2\alpha}=\frac{1-\cos(2\alpha)}{1+\cos(2\alpha)} </math> L'ultima formula vali par <math>\alpha\neq \frac\pi 2 +k\pi </math> incù <math>k \in \Z</math> === Formuli di bisizzioni === Attinzioni: hè nicissariu à valutà in qualessu quadranti cadi <math>\frac{\alpha}{2}</math> par pudè sceglia i cenni oppurtuni di i siguenti formuli * <math>\cos\left(\frac{\alpha} 2\right)=\pm\sqrt{\frac{1+\cos\alpha}{2} }</math> * <math>\sin\left(\frac{\alpha} 2\right)=\pm\sqrt{\frac{1-\cos\alpha}{2} } </math> * <math>\tan\left(\frac{\alpha} 2\right)=\pm\sqrt{\frac{1-\cos\alpha}{1+\cos\alpha}}</math> L'ultima formula vali par <math>\alpha\neq \pi+2k\pi</math>. === Formuli parametrichi === * <math>\cos\alpha=\frac{1-t^2}{1+t^2}</math> * <math>\sin\alpha=\frac{2t}{1+t^2}</math> * <math>\tan\alpha=\frac{2t}{1-t^2}</math> induva <math>t=\tan\left(\frac{\alpha}{2}\right)</math> incù <math>\alpha\neq \pi+2k\pi</math>. === Formuli di prustaferesi === * <math>\sin p+\sin q=2\sin \left(\frac{p+q}{2}\right)\cos \left(\frac{p-q}{2}\right)</math> * <math>\sin p-\sin q=2\cos \left(\frac{p+q}{2}\right)\sin \left(\frac{p-q}{2}\right)</math> * <math>\cos p+\cos q=2\cos \left(\frac{p+q}{2}\right)\cos \left(\frac{p-q}{2}\right)</math> * <math>\cos p-\cos q=-2\sin \left(\frac{p+q}{2}\right)\sin \left(\frac{p-q}{2}\right)</math> I furmuli di prustaferesi trasformani i sommi di funzioni guniumetrichi in prudutti. === Formuli di Werner (inversi di i formuli di prustaferesi) === * <math>\sin\alpha\cos\beta=\frac {1}{2} \left[ \sin(\alpha+\beta) + \sin(\alpha-\beta)\right]</math> * <math>\cos\alpha\cos\beta=\frac {1}{2} \left[ \cos(\alpha+\beta) + \cos(\alpha-\beta)\right]</math> * <math>\sin\alpha\sin\beta=-\frac {1}{2} \left[ \cos(\alpha+\beta) - \cos(\alpha-\beta)\right]</math> * <math>\cos\alpha\sin\beta=\frac {1}{2} \left[ \sin(\alpha+\beta) - \sin(\alpha-\beta)\right]</math> I furmuli di Werner trasformani i prudutti di funzioni guniumetrichi in sommi. === Formuli di l'angulu aghjuntu === * <math> a \sin x +b \cos x = A \sin(x+\phi)</math> A siguenti ugualità hè virificata sottu i siguenti cundizioni <math>A=\sqrt{a^2+b^2}</math> :<math> \begin{cases} \cos \phi = \frac{a}{\sqrt{a^2+b^2}}\\ \sin \phi = \frac{b}{\sqrt{a^2+b^2}} \end{cases} </math> :<math> \tan \phi = \frac b a </math> Ci voli à tena menti ch'è a tangenti guniumetrica hè piriodica di 180° è dunqua bisogna à valutà priventivamenti a pusizioni di <math>\phi</math> è dunqua :<math> \phi = \begin{cases} \arctan(\frac b a) &\mbox{s'è } a>0 \\ \arctan(\frac b a)+\pi &\mbox{s'è } a<0 \end{cases} </math> == Risuluzioni di i trianguli rittanguli == [[File:Triangolo rettangolo01.jpg|upright=1.4|thumb|Cunvinzioni par a numinclatura di l'elementi d'un triangulu rittangulu]] In u ghjergu matematicu "risolva un triangulu rittangulu" significheghja calculà i misuri di i lati è di l'anguli di u triangulu. Par cunvinzioni esisti una numinclatura in i trianguli rittanguli chì si pò veda nantu à a figura. Ci voli à ricurdà si ch'è * <math> \alpha=90^o </math> è <math> \beta + \gamma =90^o </math> * un angulu hè aghjacenti à un catetu s'è u catetu hè un di i lati di l'angulu in quistioni. * un angulu hè oppostu à un catetu s'è u catetu ùn hè micca un di i lati di l'angulu in quistioni. Par asempiu <math>\beta</math> hè oppostu à u catetu <math>b</math> è aghjacenti à u catetu <math>c</math>. Sottu sti cunvinzioni in un triangulu rittangulu privalini i siguenti tiuremi '''Tiurema.''' In un triangulu rittangulu un catetu hè uguali à u pruduttu di l'iputenusa incù u sinu di l'angulu oppostu à u catetu '''Tiurema.''' In un triangulu rittangulu un catetu hè uguali à u pruduttu di l'iputenusa incù u cusinu di l'angulu acutu aghjacenti à u catetu. '''Tiurema.''' In un triangulu rittangulu un catetu hè uguali à u pruduttu di l'antru catetu incù a tangenti di l'angulu oppostu à u catetu da calculà. '''Tiurema.''' In un triangulu rittangulu un catetu hè uguali à u pruduttu di l'antru catetu incù a cutangenti di l'angulu acutu aghjacenti à u catetu da calculà. 'Ssi tiuremi si traducini in i siguenti formuli par a risuluzioni di i trianguli rittanguli : <math> a = \frac c {\sin \gamma} \quad \Rightarrow \quad c = a \cdot \sin \gamma </math> <math> a = \frac b {\cos \gamma} \quad \Rightarrow \quad b = a \cdot \cos \gamma </math> : <math> \frac c b =\frac {\sin \gamma} {\cos \gamma} \quad \Rightarrow \quad c = b \cdot \tan \gamma </math> <math> \frac b c =\frac {\cos \gamma} {\sin \gamma} \quad \Rightarrow \quad b = c \cdot \cot \gamma </math> : <math> a = \frac b {\sin \beta} \quad \Rightarrow \quad b = a \cdot \sin \beta </math> <math> a = \frac c {\cos \beta} \quad \Rightarrow \quad c = a \cdot \cos \beta </math> : <math> \frac b c =\frac {\sin \beta} {\cos \beta} \quad \Rightarrow \quad b = c \cdot \tan \beta </math> <math> \frac c b =\frac {\cos \beta} {\sin \beta} \quad \Rightarrow \quad c = b \cdot \cot \beta </math> ===Dimustrazioni=== Si cunsidareghja un triangulu rittangulu <math>ABC</math> incù angulu rettu di vertici <math>A</math>. Dittu <math>CA</math> l'assu <math>x</math>, nantu à u vertici <math>C</math> si custruisci una circumfarenza di raghju <math>CP=1</math>. I cuurdinati di u puntu <math>P</math> rapprisentani u <math>\cos \gamma</math> è u <math>\sen \gamma</math>, è apposta ch'è <math>\gamma</math> hè acutu indicheghjani ancu rispittivamenti i lunghezzi di i cateti <math>CH</math> è <math>PH</math>. [[File:Triangolo rettangolo02.jpg|upright=1.8|thumb|Dimustrazioni di i formuli di u triangulu rittangulu]]. Da a figura si pò ussirvà ch'è i dui trianguli rittanguli <math>ABC</math> è <math>HPC</math> sò simili in quantu ani dui anguli cungruenti: <math>\gamma</math> in cumunu è l'anguli retti di vertici <math>A</math> è <math>H</math>. Hè pussibuli cusì à custruiscia a prupurzioni frà i lati omologhi di i dui trianguli simili (lati opposti à l'anguli cungruenti): :<math> \frac{\overline{BC}}{\overline{PC}} = \frac{\overline{BA}}{\overline{PH}} = \frac{\overline{CA}}{\overline{CH}}</math> Sustituiscendu i misuri di i lati s'otteni :<math> \frac a 1 = \frac c {\sin \gamma} = \frac b {\cos \gamma} </math> è cusì :<math> a = \frac c {\sin \gamma} \quad \Rightarrow \quad c = a \cdot \sin \gamma </math> <math> a = \frac b {\cos \gamma} \quad \Rightarrow \quad b = a \cdot \cos \gamma </math> da quissa dui s'utteni ancu :<math> \frac c b =\frac {\sin \gamma} {\cos \gamma} \quad \Rightarrow \quad c = b \cdot \tan \gamma </math> <math> \frac b c =\frac {\cos \gamma} {\sin \gamma} \quad \Rightarrow \quad b = c \cdot \cot \gamma </math> Stu raghjunamentu pò essa chjaramenti stesu ancu à u terzu angulu <math>\beta</math> in modu da ottena formuli analoghi :<math> a = \frac b {\sin \beta} \quad \Rightarrow \quad b = a \cdot \sin \beta </math> <math> a = \frac c {\cos \beta} \quad \Rightarrow \quad c = a \cdot \cos \beta </math> :<math> \frac b c =\frac {\sin \beta} {\cos \beta} \quad \Rightarrow \quad b = c \cdot \tan \beta </math> <math> \frac c b =\frac {\cos \beta} {\sin \beta} \quad \Rightarrow \quad c = b \cdot \cot \beta </math> == Applicazioni nutevuli di i trianguli rittanguli == === Calculu di l'altezza d'una torra === Si cunsidareghja u siguenti prublemu: calculà l'altezza d'una torra <math>AB</math>, cunniscendu solu a so basa (pianu orizuntali). Si distinguini dui casi ==== U pedi A di a torra hè raghjunghjibuli ==== [[File:Torre A1.jpg|thumb|Calculu altezza d'una torra incù u pedi A raghjunghjibuli]] In stu casu basta à misurà u catetu <math>AC</math> (<math>b</math>), è da u puntu <math>C</math> misurà l'angulu acutu <math>ACB</math> (<math>\gamma</math>) sottu à qualessu si vedi a summità di a torra <math>AB</math> (<math>c</math>). Applichendu uppurtunamenti i furmuli s'otteni :<math> h_{torra} = c = b \cdot \tan \gamma </math> ==== U pedi A di a torra ùn hè micca raghjunghjibuli ==== [[File:TorreA2.jpg|thumb|Calculu altezza d'una torra incù pedi A micca raghjunghjibuli]] In stu casu <math>AC</math> (<math>b_1=x</math>) hè scunnisciuta (in quantu u pedi <math>A</math> ùn hè micca raghjunghjibuli). Si faci dunqua una misura orizuntali <math>CD</math> (<math>di</math>) (cusì u catetu <math>AD</math> hè <math>b_2=x+di</math>). Da u puntu <math>C</math> si misura l'angulu acutu <math>ACB</math> (<math> \gamma_1 </math>) è da <math>D</math> si misura l'angulu acutu <math>ADB</math> (<math>\gamma_2</math>) sottu à u quali si vedi a summità di a torra <math>AB</math> (<math>c</math>). Applichendu uppurtunamenti i furmuli s'otteni :<math> h_{torra} = c = b_1 \cdot \tan \gamma_1 = x \cdot \tan \gamma_1 </math> <math> h_{torra} = c = b_2 \cdot \tan \gamma_2 = (x+di) \cdot \tan \gamma_2 </math> Confruntendu i dui altezzi s'otteni un'equazioni in a scunnisciuta <math>x</math> :<math> x \cdot \tan \gamma_1 = (x+di) \cdot \tan \gamma_2 </math> st'equazioni hè faciulamenti solubili cunnisciuti i <math> \gamma_1 </math> è <math> \gamma_2 </math> Truvatu <math>x</math> s'hà <math>b_1</math> è cusì si pò calculà :<math> h_{torra} = c = b_1 \cdot \tan \gamma_1 </math> === Calculu di l'aria d'un triangulu qualsiasi === [[File:Areatriangolo.jpg|thumb|l'altezza h pò essa vista com'è catetu di u triangulu CHA]]Par calculà l'aria di u triangulu <math>ABC</math>, di basa <math>CB=a</math>, servi l'altezza <math>AH</math>. In u triangulu rittangulu <math>CHA</math>, d'iputenusa <math>AC=b</math>, l'altezza <math>AH=h</math> pò essa vista com'è u catetu chì s'opponi à l'angulu <math>\gamma</math>. Imprudendu in modu oppurtunu i formuli di i trianguli rittanguli s'otteni :<math> AH=h= b \cdot \sin \gamma </math> è cusì :<math> Aria= \frac 1 2 \cdot a \cdot h =\frac 1 2 a b \sin \gamma </math> Sta formula vali ancu s'è <math>\gamma</math> hè ottusu. === Formuli di cunvirsioni da cuurdinati pularii a cuurdinati cartisiani è viciversa === [[File:Coordpolari.jpg|thumb|Cuurdinati pularii è cuurdinati cartisiani]] Fissatu annantu à un pianu un puntu urighjina <math>O(0;0)</math> è una mezaretta <math>Or</math>, datu un puntu <math>P</math> di u pianu chì hè univucamenti individuatu da un paghju di numari riali <math> ( \rho, \theta) </math> incù a cundizioni <math> \rho>0 </math> è <math> 0\leq \theta < 360^o</math>. A coppia di numari riali rapprisentani i cuurdinati pularii di <math>P</math>. Giumitricamenti <math> \rho </math> ripprisenta a distanza <math>OP</math>, mentri <math> \theta </math> ripprisenta l'angulu <math>rOP</math> misuratu in sensu antiurariu incù prima latu <math>Or</math>. Hè pussibuli à truvà i rilazioni esistenti trà i cuurdinati cartisiani <math>(x;y)</math> è i cuurdinati pularii <math>(\rho;\theta)</math> di u puntu <math>P</math>. I siguenti cunsidarazioni fatti par un puntu <math>P</math> nantu à u prima quadranti valini ancu par l'altri quadranti. Imprudendu i formuli di i trianguli rittanguli si trovani i formuli par a trasfurmazioni in cuurdinati cartisiani :<math> \begin{cases} x=\rho \cdot \cos \theta \\ y= \rho \cdot \sin \theta \end{cases} </math> Elevendu à u quatratu è summendu s'otteni <math> x^2+y^2=\rho^2 </math> è cusì si poni ritruvà i formuli par a trasfurmazioni in cuurdinati pularii :<math> \begin{cases} \cos \theta = \frac x {\rho} \\ \sin \theta = \frac y {\rho} \end{cases} \quad \Rightarrow \quad \begin{cases} \cos \theta = \frac x {\sqrt{x^2+y^2}}\\ \sin \theta = \frac y {\sqrt{x^2+y^2}} \end{cases} </math> :<math> \begin{cases} \rho = \sqrt {x^2+y^2} \\ \tan \theta = y/x \end{cases} </math> Ci voli à fà attinzioni ch'è a tangenti guniumetrica ùn esisti micca par <math>x=0</math> ed hè piriodica di 180° è dunqua ci voli à valutà priventivamenti a pusizioni di <math>P</math> par calculà di manera curretta <math> \theta </math> :<math> \theta = \begin{cases} \arctan(y/x) & \text{s'è } x>0 \\ \arctan(y/x)+\pi & \text{s'è } x<0 \end{cases} </math> == Tiuremi trigunumetrichi == I tiuremi trigunumetrichi parmettini a risuluzioni di prublemi di natura diffarenti liata à a figura d'un triangulu qualsiasi, sprimendu i rapporti trà i lati è l'anguli di quist'ultimu. === Tiurema di a corda === [[File:Teorema della corda.png|thumbnail|Tiurema di a corda in una circumfarenza]] Data una circumfarenza è una corda <math>AB</math>, u rapportu trà 'ssa corda è u sinu d'un qualsiasi angulu à a circumfarenza ch'è/chì insiste annantu à d'edda hè uguali à u diamitru di a circumfarenza: :<math>\frac{\overline{AB}}{\sin\widehat{C}}=2r.</math> === Tiurema di i sini === Cunsidaratu un triangulu qualsiasi di lati <math>a</math>, <math>b</math> è <math>c</math>, u rapportu trà i lati è i sini di l'anguli opposti rispittivi hè custanti è hè uguali à u diamitru di a circumfarenza circuscritta: :<math>\frac{a}{\sin\alpha}=\frac{b}{\sin\beta}=\frac{c}{\sin\gamma}=2r.</math> === Tiurema di u cusinu o di Carnot === [[File:Triangolo con vertici, altezza e un angolo.png|dritta|150px]] U tiurema di u cusinu (chjamatu ancu tiurema di [[Lazare Carnot|Carnot]]) afferma ch'è in un qualsiasi triangulu, u quatratu d'un latu hè uguali à a diffarenza trà a somma di i quatrati di l'altri dui lati è u doppiu pruduttu di 'ssi lati par u cusinu di l'angulu cumpresu trà eddi. :<math>\overline{BA}^2=\overline{AC}^2+\overline{BC}^2-2\overline{AC}\cdot\overline{BC}\cos \gamma</math>. Vali à dì, indichendu incù <math>a, b, c </math> a lunghezza di i lati è <math>\alpha, \beta, \gamma</math> l'anguli à eddi opposti, s'otteni :<math> a^2= b^2+c^2-2bc \cdot \cos \alpha </math> :<math> b^2= a^2+c^2-2ac \cdot \cos \beta </math> :<math> c^2= a^2+b^2-2ab \cdot \cos \gamma </math> Pò essa cunsidaratu una generalisazioni di u [[Tiurema di Pitagora]]. == Risuluzioni di i trianguli qualsiasi == [[File:Convenzione nomenclatura elementi triangolo.jpg|thumb|Cunvinzioni par a numinclatura di l'elementi d'un triangulu]] In u ghjergu matematicu risolva un triangulu significheghja calculà i misuri di i lati è di l'anguli di u triangulu. Par risolva un triangulu qualsiasi devini essa cunnisciuti trè elementi frà i quali almenu unu devi essa un latu. Si poni prisintà quattru casi: # sò cunnisciuti un latu è dui anguli # sò cunnisciuti trè lati # sò cunnisciuti dui lati è l'angulu cumpresu # sò cunnisciuti dui lati è un di i dui anguli opposti à i lati dati A numinclatura di i lati è di l'anguli segue a cunvinzioni nantu à a figura. === Risolva un triangulu cunnisciuti un latu (a) è dui anguli <math>( \alpha, \beta )</math> === U prublemu hà sempri una sola suluzioni s'eddi sò rispittati i siguenti cundizioni : <math> \alpha+\beta < 180^o </math> in casu cuntrariu u prublemu ùn hà micca suluzioni. ==== A prucidura par a risuluzioni di u triangulu hè a siguenti ==== # Calculà l'angulu mancanti <math> \gamma = 180^o -(\alpha + \beta)</math> # Calculà u latu scunnisciutu <math>b</math> imprudendu u tiurema di i sini: <math> \frac a {\sin \alpha} = \frac b {\sin \beta} </math> # Calculà u latu scunnisciutu <math>c</math> imprudendu u tiurema di i sini: <math> \frac a {\sin \alpha} = \frac c {\sin \gamma} </math> === Risolva un triangulu cunnisciuti i trè lati (a, b, c) === U prublemu hà sempri una sola suluzioni s'eddi sò rispittati i disugualità triangulari. In casu cuntrariu u prublemu ùn hà micca suluzioni. ==== A prucidura par a risuluzioni di u triangulu hè a siguenti ==== # calculà l'angulu <math>\alpha</math> par via di u tiurema di u cusinu: <math> \cos \alpha = \frac {b^2+c^2 -a^2}{2bc} </math> # calculà l'angulu <math> \beta </math> par via di u tiurema di u cusinu: <math> \cos \beta = \frac {a^2+c^2 -b^2}{2ac} </math> # calculà l'angulu mancanti <math> \gamma = 180^o -(\alpha + \beta) </math> === Risolva un triangulu cunnisciuti dui lati (a è b) è l'angulu cumpresu <math>( \gamma )</math> === U prublemu hà sempri una sola suluzioni ==== A prucidura par a risuluzioni di u triangulu hè a siguenti ==== # calculà u latu <math>c</math> (oppostu à l'angulu <math>\gamma </math>) par via di u tiurema di u cusinu: <math> c = \sqrt {a^2 + b^2 - 2ab \cos \gamma} </math> # calculà l'angulu <math>\alpha</math> (oppostu à u latu a) par via di u tiurema di u cusinu: <math> \cos \alpha = \frac {b^2+c^2 -a^2}{2bc} </math> # calculà l'angulu mancanti <math> \beta = 180^o -(\gamma + \alpha)</math> === Risolva un triangulu cunnisciuti dui lati (a è b) è l'angulu <math>\alpha</math> oppostu à u latu a === U prublemu pò avè nisciuna suluzioni, una suluzioni o dui suluzioni. # Si calculeghja l'angulu scunnisciutu <math>\beta</math> incù u tiurema di i sini <math>\frac b {\sin \beta}=\frac a {\sin \alpha}</math> # S'è <math>\alpha</math> hè ottusu si uttinarà un solu angulu <math>\beta_1</math> acutu, altrimenti si trova ancu <math>\beta_2=180^o-\beta_1</math>. # Si calculeghja <math>\gamma_1=180^o-(\beta_1+\alpha)</math> è eventualmenti <math>\gamma_2=180^o-(\beta_2+\alpha)</math> # Si calculeghja <math>c_1</math> è eventualmente <math>c_2</math> imprudendu u tiurema di i sini <math>\frac a {\sin \alpha}=\frac c {\sin \gamma}</math> == Etimulugia di i noma == Com'è par u restu di i [[lingui rumanichi]], a [[lingua corsa]] teni i noma di i funzioni trigunumetrichi da i paroli currispundenti [[Lingua latina|latini]]. A parola ''tangenti'' hè da latinu ''tangens'', littiralamenti "chì tocca", in rifirimentu à i prubità giumetrichi di u sigmentu imprudatu par a difinizioni grafica di sta funzioni. Analugamenti si spiega l'etimulugia di a ''secanti'', in latinu ''secans'', "chì taglia". I paroli ''cusinu'', ''cutangenti'' è ''cusecanti'' diriveghjani da a cuntrazzioni di i rispittivi paroli latini ''cumplimenti sinus'', ''cumplimenti tangens'', ''cumplimenti secans'', vali a dì "sinu di l'angulu cumplimintariu", "tangenti di l'angulu cumplimintaria", "secanti di l'angulu cumplimintariu". == Noti == <references/> == Da veda dinò == * [[Formuli di prustaferesi]] * [[Formuli di Werner]] * [[Funzioni trigunumetrica]] * [[Angulu]] * [[Sinu]] * [[Cusinu]] * [[Tangenti (matematica)]] * [[Secanti (trigunumitria)]] * [[Cusecanti]] * [[Cutangenti]] * [[Equazioni trigunumetrica]] * [[Idantità trigunumetrica]] * [[Tiurema di a corda]] * [[Tiurema di i sini]] * [[Tiurema di u cusinu]] *[[Toru (giumitria)]] *[[Giumitria piana]] *[[Angulu rettu]] *[[Catetu]] *[[Mezaretta]] *[[Perimetru]] *[[Sigmentu]] *[[Triangulu isusceli]] *[[Triangulu equilateru]] *[[Tiurema di Pitagora]] *[[Iputenusa]] *[[Tangenti]] *[[Triangulu]] *[[Uttaedru]] [[Categoria:Trigunumitria| ]] ==Fonti== 'Ss'articulu pruveni in parti o in tutalità da l'articulu currispundenti di a wikipedia in talianu. [[Categoria:Matematica]] 2jh760djk6mygwpa6hs5z6h8f59uqt7 Asteroide 0 25861 407905 400459 2026-11-09T09:05:48Z Articulivitali 28749 407905 wikitext text/x-wiki [[File:243 ida.jpg|thumb|Fotografia di l'asteroide Ida in u 1993]] Un '''asteroide''' hè un picculu [[corpu celeste]] chì s'assumiglia, per a so cumpusizione, à una [[pianeta terrestre]]. Hà di regula una forma irregulare, micca sferica, è un diamitru inferiore à un chilometru. Ci sò quantunque corpi di grande taglia: da un puntu di vista tecnicu, ancu certi corpi assai massicci, scuperti pocu fà in u [[sistema sulare esternu]], sò cunsiderati asteroidi. Si pensa chì l'asteroidi sianu resti di u [[discu protoplanetariu]] chì ùn sò stati incorpurati in e pianete durante a furmazione di u sistema sulare. A maiò parte si trova in a [[fascia principale]], è certi anu asteroidi cum'è [[satellitu naturale|satelliti]]. E so [[orbita (astrunumia)|orbite]] anu spessu una [[eccentricità orbitale|eccentricità]] alta. L'asteroidi assai chjuchi — di regula frammenti prudutti da collisione, di a taglia d'un scogliu o ancu menu — sò cunnisciuti cum'è «[[meteoroide|meteoroidi]]». Sicondu l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]], a so massa hè cumpresa trà 10<sup>−9</sup> è 10<sup>7</sup> kg. I corpi cumposti soprattuttu di [[ghjacciu]] sò invece cunnisciuti cum'è [[cometa|comete]]. Certi asteroidi sò resti di vechje comete chì anu persu u so ghjacciu dopu à avvicinamenti ripetuti à u [[Sole]] è sò oramai cumposti soprattuttu di petra. == Discrizzione == === Urigine è struttura === U 1u ghjennaghju di u 1801, l'[[astrunomu]] talianu [[Giuseppe Piazzi]], da l'[[Osservatoriu astrunomicu di Palermu]], scuprì un oghjettu assai pocu luminosu, chì orbitava trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]] è chjamò tandu «pianetinu».<ref>Si trattava di l'asteroide [[Cerere (astrunumia)|Cerere]].</ref> In seguitu, l'oghjettu fù classificatu cum'è asteroide. Da tandu, i scentifichi cercanu di capisce l'urigine di i singuli «pianetini» è di e famiglie d'asteroidi. L'asteroidi furmati in u sistema sulare mostranu cumpusizione diverse secondu a so distanza da e pianete. Quelli vicini à a Terra è à Marte anu spettri chì indicheghjanu minerali rucciosi mischiati à u [[ferru]]. Quelli vicini à Ghjove tendenu à esse scuri è russicci, ciò chì face pensà à una cumpusizione micca troppu sfarente da quella di a [[nebulosa]] primurdiale, da a quale e pianete si serianu furmate circa 4,5 miliardi d'anni fà. Sicondu l'ipotese più accettate, à u principiu i corpi solidi, assai chjuchi, s'aggrupponu per furmà i mattoni di e pianete. Ma in a regione aldilà di Marte, l'effetti di e [[Risunanza orbitale|risunanze gravitaziunale]] cù a massa di Ghjove impedinu a furmazione di corpi di più di {{M|1000|u=km}} di diamitru. I corpi chì ùn riescinu à esse incorpurati in e pianete in furmazione divintonu asteroidi. I più grandi ghjunghjinu à una [[temperatura]] chì permittia una differenziazione [[chimica]]: in certi si furmò [[acqua]], mentre chì in altri accaditinu fenomeni di [[vulcanisimu]]. L'influenza di Ghjove nantu à l'orbite iniziale di l'asteroidi fece cresce à pocu à pocu e so [[collisione|collisioni]]. Ne risultonu numerose distruzzione è fratture: certi corpi sopravvivinu, mentre chì altri frammenti funu lampati fora di u sistema sulare. Certi asteroidi, è ancu i [[meteorite|meteoriti]], sò dunque resti di sti protopianeti. Altri corpi, cum'è e comete, sò più primurdiali: ùn si sò differenziati è danu testimunianza d'un passatu assai luntanu, vicinu à l'urigine di u sistema sulare. In quantu à a struttura, i scentifichi anu prupostu chì l'asteroidi di più d'un chilometru ùn sianu micca corpi monulitichi, ma piuttostu aggregati di frammenti chjuchi, o ancu accatastamenti di petre frantumate, à l'imagine di e comete. Don Davis è Clark Chapman funu i primi à prupone st'ipotesi. === Sistema sulare === [[File:Vesta in natural color.jpg|thumb|[[4 Vesta|Vesta]] in culori naturali, fotografata da a sonda [[Dawn]] in u 2011: hè unu di i più grandi asteroidi di a fascia principale]] In u [[sistema sulare]] sò stati numerati è catalugati più di {{formatnum:600000}} asteroidi. Probabilmente, centinaie di millaie d'altri — certe stime ne contanu più d'un milione — aspettanu sempre d'esse scuperti. L'asteroide u più grande di u [[sistema sulare internu]] hè [[1 Ceres|Cerere]], cù un diamitru di {{M|900|-|1000|u=km}}. Venenu dopu [[2 Pallas|Pallade]] è [[4 Vesta|Vesta]], tramindui cù diamitri vicinu à {{M|500|u=km}}. Sò ancu i soli asteroidi di a fascia principale chì anu una forma apprussimatamente sferica. Parechji oghjetti di u [[sistema sulare esternu]], cum'è [[136199 Eris|Eris]], [[90377 Sedna|Sedna]], [[90482 Orcus|Orcu]] è [[50000 Quaoar|Quaoar]], sò più grandi chè Cerere. Da vede dinù a [[lista di l'asteroidi principali]] per una lista di l'oghjetti più interessanti è impurtanti. === A fascia principale, a fascia di Kuiper, i Centauri è i Troiani === [[File:Confronto fra i 10 più grandi asteroidi.png|thumb|upright=1.4|Paragone à scala di i dece corpi celesti più grandi di a fascia principale]] A maiò parte di l'asteroidi orbita trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]], à una distanza di 2 à 4 [[Unità astrunomica|UA]] da u Sole, in una regione chjamata [[fascia principale]]. St'oghjetti ùn riescinu à riunisce si per furmà una pianeta, per via di e forte perturbazione gravitaziunale di Ghjove. E stesse perturbazione sò à l'urigine di e chjamate [[lacune di Kirkwood]], zone biote di a fascia induve l'asteroidi ùn ponu orbità, perch’elli si truverianu in [[risunanza orbitale]] cù Ghjove è ne serianu prestu cacciati. [[File:InnerSolarSystem-en.png|thumb|upright=1.4|Distribuzione di l'asteroidi in u [[sistema sulare internu]]: a fascia principale trà Marte è Ghjove, i Troiani di Ghjove è l'asteroidi vicini à a Terra]] Un gruppu numerosu d'asteroidi — più d'un millaiu — hè cumpostu da i cusiddetti [[Asteroide troianu|Troiani]]. Anu orbite assai simile à quella di Ghjove. Sò spartuti in dui gruppi: unu precede Ghjove di 60 gradi in a so orbita, è l'altru u suvita à a listessa distanza [[angulu|angulare]]. In altri termini, i Troiani occupanu dui di i cinque [[punti lagrangiani]] di u sistema Sole-Ghjove, L4 è L5, induve l'orbite sò stabile. Gruppi simile, assai più chjuchi è menu numerosi, sò stati scuperti ancu in i punti L4 è L5 di i sistemi Sole-Marte è Sole-Nettunu. I [[centauru (astrunumia)|Centauri]] orbitanu intornu à u Sole trà e pianete [[gigante gasosu|giganti]], vale à dì aldilà di l'orbita di Ghjove. U primu scupertu di sta categuria fù [[2060 Chirone|Chirone]], in u 1977: un asteroide di più di {{M|100|u=km}} di diamitru, è u più grande di a categuria. Si pensa chì st'oghjetti sianu asteroidi o vechje comete cacciate da e so orbite iniziale è purtate in orbite chì e facenu passà in regione relativamente pocu pupulate d'asteroidi. A crescita di e capacità di i telescopii muderni hà permessu d'allargà e cunniscenze nantu à l'[[oghjettu trasnettunianu|oghjetti trasnettuniani]]. Oghje, aldilà di l'orbita di [[Nettunu (astrunumia)|Nettunu]], sò generalmente ricunnisciute trè grande distribuzione d'asteroidi: a [[fascia di Kuiper|fascia d'Edgeworth-Kuiper]], u [[discu sparsu]] è a [[nuvola d'Oort]]. [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|upright=1.4|Pusizione di l'oghjetti cunnisciuti in u [[sistema sulare esternu]], fin'à 60 UA da u Sole: a fascia di Kuiper, u discu sparsu è l'oghjetti distaccati]] A [[fascia di Kuiper]] hè a surghjente di circa a metà di e [[cometa|comete]] chì ghjunghjenu in u sistema sulare internu. E prime scuperte datanu di u 1992, quandu [[David Jewitt]] di l'Università di Hawaii è [[Jane Luu]] di Harvard scuprinu corpi ghjacciati pocu aldilà di l'orbita di Nettunu. Si sà pocu nantu à l'asteroidi di a fascia di Kuiper, chì parenu puntini minusculi ancu in i telescopii i più putenti. A so classificazione è a so cumpusizione chimica sò sempre sughjette à speculazione. Certi di sti corpi ùn sò micca assai più chjuchi ch’è [[Plutone (astrunumia)|Plutone]] o a so luna [[Caronte (astrunumia)|Caronte]]. A scuperta, in l'ultimi anni, d'oghjetti sempre più grandi — [[Quaoar (astrunumia)|Quaoar]], cù i so {{M|1200|u=km}} di diamitru, scupertu in u 2002; è [[Eris (astrunumia)|Eris]], scupertu in u 2003, cù un diamitru stimatu à {{M|2400|u=km}} in a regione di u [[discu sparsu]] — purtò l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]] à definisce ufficialmente u termine «pianeta» durante a so assemblea generale di u 24 aostu 2006. In u 2008, Plutone è Eris funu ricunnisciuti cum'è [[pianeta nannnula|pianete nannule]]. == Classificazione == === [[Classificazione spettrale di l'asteroidi|Classificazione spettrale]] === L'asteroidi sò classificati in tipi [[spettru (astrunumia)|spettrali]], chì currispondenu à a cumpusizione di a superficia. U numeru d'asteroidi cunnisciuti in ogni classa spettrale ùn currisponde forse micca à a distribuzione vera: certi tipi d'asteroidi sò più faciuli à osservà chè d'altri, ciò chì pò fà cresce artificialmente u so numeru. * [[Asteroide di tipu C|Asteroidi di tipu C]] — raprisentanu u 75% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera C vole dì «carbonaceu». Sò assai scuri ([[albedu]] 0,03), simile à i [[meteorite|meteoriti]] [[condrite|condritichi]] carbonacei. A so cumpusizione hè à pocu pressu listessa ch'è quella di u Sole, fora di l'[[idrogenu]], di l'[[eliu]] è d'altri elementi volatili. I so spettri anu culori piuttostu turchini è sò assai piatti, senza strutture evidente. * [[Asteroide di tipu S|Asteroidi di tipu S]] — raprisentanu u 17% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera S vole dì «siliciu». Sò oghjetti relativamente luminosi (albedu 0,1–0,22), cumposti di metalli — soprattuttu silicati di [[nichele]], [[ferru]] è [[magnesiu]]. U so spettru hà una forte cumpunente rossa è s'assumiglia à quellu di i meteoriti ferruginosi. * [[Asteroide di tipu M|Asteroidi di tipu M]] — sta classa inchjude guasi tutti l'altri asteroidi. A lettera M vole dì «metallicu». Sò asteroidi piuttostu lucicanti (albedu 0,1–0,18) è parenu fatti guasi solu di nichele-ferru. Ci sò altri tipi d'asteroidi, assai più rari: * [[Asteroide di tipu G|Asteroidi di tipu G]] — una suddivisione di l'asteroidi di tipu C, distinta da differenze spettrali in l'assurbimentu di l'[[radiazione ultraviuletta|ultraviuletti]]. U principale raprisentante di sta classa hè [[1 Ceres|Cerere]]. * [[Asteroide di tipu E|Asteroidi di tipu E]] — a lettera E vole dì [[enstatite]]. U gruppu inchjude asteroidi chjuchi, chì orbitanu soprattuttu in a parte interna di a fascia principale. Si pensa ch'elli sianu uriginati in u [[Mantellu (esogeulugia)|mantellu]] d'asteroidi più grandi, distrutti tempi fà. * [[Asteroide di tipu R|Asteroidi di tipu R]] — a lettera R si riferisce à u so culore è à u so spettru russicci. * [[Asteroide di tipu V|Asteroidi di tipu V]] — a lettera V si riferisce à [[4 Vesta|Vesta]], un grande asteroide di u quale puderianu esse frammenti. === Classificazione orbitale === Parechji asteroidi sò classificati in gruppi è famiglie secondu e so caratteristiche orbitale. Fora di e suddivisione più larghe, si dà di regula à un gruppu d'asteroidi u nome di u primu asteroide scupertu trà quelli chì ne facenu parte — vale à dì quellu chì hà u numeru d'identificazione più bassu. I gruppi sò assuciazione dinamiche sciolte, mentre chì e famiglie sò assai più strette è sò u risultatu di a disgregazione catastrofica d'un corpu uriginariu in u passatu. Fin'ad avà, guasi tutte e famiglie scuperte appartenenu à a fascia principale. Kiyotsugu Hirayama e ricunniscì per a prima volta in u 1918; sò à spessu chjamate famiglie Hirayama in u so onore. Trà u 30% è u 35% di l'oghjetti di a fascia principale appartenenu à famiglie dinamiche. Si pensa chì ognuna sia nata da a collisione trà dui asteroidi in u passatu. Una famiglia hè stata assuciata à l'oghjettu trasnettunianu [[Haumea (astrunumia)|Haumea]]. == Studiu == === Ricerca === [[File:Asteroid 2004 FH.gif|framed|right|[[2004 FH]] hè u puntu biancu à u centru di l'imagine; l'oghjettu chì attraversa prestu u screnu hè un [[satellitu artificiale]]]] Sin'à u 1998, è in parte ancu oghje, a scuperta di l'asteroidi suvitava un prucessu in quattru tappe. Prima, una regione di u celu era fotografiata cù un [[telescopiu]] à [[Campu (fotugrafia)|campu largu]]. Si pigliavanu duie fotografie di listessa regione, di regula à un'ora d'intervallu. Dopu, e duie imagine eranu osservate cù un [[stereuscopiu]], chì permittia di truvà ogni oghjettu chì s'era mossu trà e duie esposizione. E stelle stanu ferme, mentre chì l'oghjetti di u [[sistema sulare]] si movenu appena in u spaziu d'un'ora. Dunque, ogni asteroide apparisce cum'è un puntu in muvimentu. Una volta trovu un corpu in muvimentu, si misuravanu e so pusizione cù grande precisione, aduprendu e stelle visibile in a fotografia cum'è riferenza. À quellu puntu ùn si parlava ancu d'una scuperta, ma solu d'un «candidatu asteroide». I risultati eranu mandati à u [[Minor Planet Center]], induve, à parte si da e pusizione misurate, si calculava un'orbita preliminare è si preparavanu e [[effemeride|effemeridi]] per i ghjorni dopu. Quandu l'oghjettu era ritrovu secondu e predizzione, l'astrunomu, u gruppu d'astrunomi o l'amatore chì avia fattu l'osservazione era ricunnisciutu cum'è scupritore è pudia prupone à l'Unione Astrunomica Internaziunale un nome per l'asteroide. Quandu l'orbita d'un asteroide hè cunfirmata, l'oghjettu riceve un numeru è, più tardi, pò riceve un nome, cum'è ''1 Cerere'' o ''2060 Chirone''. I primi asteroidi ricevenu nomi presi da a [[mitulugia greca|mitulugia greca]] è [[mitulugia rumana|rumana]]. Quandu sti nomi cumincionu à mancà, ne funu aduprati d'altri: nomi di persone famose, di e moglie di i scupritori, è ancu d'attori di televisione. Certi gruppi anu nomi ligati à un tema cumunu: i Centauri, per esempiu, portanu nomi di [[Centauru|centauri]] legendarii, mentre chì i Troiani portanu quelli di l'eroi di a [[guerra di Troia]]. À parte si da u 1998, numerosi telescopii automatizati facenu automaticamente tutte e tappe descritte sopra. Adopranu camere [[CCD (elettronica)|CCD]] è urdinatori cunnessi direttamente à u telescopiu, chì calculeghjanu l'orbita è cercanu di ritruvà l'asteroide in seguitu. Oghje, sti sistemi scoprenu a maiò parte di l'asteroidi; ognunu hè gestitu da un gruppu d'astrunomi è di tecnichi. Eccu parechji di sti gruppi: * [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research]] (LINEAR) * [[Near Earth Asteroid Tracking]] * [[Spacewatch]] («guardia spaziale»), u primu di sti prugrammi * [[Lowell Observatory Near-Earth Object Search]] * [[Catalina Sky Survey]] * [[Japan Spaceguard Association]] * [[ADAS|Asiago DLR Asteroid Survey]] À u 31 dicembre 2007, u sistema LINEAR, unu di i più avanzati, avia scupertu {{formatnum:225957}} asteroidi. À u 1u ghjugnu 2008, i sistemi automatizati avianu ancu scupertu, tutti inseme, {{formatnum:5432}} [[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]], vale à dì putenzialmente periculosi per a nostra pianeta. === [[Esplurazione di l'asteroidi|Esplurazione]] === [[File:433eros.jpg|thumb|Imagine d'Eros presa u 14 ferraghju 2000 da a sonda NEAR, cumposta in fatti da duie imagine. I più ditaglii minori visibili misuranu circa 35 metri. In parechji lochi si vedenu scoglii di a taglia di case. Unu si trova à u bordu di u [[crateru meteoriticu|crateru]] gigante chì spicca e duie parte di l'asteroide. In a parte suprana manca si vede una zona luminosa; ghjustu sottu, ci sò scannature parallele à l'acchisi più longu di l'asteroide.]] Nanzu à l'epica di i viaghji spaziali, l'asteroidi ùn eranu chè puntini luminosi, ancu osservati cù i telescopii più grandi. A so forma è e caratteristiche di a so superficia firmavanu un misteru. E prime fotografie ravvicinate d'oghjetti simile à l'asteroidi funu pigliate in u 1971, quandu a sonda [[Mariner 9]] fotografiò e piccule lune di Marte, [[Fobos (astrunumia)|Fobos]] è [[Deimos (astrunumia)|Deimos]], chì pudarianu esse dui asteroidi catturati. L'imagine mustronu una forma irregulare, simile à una patata, cumuna à a maiò parte di l'asteroidi. Sta forma fù cunfirmata dopu da l'imagine di e sonde [[Prugramma Voyager|Voyager]] di e lune più chjuche di e pianete gigante. [[File:951 Gaspra.jpg|thumb|[[951 Gaspra]], u primu asteroide fotografiatu da vicinu]] E prime fotografie ravvicinate d'un asteroide funu pigliate da a sonda [[Galileo]]: quelle di [[951 Gaspra|Gaspra]] in u 1991 è di [[243 Ida|Ida]] in u 1993. In u 1996, a [[NASA]] lanciò a prima missione dedicata à u studiu d'un asteroide: a sonda [[NEAR Shoemaker]]. dopu à avè sorvolatu [[253 Mathilde|Mathilde]] in u 1997, sbarcò annantu à [[433 Eros|Eros]] in u 2001 è ne misurò a [[densità]] cù grande precisione à parte si da e misure di u [[campu gravitaziunale]]. Altri asteroidi funu visitati da sonde chì viaghjavanu versu altre destinazione: * [[9969 Braille]], da [[Deep Space 1]] in u 1999 * [[5535 Annefrank]], da [[Stardust (sonda spaziale)|Stardust]] in u 2002 In settembre 2005, a sonda spaziale [[giappunese]] [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] cuminciò à studià l'asteroide [[25143 Itokawa]]. Cinque anni dopu, purtò à a Terra campioni di a so superficia. Hayabusa ebbe parechji prublemi tecnichi: si guastonu duie di e so trè [[rota di reazzione|rote di reazzione]], chì cuntrullanu l'orientazione di a sonda in raportu à u Sole è mantenenu i [[pannellu fotovoltaicu|pannelli sulari]] puntati, è dui di i so quattru [[propulsore ionicu|propulsori ionichi]]. [[File:25143 Itokawa.png|thumb|[[25143 Itokawa|Itokawa]], fotografatu da a sonda giapponese [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] in u 2005]] A missione [[Dawn]] di a [[NASA]], diretta versu [[Cerere (astrunumia)|Cerere]] è [[4 Vesta|Vesta]], fù lanciata di settembre 2007. A sonda ghjunse à Vesta in lugliu 2011 è ci firmò in orbita circa un annu. Dopu partì versu Cerere, induve ghjunse di marzu 2015. [[File:PIA21906-Ceres-DwarfPlanet-HighResolution-Dawn-20170920.jpg|thumb|[[Cerere (astrunumia)|Cerere]], fotografatu da a sonda [[Dawn]]: hè u più grande asteroide di u sistema sulare internu]] A sonda [[Rosetta (sonda spaziale)|Rosetta]] di l'[[Agenzia Spaziale Europea|ESA]] passò à {{M|800|u=km}} da l'asteroide [[2867 Šteins]] u 5 settembre 2008, è à {{M|3162|ul=km}} da [[21 Lutetia]] u 10 lugliu 2010. === Cambiamentu d'orbita === In l'ultimi anni, hè cresciutu l'interessu per l'asteroidi chì a so [[orbita]] traversa quella di a Terra è chì pudarianu, in i seculi à vene, [[Impattu astrunomicu|scuntrà la]]. Guasi tutti l'[[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]] sò classificati, secondu u semiacchisi maiò di a so orbita è a distanza da u Sole à u so [[perieliu]], cum'è [[asteroide Amor|asteroidi Amor]], [[asteroide Apollo|asteroidi Apollo]] o [[asteroide Aten|asteroidi Aten]]. Sò stati pruposti parechji metudi per cambià l'orbita d'un asteroide s'ellu fussi cunfirmatu un risicu di collisione. Eppuru, a cunniscenza limitata di a struttura interna di sti corpi ùn permette di privede cù precisione cumu reagirianu à un impattu o à una splusione vicinu à elli, fatte cù u scopu di svià li o di distrughje li. Ancu i mudelli chì cercanu di privede e cunsequenze d'una collisione catastrofica cù a Terra sò sempre d'incerta validità, perchè ùn si ponu pruvà sperimentalmente. == Note == <references /> [[Categoria:Astrunumia]] atz6mkez85m069pfu9rlls22dtysi26 407906 407905 2026-11-09T09:06:25Z Articulivitali 28749 /* Sistema sulare */ 407906 wikitext text/x-wiki [[File:243 ida.jpg|thumb|Fotografia di l'asteroide Ida in u 1993]] Un '''asteroide''' hè un picculu [[corpu celeste]] chì s'assumiglia, per a so cumpusizione, à una [[pianeta terrestre]]. Hà di regula una forma irregulare, micca sferica, è un diamitru inferiore à un chilometru. Ci sò quantunque corpi di grande taglia: da un puntu di vista tecnicu, ancu certi corpi assai massicci, scuperti pocu fà in u [[sistema sulare esternu]], sò cunsiderati asteroidi. Si pensa chì l'asteroidi sianu resti di u [[discu protoplanetariu]] chì ùn sò stati incorpurati in e pianete durante a furmazione di u sistema sulare. A maiò parte si trova in a [[fascia principale]], è certi anu asteroidi cum'è [[satellitu naturale|satelliti]]. E so [[orbita (astrunumia)|orbite]] anu spessu una [[eccentricità orbitale|eccentricità]] alta. L'asteroidi assai chjuchi — di regula frammenti prudutti da collisione, di a taglia d'un scogliu o ancu menu — sò cunnisciuti cum'è «[[meteoroide|meteoroidi]]». Sicondu l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]], a so massa hè cumpresa trà 10<sup>−9</sup> è 10<sup>7</sup> kg. I corpi cumposti soprattuttu di [[ghjacciu]] sò invece cunnisciuti cum'è [[cometa|comete]]. Certi asteroidi sò resti di vechje comete chì anu persu u so ghjacciu dopu à avvicinamenti ripetuti à u [[Sole]] è sò oramai cumposti soprattuttu di petra. == Discrizzione == === Urigine è struttura === U 1u ghjennaghju di u 1801, l'[[astrunomu]] talianu [[Giuseppe Piazzi]], da l'[[Osservatoriu astrunomicu di Palermu]], scuprì un oghjettu assai pocu luminosu, chì orbitava trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]] è chjamò tandu «pianetinu».<ref>Si trattava di l'asteroide [[Cerere (astrunumia)|Cerere]].</ref> In seguitu, l'oghjettu fù classificatu cum'è asteroide. Da tandu, i scentifichi cercanu di capisce l'urigine di i singuli «pianetini» è di e famiglie d'asteroidi. L'asteroidi furmati in u sistema sulare mostranu cumpusizione diverse secondu a so distanza da e pianete. Quelli vicini à a Terra è à Marte anu spettri chì indicheghjanu minerali rucciosi mischiati à u [[ferru]]. Quelli vicini à Ghjove tendenu à esse scuri è russicci, ciò chì face pensà à una cumpusizione micca troppu sfarente da quella di a [[nebulosa]] primurdiale, da a quale e pianete si serianu furmate circa 4,5 miliardi d'anni fà. Sicondu l'ipotese più accettate, à u principiu i corpi solidi, assai chjuchi, s'aggrupponu per furmà i mattoni di e pianete. Ma in a regione aldilà di Marte, l'effetti di e [[Risunanza orbitale|risunanze gravitaziunale]] cù a massa di Ghjove impedinu a furmazione di corpi di più di {{M|1000|u=km}} di diamitru. I corpi chì ùn riescinu à esse incorpurati in e pianete in furmazione divintonu asteroidi. I più grandi ghjunghjinu à una [[temperatura]] chì permittia una differenziazione [[chimica]]: in certi si furmò [[acqua]], mentre chì in altri accaditinu fenomeni di [[vulcanisimu]]. L'influenza di Ghjove nantu à l'orbite iniziale di l'asteroidi fece cresce à pocu à pocu e so [[collisione|collisioni]]. Ne risultonu numerose distruzzione è fratture: certi corpi sopravvivinu, mentre chì altri frammenti funu lampati fora di u sistema sulare. Certi asteroidi, è ancu i [[meteorite|meteoriti]], sò dunque resti di sti protopianeti. Altri corpi, cum'è e comete, sò più primurdiali: ùn si sò differenziati è danu testimunianza d'un passatu assai luntanu, vicinu à l'urigine di u sistema sulare. In quantu à a struttura, i scentifichi anu prupostu chì l'asteroidi di più d'un chilometru ùn sianu micca corpi monulitichi, ma piuttostu aggregati di frammenti chjuchi, o ancu accatastamenti di petre frantumate, à l'imagine di e comete. Don Davis è Clark Chapman funu i primi à prupone st'ipotesi. === Sistema sulare === [[File:Vesta in natural color.jpg|thumb|[[4 Vesta|Vesta]] in culori naturali, fotografata da a sonda [[Dawn]] in u 2011: hè unu di i più grandi asteroidi di a fascia principale]] In u [[sistema sulare]] sò stati numerati è catalugati più di {{formatnum:600000}} asteroidi. Probabilmente, centinaie di millaie d'altri — certe stime ne contanu più d'un milione — aspettanu sempre d'esse scuperti. L'asteroide u più grande di u [[sistema sulare internu]] hè [[1 Ceres|Cerere]], cù un diamitru di {{M|900|-|1000|u=km}}. Venenu dopu [[2 Pallas|Pallade]] è [[4 Vesta|Vesta]], tremindui cù diamitri vicinu à {{M|500|u=km}}. Sò ancu i soli asteroidi di a fascia principale chì anu una forma apprussimatamente sferica. Parechji oghjetti di u [[sistema sulare esternu]], cum'è [[136199 Eris|Eris]], [[90377 Sedna|Sedna]], [[90482 Orcus|Orcu]] è [[50000 Quaoar|Quaoar]], sò più grandi chè Cerere. Da vede dinù a [[lista di l'asteroidi principali]] per una lista di l'oghjetti più interessanti è impurtanti. === A fascia principale, a fascia di Kuiper, i Centauri è i Troiani === [[File:Confronto fra i 10 più grandi asteroidi.png|thumb|upright=1.4|Paragone à scala di i dece corpi celesti più grandi di a fascia principale]] A maiò parte di l'asteroidi orbita trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]], à una distanza di 2 à 4 [[Unità astrunomica|UA]] da u Sole, in una regione chjamata [[fascia principale]]. St'oghjetti ùn riescinu à riunisce si per furmà una pianeta, per via di e forte perturbazione gravitaziunale di Ghjove. E stesse perturbazione sò à l'urigine di e chjamate [[lacune di Kirkwood]], zone biote di a fascia induve l'asteroidi ùn ponu orbità, perch’elli si truverianu in [[risunanza orbitale]] cù Ghjove è ne serianu prestu cacciati. [[File:InnerSolarSystem-en.png|thumb|upright=1.4|Distribuzione di l'asteroidi in u [[sistema sulare internu]]: a fascia principale trà Marte è Ghjove, i Troiani di Ghjove è l'asteroidi vicini à a Terra]] Un gruppu numerosu d'asteroidi — più d'un millaiu — hè cumpostu da i cusiddetti [[Asteroide troianu|Troiani]]. Anu orbite assai simile à quella di Ghjove. Sò spartuti in dui gruppi: unu precede Ghjove di 60 gradi in a so orbita, è l'altru u suvita à a listessa distanza [[angulu|angulare]]. In altri termini, i Troiani occupanu dui di i cinque [[punti lagrangiani]] di u sistema Sole-Ghjove, L4 è L5, induve l'orbite sò stabile. Gruppi simile, assai più chjuchi è menu numerosi, sò stati scuperti ancu in i punti L4 è L5 di i sistemi Sole-Marte è Sole-Nettunu. I [[centauru (astrunumia)|Centauri]] orbitanu intornu à u Sole trà e pianete [[gigante gasosu|giganti]], vale à dì aldilà di l'orbita di Ghjove. U primu scupertu di sta categuria fù [[2060 Chirone|Chirone]], in u 1977: un asteroide di più di {{M|100|u=km}} di diamitru, è u più grande di a categuria. Si pensa chì st'oghjetti sianu asteroidi o vechje comete cacciate da e so orbite iniziale è purtate in orbite chì e facenu passà in regione relativamente pocu pupulate d'asteroidi. A crescita di e capacità di i telescopii muderni hà permessu d'allargà e cunniscenze nantu à l'[[oghjettu trasnettunianu|oghjetti trasnettuniani]]. Oghje, aldilà di l'orbita di [[Nettunu (astrunumia)|Nettunu]], sò generalmente ricunnisciute trè grande distribuzione d'asteroidi: a [[fascia di Kuiper|fascia d'Edgeworth-Kuiper]], u [[discu sparsu]] è a [[nuvola d'Oort]]. [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|upright=1.4|Pusizione di l'oghjetti cunnisciuti in u [[sistema sulare esternu]], fin'à 60 UA da u Sole: a fascia di Kuiper, u discu sparsu è l'oghjetti distaccati]] A [[fascia di Kuiper]] hè a surghjente di circa a metà di e [[cometa|comete]] chì ghjunghjenu in u sistema sulare internu. E prime scuperte datanu di u 1992, quandu [[David Jewitt]] di l'Università di Hawaii è [[Jane Luu]] di Harvard scuprinu corpi ghjacciati pocu aldilà di l'orbita di Nettunu. Si sà pocu nantu à l'asteroidi di a fascia di Kuiper, chì parenu puntini minusculi ancu in i telescopii i più putenti. A so classificazione è a so cumpusizione chimica sò sempre sughjette à speculazione. Certi di sti corpi ùn sò micca assai più chjuchi ch’è [[Plutone (astrunumia)|Plutone]] o a so luna [[Caronte (astrunumia)|Caronte]]. A scuperta, in l'ultimi anni, d'oghjetti sempre più grandi — [[Quaoar (astrunumia)|Quaoar]], cù i so {{M|1200|u=km}} di diamitru, scupertu in u 2002; è [[Eris (astrunumia)|Eris]], scupertu in u 2003, cù un diamitru stimatu à {{M|2400|u=km}} in a regione di u [[discu sparsu]] — purtò l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]] à definisce ufficialmente u termine «pianeta» durante a so assemblea generale di u 24 aostu 2006. In u 2008, Plutone è Eris funu ricunnisciuti cum'è [[pianeta nannnula|pianete nannule]]. == Classificazione == === [[Classificazione spettrale di l'asteroidi|Classificazione spettrale]] === L'asteroidi sò classificati in tipi [[spettru (astrunumia)|spettrali]], chì currispondenu à a cumpusizione di a superficia. U numeru d'asteroidi cunnisciuti in ogni classa spettrale ùn currisponde forse micca à a distribuzione vera: certi tipi d'asteroidi sò più faciuli à osservà chè d'altri, ciò chì pò fà cresce artificialmente u so numeru. * [[Asteroide di tipu C|Asteroidi di tipu C]] — raprisentanu u 75% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera C vole dì «carbonaceu». Sò assai scuri ([[albedu]] 0,03), simile à i [[meteorite|meteoriti]] [[condrite|condritichi]] carbonacei. A so cumpusizione hè à pocu pressu listessa ch'è quella di u Sole, fora di l'[[idrogenu]], di l'[[eliu]] è d'altri elementi volatili. I so spettri anu culori piuttostu turchini è sò assai piatti, senza strutture evidente. * [[Asteroide di tipu S|Asteroidi di tipu S]] — raprisentanu u 17% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera S vole dì «siliciu». Sò oghjetti relativamente luminosi (albedu 0,1–0,22), cumposti di metalli — soprattuttu silicati di [[nichele]], [[ferru]] è [[magnesiu]]. U so spettru hà una forte cumpunente rossa è s'assumiglia à quellu di i meteoriti ferruginosi. * [[Asteroide di tipu M|Asteroidi di tipu M]] — sta classa inchjude guasi tutti l'altri asteroidi. A lettera M vole dì «metallicu». Sò asteroidi piuttostu lucicanti (albedu 0,1–0,18) è parenu fatti guasi solu di nichele-ferru. Ci sò altri tipi d'asteroidi, assai più rari: * [[Asteroide di tipu G|Asteroidi di tipu G]] — una suddivisione di l'asteroidi di tipu C, distinta da differenze spettrali in l'assurbimentu di l'[[radiazione ultraviuletta|ultraviuletti]]. U principale raprisentante di sta classa hè [[1 Ceres|Cerere]]. * [[Asteroide di tipu E|Asteroidi di tipu E]] — a lettera E vole dì [[enstatite]]. U gruppu inchjude asteroidi chjuchi, chì orbitanu soprattuttu in a parte interna di a fascia principale. Si pensa ch'elli sianu uriginati in u [[Mantellu (esogeulugia)|mantellu]] d'asteroidi più grandi, distrutti tempi fà. * [[Asteroide di tipu R|Asteroidi di tipu R]] — a lettera R si riferisce à u so culore è à u so spettru russicci. * [[Asteroide di tipu V|Asteroidi di tipu V]] — a lettera V si riferisce à [[4 Vesta|Vesta]], un grande asteroide di u quale puderianu esse frammenti. === Classificazione orbitale === Parechji asteroidi sò classificati in gruppi è famiglie secondu e so caratteristiche orbitale. Fora di e suddivisione più larghe, si dà di regula à un gruppu d'asteroidi u nome di u primu asteroide scupertu trà quelli chì ne facenu parte — vale à dì quellu chì hà u numeru d'identificazione più bassu. I gruppi sò assuciazione dinamiche sciolte, mentre chì e famiglie sò assai più strette è sò u risultatu di a disgregazione catastrofica d'un corpu uriginariu in u passatu. Fin'ad avà, guasi tutte e famiglie scuperte appartenenu à a fascia principale. Kiyotsugu Hirayama e ricunniscì per a prima volta in u 1918; sò à spessu chjamate famiglie Hirayama in u so onore. Trà u 30% è u 35% di l'oghjetti di a fascia principale appartenenu à famiglie dinamiche. Si pensa chì ognuna sia nata da a collisione trà dui asteroidi in u passatu. Una famiglia hè stata assuciata à l'oghjettu trasnettunianu [[Haumea (astrunumia)|Haumea]]. == Studiu == === Ricerca === [[File:Asteroid 2004 FH.gif|framed|right|[[2004 FH]] hè u puntu biancu à u centru di l'imagine; l'oghjettu chì attraversa prestu u screnu hè un [[satellitu artificiale]]]] Sin'à u 1998, è in parte ancu oghje, a scuperta di l'asteroidi suvitava un prucessu in quattru tappe. Prima, una regione di u celu era fotografiata cù un [[telescopiu]] à [[Campu (fotugrafia)|campu largu]]. Si pigliavanu duie fotografie di listessa regione, di regula à un'ora d'intervallu. Dopu, e duie imagine eranu osservate cù un [[stereuscopiu]], chì permittia di truvà ogni oghjettu chì s'era mossu trà e duie esposizione. E stelle stanu ferme, mentre chì l'oghjetti di u [[sistema sulare]] si movenu appena in u spaziu d'un'ora. Dunque, ogni asteroide apparisce cum'è un puntu in muvimentu. Una volta trovu un corpu in muvimentu, si misuravanu e so pusizione cù grande precisione, aduprendu e stelle visibile in a fotografia cum'è riferenza. À quellu puntu ùn si parlava ancu d'una scuperta, ma solu d'un «candidatu asteroide». I risultati eranu mandati à u [[Minor Planet Center]], induve, à parte si da e pusizione misurate, si calculava un'orbita preliminare è si preparavanu e [[effemeride|effemeridi]] per i ghjorni dopu. Quandu l'oghjettu era ritrovu secondu e predizzione, l'astrunomu, u gruppu d'astrunomi o l'amatore chì avia fattu l'osservazione era ricunnisciutu cum'è scupritore è pudia prupone à l'Unione Astrunomica Internaziunale un nome per l'asteroide. Quandu l'orbita d'un asteroide hè cunfirmata, l'oghjettu riceve un numeru è, più tardi, pò riceve un nome, cum'è ''1 Cerere'' o ''2060 Chirone''. I primi asteroidi ricevenu nomi presi da a [[mitulugia greca|mitulugia greca]] è [[mitulugia rumana|rumana]]. Quandu sti nomi cumincionu à mancà, ne funu aduprati d'altri: nomi di persone famose, di e moglie di i scupritori, è ancu d'attori di televisione. Certi gruppi anu nomi ligati à un tema cumunu: i Centauri, per esempiu, portanu nomi di [[Centauru|centauri]] legendarii, mentre chì i Troiani portanu quelli di l'eroi di a [[guerra di Troia]]. À parte si da u 1998, numerosi telescopii automatizati facenu automaticamente tutte e tappe descritte sopra. Adopranu camere [[CCD (elettronica)|CCD]] è urdinatori cunnessi direttamente à u telescopiu, chì calculeghjanu l'orbita è cercanu di ritruvà l'asteroide in seguitu. Oghje, sti sistemi scoprenu a maiò parte di l'asteroidi; ognunu hè gestitu da un gruppu d'astrunomi è di tecnichi. Eccu parechji di sti gruppi: * [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research]] (LINEAR) * [[Near Earth Asteroid Tracking]] * [[Spacewatch]] («guardia spaziale»), u primu di sti prugrammi * [[Lowell Observatory Near-Earth Object Search]] * [[Catalina Sky Survey]] * [[Japan Spaceguard Association]] * [[ADAS|Asiago DLR Asteroid Survey]] À u 31 dicembre 2007, u sistema LINEAR, unu di i più avanzati, avia scupertu {{formatnum:225957}} asteroidi. À u 1u ghjugnu 2008, i sistemi automatizati avianu ancu scupertu, tutti inseme, {{formatnum:5432}} [[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]], vale à dì putenzialmente periculosi per a nostra pianeta. === [[Esplurazione di l'asteroidi|Esplurazione]] === [[File:433eros.jpg|thumb|Imagine d'Eros presa u 14 ferraghju 2000 da a sonda NEAR, cumposta in fatti da duie imagine. I più ditaglii minori visibili misuranu circa 35 metri. In parechji lochi si vedenu scoglii di a taglia di case. Unu si trova à u bordu di u [[crateru meteoriticu|crateru]] gigante chì spicca e duie parte di l'asteroide. In a parte suprana manca si vede una zona luminosa; ghjustu sottu, ci sò scannature parallele à l'acchisi più longu di l'asteroide.]] Nanzu à l'epica di i viaghji spaziali, l'asteroidi ùn eranu chè puntini luminosi, ancu osservati cù i telescopii più grandi. A so forma è e caratteristiche di a so superficia firmavanu un misteru. E prime fotografie ravvicinate d'oghjetti simile à l'asteroidi funu pigliate in u 1971, quandu a sonda [[Mariner 9]] fotografiò e piccule lune di Marte, [[Fobos (astrunumia)|Fobos]] è [[Deimos (astrunumia)|Deimos]], chì pudarianu esse dui asteroidi catturati. L'imagine mustronu una forma irregulare, simile à una patata, cumuna à a maiò parte di l'asteroidi. Sta forma fù cunfirmata dopu da l'imagine di e sonde [[Prugramma Voyager|Voyager]] di e lune più chjuche di e pianete gigante. [[File:951 Gaspra.jpg|thumb|[[951 Gaspra]], u primu asteroide fotografiatu da vicinu]] E prime fotografie ravvicinate d'un asteroide funu pigliate da a sonda [[Galileo]]: quelle di [[951 Gaspra|Gaspra]] in u 1991 è di [[243 Ida|Ida]] in u 1993. In u 1996, a [[NASA]] lanciò a prima missione dedicata à u studiu d'un asteroide: a sonda [[NEAR Shoemaker]]. dopu à avè sorvolatu [[253 Mathilde|Mathilde]] in u 1997, sbarcò annantu à [[433 Eros|Eros]] in u 2001 è ne misurò a [[densità]] cù grande precisione à parte si da e misure di u [[campu gravitaziunale]]. Altri asteroidi funu visitati da sonde chì viaghjavanu versu altre destinazione: * [[9969 Braille]], da [[Deep Space 1]] in u 1999 * [[5535 Annefrank]], da [[Stardust (sonda spaziale)|Stardust]] in u 2002 In settembre 2005, a sonda spaziale [[giappunese]] [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] cuminciò à studià l'asteroide [[25143 Itokawa]]. Cinque anni dopu, purtò à a Terra campioni di a so superficia. Hayabusa ebbe parechji prublemi tecnichi: si guastonu duie di e so trè [[rota di reazzione|rote di reazzione]], chì cuntrullanu l'orientazione di a sonda in raportu à u Sole è mantenenu i [[pannellu fotovoltaicu|pannelli sulari]] puntati, è dui di i so quattru [[propulsore ionicu|propulsori ionichi]]. [[File:25143 Itokawa.png|thumb|[[25143 Itokawa|Itokawa]], fotografatu da a sonda giapponese [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] in u 2005]] A missione [[Dawn]] di a [[NASA]], diretta versu [[Cerere (astrunumia)|Cerere]] è [[4 Vesta|Vesta]], fù lanciata di settembre 2007. A sonda ghjunse à Vesta in lugliu 2011 è ci firmò in orbita circa un annu. Dopu partì versu Cerere, induve ghjunse di marzu 2015. [[File:PIA21906-Ceres-DwarfPlanet-HighResolution-Dawn-20170920.jpg|thumb|[[Cerere (astrunumia)|Cerere]], fotografatu da a sonda [[Dawn]]: hè u più grande asteroide di u sistema sulare internu]] A sonda [[Rosetta (sonda spaziale)|Rosetta]] di l'[[Agenzia Spaziale Europea|ESA]] passò à {{M|800|u=km}} da l'asteroide [[2867 Šteins]] u 5 settembre 2008, è à {{M|3162|ul=km}} da [[21 Lutetia]] u 10 lugliu 2010. === Cambiamentu d'orbita === In l'ultimi anni, hè cresciutu l'interessu per l'asteroidi chì a so [[orbita]] traversa quella di a Terra è chì pudarianu, in i seculi à vene, [[Impattu astrunomicu|scuntrà la]]. Guasi tutti l'[[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]] sò classificati, secondu u semiacchisi maiò di a so orbita è a distanza da u Sole à u so [[perieliu]], cum'è [[asteroide Amor|asteroidi Amor]], [[asteroide Apollo|asteroidi Apollo]] o [[asteroide Aten|asteroidi Aten]]. Sò stati pruposti parechji metudi per cambià l'orbita d'un asteroide s'ellu fussi cunfirmatu un risicu di collisione. Eppuru, a cunniscenza limitata di a struttura interna di sti corpi ùn permette di privede cù precisione cumu reagirianu à un impattu o à una splusione vicinu à elli, fatte cù u scopu di svià li o di distrughje li. Ancu i mudelli chì cercanu di privede e cunsequenze d'una collisione catastrofica cù a Terra sò sempre d'incerta validità, perchè ùn si ponu pruvà sperimentalmente. == Note == <references /> [[Categoria:Astrunumia]] 39hc8igp6nhf37k74073kl9e2b76qoq 407907 407906 2026-11-09T09:06:58Z Articulivitali 28749 /* Esplurazione */ 407907 wikitext text/x-wiki [[File:243 ida.jpg|thumb|Fotografia di l'asteroide Ida in u 1993]] Un '''asteroide''' hè un picculu [[corpu celeste]] chì s'assumiglia, per a so cumpusizione, à una [[pianeta terrestre]]. Hà di regula una forma irregulare, micca sferica, è un diamitru inferiore à un chilometru. Ci sò quantunque corpi di grande taglia: da un puntu di vista tecnicu, ancu certi corpi assai massicci, scuperti pocu fà in u [[sistema sulare esternu]], sò cunsiderati asteroidi. Si pensa chì l'asteroidi sianu resti di u [[discu protoplanetariu]] chì ùn sò stati incorpurati in e pianete durante a furmazione di u sistema sulare. A maiò parte si trova in a [[fascia principale]], è certi anu asteroidi cum'è [[satellitu naturale|satelliti]]. E so [[orbita (astrunumia)|orbite]] anu spessu una [[eccentricità orbitale|eccentricità]] alta. L'asteroidi assai chjuchi — di regula frammenti prudutti da collisione, di a taglia d'un scogliu o ancu menu — sò cunnisciuti cum'è «[[meteoroide|meteoroidi]]». Sicondu l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]], a so massa hè cumpresa trà 10<sup>−9</sup> è 10<sup>7</sup> kg. I corpi cumposti soprattuttu di [[ghjacciu]] sò invece cunnisciuti cum'è [[cometa|comete]]. Certi asteroidi sò resti di vechje comete chì anu persu u so ghjacciu dopu à avvicinamenti ripetuti à u [[Sole]] è sò oramai cumposti soprattuttu di petra. == Discrizzione == === Urigine è struttura === U 1u ghjennaghju di u 1801, l'[[astrunomu]] talianu [[Giuseppe Piazzi]], da l'[[Osservatoriu astrunomicu di Palermu]], scuprì un oghjettu assai pocu luminosu, chì orbitava trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]] è chjamò tandu «pianetinu».<ref>Si trattava di l'asteroide [[Cerere (astrunumia)|Cerere]].</ref> In seguitu, l'oghjettu fù classificatu cum'è asteroide. Da tandu, i scentifichi cercanu di capisce l'urigine di i singuli «pianetini» è di e famiglie d'asteroidi. L'asteroidi furmati in u sistema sulare mostranu cumpusizione diverse secondu a so distanza da e pianete. Quelli vicini à a Terra è à Marte anu spettri chì indicheghjanu minerali rucciosi mischiati à u [[ferru]]. Quelli vicini à Ghjove tendenu à esse scuri è russicci, ciò chì face pensà à una cumpusizione micca troppu sfarente da quella di a [[nebulosa]] primurdiale, da a quale e pianete si serianu furmate circa 4,5 miliardi d'anni fà. Sicondu l'ipotese più accettate, à u principiu i corpi solidi, assai chjuchi, s'aggrupponu per furmà i mattoni di e pianete. Ma in a regione aldilà di Marte, l'effetti di e [[Risunanza orbitale|risunanze gravitaziunale]] cù a massa di Ghjove impedinu a furmazione di corpi di più di {{M|1000|u=km}} di diamitru. I corpi chì ùn riescinu à esse incorpurati in e pianete in furmazione divintonu asteroidi. I più grandi ghjunghjinu à una [[temperatura]] chì permittia una differenziazione [[chimica]]: in certi si furmò [[acqua]], mentre chì in altri accaditinu fenomeni di [[vulcanisimu]]. L'influenza di Ghjove nantu à l'orbite iniziale di l'asteroidi fece cresce à pocu à pocu e so [[collisione|collisioni]]. Ne risultonu numerose distruzzione è fratture: certi corpi sopravvivinu, mentre chì altri frammenti funu lampati fora di u sistema sulare. Certi asteroidi, è ancu i [[meteorite|meteoriti]], sò dunque resti di sti protopianeti. Altri corpi, cum'è e comete, sò più primurdiali: ùn si sò differenziati è danu testimunianza d'un passatu assai luntanu, vicinu à l'urigine di u sistema sulare. In quantu à a struttura, i scentifichi anu prupostu chì l'asteroidi di più d'un chilometru ùn sianu micca corpi monulitichi, ma piuttostu aggregati di frammenti chjuchi, o ancu accatastamenti di petre frantumate, à l'imagine di e comete. Don Davis è Clark Chapman funu i primi à prupone st'ipotesi. === Sistema sulare === [[File:Vesta in natural color.jpg|thumb|[[4 Vesta|Vesta]] in culori naturali, fotografata da a sonda [[Dawn]] in u 2011: hè unu di i più grandi asteroidi di a fascia principale]] In u [[sistema sulare]] sò stati numerati è catalugati più di {{formatnum:600000}} asteroidi. Probabilmente, centinaie di millaie d'altri — certe stime ne contanu più d'un milione — aspettanu sempre d'esse scuperti. L'asteroide u più grande di u [[sistema sulare internu]] hè [[1 Ceres|Cerere]], cù un diamitru di {{M|900|-|1000|u=km}}. Venenu dopu [[2 Pallas|Pallade]] è [[4 Vesta|Vesta]], tremindui cù diamitri vicinu à {{M|500|u=km}}. Sò ancu i soli asteroidi di a fascia principale chì anu una forma apprussimatamente sferica. Parechji oghjetti di u [[sistema sulare esternu]], cum'è [[136199 Eris|Eris]], [[90377 Sedna|Sedna]], [[90482 Orcus|Orcu]] è [[50000 Quaoar|Quaoar]], sò più grandi chè Cerere. Da vede dinù a [[lista di l'asteroidi principali]] per una lista di l'oghjetti più interessanti è impurtanti. === A fascia principale, a fascia di Kuiper, i Centauri è i Troiani === [[File:Confronto fra i 10 più grandi asteroidi.png|thumb|upright=1.4|Paragone à scala di i dece corpi celesti più grandi di a fascia principale]] A maiò parte di l'asteroidi orbita trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]], à una distanza di 2 à 4 [[Unità astrunomica|UA]] da u Sole, in una regione chjamata [[fascia principale]]. St'oghjetti ùn riescinu à riunisce si per furmà una pianeta, per via di e forte perturbazione gravitaziunale di Ghjove. E stesse perturbazione sò à l'urigine di e chjamate [[lacune di Kirkwood]], zone biote di a fascia induve l'asteroidi ùn ponu orbità, perch’elli si truverianu in [[risunanza orbitale]] cù Ghjove è ne serianu prestu cacciati. [[File:InnerSolarSystem-en.png|thumb|upright=1.4|Distribuzione di l'asteroidi in u [[sistema sulare internu]]: a fascia principale trà Marte è Ghjove, i Troiani di Ghjove è l'asteroidi vicini à a Terra]] Un gruppu numerosu d'asteroidi — più d'un millaiu — hè cumpostu da i cusiddetti [[Asteroide troianu|Troiani]]. Anu orbite assai simile à quella di Ghjove. Sò spartuti in dui gruppi: unu precede Ghjove di 60 gradi in a so orbita, è l'altru u suvita à a listessa distanza [[angulu|angulare]]. In altri termini, i Troiani occupanu dui di i cinque [[punti lagrangiani]] di u sistema Sole-Ghjove, L4 è L5, induve l'orbite sò stabile. Gruppi simile, assai più chjuchi è menu numerosi, sò stati scuperti ancu in i punti L4 è L5 di i sistemi Sole-Marte è Sole-Nettunu. I [[centauru (astrunumia)|Centauri]] orbitanu intornu à u Sole trà e pianete [[gigante gasosu|giganti]], vale à dì aldilà di l'orbita di Ghjove. U primu scupertu di sta categuria fù [[2060 Chirone|Chirone]], in u 1977: un asteroide di più di {{M|100|u=km}} di diamitru, è u più grande di a categuria. Si pensa chì st'oghjetti sianu asteroidi o vechje comete cacciate da e so orbite iniziale è purtate in orbite chì e facenu passà in regione relativamente pocu pupulate d'asteroidi. A crescita di e capacità di i telescopii muderni hà permessu d'allargà e cunniscenze nantu à l'[[oghjettu trasnettunianu|oghjetti trasnettuniani]]. Oghje, aldilà di l'orbita di [[Nettunu (astrunumia)|Nettunu]], sò generalmente ricunnisciute trè grande distribuzione d'asteroidi: a [[fascia di Kuiper|fascia d'Edgeworth-Kuiper]], u [[discu sparsu]] è a [[nuvola d'Oort]]. [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|upright=1.4|Pusizione di l'oghjetti cunnisciuti in u [[sistema sulare esternu]], fin'à 60 UA da u Sole: a fascia di Kuiper, u discu sparsu è l'oghjetti distaccati]] A [[fascia di Kuiper]] hè a surghjente di circa a metà di e [[cometa|comete]] chì ghjunghjenu in u sistema sulare internu. E prime scuperte datanu di u 1992, quandu [[David Jewitt]] di l'Università di Hawaii è [[Jane Luu]] di Harvard scuprinu corpi ghjacciati pocu aldilà di l'orbita di Nettunu. Si sà pocu nantu à l'asteroidi di a fascia di Kuiper, chì parenu puntini minusculi ancu in i telescopii i più putenti. A so classificazione è a so cumpusizione chimica sò sempre sughjette à speculazione. Certi di sti corpi ùn sò micca assai più chjuchi ch’è [[Plutone (astrunumia)|Plutone]] o a so luna [[Caronte (astrunumia)|Caronte]]. A scuperta, in l'ultimi anni, d'oghjetti sempre più grandi — [[Quaoar (astrunumia)|Quaoar]], cù i so {{M|1200|u=km}} di diamitru, scupertu in u 2002; è [[Eris (astrunumia)|Eris]], scupertu in u 2003, cù un diamitru stimatu à {{M|2400|u=km}} in a regione di u [[discu sparsu]] — purtò l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]] à definisce ufficialmente u termine «pianeta» durante a so assemblea generale di u 24 aostu 2006. In u 2008, Plutone è Eris funu ricunnisciuti cum'è [[pianeta nannnula|pianete nannule]]. == Classificazione == === [[Classificazione spettrale di l'asteroidi|Classificazione spettrale]] === L'asteroidi sò classificati in tipi [[spettru (astrunumia)|spettrali]], chì currispondenu à a cumpusizione di a superficia. U numeru d'asteroidi cunnisciuti in ogni classa spettrale ùn currisponde forse micca à a distribuzione vera: certi tipi d'asteroidi sò più faciuli à osservà chè d'altri, ciò chì pò fà cresce artificialmente u so numeru. * [[Asteroide di tipu C|Asteroidi di tipu C]] — raprisentanu u 75% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera C vole dì «carbonaceu». Sò assai scuri ([[albedu]] 0,03), simile à i [[meteorite|meteoriti]] [[condrite|condritichi]] carbonacei. A so cumpusizione hè à pocu pressu listessa ch'è quella di u Sole, fora di l'[[idrogenu]], di l'[[eliu]] è d'altri elementi volatili. I so spettri anu culori piuttostu turchini è sò assai piatti, senza strutture evidente. * [[Asteroide di tipu S|Asteroidi di tipu S]] — raprisentanu u 17% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera S vole dì «siliciu». Sò oghjetti relativamente luminosi (albedu 0,1–0,22), cumposti di metalli — soprattuttu silicati di [[nichele]], [[ferru]] è [[magnesiu]]. U so spettru hà una forte cumpunente rossa è s'assumiglia à quellu di i meteoriti ferruginosi. * [[Asteroide di tipu M|Asteroidi di tipu M]] — sta classa inchjude guasi tutti l'altri asteroidi. A lettera M vole dì «metallicu». Sò asteroidi piuttostu lucicanti (albedu 0,1–0,18) è parenu fatti guasi solu di nichele-ferru. Ci sò altri tipi d'asteroidi, assai più rari: * [[Asteroide di tipu G|Asteroidi di tipu G]] — una suddivisione di l'asteroidi di tipu C, distinta da differenze spettrali in l'assurbimentu di l'[[radiazione ultraviuletta|ultraviuletti]]. U principale raprisentante di sta classa hè [[1 Ceres|Cerere]]. * [[Asteroide di tipu E|Asteroidi di tipu E]] — a lettera E vole dì [[enstatite]]. U gruppu inchjude asteroidi chjuchi, chì orbitanu soprattuttu in a parte interna di a fascia principale. Si pensa ch'elli sianu uriginati in u [[Mantellu (esogeulugia)|mantellu]] d'asteroidi più grandi, distrutti tempi fà. * [[Asteroide di tipu R|Asteroidi di tipu R]] — a lettera R si riferisce à u so culore è à u so spettru russicci. * [[Asteroide di tipu V|Asteroidi di tipu V]] — a lettera V si riferisce à [[4 Vesta|Vesta]], un grande asteroide di u quale puderianu esse frammenti. === Classificazione orbitale === Parechji asteroidi sò classificati in gruppi è famiglie secondu e so caratteristiche orbitale. Fora di e suddivisione più larghe, si dà di regula à un gruppu d'asteroidi u nome di u primu asteroide scupertu trà quelli chì ne facenu parte — vale à dì quellu chì hà u numeru d'identificazione più bassu. I gruppi sò assuciazione dinamiche sciolte, mentre chì e famiglie sò assai più strette è sò u risultatu di a disgregazione catastrofica d'un corpu uriginariu in u passatu. Fin'ad avà, guasi tutte e famiglie scuperte appartenenu à a fascia principale. Kiyotsugu Hirayama e ricunniscì per a prima volta in u 1918; sò à spessu chjamate famiglie Hirayama in u so onore. Trà u 30% è u 35% di l'oghjetti di a fascia principale appartenenu à famiglie dinamiche. Si pensa chì ognuna sia nata da a collisione trà dui asteroidi in u passatu. Una famiglia hè stata assuciata à l'oghjettu trasnettunianu [[Haumea (astrunumia)|Haumea]]. == Studiu == === Ricerca === [[File:Asteroid 2004 FH.gif|framed|right|[[2004 FH]] hè u puntu biancu à u centru di l'imagine; l'oghjettu chì attraversa prestu u screnu hè un [[satellitu artificiale]]]] Sin'à u 1998, è in parte ancu oghje, a scuperta di l'asteroidi suvitava un prucessu in quattru tappe. Prima, una regione di u celu era fotografiata cù un [[telescopiu]] à [[Campu (fotugrafia)|campu largu]]. Si pigliavanu duie fotografie di listessa regione, di regula à un'ora d'intervallu. Dopu, e duie imagine eranu osservate cù un [[stereuscopiu]], chì permittia di truvà ogni oghjettu chì s'era mossu trà e duie esposizione. E stelle stanu ferme, mentre chì l'oghjetti di u [[sistema sulare]] si movenu appena in u spaziu d'un'ora. Dunque, ogni asteroide apparisce cum'è un puntu in muvimentu. Una volta trovu un corpu in muvimentu, si misuravanu e so pusizione cù grande precisione, aduprendu e stelle visibile in a fotografia cum'è riferenza. À quellu puntu ùn si parlava ancu d'una scuperta, ma solu d'un «candidatu asteroide». I risultati eranu mandati à u [[Minor Planet Center]], induve, à parte si da e pusizione misurate, si calculava un'orbita preliminare è si preparavanu e [[effemeride|effemeridi]] per i ghjorni dopu. Quandu l'oghjettu era ritrovu secondu e predizzione, l'astrunomu, u gruppu d'astrunomi o l'amatore chì avia fattu l'osservazione era ricunnisciutu cum'è scupritore è pudia prupone à l'Unione Astrunomica Internaziunale un nome per l'asteroide. Quandu l'orbita d'un asteroide hè cunfirmata, l'oghjettu riceve un numeru è, più tardi, pò riceve un nome, cum'è ''1 Cerere'' o ''2060 Chirone''. I primi asteroidi ricevenu nomi presi da a [[mitulugia greca|mitulugia greca]] è [[mitulugia rumana|rumana]]. Quandu sti nomi cumincionu à mancà, ne funu aduprati d'altri: nomi di persone famose, di e moglie di i scupritori, è ancu d'attori di televisione. Certi gruppi anu nomi ligati à un tema cumunu: i Centauri, per esempiu, portanu nomi di [[Centauru|centauri]] legendarii, mentre chì i Troiani portanu quelli di l'eroi di a [[guerra di Troia]]. À parte si da u 1998, numerosi telescopii automatizati facenu automaticamente tutte e tappe descritte sopra. Adopranu camere [[CCD (elettronica)|CCD]] è urdinatori cunnessi direttamente à u telescopiu, chì calculeghjanu l'orbita è cercanu di ritruvà l'asteroide in seguitu. Oghje, sti sistemi scoprenu a maiò parte di l'asteroidi; ognunu hè gestitu da un gruppu d'astrunomi è di tecnichi. Eccu parechji di sti gruppi: * [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research]] (LINEAR) * [[Near Earth Asteroid Tracking]] * [[Spacewatch]] («guardia spaziale»), u primu di sti prugrammi * [[Lowell Observatory Near-Earth Object Search]] * [[Catalina Sky Survey]] * [[Japan Spaceguard Association]] * [[ADAS|Asiago DLR Asteroid Survey]] À u 31 dicembre 2007, u sistema LINEAR, unu di i più avanzati, avia scupertu {{formatnum:225957}} asteroidi. À u 1u ghjugnu 2008, i sistemi automatizati avianu ancu scupertu, tutti inseme, {{formatnum:5432}} [[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]], vale à dì putenzialmente periculosi per a nostra pianeta. === [[Esplurazione di l'asteroidi|Esplurazione]] === [[File:433eros.jpg|thumb|Imagine d'Eros presa u 14 ferraghju 2000 da a sonda NEAR, cumposta in fatti da duie imagine. I più ditaglii minori visibili misuranu circa 35 metri. In parechji lochi si vedenu scoglii di a taglia di case. Unu si trova à u bordu di u [[crateru meteoriticu|crateru]] gigante chì spicca e duie parte di l'asteroide. In a parte suprana manca si vede una zona luminosa; ghjustu sottu, ci sò scannature parallele à l'acchisi più longu di l'asteroide.]] Nanzu à l'epica di i viaghji spaziali, l'asteroidi ùn eranu chè puntini luminosi, ancu osservati cù i telescopii più grandi. A so forma è e caratteristiche di a so superficia firmavanu un misteru. E prime fotografie ravvicinate d'oghjetti simile à l'asteroidi funu pigliate in u 1971, quandu a sonda [[Mariner 9]] fotografiò e piccule lune di Marte, [[Fobos (astrunumia)|Fobos]] è [[Deimos (astrunumia)|Deimos]], chì pudarianu esse dui asteroidi catturati. L'imagine mustronu una forma irregulare, simile à una patata, cumuna à a maiò parte di l'asteroidi. Sta forma fù cunfirmata dopu da l'imagine di e sonde [[Prugramma Voyager|Voyager]] di e lune più chjuche di e pianete gigante. [[File:951 Gaspra.jpg|thumb|[[951 Gaspra]], u primu asteroide fotografiatu da vicinu]] E prime fotografie ravvicinate d'un asteroide funu pigliate da a sonda [[Galileo]]: quelle di [[951 Gaspra|Gaspra]] in u 1991 è di [[243 Ida|Ida]] in u 1993. In u 1996, a [[NASA]] lanciò a prima missione dedicata à u studiu d'un asteroide: a sonda [[NEAR Shoemaker]]. dopu à avè sorvolatu [[253 Mathilde|Mathilde]] in u 1997, sbarcò annantu à [[433 Eros|Eros]] in u 2001 è ne misurò a [[densità]] cù grande precisione à parte si da e misure di u [[campu gravitaziunale]]. Altri asteroidi funu visitati da sonde chì viaghjavanu versu altre destinazione: * [[9969 Braille]], da [[Deep Space 1]] in u 1999 * [[5535 Annefrank]], da [[Stardust (sonda spaziale)|Stardust]] in u 2002 In settembre 2005, a sonda spaziale [[giappunese]] [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] cuminciò à studià l'asteroide [[25143 Itokawa]]. Cinque anni dopu, purtò à a Terra campioni di a so superficia. Hayabusa ebbe parechji prublemi tecnichi: si guastonu duie di e so trè [[rota di reazzione|rote di reazzione]], chì cuntrullanu l'orientazione di a sonda in raportu à u Sole è mantenenu i [[pannellu fotovoltaicu|pannelli sulari]] puntati, è dui di i so quattru [[propulsore ionicu|propulsori ionichi]]. [[File:25143 Itokawa.png|thumb|[[25143 Itokawa|Itokawa]], fotografatu da a sonda giappunese [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] in u 2005]] A missione [[Dawn]] di a [[NASA]], diretta versu [[Cerere (astrunumia)|Cerere]] è [[4 Vesta|Vesta]], fù lanciata di settembre 2007. A sonda ghjunse à Vesta in lugliu 2011 è ci firmò in orbita circa un annu. Dopu partì versu Cerere, induve ghjunse di marzu 2015. [[File:PIA21906-Ceres-DwarfPlanet-HighResolution-Dawn-20170920.jpg|thumb|[[Cerere (astrunumia)|Cerere]], fotografatu da a sonda [[Dawn]]: hè u più grande asteroide di u sistema sulare internu]] A sonda [[Rosetta (sonda spaziale)|Rosetta]] di l'[[Agenzia Spaziale Europea|ESA]] passò à {{M|800|u=km}} da l'asteroide [[2867 Šteins]] u 5 settembre 2008, è à {{M|3162|ul=km}} da [[21 Lutetia]] u 10 lugliu 2010. === Cambiamentu d'orbita === In l'ultimi anni, hè cresciutu l'interessu per l'asteroidi chì a so [[orbita]] traversa quella di a Terra è chì pudarianu, in i seculi à vene, [[Impattu astrunomicu|scuntrà la]]. Guasi tutti l'[[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]] sò classificati, secondu u semiacchisi maiò di a so orbita è a distanza da u Sole à u so [[perieliu]], cum'è [[asteroide Amor|asteroidi Amor]], [[asteroide Apollo|asteroidi Apollo]] o [[asteroide Aten|asteroidi Aten]]. Sò stati pruposti parechji metudi per cambià l'orbita d'un asteroide s'ellu fussi cunfirmatu un risicu di collisione. Eppuru, a cunniscenza limitata di a struttura interna di sti corpi ùn permette di privede cù precisione cumu reagirianu à un impattu o à una splusione vicinu à elli, fatte cù u scopu di svià li o di distrughje li. Ancu i mudelli chì cercanu di privede e cunsequenze d'una collisione catastrofica cù a Terra sò sempre d'incerta validità, perchè ùn si ponu pruvà sperimentalmente. == Note == <references /> [[Categoria:Astrunumia]] t9ddjao0dan5ozxq3m9qz15q68agmvj 407908 407907 2026-11-09T09:07:15Z Articulivitali 28749 /* Esplurazione */ 407908 wikitext text/x-wiki [[File:243 ida.jpg|thumb|Fotografia di l'asteroide Ida in u 1993]] Un '''asteroide''' hè un picculu [[corpu celeste]] chì s'assumiglia, per a so cumpusizione, à una [[pianeta terrestre]]. Hà di regula una forma irregulare, micca sferica, è un diamitru inferiore à un chilometru. Ci sò quantunque corpi di grande taglia: da un puntu di vista tecnicu, ancu certi corpi assai massicci, scuperti pocu fà in u [[sistema sulare esternu]], sò cunsiderati asteroidi. Si pensa chì l'asteroidi sianu resti di u [[discu protoplanetariu]] chì ùn sò stati incorpurati in e pianete durante a furmazione di u sistema sulare. A maiò parte si trova in a [[fascia principale]], è certi anu asteroidi cum'è [[satellitu naturale|satelliti]]. E so [[orbita (astrunumia)|orbite]] anu spessu una [[eccentricità orbitale|eccentricità]] alta. L'asteroidi assai chjuchi — di regula frammenti prudutti da collisione, di a taglia d'un scogliu o ancu menu — sò cunnisciuti cum'è «[[meteoroide|meteoroidi]]». Sicondu l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]], a so massa hè cumpresa trà 10<sup>−9</sup> è 10<sup>7</sup> kg. I corpi cumposti soprattuttu di [[ghjacciu]] sò invece cunnisciuti cum'è [[cometa|comete]]. Certi asteroidi sò resti di vechje comete chì anu persu u so ghjacciu dopu à avvicinamenti ripetuti à u [[Sole]] è sò oramai cumposti soprattuttu di petra. == Discrizzione == === Urigine è struttura === U 1u ghjennaghju di u 1801, l'[[astrunomu]] talianu [[Giuseppe Piazzi]], da l'[[Osservatoriu astrunomicu di Palermu]], scuprì un oghjettu assai pocu luminosu, chì orbitava trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]] è chjamò tandu «pianetinu».<ref>Si trattava di l'asteroide [[Cerere (astrunumia)|Cerere]].</ref> In seguitu, l'oghjettu fù classificatu cum'è asteroide. Da tandu, i scentifichi cercanu di capisce l'urigine di i singuli «pianetini» è di e famiglie d'asteroidi. L'asteroidi furmati in u sistema sulare mostranu cumpusizione diverse secondu a so distanza da e pianete. Quelli vicini à a Terra è à Marte anu spettri chì indicheghjanu minerali rucciosi mischiati à u [[ferru]]. Quelli vicini à Ghjove tendenu à esse scuri è russicci, ciò chì face pensà à una cumpusizione micca troppu sfarente da quella di a [[nebulosa]] primurdiale, da a quale e pianete si serianu furmate circa 4,5 miliardi d'anni fà. Sicondu l'ipotese più accettate, à u principiu i corpi solidi, assai chjuchi, s'aggrupponu per furmà i mattoni di e pianete. Ma in a regione aldilà di Marte, l'effetti di e [[Risunanza orbitale|risunanze gravitaziunale]] cù a massa di Ghjove impedinu a furmazione di corpi di più di {{M|1000|u=km}} di diamitru. I corpi chì ùn riescinu à esse incorpurati in e pianete in furmazione divintonu asteroidi. I più grandi ghjunghjinu à una [[temperatura]] chì permittia una differenziazione [[chimica]]: in certi si furmò [[acqua]], mentre chì in altri accaditinu fenomeni di [[vulcanisimu]]. L'influenza di Ghjove nantu à l'orbite iniziale di l'asteroidi fece cresce à pocu à pocu e so [[collisione|collisioni]]. Ne risultonu numerose distruzzione è fratture: certi corpi sopravvivinu, mentre chì altri frammenti funu lampati fora di u sistema sulare. Certi asteroidi, è ancu i [[meteorite|meteoriti]], sò dunque resti di sti protopianeti. Altri corpi, cum'è e comete, sò più primurdiali: ùn si sò differenziati è danu testimunianza d'un passatu assai luntanu, vicinu à l'urigine di u sistema sulare. In quantu à a struttura, i scentifichi anu prupostu chì l'asteroidi di più d'un chilometru ùn sianu micca corpi monulitichi, ma piuttostu aggregati di frammenti chjuchi, o ancu accatastamenti di petre frantumate, à l'imagine di e comete. Don Davis è Clark Chapman funu i primi à prupone st'ipotesi. === Sistema sulare === [[File:Vesta in natural color.jpg|thumb|[[4 Vesta|Vesta]] in culori naturali, fotografata da a sonda [[Dawn]] in u 2011: hè unu di i più grandi asteroidi di a fascia principale]] In u [[sistema sulare]] sò stati numerati è catalugati più di {{formatnum:600000}} asteroidi. Probabilmente, centinaie di millaie d'altri — certe stime ne contanu più d'un milione — aspettanu sempre d'esse scuperti. L'asteroide u più grande di u [[sistema sulare internu]] hè [[1 Ceres|Cerere]], cù un diamitru di {{M|900|-|1000|u=km}}. Venenu dopu [[2 Pallas|Pallade]] è [[4 Vesta|Vesta]], tremindui cù diamitri vicinu à {{M|500|u=km}}. Sò ancu i soli asteroidi di a fascia principale chì anu una forma apprussimatamente sferica. Parechji oghjetti di u [[sistema sulare esternu]], cum'è [[136199 Eris|Eris]], [[90377 Sedna|Sedna]], [[90482 Orcus|Orcu]] è [[50000 Quaoar|Quaoar]], sò più grandi chè Cerere. Da vede dinù a [[lista di l'asteroidi principali]] per una lista di l'oghjetti più interessanti è impurtanti. === A fascia principale, a fascia di Kuiper, i Centauri è i Troiani === [[File:Confronto fra i 10 più grandi asteroidi.png|thumb|upright=1.4|Paragone à scala di i dece corpi celesti più grandi di a fascia principale]] A maiò parte di l'asteroidi orbita trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]], à una distanza di 2 à 4 [[Unità astrunomica|UA]] da u Sole, in una regione chjamata [[fascia principale]]. St'oghjetti ùn riescinu à riunisce si per furmà una pianeta, per via di e forte perturbazione gravitaziunale di Ghjove. E stesse perturbazione sò à l'urigine di e chjamate [[lacune di Kirkwood]], zone biote di a fascia induve l'asteroidi ùn ponu orbità, perch’elli si truverianu in [[risunanza orbitale]] cù Ghjove è ne serianu prestu cacciati. [[File:InnerSolarSystem-en.png|thumb|upright=1.4|Distribuzione di l'asteroidi in u [[sistema sulare internu]]: a fascia principale trà Marte è Ghjove, i Troiani di Ghjove è l'asteroidi vicini à a Terra]] Un gruppu numerosu d'asteroidi — più d'un millaiu — hè cumpostu da i cusiddetti [[Asteroide troianu|Troiani]]. Anu orbite assai simile à quella di Ghjove. Sò spartuti in dui gruppi: unu precede Ghjove di 60 gradi in a so orbita, è l'altru u suvita à a listessa distanza [[angulu|angulare]]. In altri termini, i Troiani occupanu dui di i cinque [[punti lagrangiani]] di u sistema Sole-Ghjove, L4 è L5, induve l'orbite sò stabile. Gruppi simile, assai più chjuchi è menu numerosi, sò stati scuperti ancu in i punti L4 è L5 di i sistemi Sole-Marte è Sole-Nettunu. I [[centauru (astrunumia)|Centauri]] orbitanu intornu à u Sole trà e pianete [[gigante gasosu|giganti]], vale à dì aldilà di l'orbita di Ghjove. U primu scupertu di sta categuria fù [[2060 Chirone|Chirone]], in u 1977: un asteroide di più di {{M|100|u=km}} di diamitru, è u più grande di a categuria. Si pensa chì st'oghjetti sianu asteroidi o vechje comete cacciate da e so orbite iniziale è purtate in orbite chì e facenu passà in regione relativamente pocu pupulate d'asteroidi. A crescita di e capacità di i telescopii muderni hà permessu d'allargà e cunniscenze nantu à l'[[oghjettu trasnettunianu|oghjetti trasnettuniani]]. Oghje, aldilà di l'orbita di [[Nettunu (astrunumia)|Nettunu]], sò generalmente ricunnisciute trè grande distribuzione d'asteroidi: a [[fascia di Kuiper|fascia d'Edgeworth-Kuiper]], u [[discu sparsu]] è a [[nuvola d'Oort]]. [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|upright=1.4|Pusizione di l'oghjetti cunnisciuti in u [[sistema sulare esternu]], fin'à 60 UA da u Sole: a fascia di Kuiper, u discu sparsu è l'oghjetti distaccati]] A [[fascia di Kuiper]] hè a surghjente di circa a metà di e [[cometa|comete]] chì ghjunghjenu in u sistema sulare internu. E prime scuperte datanu di u 1992, quandu [[David Jewitt]] di l'Università di Hawaii è [[Jane Luu]] di Harvard scuprinu corpi ghjacciati pocu aldilà di l'orbita di Nettunu. Si sà pocu nantu à l'asteroidi di a fascia di Kuiper, chì parenu puntini minusculi ancu in i telescopii i più putenti. A so classificazione è a so cumpusizione chimica sò sempre sughjette à speculazione. Certi di sti corpi ùn sò micca assai più chjuchi ch’è [[Plutone (astrunumia)|Plutone]] o a so luna [[Caronte (astrunumia)|Caronte]]. A scuperta, in l'ultimi anni, d'oghjetti sempre più grandi — [[Quaoar (astrunumia)|Quaoar]], cù i so {{M|1200|u=km}} di diamitru, scupertu in u 2002; è [[Eris (astrunumia)|Eris]], scupertu in u 2003, cù un diamitru stimatu à {{M|2400|u=km}} in a regione di u [[discu sparsu]] — purtò l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]] à definisce ufficialmente u termine «pianeta» durante a so assemblea generale di u 24 aostu 2006. In u 2008, Plutone è Eris funu ricunnisciuti cum'è [[pianeta nannnula|pianete nannule]]. == Classificazione == === [[Classificazione spettrale di l'asteroidi|Classificazione spettrale]] === L'asteroidi sò classificati in tipi [[spettru (astrunumia)|spettrali]], chì currispondenu à a cumpusizione di a superficia. U numeru d'asteroidi cunnisciuti in ogni classa spettrale ùn currisponde forse micca à a distribuzione vera: certi tipi d'asteroidi sò più faciuli à osservà chè d'altri, ciò chì pò fà cresce artificialmente u so numeru. * [[Asteroide di tipu C|Asteroidi di tipu C]] — raprisentanu u 75% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera C vole dì «carbonaceu». Sò assai scuri ([[albedu]] 0,03), simile à i [[meteorite|meteoriti]] [[condrite|condritichi]] carbonacei. A so cumpusizione hè à pocu pressu listessa ch'è quella di u Sole, fora di l'[[idrogenu]], di l'[[eliu]] è d'altri elementi volatili. I so spettri anu culori piuttostu turchini è sò assai piatti, senza strutture evidente. * [[Asteroide di tipu S|Asteroidi di tipu S]] — raprisentanu u 17% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera S vole dì «siliciu». Sò oghjetti relativamente luminosi (albedu 0,1–0,22), cumposti di metalli — soprattuttu silicati di [[nichele]], [[ferru]] è [[magnesiu]]. U so spettru hà una forte cumpunente rossa è s'assumiglia à quellu di i meteoriti ferruginosi. * [[Asteroide di tipu M|Asteroidi di tipu M]] — sta classa inchjude guasi tutti l'altri asteroidi. A lettera M vole dì «metallicu». Sò asteroidi piuttostu lucicanti (albedu 0,1–0,18) è parenu fatti guasi solu di nichele-ferru. Ci sò altri tipi d'asteroidi, assai più rari: * [[Asteroide di tipu G|Asteroidi di tipu G]] — una suddivisione di l'asteroidi di tipu C, distinta da differenze spettrali in l'assurbimentu di l'[[radiazione ultraviuletta|ultraviuletti]]. U principale raprisentante di sta classa hè [[1 Ceres|Cerere]]. * [[Asteroide di tipu E|Asteroidi di tipu E]] — a lettera E vole dì [[enstatite]]. U gruppu inchjude asteroidi chjuchi, chì orbitanu soprattuttu in a parte interna di a fascia principale. Si pensa ch'elli sianu uriginati in u [[Mantellu (esogeulugia)|mantellu]] d'asteroidi più grandi, distrutti tempi fà. * [[Asteroide di tipu R|Asteroidi di tipu R]] — a lettera R si riferisce à u so culore è à u so spettru russicci. * [[Asteroide di tipu V|Asteroidi di tipu V]] — a lettera V si riferisce à [[4 Vesta|Vesta]], un grande asteroide di u quale puderianu esse frammenti. === Classificazione orbitale === Parechji asteroidi sò classificati in gruppi è famiglie secondu e so caratteristiche orbitale. Fora di e suddivisione più larghe, si dà di regula à un gruppu d'asteroidi u nome di u primu asteroide scupertu trà quelli chì ne facenu parte — vale à dì quellu chì hà u numeru d'identificazione più bassu. I gruppi sò assuciazione dinamiche sciolte, mentre chì e famiglie sò assai più strette è sò u risultatu di a disgregazione catastrofica d'un corpu uriginariu in u passatu. Fin'ad avà, guasi tutte e famiglie scuperte appartenenu à a fascia principale. Kiyotsugu Hirayama e ricunniscì per a prima volta in u 1918; sò à spessu chjamate famiglie Hirayama in u so onore. Trà u 30% è u 35% di l'oghjetti di a fascia principale appartenenu à famiglie dinamiche. Si pensa chì ognuna sia nata da a collisione trà dui asteroidi in u passatu. Una famiglia hè stata assuciata à l'oghjettu trasnettunianu [[Haumea (astrunumia)|Haumea]]. == Studiu == === Ricerca === [[File:Asteroid 2004 FH.gif|framed|right|[[2004 FH]] hè u puntu biancu à u centru di l'imagine; l'oghjettu chì attraversa prestu u screnu hè un [[satellitu artificiale]]]] Sin'à u 1998, è in parte ancu oghje, a scuperta di l'asteroidi suvitava un prucessu in quattru tappe. Prima, una regione di u celu era fotografiata cù un [[telescopiu]] à [[Campu (fotugrafia)|campu largu]]. Si pigliavanu duie fotografie di listessa regione, di regula à un'ora d'intervallu. Dopu, e duie imagine eranu osservate cù un [[stereuscopiu]], chì permittia di truvà ogni oghjettu chì s'era mossu trà e duie esposizione. E stelle stanu ferme, mentre chì l'oghjetti di u [[sistema sulare]] si movenu appena in u spaziu d'un'ora. Dunque, ogni asteroide apparisce cum'è un puntu in muvimentu. Una volta trovu un corpu in muvimentu, si misuravanu e so pusizione cù grande precisione, aduprendu e stelle visibile in a fotografia cum'è riferenza. À quellu puntu ùn si parlava ancu d'una scuperta, ma solu d'un «candidatu asteroide». I risultati eranu mandati à u [[Minor Planet Center]], induve, à parte si da e pusizione misurate, si calculava un'orbita preliminare è si preparavanu e [[effemeride|effemeridi]] per i ghjorni dopu. Quandu l'oghjettu era ritrovu secondu e predizzione, l'astrunomu, u gruppu d'astrunomi o l'amatore chì avia fattu l'osservazione era ricunnisciutu cum'è scupritore è pudia prupone à l'Unione Astrunomica Internaziunale un nome per l'asteroide. Quandu l'orbita d'un asteroide hè cunfirmata, l'oghjettu riceve un numeru è, più tardi, pò riceve un nome, cum'è ''1 Cerere'' o ''2060 Chirone''. I primi asteroidi ricevenu nomi presi da a [[mitulugia greca|mitulugia greca]] è [[mitulugia rumana|rumana]]. Quandu sti nomi cumincionu à mancà, ne funu aduprati d'altri: nomi di persone famose, di e moglie di i scupritori, è ancu d'attori di televisione. Certi gruppi anu nomi ligati à un tema cumunu: i Centauri, per esempiu, portanu nomi di [[Centauru|centauri]] legendarii, mentre chì i Troiani portanu quelli di l'eroi di a [[guerra di Troia]]. À parte si da u 1998, numerosi telescopii automatizati facenu automaticamente tutte e tappe descritte sopra. Adopranu camere [[CCD (elettronica)|CCD]] è urdinatori cunnessi direttamente à u telescopiu, chì calculeghjanu l'orbita è cercanu di ritruvà l'asteroide in seguitu. Oghje, sti sistemi scoprenu a maiò parte di l'asteroidi; ognunu hè gestitu da un gruppu d'astrunomi è di tecnichi. Eccu parechji di sti gruppi: * [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research]] (LINEAR) * [[Near Earth Asteroid Tracking]] * [[Spacewatch]] («guardia spaziale»), u primu di sti prugrammi * [[Lowell Observatory Near-Earth Object Search]] * [[Catalina Sky Survey]] * [[Japan Spaceguard Association]] * [[ADAS|Asiago DLR Asteroid Survey]] À u 31 dicembre 2007, u sistema LINEAR, unu di i più avanzati, avia scupertu {{formatnum:225957}} asteroidi. À u 1u ghjugnu 2008, i sistemi automatizati avianu ancu scupertu, tutti inseme, {{formatnum:5432}} [[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]], vale à dì putenzialmente periculosi per a nostra pianeta. === [[Esplurazione di l'asteroidi|Esplurazione]] === [[File:433eros.jpg|thumb|Imagine d'Eros presa u 14 ferraghju 2000 da a sonda NEAR, cumposta in fatti da duie imagine. I più ditaglii minori visibili misuranu circa 35 metri. In parechji lochi si vedenu scoglii di a taglia di case. Unu si trova à u bordu di u [[crateru meteoriticu|crateru]] gigante chì spicca e duie parte di l'asteroide. In a parte suprana manca si vede una zona luminosa; ghjustu sottu, ci sò scannature parallele à l'acchisi più longu di l'asteroide.]] Nanzu à l'epica di i viaghji spaziali, l'asteroidi ùn eranu chè puntini luminosi, ancu osservati cù i telescopii più grandi. A so forma è e caratteristiche di a so superficia firmavanu un misteru. E prime fotografie ravvicinate d'oghjetti simile à l'asteroidi funu pigliate in u 1971, quandu a sonda [[Mariner 9]] fotografiò e piccule lune di Marte, [[Fobos (astrunumia)|Fobos]] è [[Deimos (astrunumia)|Deimos]], chì pudarianu esse dui asteroidi catturati. L'imagine mustronu una forma irregulare, simile à una patata, cumuna à a maiò parte di l'asteroidi. Sta forma fù cunfirmata dopu da l'imagine di e sonde [[Prugramma Voyager|Voyager]] di e lune più chjuche di e pianete gigante. [[File:951 Gaspra.jpg|thumb|[[951 Gaspra]], u primu asteroide fotografiatu da vicinu]] E prime fotografie ravvicinate d'un asteroide funu pigliate da a sonda [[Galileo]]: quelle di [[951 Gaspra|Gaspra]] in u 1991 è di [[243 Ida|Ida]] in u 1993. In u 1996, a [[NASA]] lanciò a prima missione dedicata à u studiu d'un asteroide: a sonda [[NEAR Shoemaker]]. dopu à avè sorvolatu [[253 Mathilde|Mathilde]] in u 1997, sbarcò annantu à [[433 Eros|Eros]] in u 2001 è ne misurò a [[densità]] cù grande precisione à parte si da e misure di u [[campu gravitaziunale]]. Altri asteroidi funu visitati da sonde chì viaghjavanu versu altre destinazione: * [[9969 Braille]], da [[Deep Space 1]] in u 1999 * [[5535 Annefrank]], da [[Stardust (sonda spaziale)|Stardust]] in u 2002 In settembre 2005, a sonda spaziale [[giappunese]] [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] cuminciò à studià l'asteroide [[25143 Itokawa]]. Cinque anni dopu, purtò à a Terra campioni di a so superficia. Hayabusa ebbe parechji prublemi tecnichi: si guastonu duie di e so trè [[rota di reazzione|rote di reazzione]], chì cuntrullanu l'orientazione di a sonda in raportu à u Sole è mantenenu i [[pannellu fotovoltaicu|pannelli sulari]] puntati, è dui di i so quattru [[propulsore ionicu|propulsori ionichi]]. [[File:25143 Itokawa.png|thumb|[[25143 Itokawa|Itokawa]], fotografiatu da a sonda giappunese [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] in u 2005]] A missione [[Dawn]] di a [[NASA]], diretta versu [[Cerere (astrunumia)|Cerere]] è [[4 Vesta|Vesta]], fù lanciata di settembre 2007. A sonda ghjunse à Vesta in lugliu 2011 è ci firmò in orbita circa un annu. Dopu partì versu Cerere, induve ghjunse di marzu 2015. [[File:PIA21906-Ceres-DwarfPlanet-HighResolution-Dawn-20170920.jpg|thumb|[[Cerere (astrunumia)|Cerere]], fotografatu da a sonda [[Dawn]]: hè u più grande asteroide di u sistema sulare internu]] A sonda [[Rosetta (sonda spaziale)|Rosetta]] di l'[[Agenzia Spaziale Europea|ESA]] passò à {{M|800|u=km}} da l'asteroide [[2867 Šteins]] u 5 settembre 2008, è à {{M|3162|ul=km}} da [[21 Lutetia]] u 10 lugliu 2010. === Cambiamentu d'orbita === In l'ultimi anni, hè cresciutu l'interessu per l'asteroidi chì a so [[orbita]] traversa quella di a Terra è chì pudarianu, in i seculi à vene, [[Impattu astrunomicu|scuntrà la]]. Guasi tutti l'[[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]] sò classificati, secondu u semiacchisi maiò di a so orbita è a distanza da u Sole à u so [[perieliu]], cum'è [[asteroide Amor|asteroidi Amor]], [[asteroide Apollo|asteroidi Apollo]] o [[asteroide Aten|asteroidi Aten]]. Sò stati pruposti parechji metudi per cambià l'orbita d'un asteroide s'ellu fussi cunfirmatu un risicu di collisione. Eppuru, a cunniscenza limitata di a struttura interna di sti corpi ùn permette di privede cù precisione cumu reagirianu à un impattu o à una splusione vicinu à elli, fatte cù u scopu di svià li o di distrughje li. Ancu i mudelli chì cercanu di privede e cunsequenze d'una collisione catastrofica cù a Terra sò sempre d'incerta validità, perchè ùn si ponu pruvà sperimentalmente. == Note == <references /> [[Categoria:Astrunumia]] fp0ea9xmhbjse6obegwbasalks0z81e 407909 407908 2026-11-09T09:07:37Z Articulivitali 28749 /* Esplurazione */ 407909 wikitext text/x-wiki [[File:243 ida.jpg|thumb|Fotografia di l'asteroide Ida in u 1993]] Un '''asteroide''' hè un picculu [[corpu celeste]] chì s'assumiglia, per a so cumpusizione, à una [[pianeta terrestre]]. Hà di regula una forma irregulare, micca sferica, è un diamitru inferiore à un chilometru. Ci sò quantunque corpi di grande taglia: da un puntu di vista tecnicu, ancu certi corpi assai massicci, scuperti pocu fà in u [[sistema sulare esternu]], sò cunsiderati asteroidi. Si pensa chì l'asteroidi sianu resti di u [[discu protoplanetariu]] chì ùn sò stati incorpurati in e pianete durante a furmazione di u sistema sulare. A maiò parte si trova in a [[fascia principale]], è certi anu asteroidi cum'è [[satellitu naturale|satelliti]]. E so [[orbita (astrunumia)|orbite]] anu spessu una [[eccentricità orbitale|eccentricità]] alta. L'asteroidi assai chjuchi — di regula frammenti prudutti da collisione, di a taglia d'un scogliu o ancu menu — sò cunnisciuti cum'è «[[meteoroide|meteoroidi]]». Sicondu l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]], a so massa hè cumpresa trà 10<sup>−9</sup> è 10<sup>7</sup> kg. I corpi cumposti soprattuttu di [[ghjacciu]] sò invece cunnisciuti cum'è [[cometa|comete]]. Certi asteroidi sò resti di vechje comete chì anu persu u so ghjacciu dopu à avvicinamenti ripetuti à u [[Sole]] è sò oramai cumposti soprattuttu di petra. == Discrizzione == === Urigine è struttura === U 1u ghjennaghju di u 1801, l'[[astrunomu]] talianu [[Giuseppe Piazzi]], da l'[[Osservatoriu astrunomicu di Palermu]], scuprì un oghjettu assai pocu luminosu, chì orbitava trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]] è chjamò tandu «pianetinu».<ref>Si trattava di l'asteroide [[Cerere (astrunumia)|Cerere]].</ref> In seguitu, l'oghjettu fù classificatu cum'è asteroide. Da tandu, i scentifichi cercanu di capisce l'urigine di i singuli «pianetini» è di e famiglie d'asteroidi. L'asteroidi furmati in u sistema sulare mostranu cumpusizione diverse secondu a so distanza da e pianete. Quelli vicini à a Terra è à Marte anu spettri chì indicheghjanu minerali rucciosi mischiati à u [[ferru]]. Quelli vicini à Ghjove tendenu à esse scuri è russicci, ciò chì face pensà à una cumpusizione micca troppu sfarente da quella di a [[nebulosa]] primurdiale, da a quale e pianete si serianu furmate circa 4,5 miliardi d'anni fà. Sicondu l'ipotese più accettate, à u principiu i corpi solidi, assai chjuchi, s'aggrupponu per furmà i mattoni di e pianete. Ma in a regione aldilà di Marte, l'effetti di e [[Risunanza orbitale|risunanze gravitaziunale]] cù a massa di Ghjove impedinu a furmazione di corpi di più di {{M|1000|u=km}} di diamitru. I corpi chì ùn riescinu à esse incorpurati in e pianete in furmazione divintonu asteroidi. I più grandi ghjunghjinu à una [[temperatura]] chì permittia una differenziazione [[chimica]]: in certi si furmò [[acqua]], mentre chì in altri accaditinu fenomeni di [[vulcanisimu]]. L'influenza di Ghjove nantu à l'orbite iniziale di l'asteroidi fece cresce à pocu à pocu e so [[collisione|collisioni]]. Ne risultonu numerose distruzzione è fratture: certi corpi sopravvivinu, mentre chì altri frammenti funu lampati fora di u sistema sulare. Certi asteroidi, è ancu i [[meteorite|meteoriti]], sò dunque resti di sti protopianeti. Altri corpi, cum'è e comete, sò più primurdiali: ùn si sò differenziati è danu testimunianza d'un passatu assai luntanu, vicinu à l'urigine di u sistema sulare. In quantu à a struttura, i scentifichi anu prupostu chì l'asteroidi di più d'un chilometru ùn sianu micca corpi monulitichi, ma piuttostu aggregati di frammenti chjuchi, o ancu accatastamenti di petre frantumate, à l'imagine di e comete. Don Davis è Clark Chapman funu i primi à prupone st'ipotesi. === Sistema sulare === [[File:Vesta in natural color.jpg|thumb|[[4 Vesta|Vesta]] in culori naturali, fotografata da a sonda [[Dawn]] in u 2011: hè unu di i più grandi asteroidi di a fascia principale]] In u [[sistema sulare]] sò stati numerati è catalugati più di {{formatnum:600000}} asteroidi. Probabilmente, centinaie di millaie d'altri — certe stime ne contanu più d'un milione — aspettanu sempre d'esse scuperti. L'asteroide u più grande di u [[sistema sulare internu]] hè [[1 Ceres|Cerere]], cù un diamitru di {{M|900|-|1000|u=km}}. Venenu dopu [[2 Pallas|Pallade]] è [[4 Vesta|Vesta]], tremindui cù diamitri vicinu à {{M|500|u=km}}. Sò ancu i soli asteroidi di a fascia principale chì anu una forma apprussimatamente sferica. Parechji oghjetti di u [[sistema sulare esternu]], cum'è [[136199 Eris|Eris]], [[90377 Sedna|Sedna]], [[90482 Orcus|Orcu]] è [[50000 Quaoar|Quaoar]], sò più grandi chè Cerere. Da vede dinù a [[lista di l'asteroidi principali]] per una lista di l'oghjetti più interessanti è impurtanti. === A fascia principale, a fascia di Kuiper, i Centauri è i Troiani === [[File:Confronto fra i 10 più grandi asteroidi.png|thumb|upright=1.4|Paragone à scala di i dece corpi celesti più grandi di a fascia principale]] A maiò parte di l'asteroidi orbita trà [[Marte (astrunumia)|Marte]] è [[Ghjove (astrunumia)|Ghjove]], à una distanza di 2 à 4 [[Unità astrunomica|UA]] da u Sole, in una regione chjamata [[fascia principale]]. St'oghjetti ùn riescinu à riunisce si per furmà una pianeta, per via di e forte perturbazione gravitaziunale di Ghjove. E stesse perturbazione sò à l'urigine di e chjamate [[lacune di Kirkwood]], zone biote di a fascia induve l'asteroidi ùn ponu orbità, perch’elli si truverianu in [[risunanza orbitale]] cù Ghjove è ne serianu prestu cacciati. [[File:InnerSolarSystem-en.png|thumb|upright=1.4|Distribuzione di l'asteroidi in u [[sistema sulare internu]]: a fascia principale trà Marte è Ghjove, i Troiani di Ghjove è l'asteroidi vicini à a Terra]] Un gruppu numerosu d'asteroidi — più d'un millaiu — hè cumpostu da i cusiddetti [[Asteroide troianu|Troiani]]. Anu orbite assai simile à quella di Ghjove. Sò spartuti in dui gruppi: unu precede Ghjove di 60 gradi in a so orbita, è l'altru u suvita à a listessa distanza [[angulu|angulare]]. In altri termini, i Troiani occupanu dui di i cinque [[punti lagrangiani]] di u sistema Sole-Ghjove, L4 è L5, induve l'orbite sò stabile. Gruppi simile, assai più chjuchi è menu numerosi, sò stati scuperti ancu in i punti L4 è L5 di i sistemi Sole-Marte è Sole-Nettunu. I [[centauru (astrunumia)|Centauri]] orbitanu intornu à u Sole trà e pianete [[gigante gasosu|giganti]], vale à dì aldilà di l'orbita di Ghjove. U primu scupertu di sta categuria fù [[2060 Chirone|Chirone]], in u 1977: un asteroide di più di {{M|100|u=km}} di diamitru, è u più grande di a categuria. Si pensa chì st'oghjetti sianu asteroidi o vechje comete cacciate da e so orbite iniziale è purtate in orbite chì e facenu passà in regione relativamente pocu pupulate d'asteroidi. A crescita di e capacità di i telescopii muderni hà permessu d'allargà e cunniscenze nantu à l'[[oghjettu trasnettunianu|oghjetti trasnettuniani]]. Oghje, aldilà di l'orbita di [[Nettunu (astrunumia)|Nettunu]], sò generalmente ricunnisciute trè grande distribuzione d'asteroidi: a [[fascia di Kuiper|fascia d'Edgeworth-Kuiper]], u [[discu sparsu]] è a [[nuvola d'Oort]]. [[File:Kuiper belt plot objects of outer solar system.png|thumb|upright=1.4|Pusizione di l'oghjetti cunnisciuti in u [[sistema sulare esternu]], fin'à 60 UA da u Sole: a fascia di Kuiper, u discu sparsu è l'oghjetti distaccati]] A [[fascia di Kuiper]] hè a surghjente di circa a metà di e [[cometa|comete]] chì ghjunghjenu in u sistema sulare internu. E prime scuperte datanu di u 1992, quandu [[David Jewitt]] di l'Università di Hawaii è [[Jane Luu]] di Harvard scuprinu corpi ghjacciati pocu aldilà di l'orbita di Nettunu. Si sà pocu nantu à l'asteroidi di a fascia di Kuiper, chì parenu puntini minusculi ancu in i telescopii i più putenti. A so classificazione è a so cumpusizione chimica sò sempre sughjette à speculazione. Certi di sti corpi ùn sò micca assai più chjuchi ch’è [[Plutone (astrunumia)|Plutone]] o a so luna [[Caronte (astrunumia)|Caronte]]. A scuperta, in l'ultimi anni, d'oghjetti sempre più grandi — [[Quaoar (astrunumia)|Quaoar]], cù i so {{M|1200|u=km}} di diamitru, scupertu in u 2002; è [[Eris (astrunumia)|Eris]], scupertu in u 2003, cù un diamitru stimatu à {{M|2400|u=km}} in a regione di u [[discu sparsu]] — purtò l'[[Unione Astrunomica Internaziunale]] à definisce ufficialmente u termine «pianeta» durante a so assemblea generale di u 24 aostu 2006. In u 2008, Plutone è Eris funu ricunnisciuti cum'è [[pianeta nannnula|pianete nannule]]. == Classificazione == === [[Classificazione spettrale di l'asteroidi|Classificazione spettrale]] === L'asteroidi sò classificati in tipi [[spettru (astrunumia)|spettrali]], chì currispondenu à a cumpusizione di a superficia. U numeru d'asteroidi cunnisciuti in ogni classa spettrale ùn currisponde forse micca à a distribuzione vera: certi tipi d'asteroidi sò più faciuli à osservà chè d'altri, ciò chì pò fà cresce artificialmente u so numeru. * [[Asteroide di tipu C|Asteroidi di tipu C]] — raprisentanu u 75% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera C vole dì «carbonaceu». Sò assai scuri ([[albedu]] 0,03), simile à i [[meteorite|meteoriti]] [[condrite|condritichi]] carbonacei. A so cumpusizione hè à pocu pressu listessa ch'è quella di u Sole, fora di l'[[idrogenu]], di l'[[eliu]] è d'altri elementi volatili. I so spettri anu culori piuttostu turchini è sò assai piatti, senza strutture evidente. * [[Asteroide di tipu S|Asteroidi di tipu S]] — raprisentanu u 17% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera S vole dì «siliciu». Sò oghjetti relativamente luminosi (albedu 0,1–0,22), cumposti di metalli — soprattuttu silicati di [[nichele]], [[ferru]] è [[magnesiu]]. U so spettru hà una forte cumpunente rossa è s'assumiglia à quellu di i meteoriti ferruginosi. * [[Asteroide di tipu M|Asteroidi di tipu M]] — sta classa inchjude guasi tutti l'altri asteroidi. A lettera M vole dì «metallicu». Sò asteroidi piuttostu lucicanti (albedu 0,1–0,18) è parenu fatti guasi solu di nichele-ferru. Ci sò altri tipi d'asteroidi, assai più rari: * [[Asteroide di tipu G|Asteroidi di tipu G]] — una suddivisione di l'asteroidi di tipu C, distinta da differenze spettrali in l'assurbimentu di l'[[radiazione ultraviuletta|ultraviuletti]]. U principale raprisentante di sta classa hè [[1 Ceres|Cerere]]. * [[Asteroide di tipu E|Asteroidi di tipu E]] — a lettera E vole dì [[enstatite]]. U gruppu inchjude asteroidi chjuchi, chì orbitanu soprattuttu in a parte interna di a fascia principale. Si pensa ch'elli sianu uriginati in u [[Mantellu (esogeulugia)|mantellu]] d'asteroidi più grandi, distrutti tempi fà. * [[Asteroide di tipu R|Asteroidi di tipu R]] — a lettera R si riferisce à u so culore è à u so spettru russicci. * [[Asteroide di tipu V|Asteroidi di tipu V]] — a lettera V si riferisce à [[4 Vesta|Vesta]], un grande asteroide di u quale puderianu esse frammenti. === Classificazione orbitale === Parechji asteroidi sò classificati in gruppi è famiglie secondu e so caratteristiche orbitale. Fora di e suddivisione più larghe, si dà di regula à un gruppu d'asteroidi u nome di u primu asteroide scupertu trà quelli chì ne facenu parte — vale à dì quellu chì hà u numeru d'identificazione più bassu. I gruppi sò assuciazione dinamiche sciolte, mentre chì e famiglie sò assai più strette è sò u risultatu di a disgregazione catastrofica d'un corpu uriginariu in u passatu. Fin'ad avà, guasi tutte e famiglie scuperte appartenenu à a fascia principale. Kiyotsugu Hirayama e ricunniscì per a prima volta in u 1918; sò à spessu chjamate famiglie Hirayama in u so onore. Trà u 30% è u 35% di l'oghjetti di a fascia principale appartenenu à famiglie dinamiche. Si pensa chì ognuna sia nata da a collisione trà dui asteroidi in u passatu. Una famiglia hè stata assuciata à l'oghjettu trasnettunianu [[Haumea (astrunumia)|Haumea]]. == Studiu == === Ricerca === [[File:Asteroid 2004 FH.gif|framed|right|[[2004 FH]] hè u puntu biancu à u centru di l'imagine; l'oghjettu chì attraversa prestu u screnu hè un [[satellitu artificiale]]]] Sin'à u 1998, è in parte ancu oghje, a scuperta di l'asteroidi suvitava un prucessu in quattru tappe. Prima, una regione di u celu era fotografiata cù un [[telescopiu]] à [[Campu (fotugrafia)|campu largu]]. Si pigliavanu duie fotografie di listessa regione, di regula à un'ora d'intervallu. Dopu, e duie imagine eranu osservate cù un [[stereuscopiu]], chì permittia di truvà ogni oghjettu chì s'era mossu trà e duie esposizione. E stelle stanu ferme, mentre chì l'oghjetti di u [[sistema sulare]] si movenu appena in u spaziu d'un'ora. Dunque, ogni asteroide apparisce cum'è un puntu in muvimentu. Una volta trovu un corpu in muvimentu, si misuravanu e so pusizione cù grande precisione, aduprendu e stelle visibile in a fotografia cum'è riferenza. À quellu puntu ùn si parlava ancu d'una scuperta, ma solu d'un «candidatu asteroide». I risultati eranu mandati à u [[Minor Planet Center]], induve, à parte si da e pusizione misurate, si calculava un'orbita preliminare è si preparavanu e [[effemeride|effemeridi]] per i ghjorni dopu. Quandu l'oghjettu era ritrovu secondu e predizzione, l'astrunomu, u gruppu d'astrunomi o l'amatore chì avia fattu l'osservazione era ricunnisciutu cum'è scupritore è pudia prupone à l'Unione Astrunomica Internaziunale un nome per l'asteroide. Quandu l'orbita d'un asteroide hè cunfirmata, l'oghjettu riceve un numeru è, più tardi, pò riceve un nome, cum'è ''1 Cerere'' o ''2060 Chirone''. I primi asteroidi ricevenu nomi presi da a [[mitulugia greca|mitulugia greca]] è [[mitulugia rumana|rumana]]. Quandu sti nomi cumincionu à mancà, ne funu aduprati d'altri: nomi di persone famose, di e moglie di i scupritori, è ancu d'attori di televisione. Certi gruppi anu nomi ligati à un tema cumunu: i Centauri, per esempiu, portanu nomi di [[Centauru|centauri]] legendarii, mentre chì i Troiani portanu quelli di l'eroi di a [[guerra di Troia]]. À parte si da u 1998, numerosi telescopii automatizati facenu automaticamente tutte e tappe descritte sopra. Adopranu camere [[CCD (elettronica)|CCD]] è urdinatori cunnessi direttamente à u telescopiu, chì calculeghjanu l'orbita è cercanu di ritruvà l'asteroide in seguitu. Oghje, sti sistemi scoprenu a maiò parte di l'asteroidi; ognunu hè gestitu da un gruppu d'astrunomi è di tecnichi. Eccu parechji di sti gruppi: * [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research]] (LINEAR) * [[Near Earth Asteroid Tracking]] * [[Spacewatch]] («guardia spaziale»), u primu di sti prugrammi * [[Lowell Observatory Near-Earth Object Search]] * [[Catalina Sky Survey]] * [[Japan Spaceguard Association]] * [[ADAS|Asiago DLR Asteroid Survey]] À u 31 dicembre 2007, u sistema LINEAR, unu di i più avanzati, avia scupertu {{formatnum:225957}} asteroidi. À u 1u ghjugnu 2008, i sistemi automatizati avianu ancu scupertu, tutti inseme, {{formatnum:5432}} [[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]], vale à dì putenzialmente periculosi per a nostra pianeta. === [[Esplurazione di l'asteroidi|Esplurazione]] === [[File:433eros.jpg|thumb|Imagine d'Eros presa u 14 ferraghju 2000 da a sonda NEAR, cumposta in fatti da duie imagine. I più ditaglii minori visibili misuranu circa 35 metri. In parechji lochi si vedenu scoglii di a taglia di case. Unu si trova à u bordu di u [[crateru meteoriticu|crateru]] gigante chì spicca e duie parte di l'asteroide. In a parte suprana manca si vede una zona luminosa; ghjustu sottu, ci sò scannature parallele à l'acchisi più longu di l'asteroide.]] Nanzu à l'epica di i viaghji spaziali, l'asteroidi ùn eranu chè puntini luminosi, ancu osservati cù i telescopii più grandi. A so forma è e caratteristiche di a so superficia firmavanu un misteru. E prime fotografie ravvicinate d'oghjetti simile à l'asteroidi funu pigliate in u 1971, quandu a sonda [[Mariner 9]] fotografiò e piccule lune di Marte, [[Fobos (astrunumia)|Fobos]] è [[Deimos (astrunumia)|Deimos]], chì pudarianu esse dui asteroidi catturati. L'imagine mustronu una forma irregulare, simile à una patata, cumuna à a maiò parte di l'asteroidi. Sta forma fù cunfirmata dopu da l'imagine di e sonde [[Prugramma Voyager|Voyager]] di e lune più chjuche di e pianete gigante. [[File:951 Gaspra.jpg|thumb|[[951 Gaspra]], u primu asteroide fotografiatu da vicinu]] E prime fotografie ravvicinate d'un asteroide funu pigliate da a sonda [[Galileo]]: quelle di [[951 Gaspra|Gaspra]] in u 1991 è di [[243 Ida|Ida]] in u 1993. In u 1996, a [[NASA]] lanciò a prima missione dedicata à u studiu d'un asteroide: a sonda [[NEAR Shoemaker]]. dopu à avè sorvolatu [[253 Mathilde|Mathilde]] in u 1997, sbarcò annantu à [[433 Eros|Eros]] in u 2001 è ne misurò a [[densità]] cù grande precisione à parte si da e misure di u [[campu gravitaziunale]]. Altri asteroidi funu visitati da sonde chì viaghjavanu versu altre destinazione: * [[9969 Braille]], da [[Deep Space 1]] in u 1999 * [[5535 Annefrank]], da [[Stardust (sonda spaziale)|Stardust]] in u 2002 In settembre 2005, a sonda spaziale [[giappunese]] [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] cuminciò à studià l'asteroide [[25143 Itokawa]]. Cinque anni dopu, purtò à a Terra campioni di a so superficia. Hayabusa ebbe parechji prublemi tecnichi: si guastonu duie di e so trè [[rota di reazzione|rote di reazzione]], chì cuntrullanu l'orientazione di a sonda in raportu à u Sole è mantenenu i [[pannellu fotovoltaicu|pannelli sulari]] puntati, è dui di i so quattru [[propulsore ionicu|propulsori ionichi]]. [[File:25143 Itokawa.png|thumb|[[25143 Itokawa|Itokawa]], fotografiatu da a sonda giappunese [[Sonda Hayabusa|Hayabusa]] in u 2005]] A missione [[Dawn]] di a [[NASA]], diretta versu [[Cerere (astrunumia)|Cerere]] è [[4 Vesta|Vesta]], fù lanciata di settembre 2007. A sonda ghjunse à Vesta in lugliu 2011 è ci firmò in orbita circa un annu. Dopu partì versu Cerere, induve ghjunse di marzu 2015. [[File:PIA21906-Ceres-DwarfPlanet-HighResolution-Dawn-20170920.jpg|thumb|[[Cerere (astrunumia)|Cerere]], fotografiatu da a sonda [[Dawn]]: hè u più grande asteroide di u sistema sulare internu]] A sonda [[Rosetta (sonda spaziale)|Rosetta]] di l'[[Agenzia Spaziale Europea|ESA]] passò à {{M|800|u=km}} da l'asteroide [[2867 Šteins]] u 5 settembre 2008, è à {{M|3162|ul=km}} da [[21 Lutetia]] u 10 lugliu 2010. === Cambiamentu d'orbita === In l'ultimi anni, hè cresciutu l'interessu per l'asteroidi chì a so [[orbita]] traversa quella di a Terra è chì pudarianu, in i seculi à vene, [[Impattu astrunomicu|scuntrà la]]. Guasi tutti l'[[Asteroide vicinu à a Terra|asteroidi vicini à a Terra]] sò classificati, secondu u semiacchisi maiò di a so orbita è a distanza da u Sole à u so [[perieliu]], cum'è [[asteroide Amor|asteroidi Amor]], [[asteroide Apollo|asteroidi Apollo]] o [[asteroide Aten|asteroidi Aten]]. Sò stati pruposti parechji metudi per cambià l'orbita d'un asteroide s'ellu fussi cunfirmatu un risicu di collisione. Eppuru, a cunniscenza limitata di a struttura interna di sti corpi ùn permette di privede cù precisione cumu reagirianu à un impattu o à una splusione vicinu à elli, fatte cù u scopu di svià li o di distrughje li. Ancu i mudelli chì cercanu di privede e cunsequenze d'una collisione catastrofica cù a Terra sò sempre d'incerta validità, perchè ùn si ponu pruvà sperimentalmente. == Note == <references /> [[Categoria:Astrunumia]] ljuuborbn90ssqr9t469qgw7ysy0c2n Tauletta (numerica) 0 27909 407903 407834 2026-11-08T23:45:51Z Fausta Samaritani 15085 link, categoria 407903 wikitext text/x-wiki Una '''tauletta numerica''', per scurtà megliu cunnisciuta cum'è '''tauletta''', hè un dispusitivu purtatile cù [[batteria ricarichevule]], chì utilizeghja cum'è [[input]] principale un screnu [[Touch screen|tattile]] cuntrollatu da i diti o un penninu, è chì integra e so cumpunente in un solu involucru cumpattu, finu è piattu. Funziuneghja tipicamenti cù un [[sistema upirativu per dispusitivi mobili]]. U nome vene da a forma chì s'assumiglia à quella d'una tauletta utilizata per a scrittura. Ùn essendu micca dutati di tastiera, sti dispusitivi utilizeghjanu di regula una tastiera virtuale nantu à u [[screnu]]. ==Storia== [[File:Apple iPad.jpg|thumb|[[Apple]] [[iPad]]]] A prima tauletta numerica hè stata cummercializata in u [[2000]], quandu [[Microsoft]] prisintò un soiu ''prototipu'' basatu nantu à [[Windows XP]]<ref>{{cita web|url=https://www.microsoft.com/presspass/features/2000/nov00/11-13tabletpc.mspx|titolo=Tablet PC Brings the Simplicity of Pen and Paper to Computing|accessu=29 nuvembre 2010|urlarchiviu=https://web.archive.org/web/20100527102808/http://www.microsoft.com/presspass/features/2000/nov00/11-13tabletpc.mspx#|dataarchiviu=27 maghju 2010|urlmortu=sì}}</ref><ref name='TabletPC,2000'>{{Cita web |url=https://www.microsoft.com/presspass/features/2000/nov00/11-13comdex.mspx# |titolo=Bill Gates introduces Tablet PC, COMDEX Nov 2000 |accessu=29 nuvembre 2010 |urlarchiviu=https://web.archive.org/web/20120106182811/http://www.microsoft.com/presspass/features/2000/nov00/11-13comdex.mspx# |dataarchiviu=6 ghjinnaghju 2012 |urlmortu=sì }}</ref><ref>Page, M [http://www.transmetazone.com/articleview.cfm?articleID=499 Microsoft Tablet PC Overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016125019/http://www.transmetazone.com/articleview.cfm?articleid=499# |data=16 uttobre 2014 }}, TransmetaZone, 2000-12-21</ref> Nanzu à u [[2010]] u termine tauletta disignava primariamenti i [[tablet PC]], una categuria d'[[urdinatore persunale]] [[urdinatore purtatile|notebook]] cù architettura [[x86]]<ref>{{cita web|url=https://www.marketwatch.com/story/tablet-growth-may-threaten-pc-chip-makers-2010-10-22?pagenumber=2|titolo=Are Intel, AMD threatened by tablet growth? Every two to three tablets sold means one lost PC sale, analyst says|accessu=24 uttobre 2010}}</ref> dutati d'un schermu sensibile à penne particulare o à u toccu; sti urdinatori utilizeghjanu sistemi upirativi per PC desktop, à e volte legermente adattati, è di regula utilizeghjanu una penna, postu chì l'[[interfaccia grafica|interfacce grafiche]] di l'urdinatori richiedenu un'alta precisione di selezzione per funziunà curettamente. Parechji pruduttori di materiali elettronichi offrenu almenu un mudellu di tauletta chì, utilizendu [[Windows 7]] è e funziunalità Tablet PC integrate in stu [[sistema upirativu]], rispettanu u cuncettu d'interfaccia originale, induve i prugrammi nurmali per PC ponu esse esecutati in modu cumpletu utilizendu cum'è dispusitivu d'input solu u screnu. In a seconda parte di u [[2010]] si sò diffusi novi dispusitivi tauletta, ridefiniti cum'è taulette numeriche, chì anu abbandunatu u paradigma precedente di tauletta in favore d'una differente interfaccia, sviluppata esplicitamente per a gestione per via di u toccu; e nove interfacce differiscenu da u sistema classicu aduttatu da l'urdinatori persunali è sò assai più simile à quelle utilizate da l'[[smartphone]]<ref name='iPadTIMEreview'>Lev Grossman (Thursday, Apr. 01, 2010) "[http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1976932,00.html Do We Need the iPad? A TIME Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102001230/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1976932,00.html |data=2 ghjinnaghju 2011 }}", ''TIME''</ref>, prevedendu l'interazzione unicamenti per via di u toccu di e dite è, dunque, implementanu un'interfaccia grafica sviluppata apposta per sta tipulugia d'interazzione, avvintaghjendusi di regula di u [[multi-touch]] chì i schermi gestiscenu. U primu è più famosu esponente di sta categuria hè statu l'[[iPad]], una tauletta chì hà rinviguritu stu marcatu<ref>{{Cita web |url=https://gizmodo.com/5486444/official-ipad-launching-here-april-3-pre+orders-march-12 |titolo=Official: iPad Launching Here April 3, Pre-Orders March 12 |accessu=4 maghju 2019 |dataarchiviu=28 farraghju 2014 |urlarchiviu=https://web.archive.org/web/20140228000913/http://gizmodo.com/5486444/official-ipad-launching-here-april-3-pre+orders-march-12 |urlmortu=sì }}</ref> purtendu à 18 milioni i dispusitivi vinduti in u corsu di u 2010; in seguitu sò stati prisintati parechji altri sistemi simile, chì anu abbandunatu l'architetture x86 è i sistemi upirativi Windows in favore d'[[Architettura ARM|architetture ARM]] (architettura cù cunsumi energetichi più bassi) è sistemi upirativi ottimizati per sti dispusitivi, cum'è [[iOS]], [[Android]] o [[QNX]]<ref>[http://vanshardware.com/2010/08/mirror-the-coming-war-arm-versus-x86/ The Coming War: ARM versus x86] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018002338/http://vanshardware.com/2010/08/mirror-the-coming-war-arm-versus-x86/ |data=18 uttobre 2010 }} Mirror for: ''The Bright Side of News'' April 8, 2010</ref>. In ghjinnaghju di u [[2011]] hè statu intruduttu u primu dispusitivu ibridu trà a prima (tablet PC) è a seconda (Tauletta numerica) generazione di taulette, u [[Lenovo LePad]], basatu nantu à un'architettura x86 cù sistema [[Android]] 2.2; grazia à u so cumpunente aghjuntivu [[IdeaPad U1 Hybrid]], và à utilizà u sistema upirativu Windows è funziona cum'è un purtatile nurmale<ref name="a1">{{Cita web |url=http://www.tomshw.it/cont/news/lenovo-ideapad-u1-hybrid-e-lepad-slate-notevoli/28875/1.html |titolo=Lenovo IdeaPad U1 Hybrid e LePad Slate: notevoli! |accessu=26 sittembre 2011 |urlarchiviu=https://web.archive.org/web/20110903215612/http://www.tomshw.it/cont/news/lenovo-ideapad-u1-hybrid-e-lepad-slate-notevoli/28875/1.html |dataarchiviu=3 sittembre 2011 |urlmortu=sì }}</ref> In farraghju 2011 l'[[Olivetti]] annunziò a so prima tauletta, l'[[Olipad]] 100, muntendu u sistema upirativu Android 2.2 Froyo<ref>{{Cita web|autore = |url = http://www.tecnozoom.it/portatili/olivetti-olipad-100.html|titolo = Olipad 100 - Specifiche Tecniche Tecnozoom|accessu = |editore = |data = }}</ref>. In u [[2024]] e spedizione cummerciale glubale di taulette sò diminuite, dopu à una forte criscenza duvuta principalmente à e chjusure imposte da a pandemia è u prugressu di l'attività di ''smart working'' è di e lezioni da casa. I dati rilevati da IDC anu fattu emerge in u quartu trimestre di u [[2023]] un datu in calata, u peghju da u stessu periodu di u 2016. In u corsu di l'intieru 2023 e spedizione glubale sò state 128,5 milioni d'unità. In tuttu, u calu hè statu di u 20,5%, contru i volumi di l'annu precedente è un volume annuale più bassu da u 2011.<ref>https://www.smartphonology.it/tablet-spedizioni-mai-cosi-male-dal-2011/</ref> == Tipulugie di dispusitivi == E taulette numeriche ponu appartene essenzialmente à trè generazioni: ===Prima generazione: basati nantu à i PC=== [[File:Prestigio_MultiPad_PMP7100C_img_0814.jpg|miniatura|Esempiu di ''internet tablet''.]] Raprisentanu a prima famiglia di e taulette, per questu sò state utilizate tecniche digià cunnisciute in l'ambitu PC è, dunque, l'architetture [[Intel]] X86 cù un sistema upirativu per PC, di regula [[Windows XP Tablet PC Edition]], chì era apposta mudificatu<ref>Beck H ''et al'', ''Business Communication and Technologies in a Changing World'', Macmillan Education Australia, 2009, p 402</ref> per l'utilizazione per via di u schermu.<ref>Haven, Kendall F. ''100 greatest science inventions of all time'', Libraries Unlimited, 2006, p 191</ref> Sti dispusitivi anu una cunnittività cablata è Wi-Fi di tuttu paragonabile à quella di i PC fissi è purtatili, inoltri anu funziunalità derivate da st'ultimi è vinculata da a funziunalità di u schermu tattile cum'è impurtante fonte d'intrata dati, inoltri esattamente cum'è i PC ponu utilizà a [[chiavetta Internet]] per a navigazione per via di a rete mobile o in certi casi soprattuttu per i più ricenti vene dirittamenti integrata in u dispusitivu. Sti dispusitivi sò carattarizati da un'intercumpatibilità è [[interoperabilità]] elevata cù l'[[Urdinatori Persunali]] è e so periferiche relative. Cù e dinuminazione ''internet tablet'', ''web tablet'', ''pad tablet'', ''web-pad'', ''surfpad'' s'intendia inoltri una gamma di dispusitivi cù accessu à [[internet]] studiati apposta nantu à e caratteristiche d'internet è di i media, in u range trà [[personal digital assistant]] (PDA), [[Ultra Mobile PC]] (UMPC) è [[Mobile Internet Device]] (MID);<ref>{{Cita web|http://europe.nokia.com/find-products/nseries|Nokia N serie|urlmortu=x}}</ref> pudianu eseguisce una vasta gamma di sistemi upirativi: certi di i primi prototipi (principiu di u 2000) eranu stati fatti da [[Be Incorporated]] è u so sistema upirativu BeIA, è QNX. Trà l'altri Hewlett-Packard webOS, RIM [[BlackBerry]] Tablet OS (QNX Neutrino), Intel / [[Nokia MeeGo]] (Linux), [[Nokia Maemo]] (Linux), [[Windows CE|Microsoft Windows CE]] per MID. ===Seconda generazione: basati nantu à u smartphone=== [[File:Tablet.jpeg|thumb|[[Google]] [[Nexus 9]]]] Sti dispusitivi di nova cuncepzione anu debuttatu in u 2010, di regula utilizanu micruprocessori basati nantu à architettura ARM è ùn utilizeghjanu micca i sistemi upirativi derivati da u mondu di i PC, ma di i sistemi upirativi apposta pensati cum'è [[Android]], [[iOS]], [[QNX]] ([[BlackBerry]] Tablet OS), [[WebOS]], [[Bada]], [[MeeGo]] ecc. Un'impurtante macrosuddivisione cummerciale di sti dispusitivi: * taulette dutate di modulu [[GSM-R|GSM]] (quellu di e rete telefuniche) ponu utilizà una [[SIM card]] d'un [[operatore telefonicu]] per cunnette si à [[Internet]] o ancu per effettuà è riceve telefunate è [[SMS]] * taulette dutate di sola cunnittività [[WiFi]], sta suluzione attualmente aduttata da u [[BlackBerry PlayBook]] hè caratterizata da u fattu chì per prufittà di a rete mobile utilizeghja un culligamentu [[Tethering]] WiFi cù un [[Telefunu cellulare|cellulare]], in stu casu cù un [[BlackBerry]], mentre chì altri mudelli sò dispunibili ancu in a versione solu WiFi, ma senza nisuna pussibilità di prufittà di a cunnessione mobile. Ste duie suluzione anu vantaghji è svantaghji relativi. I dispusitivi cù cunnittività mobile nativa sò indipendenti in tuttu, ma una volta definitu l'hardware a cunnittività ferma invariata in u tempu; l'agenda, u calendariu è altre funzione devenu esse sempre aghjurnati di modu manuale in casu di sustituzione di u pruprietariu. I dispusitivi chì facenu invece usu di sola rete Wi-Fi è di i culligamenti Tethering, ponu vede un aghjurnamentu di e cunnittività di rete, cunferendu di fattu l'aghjurnabilità di u dispusitivu; tutti i servizii tipichi di a cunnittività mobile sò facilmente è prestu aghjurnabili cù a sustituzione di u pruprietariu, ma devenu per forza di cose esse assuciati à un dispusitivu mobile per esse utilizatu in pienu. Mentre per ciò chì riguarda e funzione chì ùn sò micca cunnesse à a rete mobile anu e stesse caratteristiche di e taulette pure prive di a cunnittività mobile. Sti dispusitivi sò carattarizati da una ridutta intercumpatibilità è interoperabilità cù l'[[urdinatori persunali]] è e so periferiche relative. ===Terza generazione (misti)=== Sti dispusitivi sò muniti di dui o più sistemi upirativi, permettendu d'ottene e funzione software di e duie generazione precedente è eventualmente sò previsti ancu accessorii chì rendinu a tauletta ibrida (pruvista di tastiera rimuovibile) è chì permettenu di ricuperà in parte certe porte di i sistemi di prima generazione.<ref name="a1" /> A prima tauletta di sta generazione chì utilizeghja un unicu sistema upirativu ([[Windows RT]] o [[Windows 8 Pro]]) hè u [[Microsoft Surface]]. == Caratteristiche == * Screnu in alta definizione cù tecnulugia antiriflessu (di solitu à parte si da 7" finu à 13.3") è [[rapportu d'aspettu]] di 16:9 o più raramenti altre cum'è 16:10 * Funzione senza fili per i [[Browser|navigatori in rete]] (cù [[2G]], [[3G]], [[4G]] o Wi-Fi) * Appiecazione per leghje a [[posta elettronica]] è avè accessu à i [[Serviziu di rete suciale|servizii di rete suciale]] * Pussibilità d'utilizazione cum'è [[telefunu cellulare|telefuninu]] ([[SMS|Messaghju]], [[videuchjamata]], altoparlante o auriculari) * [[Videoconferenza]] ([[Skype]], [[FaceTime]], [[Google Chat]] etc.) * Navigazione cù [[GPS]] * Lettura d'[[E-book]], tradiziunali o interattivi è a pussibilità di sceglie l'abbunamentu: ghjurnalieru/settimanale/mensile/annuale di ghjurnali o riviste. * Appiecazione per scaricà (ghjochi, struzzione, utilità) * Pesu intornu à 500&nbsp;g o 1&nbsp;kg * Durata di a batteria finu à 12 ore * Utilizà a [[fotocamera]] tantu anteriore ch'è posteriore per fàfotugrafie, arreghjistrà video è prufittà di i servizii di videuchjamata. == Sviluppu d'appiecazione per taulette elaburatrichi == [[File:Lisciani Mio Tab 2013 interno.jpg|miniatura|Vista interna di a [[scheda madre]] di a stessa tauletta, à quandu cacciatu u fasciame inferiore.]] Certi sistemi upirativi per taulette elaburatrice anu un approcciu à u sviluppu di l'applicazioni definitu ''giardinu muratu'' o più cumunamente "''[[sandbox]]''" i dispusitivi chì seguitanu sta pulitica, per via di restrizzione di tipu appiecativu, impediscenu à l'applicazione o ne rendenu assai difficiule u furtu di dati sensibili. Per indettu l'appiecazione Android sò limitate da u livellu d'astrazione furnitu da l'API, è inoltri sò vinculate da un sistema di permessi chì permette à l'utilizatore di sceglie s'ellu cuncede un certu permessu o nigà lu (dopu à a versione 6.0 Marshmallow). Windows, à parte si da Windows 8, face usu d'una nova piattaforma d'appiecazione, cù un'interfaccia utilizatore apposta studiata per e muderne tipulugie d'urdinatori trà i quali e Taulette, i 2 in 1 è l'All-in-one. St'appiecazione sò di solitu publicate nantu à u Windows Store. == Taulette per i zitelli == [[File:Lisciani Mio Tab 2013.jpg|miniatura|Una tauletta per i zitelli di a Lisciani: Mio Tab ([[2013]]), foto 2022.]] Da u 2012/2013 l'imprese di ghjoculi producenu taulette dedicate à i più chjuchi cù appiecazione è ghjochi educativi per u [[sviluppu infantile]]. Ste taulette ùn anu micca a pussibilità, s'ella ùn hè micca auturizata da u cuntrollu di i parenti, di navigà nantu à internet o di scaricà appiecazione. ==Note== <references/> [[Categoria:Tauletta computer]] t2ejiwrwnpcv4ezphtlkodzcu8y32df Categoria:Tauletta computer 14 27915 407904 2026-11-08T23:57:33Z Fausta Samaritani 15085 nova categuria 407904 wikitext text/x-wiki <br> [[Categoria:Informatica]] hgr2xexfitf3469g2jefn9kjfxprs6p