Wikipedia cowiki https://co.wikipedia.org/wiki/Pagina_maestra MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento 6 di ferraghju 0 1586 407971 404538 2026-11-11T10:39:01Z Fausta Samaritani 15085 file, fix, link 407971 wikitext text/x-wiki {{Ferraghju}} U '''6 di ferraghju''' hè u 37<sup>u</sup> [[ghjornu]] di l'annu in u calendariu gregurianu. Restanu 328 ghjorni à a fine di l'annu (329 sì hè bisestile). == Avenimenti == === In Corsica === * [[1998]]: [[Claude Érignac]], [[Francia|prefettu]] di [[Corsica]], hè assassinatu in [[Aiacciu]]. == Nascite == - [[1778]]: [[Ugo Foscolo]], pueta, scrivanu è autore di teatru talianu.<br> - [[1945]]: [[Bob Marley]], [[musicante]] [[Ghjamaica|ghjamaicanu]].<br> <gallery> Official Portrait of President Ronald Reagan on The Oval Office Patio.jpg|<small>[[Ronald Reagan]] (Ronald Wilson Reagan) (Tampico ([[Illinois]]), 6 di fribaggiu [[1911]] - [[Los Angeles]] ([[California]]), [[5 di ghjugnu]] [[2004]])</small> </gallery> == Morti == - [[1982]]: [[Ben Nicholson]], pittore britannicu.<br> == Celebrazioni == === Santi === ;[[Santa Dorotea]]. [[Santu Paulu Micchi]]. Dorotea era una giovana cristiana di Cesarea di Cappadocia, in [[Turchia]]. Campava à a fine di u [[III sèculu]]. Era stata marturiata attempu à un giovanu avucatu: San Teofilu. Etimolugia: da u gr. "dorôn" (''donu'', ''rigalu'') è "theos" (''Diu''). A' l'urigine era soprattuttu in usu u nome maschile: Doroteu. In Corsica, esse un Doroteu vole dì esse un disgraziatu, un casca è pienghji. Nomi: Diorbhàil, Dodie, Doll (V. Shakespeare: "The Second Part of King Hanri IV), Doortje, Doralicia, Döreken, Doretta, Dorinda, Dorit, Dorotea, Doroteo, Doroteu, Dorothea (V. Goethe: "Hermann und Dorothea), Dorothée, Dorothy (V. Dorothy Carrington, scrittrice), Dörte, Dorthea, Dorthy, Dot, Duredle, Durl, Thea. Paesi è cità: Pescia. U 6 ferraghju, si celebreghja dinù a memoria di i santi ''Paulu Micchi'', un ghjesuitu, ''Petru Battista'', un franciscanu, è cumpagni, crucifissati in Nagasacchi, à u [[Giappone]], u 5 di ferraghju di l'annu [[1597]]. Dece anni nanzu, l'imperatore Taicosama avia interdettu i so stati à i ghjesuiti. Quelli chì ghjeranu culà ricusonu di parte, è l'imperatore ùn fece nunda per scaccialli. Sei anni dopu, issi frati ricevianu in rinforzu una quindecina di franciscani, ghjunti in u paese à l'appiattu. L'imperatore entrò in e furie è dete l'ordine di arrestà tutti i predicadori cristiani è di tumballi. N'anu trovu 24: trè ghjesuiti, sei franciscani è quindeci terziarii di San Francescu. I ghjesuiti eranu Giapponesi, i franciscani, for di unu, eranu spagnoli. U superiore si chjamava Petru Battista. L'anu spassighjati settimane è settimane nant'à carretti, da une cità à l'altra, per intimurisce e pupulazioni. Ghjunti à Nagasacchi, l'anu purtati nantu à una culletta di punta à u mare, è l'anu crucifissati.[https://adecec.net/adecec/santi/02-ferraghju.php] == Ligami esterni == * [http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm] ''Storia di a Corsica''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060728213530/http://musees-de-corse.ifrance.com/storia.htm |date=2006-07-28 }} * [http://adecec.net/almanaccu2007.pdf] Almanaccu Adecec 2007. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070212080119/http://www.adecec.net/almanaccu2007.pdf |date=2007-02-12 }} [[Categoria:Ghjornu di ferraghju| 06]] [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Ferraghju]] m6neyvfrj1pt0j6twn46axnsawqoju6 2 di ghjugnu 0 1703 407968 391411 2026-11-11T10:25:25Z Fausta Samaritani 15085 file, fix, link 407968 wikitext text/x-wiki {{ghjugnu}} U '''2 di ghjugnu''' hè u 153esimu ghjornu (u 154esimu ghjornu s'è l'annata hè bisesta) di u calendariu gregorianu. == Evenimenti == == Nascite == == Morte == <gallery> Maull, Henry (1829-1914) & Polyblank, George Henry (1828-...), London - Garibaldi.jpg|<small>[[Ghjuseppu Garibaldi]] ([[Nizza]], [[4 di lugliu]] [[1807]] - [[A Madalena]], 2 di ghjugnu [[1882]])</small> </gallery> == Celebrazione == === Feste === === I Santi === ;[[Santu Erasimu]]. [[Santu Potinu]] è [[Santa Biandina]]. ''Erasimu'' hè dettu dinù ''Elme'' è ''Telme'' in Francia, ''Elmo'' in Italia, ''Eramu'' è ''Teramu'' in Corsica. Erasimu campava à u [[IV sèculu]]. Vescu d'[[Antiocca]] à l'epica di e persecuzioni di [[Dioclezianu]], si n'andò à fà u rimitu nantu à a muntagna di u [[Libanu]]. Dinunziatu, arrestatu, marturiatu, fù salvatu da un anghjulu chì u guidò versu a pruvincia rumana d'[[Illiria]] è po in a [[Campania]], duv'ellu diventò u vescu di a piccula cità taliana di Formia, vicinu à [[Gaeta]]. Hè mortu marturiatu d'una manera atroce da i Lombardi ariani. Contanu chì, un ghjornu ch'ellu predicava nantu à un battellu, si calò u tonu. A timpesta era terribile ma, sopra à ellu, u celu era porgu è limpidu. Santu Erasimu hè aspessu riprisentatu cù un cabestanu è un canapu avvuglinatu. Dicenu chì u cabestanu hè u strumentu di u so martiriu è u canapu e so stintine. E pitture e più celebre chì riprisentanu u martiriu di u santu sò: quella di Hans Burgkmair à u museu di Monacu di Baviera, quella di Farinati in Verona, è quella di Poussin à u Vaticanu. I ''fochi di sant'Elmu'' sò isse fiaccule chì si vedenu in cima di i maghji di i battelli quand'ellu face u timpurale è chì sò create da l'eletricità atmosferica. Casate: Terami, Terramorsi. Nomi: u nome Teramu vene da l'appicciu di a "t" di Santu cù Eramu. Ghjè un fenomenu linguisticu cunnusciutu. In francese, Saint Elme si scrive dinù Saint Telme. Pensate à certe donne corse chì, vulendu sfrancisà, u lavatoghju u chjamavanu u "lévier". Paesi è cità: Gaeta, Napuli. In Corsica: Bonifaziu, Cervioni, Erbalonga. Prutezzione: donne in partu, marinari. ''Potinu'' è ''Biandina'' facenu parte di i 48 Cristiani marturiati in Lione in l'annu [[177]]. Potinu, vescu di [[Lione]], era u più vechju, avia 90 anni. Biandina, una schjava, era a più giovana. Prutezzione: Biandina hè a santa patrona di e giuvanotte.[https://adecec.net/adecec/santi/06-ghjugnu.php] == In Corsica == == Ligami == * [http://adecec.net/almanaccu2006.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422085036/http://adecec.net/almanaccu2006.pdf |date=2006-04-22 }} L'almanaccu 2006 di l'Adecec. {{mesi}} [[Categoria:Ghjornu di l'annu]] [[Categoria:Ghjugnu]] qkokh6tw4c8pc9zk3aa3nujwgwwpbos Ateni 0 7608 407940 407935 2026-11-10T13:28:46Z Articulivitali 28749 /* Bibliugrafia */ 407940 wikitext text/x-wiki '''Atene''' (in [[grecu mudernu]] Αθήνα, ''Athína'') hè a capitale è a cità a più grande di a [[Grecia]]. A cumuna d'Atene conta circa 643.000 abitanti è si stende nantu à una superficia di 39 km². Hè u capilocu di l'unità periferica d'[[Atene Centrale]] è di a periferia di l'[[Attica]]. L'agglumerazione urbana, chjamata Grande Atene, inchjude dinù u [[Pireu]] è e cumune vicine. Metropula cosmopolita è centru ecunomicu, finanziariu, industriale è culturale di a Grecia, Atene hà una grande impurtanza in [[Europa]] è in u mondu. Hè cunnisciuta soprattuttu cum'è a culla di a [[demucrazia]] è di a civiltà occidentale. In l'antichità, a cità accolse l'accademia di [[Platone]] è u liceu d'[[Aristotele]], è fù a patria di numerosi filosofi, scrittori è omi pulitichi, frà i quali [[Socrate]], [[Pericle]] è [[Sofocle]]. Atene urganizò i [[Ghjochi Olimpichi d'estate di u 2004]] è accolse l'apertura di u novu [[Museu di l'Acropoli d'Atene|Museu di l'Acropoli]] in u [[2009]]. In u [[1985]] fù a prima cità à riceve u titulu di [[Capitale europea di a cultura]]. Trà u [[2018]] è u [[2019]] fù dinù Capitale mundiale di u [[libru]]. U so nome vene da a dea [[Atena]], divinità greca di a savviezza. [[File:Athens Montage L.png|thumb|upright=1.1|Muntaghju di vidute è munimenti d'Atene]] == Geugrafia fisica == === Territoriu === [[File:Attica 06-13 Athens 50 View from Philopappos - Acropolis Hill.jpg|thumb|upright=1.0|L'Acropoli d'Atene vista da a cullina di Filopappos]] Atene si trova in una pianura à u centru di l'Attica. Forma una grande agglumerazione cù u Pireu è numerose cumune vicine. A cità s'allarga da e pendite di u monte [[Parnita]], à u nordu, sin'à a costa è u portu di u Pireu, à u mezupunente. Trà i so sobborghi si trovanu [[Kifisia]] è [[Marousi]] à u nordu, è [[Glyfada]] è [[Palaio Faliro]] à u sudu. === Clima === Atene hà un [[clima]] mediterraneu, cù estati caldi è secchi è inguerni dolci, quandu si cuncentra a maiò parte di e precipitazione. E temperature medie sò vicine à 9 °C di [[ghjennaghju]] è à 27–28 °C di [[lugliu]]. D'estate e temperature massime ponu francà spessu i 34 °C. D'inguernu ponu ghjunghje masse d'aria freta da l'Europa orientale, chì qualchì volta portanu neve. A cità hè una di e più secche d'Europa, cù una precipitazione annuale media di circa 350–400 mm. A catena muntosa di u Pindu pruteghje l'Attica da una parte di e piove chì culpiscenu e regione occidentale di a Grecia. === Isula di calore urbana === A densità di custruzzione, u trafficu è l'attività umane creanu in Atene un forte effettu d'[[isula di calore urbana]]. E temperature ponu esse più alte ch'è in e zone rurale circundante. Stu fenomenu hà effetti nant'à u cunsumu d'energia, u bisognu di rinfriscà l'edifizii è a salute di a pupulazione. == [[Storia d'Atene |Storia]] == I primi segni di presenza umana in a regione d'Atene datanu di u Paleuliticu, è a cità hè stata abitata in modu cuntinuu dapoi parechji millaie d'anni. In l'età micenea, l'Acropoli divintò u centru d'una furtificazione impurtante. In u [[V è a.C.]], durante l'epica classica, Atene diventò una di e cità più putente di u mondu grecu. A cità cunnuscì una grande fiuritura di a filusufia, di u teatru, di l'architettura è di e scienze. Dopu à l'epica antica, passò sottu à parechji puteri, frà i quali l'Imperu Rumanu, l'Imperu Bizantinu è l'Imperu Ottumanu. Dopu à a guerra d'indipendenza greca, Atene diventò a capitale di u novu Statu grecu in u [[XIX sèculu]]. In u [[1896]] accolse a prima edizione di i [[Ghjochi Olimpichi muderni]]. Dopu à a guerra grecoturca di u [[1919]] – [[1922]], a cità accolse parechji rifugiati grechi ghjunti da l'Asia Minore. A pupulazione è l'area urbana criscenu assai dopu à a [[Seconda Guerra Mondiale]], in particulare durante l'[[anni 1950]] è l'[[anni 1960]]. A crescita rapida purtò prublemi di trafficu è d'inquinamentu. Durante l'[[anni 1990]], l'autorità lancionu misure contr'à u smog è migliuronu l'infrastrutture, cù a custruzzione di strade nove, l'allargamentu di a metropolitana è l'apertura di l'[[Aeroportu Internaziunale d'Atene]]. In u [[2004]], a cità urganizò torna i Ghjochi Olimpichi. === Atene in a mitulugia === Sicondu a mitulugia greca, a cità pigliò u so nome da a dea Atena. Atena è [[Puseidone]] vulianu tremindui diventà i prutettori di a cità. Per risolve a lite, pruposenu à l'abitanti un rigalu ognunu: Puseidone fece nasce un cavallu, mentre Atena fece nasce un alivu. L'abitanti scelsenu l'alivu, simbulu di pace è di prudenza, è a cità fù chjamata in onore di a dea. Una tradizione attribuisce a fundazione di Atene à [[Cecrope]], rè miticu raprisentatu à mezu omu è à mezu sarpu. == Munimenti è lochi d'interessu == [[File:Parthenon from west.jpg|thumb|250px|right|U Partenone, tempiu dedicatu à a dea Atena, nant'à l'Acropoli]] Atene hà numerosi munumenti antichi è muderni. Frà i lochi più cunnisciuti si trovanu: * l'[[Acropoli d'Atene]], cù u [[Partenone]]; * u [[Tempiu d'Efestu]] è u [[Tempiu di Zeus Olimpicu]]; * l'[[agora antica d'Atene]], cù a [[Stoà d'Attalu]]; * l'agora rumana, a [[Biblioteca d'Adrianu]] è a [[Torra di i Venti]]; * u [[Teatru di Dionisu]] è l'[[Odeone d'Erode Atticu]]; * u quartiere di [[Plaka (Atene)|Plaka]] è quellu di [[Thissio]]; * a [[Cattedrale metropolitana d'Atene]] è a chjesa di [[Panagia Kapnikarea]]; * l'[[Arcu d'Adrianu]] è a collina di l'[[Areopagu]]; * u [[Giardinu Naziunale d'Atene]] è u monte [[Licabetu]]; * u [[Stadiu Panathinaiko]], ricustruitu per i Ghjochi Olimpichi di u 1896; * a trilugia neoclassica di a via Panepistimiou: a Biblioteca Naziunale, l'Università d'Atene è l'Accademia d'Atene; * u [[Museu di l'Acropoli d'Atene]] è u [[Museu Archeologicu Naziunale d'Atene]]. A cità cunserva dinù parechje edifizii mudernisti custruiti trà a fine di l'[[anni 1920]] è l'[[anni 1930]], in particulare in i quartieri di Kypseli, Exarchia, Kolonaki è Patisia. == Cultura == === Cultura antica === À l'epica classica, Atene fù unu di i centri maiò di a literatura, di a filusufia è di l'arti grechi. Ci camponu o ci travagliavanu i tragediografi [[Eschilu]], [[Sofocle]] è [[Euripide]], u cumediografu [[Aristofane]], i filosofi Socrate, Platone è Aristotele, è i sturiani [[Erodotu]], [[Tucidide]] è [[Senofonte]]. Per via di sta fiuritura culturale, Atene fù chjamata «a scola di l'Ellade». === Istruzzione è ricerca === Atene hè u centru principale di l'istruzzione superiore in Grecia. Frà e so istituzione universitarie si trovanu: {{div col|2}} - l'[[Università Naziunale è Capodistriana d'Atene]];<br> - l'[[Università Tecnica Naziunale d'Atene]];<br> - l'Università Panteion di scienze suciale;<br> - l'[[Università d'Ecunumia è di Cummerciu d'Atene]];<br> - l'Università d'Agricultura d'Atene;<br> - l'Accademia di belli arti d'Atene.<br> {{div col end}} A cità accoglie dinù parechje scole archeologiche straniere, centri di ricerca è biblioteche. A [[Biblioteca Naziunale di Grecia]] hà a so sede in u Centru culturale Stavros Niarchos. === Teatri è musei === [[File:Acropolis Museum in Athens with Acropolis View.jpg|thumb|250px|right|U Museu di l'Acropoli, cù a cullina di l'Acropoli in fondu]] Frà e principale istituzione culturale si trovanu u [[Teatru Naziunale di Grecia]], l'[[Opera Naziunale Greca]] è a sala di cuncerti Megaro Mousikis. Atene pussede numerosi musei, dedicati à parechji periodi storichi è à diverse forme d'arte. Frà i più impurtanti ci sò u Museu di l'Acropoli, u Museu Archeologicu Naziunale, u [[Museu Bizantinu è Cristianu d'Atene]], u [[Museu Benaki]], u Museu d'Arte Cicladica è u Museu Naziunale d'Arte Cuntempuranea. == Ecunumia == Atene hè u principale centru ecunomicu di a Grecia. A cità accoglie a [[Borsa d'Atene]] è a sede di parechje cumpagnie naziunale è internaziunale. U Pireu hè unu di i porti maiò di u Mediterraniu è un centru impurtante di a marina mercantile greca. In a regione di l'Attica si trovanu impieghi in i settori di i servizii, di u cummerciu, di i trasporti, di l'industria è di u turismu. A crisi ecunomica cuminciata in u 2009 hà avutu effetti impurtanti nant'à a cità è nant'à u paese sanu. == Infrastrutture è trasporti == === Trasporti urbani === I trasporti publichi d'Atene includenu a [[Metropolitana d'Atene]], e vie ferrate suburbane, e linee di tram è una vasta rete d'autobus è di filobus. A metropolitana hà trè linee principali è serve dinù u Pireu è l'aeroportu. Parechje stazione espònenu ritruvamenti archeologichi fatti durante a custruzzione di e gallerie. === Porti === I porti principali di a regione sò u [[Pireu]], [[Rafina]] è [[Lavrio]]. U Pireu hè u più impurtante è assicura numerose cunnessione marittime cù l'isule greche. === Strade è autostrade === A cità hè servuta da parechje autostrade è strade di circunvallazione, frà e quale l'Attiki Odos, chì cullega a capitale cù l'aeroportu è e strade versu u nordu è u punente di a Grecia. === Aeroportu === L'[[Aeroportu Internaziunale d'Atene Eleftherios Venizelos]] si trova à livante di a capitale, in u cumunu di Spata-Artemida. Hè cullegatu à Atene da a metropolitana, a via ferrata suburbana è l'autostrada. === Ferrovie === A cità hè servuta da parechje stazione ferruviarie. A stazione principale, cunnisciuta cum'è stazione di Larissa, assicura e cunnessione ferruviarie interurbane è suburbane. Una stazione impurtante d'interscambiu hè quella di Acharnes. == Amministrazione == A cumuna d'Atene copre solu una parte di l'agglumerazione metropolitana, chì s'hè allargata ben aldilà di e cunfine municipale. A cumuna hè divisa in sette distretti, chì includenu quartieri cum'è Plaka, Kolonaki, Exarchia, Kypseli, Pagrati è Petralona. Dopu à a riforma amministrativa greca di u 2010, l'Attica hè una regione amministrativa chì inchjude parechje unità periferiche è cumune. == Sport == [[File:Panathenaic stadium Athens Greece.jpg|thumb|250px|right|U Stadiu Panathinaiko, vistu da a cullina di u Licabetu]] Atene hà una longa storia ligata à u sport. In u 1896 accolse i primi Ghjochi Olimpichi muderni è, in u 2004, a XXVIII Olimpiade. A cità hà dinù accoltu cumpetizione internaziunale d'atletica, di football è di basketball. Frà e principale squadre sportive di a regione si trovanu [[Panathinaikos]], [[AEK Atene]] è [[Olympiacos]], chì hà a so sede in u Pireu. L'impianti sportivi impurtanti includenu u Stadiu Panathinaiko, u Stadiu Olimpicu d'Atene «Spyridon Louis», u Stadiu Karaiskakis è u cumplessu olimpicu OAKA. == Note == <references/> == Bibliugrafia == * {{Template:Fr}} Flacelière, Robert, ''La Vie quotidienne en Grèce au siècle de Périclès'', Parighji, Hachette, cull. « La Vie quotidienne », 1959. * {{Template:Fr}} Mossé, Claude, ''Histoire d'une démocratie : Athènes, des origines à la conquête macédonienne'', Parighji, Seuil, cull. « Points Histoire », 1971. * {{Template:En}} Hurwit, Jeffrey M., ''The Athenian Acropolis: History, Mythology, and Archaeology from the Neolithic Era to the Present'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999. * {{Template:En}} Llewellyn Smith, Michael, ''Athens: A Cultural and Literary History'', Oxford, Signal Books, 2004. * {{Template:It}} Musti, Domenico, ''Storia greca. Linee di sviluppo dall'età micenea all'età romana'', Roma-Bari, Laterza, 2006. * {{Template:It}} Canfora, Luciano, ''Il mondo di Atene'', Roma-Bari, Laterza, 2011. [[Categoria:Cità greca]] [[Categoria:Grecia]] 6ptjth0saru3pxg5vdilug04109tlxe Template:Pagina maestra/Ultimi articuli 10 7624 407956 407873 2026-11-10T18:45:59Z Fausta Samaritani 15085 407956 wikitext text/x-wiki {{Sezzione | titulo = Novi articuli | Identificatore = ultimi articuli | cuntenutu= [[Atletisimu]] – [[Ateisimu]] - [[Tauletta (numerica)]] - [[Armata]] - [[Paul Cézanne]] - [[Apollo 11]] - [[Antichità]] - [[Anarchisimu]] - [[Analisi matematica]] - [[Antarticu]] - [[Amphibia]] – [[Pierre Sanfourche-Laporte]] – [[Ampere]] - [[Zodiacu]] - [[Berthe Morisot]] - [[Yuan]] - [[Zeru]] - [[Zitellu]] - [[Yen]] - [[Testudinidae]] - [[Yangtzè]] - [[Alfred Sisley]] - [[World Wide Web]] - [[Winston Churchill]] - [[Watt]] - [[Bulu abitatu]] - [[Volt]] - [[Volga]] - [[Putere d'acquistu]] - [[Strada di Roma]] - [[Camille Pissarro]] - [[Accidente vasculare cerebrale]] - [[Architittura rumànica]] - [[XX sèculu]] - [[XXI sèculu]] - [[Rumànicu pisanu]] - [[Architettura rumànica in Sardegna]] - [[Architettura barocca]] - [[A Citatella di Bastia]] - [[Chjesa San Ghjuvà di Bastia]] - [[Santa Croce di Bastia]] - [[Lista di e pieve di Corsica]] - [[Prosper Mérimée]] - [[Figuretta]] - [[Discriminazione linguistica]] - [[Eros Ramazzotti]] - [[Charles Aznavour]] - [[Ascensione]] - [[Stella cadente]] - [[Induisimu]] - [[India]] - [[Aleria]] - [[Tarrori è Fantasia]] - [[San'Petru di Panicala]] - [[Scali di u rè d'Aragona]] - [[Ghjuvan Petru Gaffori]] - [[Leonardu Fibonacci]] - [[Tafonu di u Cumpuleddu]] - [[Museu d'Aleria]] - [[Sempre Vivu (sinema)|Sempre vivu]] - [[Ventu in Corsica]] - [[Munimentu di a Terra Sacra in Vignola]] - [[Michael J. Fox]] - [[Isulottu di Gargalu]] - [[Ditonu (Bonifaziu)]] - [[Sprissioni corsi]] - [[Carlu Bonaparte]] - [[Paulina Bonaparte]] - [[Catinacciu di Sartè]] - [[Regnu di Napuli]] - [[Romulu è Remu]] - [[Ponziu Pilatu]] - [[Plutarcu]] - | note = [[Template:Pagina maestra/Ultimi articuli|Mudificà]] }} <noinclude> [[Categoria:Mudellu]] [[Categoria:Principale]] </noinclude> 1qqb5wnmyy02n6jn5lul04g3eqderzr Template:Fr 10 10136 407937 393684 2026-11-10T13:21:51Z Articulivitali 28749 407937 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: 90%;">{{Lingue|fr}}</span><noinclude> [[Categoria:Mudellu]] </noinclude> 58xay1goyk5jot6upx3qagwy5couqt6 Template:En 10 10137 407938 393686 2026-11-10T13:23:24Z Articulivitali 28749 407938 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: 90%;">{{Lingue|en}}</span><noinclude> [[Categoria:Mudellu]] </noinclude> 88xos5uwa2wndoivffqr1o5895thxie Australia 0 13399 407962 389467 2026-11-11T07:01:48Z Articulivitali 28749 407962 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Australia.svg|thumb|right|200px|A bandera di l'Australia]] L''''Australia''', ufficialmente u '''Commonwealth d'Australia''', hè un paese è un cuntinente isulanu di l'[[Oceania]]. Hè u sestu paese di u mondu per via di a superficia è occupa a maiò parte di a massa terrestre di l'Oceania. A so pupulazione hè di circa 27 milioni d'abitanti, cuncintrati soprattuttu in e cità custiere. Situata in l'[[emisferu australe]], l'Australia hè circundata da l'[[Oceanu Indianu]] à punente è à sudu, è da l'[[Oceanu Pacificu]] à levante. U paese cumporta a massa cuntinentale principale, l'isula di [[Tasmania]] è numerose isule più chjuche. Rivendicheghja ancu una parte di l'Antartide, u [[Territoriu Antarticu Australianu]]. L'Australia hè una munarchia custituziunale è una federazione parlamentaria. U capu di Statu hè u rè [[Carlu III]], raprisentatu da un guvernatore generale; u capu di guvernu hè u primu ministru. A capitale hè [[Canberra]], mentre chì [[Sydney]] hè a cità più pupulata. E grande cità includenu dinù [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth]] è [[Adelaide]]. I populi aborigeni è l'abitanti di l'Isule di u Strettu di Torres campanu in Australia dapoi decine di millaie d'anni. A culunisazione britannica cuminciò à a fine di u XVIII seculu, è a federazione australiana fù furmata in u 1901. A sucetà d'oghje hè multiculturale, cù una pupulazione d'urighjine assai diverse. == Etimulugia == [[File:Australia satellite plane.jpg|thumb|right|200px|Vista satellitare di l'Australia]] U nome «Australia» vene da u latinu ''Terra Australis'', vale à dì «terra miridiunale». Nant'à e carte è in l'imaginazione di i geografi europei, ''Terra Australis'' designava una grande terra supposta à u sudu di l'equatore. U nome hè statu adupratu à pocu à pocu per designà u cuntinente cunnisciutu oghje cum'è Australia. À u principiu di u XIX seculu, l'espluratore britannicu [[Matthew Flinders]] cuntribuì à fà cunnosce stu nome cù u so racontu di viaghju ''A Voyage around Terra Australis''. In u 1817, u guvernatore di a culonia di u Novu Galles di u Sud prupose ufficialmente «Australia» cum'è nome di u paese; l'Ammiragliatu britannicu l'aduttò in u 1824. == Storia == === I primi populi === L'antenati di i populi aborigeni ghjunsenu in Australia almenu 50 000 anni fà, è forse ancu prima. I so discendenti svilupponu culture, lingue è cunniscenze di u territoriu assai diverse. L'abitanti di l'Isule di u Strettu di Torres, trà u nordu di u cuntinente è a Nova Guinea, anu una storia è una cultura proprie. Nanzu à l'arrivu di l'Europei, e sucetà indigene campavanu in tutte e regione australiane, adattendu e so pratiche à ambienti assai varii. E tradizione orale, e cerimonie è l'arte anu un postu impurtante in parechje di ste culture. [[File:Aboriginal art Carnarvon Gorge.jpg|thumb|right|250px|Arte rupestre aborigena]] === Esplurazione è culunisazione europea === U navigatore olandese [[Willem Janszoon]] hè cunsideratu u primu Europeu cunnisciutu à avè raghjuntu e coste australiane, in u 1606. In u 1770, l'espluratore britannicu [[James Cook]] rivindicò per a Gran Brittania a costa orientale di u cuntinente. U 26 di ghjennaghju di u 1788, una flotta britannica stabilì una culonia penale in Port Jackson, vicinu à l'oghjinca Sydney. A culunisazione si stese dopu à altre parte di u cuntinente è à Tasmania. E malatie purtate da l'Europei, a cunfiscazione di e terre è e viulenze di a fruntiera caghjunonu gravi danni à e pupulazione indigene. Durante u XX seculu, parechji zitelli aborigeni funu ancu strappati à e so famiglie in u quadru di e pulitiche d'assimilazione, avvenimentu cunnisciutu cum'è a «Generazione arrubata». === Da e culonie à a federazione === U 1u ghjennaghju 1901, e sei culonie britanniche si federonu per furmà u Commonwealth d'Australia. U paese acquistò una più grande indipendenza pulitica à pocu à pocu; l'ultimi ligami custituziunali cù u Regnu Unitu funu eliminati in u 1986. In u referendum di u 1999, l'elettori ricusonu a pruposta di trasfurmà l'Australia in una republica. U paese hè sempre membru di u Commonwealth è ricunnosce u monarca britannicu cum'è rè d'Australia. == Geugrafia == [[File:Australia_relief_map.jpg|thumb|right|250px|Carta fisica di l'Australia]] L'Australia hè cumposta da a massa cuntinentale principale, Tasmania è parechje isule, frà e quale l'Isula di Natale, l'Isule Cocos (Keeling) è l'Isula Norfolk. U so territoriu hè attraversatu da u Tropicu di u Capricornu è hè circundatu da l'oceani Indianu è Pacificu. U paese hè largamente pianu è aridu. À punente si stende un vechju altupianu, cù vaste zone disertiche. À levante, a Grande Catena Divisoria corre à longu di a costa è inchjude l'Alpe australiane. U monte Kosciuszko, altu 2 228 metri, hè a cima più alta di a massa cuntinentale principale. A più cima alta di u territoriu australianu hè u Mawson Peak, nant'à l'Isula Heard. U centru di u paese hè occupatu da l'Outback, una regione interna vasta è pocu pupulata, cù diserti, pianure aride è savane. U massicciu d'[[Uluru]], locu sacru per parechji populi aborigeni, hè unu di i simbuli cunnisciuti di l'Australia. [[File:Uluru Panorama.jpg|thumb|center|500px|Panorama di Uluru à u tramontu]] E regione sittintriunale anu un clima trupicale, mentre chì u sudeste è u sudupunente cunnoscenu un clima più temperatu. E sicchine, e timpeste trupicale è l'incendii di machja sò periculi ricurrenti. U cambiamentu climaticu cuntribuisce à intensificà certi risichi, cumpresi l'onde di calore è l'incendii. === Fiumi è coste === A maiò parte di i fiumi australiani hè corta o hà un flussu irregulare, per via di a sicchina è di l'evapurazione. U sistema di u Murray è di u Darling hè u più impurtante di u paese è ghjoca un rollu maiò in l'irrigazione è l'agricultura. A Grande Barriera Curallina, longu à a costa di u Queensland, hè unu di i più grandi sistemi di scugliere curalline di u mondu. E so ricchezze naturale sò sottumesse à e minacce di u riscaldamentu di l'oceanu, di a polluzione è di l'attività umane. [[File:Great Barrier Reef Cairns Australia.jpg|thumb|center|500px|A Grande Barriera Curallina]] === Flora è fauna === A flora è a fauna australiane sò ricche di spezie endemiche. L'eucalipiti è l'acacie sò trà e piante più caratteristiche. L'Australia hè cunnisciuta pè i so marsupiali, frà i quali u canguru, u koala è u vombatu, è pè i so monotremi, cum'è l'ornitorincu è l'echidna. Si trovanu dinù l'emù, numerose spezie di serpe è parechje spezie di croccudilli. [[File:Red Kangaroos at Sturt National Park NSW.jpg|thumb|right|250px|Canguri rossi in u Parcu Naziunale di Sturt]] [[File:Koala_and_joey.jpg|thumb|right|250px|Koala cù u so picculu]] L'introduzzione di spezie d'altri cuntinenti hà mudificatu certi ecosistemi. U guvernu hà stabilitu parchi naziunali è altre zone prutette per cunservà a biodiversità. == Pulitica è amministrazione == L'Australia hè una munarchia custituziunale parlamentaria è federale. A Custituzione hè entruta in vigore u 1u ghjennaghju 1901. U Parlamentu federale hè cumpostu da u Senatu è da a Camera di i Raprisentanti. U putere esecutivu hè esercitatu da u guvernu, guidatu da u primu ministru. U paese hè divisu in sei Stati è parechji territorii: * [[Australia Meridiunale]] * [[Australia Occidentale]] * [[Galles di u Sud Novu]] * [[Queensland]] * [[Tasmania]] * [[Victoria]] * u Territoriu di u Nordu * u Territoriu di a Capitale Australiana, induve si trova Canberra L'Australia amministra dinù territorii esterni, frà i quali l'Isula Norfolk, l'Isula di Natale, l'Isule Cocos (Keeling) è u Territoriu Antarticu Australianu. == Pupulazione == [[File:SydneyOperaHouse.jpg|thumb|right|250px|L'Opera di Sydney]] A pupulazione australiana hè cuncintrata soprattuttu longu à e coste orientale è meridiunale. Sydney è Melbourne sò e più grande agglumerazione urbane; Brisbane, Perth è Adelaide sò dinù centri impurtanti. Canberra, capitale federale, hè stata custruita à l'iniziu di u XX seculu per risolve a rivalità trà Sydney è Melbourne. L'Australia hè una sucetà multiculturale, furmata da i populi indigeni è da parechje generazione d'immigranti ghjunti da l'Europa, l'Asia è altre parte di u mondu. L'inglese australianu hè a lingua aduprata di manera generale. Si parlanu dinù lingue indigene è lingue purtate da l'immigrazione, frà e quale u mandarinu, l'arabu, u vietnamianu è u talianu. U cristianesimu hè a religione più numerosa, ma a parte di a pupulazione chì ùn dichjara nisuna religione hè cresciuta. U buddisimu, l'islamu, l'induismu è u ghjudaisimu sò praticati dinù. == Ecunumia == L'Australia hà un'ecunumia sviluppata è hè un grande pruduttore è espurtatore di risorse minerarie è energetiche. Si ricaccianu, frà altre cose, ferru, carbone, oru, bauxite, ramu è gasu naturale. U paese esporta dinù prudutti agriculi è animali. L'agricultura è l'allevu occupanu una parte impurtante di u territoriu rurale. Si pruducenu granu, orzu, frutti, vinu è carne; l'allevu di pecure hà una longa storia, in particulare pè a pruduzzione di lana merinu. I servizii, a finanza, l'educazione è u turisimu anu dinù un pesu maiò in l'ecunumia. A minera è l'agricultura ponu avè effetti impurtanti nant'à l'ambiente è nant'à e risorse d'acqua. == Trasporti == E grande cità sò cunnesse da e rete stradale, ferruviarie è aeree. Per via di e distanze assai grande, l'aviò hè impurtante pè i viaghji trà e regione. A linea ferruviaria Indian Pacific cunnetta Sydney à Perth à traversu u cuntinente. In Australia si cunduce à manca. E strade principale liganu e cità custiere, mentre chì parechje strade di l'Outback sò longhe è pocu frequentate. == Cultura == E culture aborigene anu una presenza maiò in a storia è in l'identità australiane. L'arte indigena inchjude pitture rupestri, pitture nant'à curteccia è opere cuntempuranee. U didgeridoo hè unu di i strumenti musicali tradiziunali più cunnisciuti. A cultura australiana hè stata furmata dinù da l'influenze britanniche, europee, asiatiche è di l'altre cumunità immigrate. A literatura, u cinema è a musica australiani anu acquistatu una ricunniscenza internaziunale. Frà l'autori cunnisciuti ci sò Patrick White, premiu Nobel di literatura in u 1973, è u pueta Banjo Paterson. U football australianu, u cricket, u rugby, u tennis è a natazione sò sporti pupulari. L'Australia hà urganizatu i Ghjochi Olimpichi d'estate in Melbourne in u 1956 è in Sydney in u 2000; Brisbane hè prevista per accoglie l'edizione di u 2032. == Festività == E festività naziunale includenu u Capudannu, l'Australia Day u 26 ghjennaghju, l'ANZAC Day u 25 aprile è Natale. L'Australia Day marca l'anniversariu di l'arrivu di a flotta britannica in Port Jackson in u 1788; per parechji indigeni hè dinù una ghjurnata di dolu è di riflessione nant'à a culunisazione. == Riferimenti == * {{En}} Stuart Macintyre, ''A Concise History of Australia'', Cambridge University Press, 2009. * {{En}} Michael Cathcart, ''The Water Dreamers: The Remarkable History of Our Dry Continent'', Text Publishing, 2010. * {{Fr}} Alain Forest, ''L'Australie: Une histoire contemporaine'', Éditions Autrement, 2012. * {{Fr}} Jean-Marc Regnault, ''Géographie de l'Australie'', Presses Universitaires de France, 2008. * {{It}} Alberto Burgio, ''Storia dell'Australia'', Il Mulino, 2015. * {{It}} Marco Armiero, ''Australia: Natura, storia e cultura di un continente unico'', EDT, 2011. == Note== <references/> ==Da vede dinù== *[[Adam Garcia]] *[[Sydney]] [[Categoria:Australia]] [[Categoria:Oceania]] 8z8gur23m0h9yp4crsefewp3qbdo5lu 407963 407962 2026-11-11T07:02:44Z Articulivitali 28749 407963 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Australia.svg|thumb|right|200px|A bandera di l'Australia]] L''''Australia''', ufficialmente u '''Commonwealth d'Australia''', hè un paese è un cuntinente isulanu di l'[[Oceania]]. Hè u sestu paese di u mondu per via di a superficia è occupa a maiò parte di a massa terrestre di l'Oceania. A so pupulazione hè di circa 27 milioni d'abitanti, cuncintrati soprattuttu in e cità custiere. Situata in l'[[emisferu australe]], l'Australia hè circundata da l'[[Oceanu Indianu]] à punente è à sudu, è da l'[[Oceanu Pacificu]] à levante. U paese cumporta a massa cuntinentale principale, l'isula di [[Tasmania]] è numerose isule più chjuche. Rivendicheghja ancu una parte di l'Antartide, u [[Territoriu Antarticu Australianu]]. L'Australia hè una munarchia custituziunale è una federazione parlamentaria. U capu di Statu hè u rè [[Carlu III]], raprisentatu da un guvernatore generale; u capu di guvernu hè u primu ministru. A capitale hè [[Canberra]], mentre chì [[Sydney]] hè a cità più pupulata. E grande cità includenu dinù [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth]] è [[Adelaide]]. I populi aborigeni è l'abitanti di l'Isule di u Strettu di Torres campanu in Australia dapoi decine di millaie d'anni. A culunisazione britannica cuminciò à a fine di u XVIII seculu, è a federazione australiana fù furmata in u 1901. A sucetà d'oghje hè multiculturale, cù una pupulazione d'urighjine assai diverse. == Etimulugia == [[File:Australia satellite plane.jpg|thumb|right|200px|Vista satellitare di l'Australia]] U nome «Australia» vene da u latinu ''Terra Australis'', vale à dì «terra miridiunale». Nant'à e carte è in l'imaginazione di i geografi europei, ''Terra Australis'' designava una grande terra supposta à u sudu di l'equatore. U nome hè statu adupratu à pocu à pocu per designà u cuntinente cunnisciutu oghje cum'è Australia. À u principiu di u XIX seculu, l'espluratore britannicu [[Matthew Flinders]] cuntribuì à fà cunnosce stu nome cù u so racontu di viaghju ''A Voyage around Terra Australis''. In u 1817, u guvernatore di a culonia di u Novu Galles di u Sud prupose ufficialmente «Australia» cum'è nome di u paese; l'Ammiragliatu britannicu l'aduttò in u 1824. == Storia == === I primi populi === L'antenati di i populi aborigeni ghjunsenu in Australia almenu 50 000 anni fà, è forse ancu prima. I so discendenti svilupponu culture, lingue è cunniscenze di u territoriu assai diverse. L'abitanti di l'Isule di u Strettu di Torres, trà u nordu di u cuntinente è a Nova Guinea, anu una storia è una cultura proprie. Nanzu à l'arrivu di l'Europei, e sucetà indigene campavanu in tutte e regione australiane, adattendu e so pratiche à ambienti assai varii. E tradizione orale, e cerimonie è l'arte anu un postu impurtante in parechje di ste culture. [[File:Aboriginal art Carnarvon Gorge.jpg|thumb|right|250px|Arte rupestre aborigena]] === Esplurazione è culunisazione europea === U navigatore olandese [[Willem Janszoon]] hè cunsideratu u primu Europeu cunnisciutu à avè raghjuntu e coste australiane, in u 1606. In u 1770, l'espluratore britannicu [[James Cook]] rivindicò per a Gran Brittania a costa orientale di u cuntinente. U 26 di ghjennaghju di u 1788, una flotta britannica stabilì una culonia penale in Port Jackson, vicinu à l'oghjinca Sydney. A culunisazione si stese dopu à altre parte di u cuntinente è à Tasmania. E malatie purtate da l'Europei, a cunfiscazione di e terre è e viulenze di a fruntiera caghjunonu gravi danni à e pupulazione indigene. Durante u XX seculu, parechji zitelli aborigeni funu ancu strappati à e so famiglie in u quadru di e pulitiche d'assimilazione, avvenimentu cunnisciutu cum'è a «Generazione arrubata». === Da e culonie à a federazione === U 1u ghjennaghju 1901, e sei culonie britanniche si federonu per furmà u Commonwealth d'Australia. U paese acquistò una più grande indipendenza pulitica à pocu à pocu; l'ultimi ligami custituziunali cù u Regnu Unitu funu eliminati in u 1986. In u referendum di u 1999, l'elettori ricusonu a pruposta di trasfurmà l'Australia in una republica. U paese hè sempre membru di u Commonwealth è ricunnosce u monarca britannicu cum'è rè d'Australia. == Geugrafia == [[File:Australia_relief_map.jpg|thumb|right|250px|Carta fisica di l'Australia]] L'Australia hè cumposta da a massa cuntinentale principale, Tasmania è parechje isule, frà e quale l'Isula di Natale, l'Isule Cocos (Keeling) è l'Isula Norfolk. U so territoriu hè attraversatu da u Tropicu di u Capricornu è hè circundatu da l'oceani Indianu è Pacificu. U paese hè largamente pianu è aridu. À punente si stende un vechju altupianu, cù vaste zone disertiche. À levante, a Grande Catena Divisoria corre à longu di a costa è inchjude l'Alpe australiane. U monte Kosciuszko, altu 2 228 metri, hè a cima più alta di a massa cuntinentale principale. A più cima alta di u territoriu australianu hè u Mawson Peak, nant'à l'Isula Heard. U centru di u paese hè occupatu da l'Outback, una regione interna vasta è pocu pupulata, cù diserti, pianure aride è savane. U massicciu d'[[Uluru]], locu sacru per parechji populi aborigeni, hè unu di i simbuli cunnisciuti di l'Australia. [[File:Uluru Panorama.jpg|thumb|center|500px|Panorama di Uluru à u tramontu]] E regione sittintriunale anu un clima trupicale, mentre chì u sudeste è u sudupunente cunnoscenu un clima più temperatu. E sicchine, e timpeste trupicale è l'incendii di machja sò periculi ricurrenti. U cambiamentu climaticu cuntribuisce à intensificà certi risichi, cumpresi l'onde di calore è l'incendii. === Fiumi è coste === A maiò parte di i fiumi australiani hè corta o hà un flussu irregulare, per via di a sicchina è di l'evapurazione. U sistema di u Murray è di u Darling hè u più impurtante di u paese è ghjoca un rollu maiò in l'irrigazione è l'agricultura. A Grande Barriera Curallina, longu à a costa di u Queensland, hè unu di i più grandi sistemi di scugliere curalline di u mondu. E so ricchezze naturale sò sottumesse à e minacce di u riscaldamentu di l'oceanu, di a polluzione è di l'attività umane. [[File:Great Barrier Reef Cairns Australia.jpg|thumb|center|500px|A Grande Barriera Curallina]] === Flora è fauna === A flora è a fauna australiane sò ricche di spezie endemiche. L'eucalipiti è l'acacie sò trà e piante più caratteristiche. L'Australia hè cunnisciuta pè i so marsupiali, frà i quali u canguru, u koala è u vombatu, è pè i so monotremi, cum'è l'ornitorincu è l'echidna. Si trovanu dinù l'emù, numerose spezie di serpe è parechje spezie di croccudilli. [[File:Red Kangaroos at Sturt National Park NSW.jpg|thumb|right|250px|Canguri rossi in u Parcu Naziunale di Sturt]] [[File:Koala_and_joey.jpg|thumb|right|250px|Koala cù u so chjucu]] L'introduzzione di spezie d'altri cuntinenti hà mudificatu certi ecosistemi. U guvernu hà stabilitu parchi naziunali è altre zone prutette per cunservà a biodiversità. == Pulitica è amministrazione == L'Australia hè una munarchia custituziunale parlamentaria è federale. A Custituzione hè entruta in vigore u 1u ghjennaghju 1901. U Parlamentu federale hè cumpostu da u Senatu è da a Camera di i Raprisentanti. U putere esecutivu hè esercitatu da u guvernu, guidatu da u primu ministru. U paese hè divisu in sei Stati è parechji territorii: * [[Australia Meridiunale]] * [[Australia Occidentale]] * [[Galles di u Sud Novu]] * [[Queensland]] * [[Tasmania]] * [[Victoria]] * u Territoriu di u Nordu * u Territoriu di a Capitale Australiana, induve si trova Canberra L'Australia amministra dinù territorii esterni, frà i quali l'Isula Norfolk, l'Isula di Natale, l'Isule Cocos (Keeling) è u Territoriu Antarticu Australianu. == Pupulazione == [[File:SydneyOperaHouse.jpg|thumb|right|250px|L'Opera di Sydney]] A pupulazione australiana hè cuncintrata soprattuttu longu à e coste orientale è meridiunale. Sydney è Melbourne sò e più grande agglumerazione urbane; Brisbane, Perth è Adelaide sò dinù centri impurtanti. Canberra, capitale federale, hè stata custruita à l'iniziu di u XX seculu per risolve a rivalità trà Sydney è Melbourne. L'Australia hè una sucetà multiculturale, furmata da i populi indigeni è da parechje generazione d'immigranti ghjunti da l'Europa, l'Asia è altre parte di u mondu. L'inglese australianu hè a lingua aduprata di manera generale. Si parlanu dinù lingue indigene è lingue purtate da l'immigrazione, frà e quale u mandarinu, l'arabu, u vietnamianu è u talianu. U cristianesimu hè a religione più numerosa, ma a parte di a pupulazione chì ùn dichjara nisuna religione hè cresciuta. U buddisimu, l'islamu, l'induismu è u ghjudaisimu sò praticati dinù. == Ecunumia == L'Australia hà un'ecunumia sviluppata è hè un grande pruduttore è espurtatore di risorse minerarie è energetiche. Si ricaccianu, frà altre cose, ferru, carbone, oru, bauxite, ramu è gasu naturale. U paese esporta dinù prudutti agriculi è animali. L'agricultura è l'allevu occupanu una parte impurtante di u territoriu rurale. Si pruducenu granu, orzu, frutti, vinu è carne; l'allevu di pecure hà una longa storia, in particulare pè a pruduzzione di lana merinu. I servizii, a finanza, l'educazione è u turisimu anu dinù un pesu maiò in l'ecunumia. A minera è l'agricultura ponu avè effetti impurtanti nant'à l'ambiente è nant'à e risorse d'acqua. == Trasporti == E grande cità sò cunnesse da e rete stradale, ferruviarie è aeree. Per via di e distanze assai grande, l'aviò hè impurtante pè i viaghji trà e regione. A linea ferruviaria Indian Pacific cunnetta Sydney à Perth à traversu u cuntinente. In Australia si cunduce à manca. E strade principale liganu e cità custiere, mentre chì parechje strade di l'Outback sò longhe è pocu frequentate. == Cultura == E culture aborigene anu una presenza maiò in a storia è in l'identità australiane. L'arte indigena inchjude pitture rupestri, pitture nant'à curteccia è opere cuntempuranee. U didgeridoo hè unu di i strumenti musicali tradiziunali più cunnisciuti. A cultura australiana hè stata furmata dinù da l'influenze britanniche, europee, asiatiche è di l'altre cumunità immigrate. A literatura, u cinema è a musica australiani anu acquistatu una ricunniscenza internaziunale. Frà l'autori cunnisciuti ci sò Patrick White, premiu Nobel di literatura in u 1973, è u pueta Banjo Paterson. U football australianu, u cricket, u rugby, u tennis è a natazione sò sporti pupulari. L'Australia hà urganizatu i Ghjochi Olimpichi d'estate in Melbourne in u 1956 è in Sydney in u 2000; Brisbane hè prevista per accoglie l'edizione di u 2032. == Festività == E festività naziunale includenu u Capudannu, l'Australia Day u 26 ghjennaghju, l'ANZAC Day u 25 aprile è Natale. L'Australia Day marca l'anniversariu di l'arrivu di a flotta britannica in Port Jackson in u 1788; per parechji indigeni hè dinù una ghjurnata di dolu è di riflessione nant'à a culunisazione. == Riferimenti == * {{En}} Stuart Macintyre, ''A Concise History of Australia'', Cambridge University Press, 2009. * {{En}} Michael Cathcart, ''The Water Dreamers: The Remarkable History of Our Dry Continent'', Text Publishing, 2010. * {{Fr}} Alain Forest, ''L'Australie: Une histoire contemporaine'', Éditions Autrement, 2012. * {{Fr}} Jean-Marc Regnault, ''Géographie de l'Australie'', Presses Universitaires de France, 2008. * {{It}} Alberto Burgio, ''Storia dell'Australia'', Il Mulino, 2015. * {{It}} Marco Armiero, ''Australia: Natura, storia e cultura di un continente unico'', EDT, 2011. == Note== <references/> ==Da vede dinù== *[[Adam Garcia]] *[[Sydney]] [[Categoria:Australia]] [[Categoria:Oceania]] q4zbqi1vejfjjbdhwzytjkg2hcr19na 407964 407963 2026-11-11T10:00:56Z Articulivitali 28749 407964 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Australia.svg|thumb|right|200px|A bandera di l'Australia]] L''''Australia''', ufficialmente u '''Commonwealth d'Australia''', hè un paese è un cuntinente isulanu di l'[[Oceania]]. Hè u sestu paese di u mondu per via di a superficia è occupa a maiò parte di a massa terrestre di l'Oceania. A so pupulazione hè di circa 27 milioni d'abitanti, cuncintrati soprattuttu in e cità custiere. Situata in l'[[emisferu australe]], l'Australia hè circundata da l'[[Oceanu Indianu]] à punente è à sudu, è da l'[[Oceanu Pacificu]] à levante. U paese cumporta a massa cuntinentale principale, l'isula di [[Tasmania]] è numerose isule più chjuche. Rivendicheghja ancu una parte di l'Antartide, u [[Territoriu Antarticu Australianu]]. L'Australia hè una munarchia custituziunale è una federazione parlamentaria. U capu di Statu hè u rè [[Carlu III]], raprisentatu da un guvernatore generale; u capu di guvernu hè u primu ministru. A capitale hè [[Canberra]], mentre chì [[Sydney]] hè a cità più pupulata. E grande cità includenu dinù [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth]] è [[Adelaide]]. I populi aborigeni è l'abitanti di l'Isule di u Strettu di Torres campanu in Australia dapoi decine di millaie d'anni. A culunisazione britannica cuminciò à a fine di u XVIII seculu, è a federazione australiana fù furmata in u 1901. A sucetà d'oghje hè multiculturale, cù una pupulazione d'urighjine assai diverse. == Etimulugia == [[File:Australia satellite plane.jpg|thumb|right|200px|Vista satellitare di l'Australia]] U nome «Australia» vene da u latinu ''Terra Australis'', vale à dì «terra miridiunale». Nant'à e carte è in l'imaginazione di i geografi europei, ''Terra Australis'' designava una grande terra supposta à u sudu di l'equatore. U nome hè statu adupratu à pocu à pocu per designà u cuntinente cunnisciutu oghje cum'è Australia. À u principiu di u XIX seculu, l'espluratore britannicu [[Matthew Flinders]] cuntribuì à fà cunnosce stu nome cù u so racontu di viaghju ''A Voyage around Terra Australis''. In u 1817, u guvernatore di a culonia di u Novu Galles di u Sud prupose ufficialmente «Australia» cum'è nome di u paese; l'Ammiragliatu britannicu l'aduttò in u 1824. == Storia == === I primi populi === L'antenati di i populi aborigeni ghjunsenu in Australia almenu 50 000 anni fà, è forse ancu prima. I so discendenti svilupponu culture, lingue è cunniscenze di u territoriu assai diverse. L'abitanti di l'Isule di u Strettu di Torres, trà u nordu di u cuntinente è a Nova Guinea, anu una storia è una cultura proprie. Nanzu à l'arrivu di l'Europei, e sucetà indigene campavanu in tutte e regione australiane, adattendu e so pratiche à ambienti assai varii. E tradizione orale, e cerimonie è l'arte anu un postu impurtante in parechje di ste culture. [[File:Aboriginal art Carnarvon Gorge.jpg|thumb|right|250px|Arte rupestre aborigena]] === Esplurazione è culunisazione europea === U navigatore olandese [[Willem Janszoon]] hè cunsideratu u primu Europeu cunnisciutu à avè raghjuntu e coste australiane, in u 1606. In u 1770, l'espluratore britannicu [[James Cook]] rivindicò per a Gran Brittania a costa orientale di u cuntinente. U 26 di ghjennaghju di u 1788, una flotta britannica stabilì una culonia penale in Port Jackson, vicinu à l'oghjinca Sydney. A culunisazione si stese dopu à altre parte di u cuntinente è à Tasmania. E malatie purtate da l'Europei, a cunfiscazione di e terre è e viulenze di a fruntiera caghjunonu gravi danni à e pupulazione indigene. Durante u XX seculu, parechji zitelli aborigeni funu ancu strappati à e so famiglie in u quadru di e pulitiche d'assimilazione, avvenimentu cunnisciutu cum'è a «Generazione arrubata». === Da e culonie à a federazione === U 1u ghjennaghju 1901, e sei culonie britanniche si federonu per furmà u Commonwealth d'Australia. U paese acquistò una più grande indipendenza pulitica à pocu à pocu; l'ultimi ligami custituziunali cù u Regnu Unitu funu eliminati in u 1986. In u referendum di u 1999, l'elettori ricusonu a pruposta di trasfurmà l'Australia in una republica. U paese hè sempre membru di u Commonwealth è ricunnosce u monarca britannicu cum'è rè d'Australia. == Geugrafia == [[File:Australia_relief_map.jpg|thumb|right|250px|Carta fisica di l'Australia]] L'Australia hè cumposta da a massa cuntinentale principale, Tasmania è parechje isule, frà e quale l'Isula di Natale, l'Isule Cocos (Keeling) è l'Isula Norfolk. U so territoriu hè attraversatu da u Tropicu di u Capricornu è hè circundatu da l'oceani Indianu è Pacificu. U paese hè largamente pianu è aridu. À punente si stende un vechju altupianu, cù vaste zone disertiche. À levante, a Grande Catena Divisoria corre à longu di a costa è inchjude l'Alpe australiane. U monte Kosciuszko, altu 2 228 metri, hè a cima più alta di a massa cuntinentale principale. A più cima alta di u territoriu australianu hè u Mawson Peak, nant'à l'Isula Heard. U centru di u paese hè occupatu da l'Outback, una regione interna vasta è pocu pupulata, cù diserti, pianure aride è savane. U massicciu d'[[Uluru]], locu sacru per parechji populi aborigeni, hè unu di i simbuli cunnisciuti di l'Australia. [[File:Uluru Panorama.jpg|thumb|center|500px|Panorama di Uluru à u tramontu]] E regione sittintriunale anu un clima trupicale, mentre chì u sudeste è u sudupunente cunnoscenu un clima più temperatu. E sicchine, e timpeste trupicale è l'incendii di machja sò periculi ricurrenti. U cambiamentu climaticu cuntribuisce à intensificà certi risichi, cumpresi l'onde di calore è l'incendii. === Fiumi è coste === A maiò parte di i fiumi australiani hè corta o hà un flussu irregulare, per via di a sicchina è di l'evapurazione. U sistema di u Murray è di u Darling hè u più impurtante di u paese è ghjoca un rollu maiò in l'irrigazione è l'agricultura. A Grande Barriera Curallina, longu à a costa di u Queensland, hè unu di i più grandi sistemi di scugliere curalline di u mondu. E so ricchezze naturale sò sottumesse à e minacce di u riscaldamentu di l'oceanu, di a polluzione è di l'attività umane. [[File:Great Barrier Reef Cairns Australia.jpg|thumb|center|500px|A Grande Barriera Curallina]] === Flora è fauna === A flora è a fauna australiane sò ricche di spezie endemiche. L'eucalipiti è l'acacie sò trà e piante più caratteristiche. L'Australia hè cunnisciuta pè i so marsupiali, frà i quali u canguru, u koala è u vombatu, è pè i so monotremi, cum'è l'ornitorincu è l'echidna. Si trovanu dinù l'emù, numerose spezie di serpe è parechje spezie di croccudilli. [[File:Red Kangaroos at Sturt National Park NSW.jpg|thumb|right|250px|Canguri rossi in u Parcu Naziunale di Sturt]] [[File:Koala_and_joey.jpg|thumb|right|250px|Koala cù u so chjucu]] L'introduzzione di spezie d'altri cuntinenti hà mudificatu certi ecosistemi. U guvernu hà stabilitu parchi naziunali è altre zone prutette per cunservà a biodiversità. == Pulitica è amministrazione == L'Australia hè una munarchia custituziunale parlamentaria è federale. A Custituzione hè entruta in vigore u 1u ghjennaghju 1901. U Parlamentu federale hè cumpostu da u Senatu è da a Camera di i Raprisentanti. U putere esecutivu hè esercitatu da u guvernu, guidatu da u primu ministru. U paese hè divisu in sei Stati è parechji territorii: * [[Australia Meridiunale]] * [[Australia Occidentale]] * [[Galles di u Sud Novu]] * [[Queensland]] * [[Tasmania]] * [[Victoria]] * u Territoriu di u Nordu * u Territoriu di a Capitale Australiana, induve si trova Canberra L'Australia amministra dinù territorii esterni, frà i quali l'Isula Norfolk, l'Isula di Natale, l'Isule Cocos (Keeling) è u Territoriu Antarticu Australianu. == Pupulazione == A pupulazione australiana hè cuncintrata soprattuttu longu à e coste orientale è meridiunale. Sydney è Melbourne sò e più grande agglumerazione urbane; Brisbane, Perth è Adelaide sò dinù centri impurtanti. Canberra, capitale federale, hè stata custruita à l'iniziu di u XX seculu per risolve a rivalità trà Sydney è Melbourne. L'Australia hè una sucetà multiculturale, furmata da i populi indigeni è da parechje generazione d'immigranti ghjunti da l'Europa, l'Asia è altre parte di u mondu. L'inglese australianu hè a lingua aduprata di manera generale. Si parlanu dinù lingue indigene è lingue purtate da l'immigrazione, frà e quale u mandarinu, l'arabu, u vietnamianu è u talianu. U cristianesimu hè a religione più numerosa, ma a parte di a pupulazione chì ùn dichjara nisuna religione hè cresciuta. U buddisimu, l'islamu, l'induismu è u ghjudaisimu sò praticati dinù. == Ecunumia == [[File:SydneyOperaHouse.jpg|thumb|right|250px|L'Opera di Sydney]] L'Australia hà un'ecunumia sviluppata è hè un grande pruduttore è espurtatore di risorse minerarie è energetiche. Si ricaccianu, frà altre cose, ferru, carbone, oru, bauxite, ramu è gasu naturale. U paese esporta dinù prudutti agriculi è animali. L'agricultura è l'allevu occupanu una parte impurtante di u territoriu rurale. Si pruducenu granu, orzu, frutti, vinu è carne; l'allevu di pecure hà una longa storia, in particulare pè a pruduzzione di lana merinu. I servizii, a finanza, l'educazione è u turisimu anu dinù un pesu maiò in l'ecunumia. A minera è l'agricultura ponu avè effetti impurtanti nant'à l'ambiente è nant'à e risorse d'acqua. == Trasporti == E grande cità sò cunnesse da e rete stradale, ferruviarie è aeree. Per via di e distanze assai grande, l'aviò hè impurtante pè i viaghji trà e regione. A linea ferruviaria Indian Pacific cunnetta Sydney à Perth à traversu u cuntinente. In Australia si cunduce à manca. E strade principale liganu e cità custiere, mentre chì parechje strade di l'Outback sò longhe è pocu frequentate. == Cultura == E culture aborigene anu una presenza maiò in a storia è in l'identità australiane. L'arte indigena inchjude pitture rupestri, pitture nant'à curteccia è opere cuntempuranee. U didgeridoo hè unu di i strumenti musicali tradiziunali più cunnisciuti. A cultura australiana hè stata furmata dinù da l'influenze britanniche, europee, asiatiche è di l'altre cumunità immigrate. A literatura, u cinema è a musica australiani anu acquistatu una ricunniscenza internaziunale. Frà l'autori cunnisciuti ci sò Patrick White, premiu Nobel di literatura in u 1973, è u pueta Banjo Paterson. U football australianu, u cricket, u rugby, u tennis è a natazione sò sporti pupulari. L'Australia hà urganizatu i Ghjochi Olimpichi d'estate in Melbourne in u 1956 è in Sydney in u 2000; Brisbane hè prevista per accoglie l'edizione di u 2032. == Festività == E festività naziunale includenu u Capudannu, l'Australia Day u 26 ghjennaghju, l'ANZAC Day u 25 aprile è Natale. L'Australia Day marca l'anniversariu di l'arrivu di a flotta britannica in Port Jackson in u 1788; per parechji indigeni hè dinù una ghjurnata di dolu è di riflessione nant'à a culunisazione. == Riferimenti == * {{En}} Stuart Macintyre, ''A Concise History of Australia'', Cambridge University Press, 2009. * {{En}} Michael Cathcart, ''The Water Dreamers: The Remarkable History of Our Dry Continent'', Text Publishing, 2010. * {{Fr}} Alain Forest, ''L'Australie: Une histoire contemporaine'', Éditions Autrement, 2012. * {{Fr}} Jean-Marc Regnault, ''Géographie de l'Australie'', Presses Universitaires de France, 2008. * {{It}} Alberto Burgio, ''Storia dell'Australia'', Il Mulino, 2015. * {{It}} Marco Armiero, ''Australia: Natura, storia e cultura di un continente unico'', EDT, 2011. == Note== <references/> ==Da vede dinù== *[[Adam Garcia]] *[[Sydney]] [[Categoria:Australia]] [[Categoria:Oceania]] kgt2qql06cgoj4g0e0haaljsm46y87t Gaiu Giuliu Cesare 0 14844 407979 399551 2026-11-11T11:43:11Z Fausta Samaritani 15085 link, fix, da rivedè 407979 wikitext text/x-wiki [[File:Julii Caesaris quae exstant.tif|thumb|C. Iulii Caesaris quae extant, 1678]] Gaiu '''Ghjuliu Cesaru''' (in latinu ''Gaius Iulius Caesar'', pronuncia classica; in l'epigrafie C·IVLIVS·C·F·CAESAR è DIVVS IVLIVS; in grecu anticu: Γάϊος Ἰούλιος Καῖσαρ, Gáïos Iúlios Kaîsar; Roma, u [[13 di lugliu]] [[101 a.C.]] o u [[12 di lugliu]] [[100 a.C.]] – Roma, u [[15 di marzu]] [[44 a.C.]]) fù un generale, pulìticu, storicu, cònsulu, dittatore, pontefice massimu, oratore è scrittore rumanu, cunsideratu cum'è unu di i personaghji i più impurtanti è influenti di a storia. <ref>’Ss'articulu pruvene in parte da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> Ebbe un rollu fundamintale in a transizione di u sistema di guvernu da a forma ripublicana à quella imperiale. Fù ''dictator'' di Roma à a fine di u [[49 a.C.]], in u [[47 a.C.]], in u [[46 a.C.]], cù una carica di dece anni è da u 44 a.C. cum'è dittatore perpetuu, è per quessa cunsideratu da Svetoniu u prima di i dodici Cesari, divintendu dopu sinonimu d'imperatore rumanu. Cù a cunquista di a [[Gallia]] allargò u duminiu di a ''Res Publica Rumana'', finu à l'[[Oceanu Atlanticu]] è u [[Renu]]; purtò l'armata rumana à invadisce per a prima volta a Britannia è a Germania è à cumbatte in Spagna, Grecia, Egittu, Ponto (attuale Anatulia nordorientale) è Africa. U prima triumviratu, l'accordu privatu per sparte si u putere cù [[Gneu Pompeu Magnu]] è [[Marcu Liciniu Crassu]] Dive, marcò l'iniziu di a so ascesa. Sicondu l'accordu, Cesaru seria statu elettu consulu cù u sustegnu pulìticu di Pompeu è finanzariu di Crassu; in iscambiu, una volta consulu , averia ratificatu i pruvedimenti presi in Oriente da Pompeu, cuncessu e terre à i so veterani, è messu in campu riforme à favore di a classa equestre per Crassu. Cù u rinnovu di u triumviratu, à Lucca in u [[56 a.C.]], fù ricunfirmatu proconsulu in Gallia Cisalpina (è in l'Illiricu sittintriunale), Gallia Narbonense è Gallia Comata. Dopu à a morte di Crassu, cascatu contr'à i Parti (Carre, [[53 a.C.]]), Cesaru si scuntrò cù Pompeu è a fazzione di l'optimates, per u cuntrollu di u Statu. In u 49 a.C., di ritornu da a Gallia, guidò e so legioni à traversu u [[Rubicone]] (annantu à a linea di u quale, in l'[[81 a.C.]], [[Luciu Corneliu Silla]] avia spostu u cunfini di u pomeriu di a cità) è scatinò a guerra civile (pronuncendu e celebre parolle «Alea iacta est»). Vincì Pompeu à Farsalu (48 a.C.) è dopu l'altri optimates, frà i quali Catone l'Uticense, in Africa è in Spagna, divintendu capu indiscutitu di Roma. Cù a presa di a dittatura à vita, deti principiu à un prucessu di riforma radicale di a sucetà è di a pulìtica rumana, assicurendu si un putere assulutu annantu à a Ripublica. A so azzione pruvucò a reazzione di i cunsirvatori, sin'à chì un gruppu di senatori, guidatu da [[Marcu Ghjuniu Brutu]], [[Gaiu Cassiu Longinu]] è [[Decimu Brutu]], tramò contr'ad ellu, tumbendu lu à l'Idi di marzu di u 44 a.C. (15 marzu 44). In u [[42 a.C.]], solu dui anni dopu à u so assassiniu, u Senatu u divinizò ufficialmente, elevendu lu à u statutu di divinità. L'eredità rifurmatrice è storica di Cesaru fù raccolta dopu da Ottavianu, u so pronipote è figliolu aduttivu. E campagne militare è l’azzione pulìtiche di Cesaru sò cuntate da ellu stessu in terza persona in i ''Commentarii de bello Gallico'' è in i ''Cummentarii de bello civili''. Numerose nutizie annantu à a so vita si trovanu in i scritti d'Appianu d'Alessandria, Svetoniu, Plutarcu, Cassiu Dione è Strabone. Altre infurmazione si ponu truvà in l'opere d'autori di u so tempu, cum'è in e lettere è l'urazione di u so rivale pulìticu [[Cicerone]], in e puisie di [[Catullu]] è in i scritti storichi di [[Sallustiu]]. == Aspettu fisicu == [[File:Julius Caesar Coustou Louvre MR1798.jpg|thumb|A statua di Ghjuliu Cesaru, fatta in u 1696 da u scultore francese Nicolas Coustou è oghje esposta in u Museiu di u Louvre.]] Una descrizzione precisa di l'aspettu fisicu di Cesaru fù scritta da Svetoniu, in u ''De vita Caesarum'': «Cesaru era d’una alta statura è ben furmatu, avia una pelle chjara, a faccia piena è l’ochji neri è vivi. Era in bona salute, ma in l’ultimi tempi era à spessu vittima di svenimenti è di sunniacci notturni; in l’eserciziu di e so funzione, hè accadutu duie volte ch'ellu avissi una crisa d’epilessia. In a cura di u so corpu era abbastanza meticulosu finu à taglià si i capelli è rasà si cun diligenza, ma ancu à spilà si, cosa chì certi li rimpruveravanu. Tullerava male u difettu di a calvizia per a quale fù à spessu burlatu è disprezzatu, è per quessa era abituatu à cullà da a cima di a testa i pochi capelli chì li firmavanu. Frà tutti l’onori chì u populu è u senatu li decretonu, in fatti, ùn ne ricevete o ùn ne abusò mai unu più vulenteri ch’è u dirittu di purtà sempre una curona d'alloru. Dicenu ch'ellu era ancu curatu in u vestitu: purtava infatti un laticlaviu frangiatu finu à e mane è si stringhjia sempre sopra cun una cintura assai lenta. [...] Parechji l’anu discrittu cum’è estremamente bramosu di lussu è d’eleganza.» (Svetoniu, Cesaru, 45-46) == Biugrafia == === Orighjine famigliale === [[File:Birth_of_caesar.jpg|thumb|left|A nascita di Ghjuliu Cesaru, Manuscrittu medievale di a Libreria brittanica]] Cesaru nascì u 13 di lugliu di l’annu 101 o u 12 di lugliu di l’annu 100 nanzu à Cristu in a Suburra, un quartiere di Roma, da una antica è famosa famiglia patrizia, a ''gens Iulia'', chì, secondu u mitu, cuntava trà i so antenati ancu u prima è grande rè rumanu, Romulu, è scindia da Iulu (o Ascanio), figliolu di u principe troianu Enea, figliolu ellu stessu di a dea Venere. U ramu di a ''gens Iulia'' chì purtava u cugnome "Cesaru" scindia, secondu u racontu di Pliniu u Vechju, da un omu natu dopu à una nascita per tagliu cesariu (da u verbu latinu taglià, caedo, -ĕre, caesus sum, pron. 'kae-do, 'kae-sus sum). A ''Storia Augusta'' sughjerisce invece trè altre spiegazione pussibule nant’à l’urighjine di stu nome: chì u prima Cesaru avissi tumbatu un elefante (''caesai'' in berberu) in battaglia durante a prima guerra punica, chì seria natu cù i capelli spessi, o ancu cù l’ochji d’un culore celestu particularmente vivu (da u latinu oculis caesiis). (''Elio Sparzianu, Historia Augusta, II,3'') Malgradu l’orighjine aristocratica, a famiglia di Cesaru ùn era micca ricca secondu i normi di a nubilità rumana, è mancu particularmente influente. Quessu rapprisintò à l’iniziu un grande ostaculu à a so carriera pulitica è militare, è Cesaru duvite caccià grandi debiti per ottene i so primi carichi pulitichi. In più, in l’anni di a ghjuventù di Cesaru stessu, u so ziu Gaiu Mariu s’era attiratu l’antipatie di a nobilitas ripublicana (ancu sì dopu Cesaru riescì à riabilità u so nome) è quessu mettia ancu Cesaru in mala luce à l’ochji di l’optimates. U babbu, chì purtava u so stessu nome, era statu pretore in l’annu 92 nanzu à Cristu è avia prubabilmente un fratellu, Sestu Ghjuliu Cesaru, chì era statu consulu in u 91 nanzu à Cristu, è una surella, Ghjulia, chì s'era maritatu cù Gaiu Mariu versu l’annu 110 nanzu à Cristu. A mamma era Aurelia Cotta, chì era d’una famiglia chì avia datu à Roma numerosi consuli. U futuru dittatore ebbe duie surelle, tramindui chjamate Ghjulia: Ghjulia maiò, probabilmente mamma di dui di i nipoti di Cesaru, Luciu Pinariu è Quintu Pediu, mintuvati à tempu cù Ottavianu in u so testamente, è Ghjulia minore, maritata cù Marcu Azziu Balbu, mamma d’Azia minore è d’Azia maiore, chì ella stessa fù mamma d’Ottavianu. A famiglia campava in una casa mudesta di a pupulare è male reputata Suburra, induve u ghjovanu Ghjuliu Cesaru fù educatu da Marcu Antoniu Gnifone, un illustre grammaticu uriginariu di a Gallia. Cesaru passò u so tempu di furmazione in un’epica torbida di grandi disordini. Mitridate VI, rè di u Ponto, minacciava e pruvince orientale; à u stessu tempu, in Italia, ci era a guerra suciale è a cità di Roma era divisa in duie fazzione opposte: l’optimates, favurevuli à u putere aristocraticu, è i populares o democratichi, chì sustenianu a pussibilità di parlà direttamente à l’eletturatu. Puru essendu di nobile orighjine, dapoi u principiu di a so carriera Cesaru si misse cù i populares, scelta sicuramente cundiziunata da e cunvizione di u so ziu Gaiu Mariu, capu di i populares è rivale di Luciu Corneliu Silla, sustenutu da l’aristucrazia è u Senatu. ===A ghjuventù=== [[File:Marius Chiaramonti Inv1488.jpg|thumb|upright=0.8|Bustu di [[Gaiu Mariu]] in età avanzata (Museu Chiaramonti), ziu di Cesare]] Bustu di Ghjuliu Mariu in età avanzata (Museu Chiaramonti), ziu di Ghjuliu Cesaru In u 86 a.C. u ziu Ghjuliu Mariu morse, è in l’85 a.C., quandu Ghjuliu Cesaru avia solu quindeci anni, morse u babbu Ghjuliu Ghjuliu Cesaru u Vechju. L'annu dopu, Ghjuliu Cesaru lasciò a so sposa prumessa Cossuzia per marità si cun Cornelia minore, figliola di Luciu Corneliu Cinna, alleatu di Ghjuliu Mariu in a guerra civile. Stu novu ligame cù una famiglia cunnisciuta per esse vicinu à i pupulari, à tempa à a parentella cù Mariu, arriconu uni pochi di prublemi à u ghjovanu Cesaru durante l’anni di a dittatura di Silla. Quellu pruvò d’impedisce in ogni manera l’ascensione di Cesaru, blucchendu a so nomina à Flaminu Dialis; a situazione impighjurì ancu di più quandu u dittatore, avendu vintu Mitridate VI, in l’82 a.C. vultò in Italia, scunfisse i partigiani di Mariu in a battaglia di Porta Collina, si proclamò dittatore perpetuu per riformà e leghje è ristabilisce a repubblica è cuminciò à eliminà i so avversarii pulitichi. Ordinò à Cesaru di ripudià Cornelia parchì ùn era micca patrizia, ma Cesaru ricusò. Silla pensò tandu di fà lu tumbà, ma fubbenu numerose l’intervenzione di e Vestale è di Ghjuliu Aureliu Cotta chì u fecenu cambià idea. À quellu mumentu esclamò: (latinu) «Vincerent ac sibi haberent, dum modo scirent eum, quem incolumem tanto opere cuperent, quandoque optimatium partibus, quas secum simul defendissent, exitio futurum; nam Caesari multos Marios inesse!» (corsu) «Abbiate la puru vinta, è tenite vi lu puru! Un ghjornu vi accorgerete chì ciò ch'è voi vulete salvà à ogni prezzu serà a ruvina di a fazione di l’Optimati, chì puru avemu difesu inseme. In Cesaru ci sò, in fatti, parechji Ghjuliu Mariu!» (''Svetoniu, Vite di i Cesari, Cesaru, 1'') Cesaru, temendu per a so vita, lasciò quantunque Roma, prima ritirendu si in Sabina (induv'ellu era custrettu à cambià di locu ogni ghjornu) è dopu, ghjunghjendu à l’età ghjusta, partendu per u serviziu militare in Asia, cum’è legatu di u pretore Marcu Minuciu Termu. Fù Minuciu chì ordinò à u ghjovanu legatu di rende si à a corte di Nicomede IV, rè di u picculu Statu di a Bitinia. Di ‘ssa missione si parlò assai in Roma, induv'ella si sparse a voce chì Cesaru avia avutu una relazione d’amore cù u rè, più vechju di ellu di più di 30 anni, cum’è ne testimunieghjanu i canti intunati da i legiunarii di u stessu Cesaru più di trenta cinque anni dopu. In ogni modu, cum’è legatu di Minuciu durante l’assediu di Mitilene, Cesaru participò per a prima volta à un veru cumbattimentu, distin­guendu si per u so curaghju, tantu chì li fù cuncessa a curona civica, attribuita à quellu chì, in battaglia, avia salvatu a vita d’un citatinu. Dopu à e riforme promulgate da Silla, à quellu chì ricevia una curona militare li era garantitu l’accessu à u Senatu. Vultatu Minuciu in Roma, Cesaru firmò in Cilicia, participendu cum’è patriziu rumanu à diverse operazione militare chì si svolsenu in quella regione, cum’è l’azzione contru à i pirati (chì avianu propiu in Cilicia u so puntu forte) sottu u cummandu di Publiu Serviliu Vatia. Com'ellu era d’una famiglia patrizia, li fù cunfidatu qualchì incaricu accantu à parechji cumandanti rumani. === U ritornu in Roma è e prime sperienze pulitiche (78-69 a.C.) === [[File:Sulla Glyptothek Munich 309 white bkg.jpg|thumb|left|upright=0.8|Bustu di [[Luciu Corneliu Silla]]]] Dopu à dui anni di putere assulutu, Silla si dimisse da a carica di dittatore, ristabilendu u guvernu cunsulare nurmale. Ghjuliu Cesaru vultò in Roma solu quandu intese parlà di a morte di Silla (78 a.C.), è u so ritornu currispose cù u tentativu di ribellione antisillana cunduttu da Marcu Emiliu Lepidu è bluccatu da Gneu Pompeu. Ghjuliu Cesaru, chì ùn si fidava micca di e capacità di Lepidu, chì puru l’avia cuntattatu, ùn participò micca à a ribellione, è cuminciò invece à dedicà si à a carriera ghjuridica cum’è accusatore publicu è à quella pulitica cum’è espunente di i pupulari è nemicu dichjaratu di l’ottimati. À l’epica, bench'ellu fussi sempre assai ghjovanu, dimustrò digià una grande intelligenza pulitica, evitendu d’implicà si in un’insurrezzione male urganizata è cundannata à fallì. Cesaru, chì ùn s’era micca apertamente pusiziunatu contru à a pulitica sillana, evitendu di participà à l’insurrezzione di Lepidu, scelse di sustene l’accusa di cuncussione contru à Gneu Corneliu Dolabella per l’atti cummessi durante u so mandatu di guvernatore in Macedonia, è quella d’estorsione contru à Gaiu Antoniu Ibrida. Tramindui accusati eranu membri influenti di u partitu di l’ottimati è, in i dui casi, ancu sì l’accusa fubbe pronunciata cun maestria, Cesaru perse e cause: Dolabella, chì prubabilmente s’era resa culpevule dinù di parechji crimini durante e proscrizzione sillane, fubbe assultatu da l’accusa di cuncussione grazia à l’abilità uratoria di i so avucati Luciu Aureliu Cotta è Quintu Ortensiu Ortalu. U discorsu di Cesaru, chì ùn s’hè micca cunservatu, duvia però esse d'ottima qualità, postu chì era sempre oggettu di studiu à u seculu II. Ancu in u prucessu contru à Antoniu Ibrida, Cesaru pronunciò un discorsu particularmente efficace, tantu chì u stessu Ibrida, per ottene l’assoluzione, si vidì custrettu à appellà si ne à i tribuni di a plebe attraversu a provocatio ad populum, sustenendu chì ùn li eranu garantite cundizione prucessuale ghjuste. Benchì u risultatu di stu prucessu ùn apparisca in l’opere di nisunu storicu, hè prubabile chì ancu Ibrida riesci à evità a cundanna. Cesaru, chì sapià dapoi u principiu chì e so azzione legale ùn avianu nisuna pussibilità di riescita, grazia à stu so principiu in u mondu ghjuridicu, si guadagnò a riputazione d’impurtante rappresentante di a fazzione di i pupulari, ancu sì u risultatu negativu di i prucessi u cunvinse di lascià à Roma una seconda volta per evità e vindette di a nobilitas sillana. Cesaru decise tandu, in u 74 a.C., d'andà in Rodi, vera è propria metà di pellegrinaghju per i ghjovani rumani di e classe più alte, desiderosi d’amparà a cultura è a filosofia greca. Durante u viaghju, però, fubbe rapitu da i pirati chì u purtonu nant’à l’isula di Farmacussa, una di e Sporadi meridiunali à sudu di Miletu. Quandu 'ssi pirati li dumandetenu di pagà vint’i talenti, Cesaru rispose chì ne avaria dati cinquanta è mandò i so cumpagni in Miletu per racoglie a somma di soldi necessaria per pagà u riscattu, mentre ellu firmò in Farmacussa cù dui schjavi è u so medicu persunale. Durante a so permanenza nant’à l’isula, chì durò trent’ottu ghjorni, Cesaru cumpose parechje puesie ch'ellu sottumesse dopu à u ghjudiziu di i so carcerieri; in generale, mantense un cumpurtamentu piuttostu particulare cù i pirati, trattendu li sempre cum’è s’ellu fussi ellu stessu à tene in manu e so vite è minaccendu parechje volte chì, una volta liberatu, li faria tumbà tutti. Quandu i so cumpagni vultonu cun i soldi chì e cità li avianu datu per pagà u riscattu, Cesaru si rifugiò in a pruvincia d’Asia, guvernata da u propretore Marcu Iuncu. Ghjuntu in Miletu, Cesaru armò qualchì nave è vultò in furia in Farmacussa, induv’ellu catturò senza difficultà i pirati; dopu si cullucò cù i prigiuneri in Bitinia, induv’ellu Iuncu stava survegliendu a messa in pratica di e vulintà espresse da Nicomede IV in u so testamentu. Quì dumandò à u propretore di castigà i pirati, ma quellu si ricusò, pruvendu invece à piglià si i soldi ch’elli avianu arrubatu i pirati stessi, è decise dopu di rivende i prigiuneri. Cesaru tandu, prima ch’è Iuncu pudessi mette in attu i so piani, ripartì in mare, lascendu a Bitinia è realizò ellu stessu l’esecuzione di i prigiuneri: li fece crucificà dopu à avè li strangulati, per evità li una longa è atroce agunia. Cusì, secondu e fonte filocesariane, ùn fece altru chè cumplettà ciò ch’ellu avia prumessu à i pirati durante a so prigiunia, è pote ancu rende i soldi chì i so cumpagni avianu duvutu dumandà per u riscattu. === Ascesa pulitica: da a questura à u cunsulatu (69-59 a.C.) === ==== Da a questura à u pontificatu (69-63 a.C.) ==== Ghjuliu Cesaru fù elettu questore in u 69 a.C. Dopu u cunsulatu di Pompeu è Crassu, u clima puliticu rumanu s'avviava versu un cambiamentu, grazia à u quasi cumplessu smantellamentu di a custituzione sillana chì i dui consuli avianu messu in opera. In u 69 a.C., Cesaru pronunciò da i Rostri di u Foru, secondu l'antica usanza, l'elogi funebri per a so zia Ghjulia, veduva di Gaiu Mariu, è per a so moglia Cornelia, figliola di Luciu Corneliu Cinna. In quessa occasione, fù a prima volta dì u periodu sillanu chì Cesaru mustrò in publicu l'imagine di Gaiu Mariu è di u figliolu Gaiu Mariu u ghjovanu, è u populu l'accolse cun applausi. In l'elogiu per Ghjulia, Cesaru esaltava a discendenza di a zia da a parte di a mamma da Ancu Marziu, mettendu in evidenza cumu in i membri di a gens Iulia curria ci era ancu u sangue reale accantu à quellu divinu. L'elogiu di Cornelia, invece, parse piuttostu insolitu, perchè ùn era micca in usu di fà discorsi in memoria di donne morte ghjovane, ma fù assai apprezzatu da u populu, chì visse in Cornelia un mudellu feminile bellu luntanu da quellu di a classica matrona rumana. Sempre in u 69 a.C., Cesaru si cullucò in Spagna, guvernata da u propretore Antistiu Vetere. Quì si dedicò à una intensa attività ghjudiziaria è grazia à u so grande impegnu si guadagnò a simpatia di a pupulazione, ch’ellu liberò da i pesi fiscali chì Metellu avia impostu. Prima di a fine di l'annu, Cesaru vultò in Roma, dopu à dui episodii prubabilmente leghjendarii ma significativi: di notte sugnò d’avè un rapportu incestuosu cù a so mamma. Stu sognu indicava a necessità di vultà in patria è era à tempu un presaghju di duminiu nantu à u mondu. Osservendu dopu a statua d'Alessandru Maghju in Cadice (Gades), Cesaru fù culpitu è scuppiò in lacrime, dicendu: «Ùn vi pare ch’ella ci sia una raghjone di suffrenza, quandu à a mo età Lisandru regnava digià annantu à tante ghjente, è eiu ùn aghju ancu fattu nunda di notevule?» Cesaru, dopu avè vutatu per l'appruvazione di a Lex Gabinia è di a Lex Manilia, fù elettu edile curule (aedilis curulis) in u 65 a.C. Grazia à u so cumpurtamentu si cunsacrò definitivamente cum’è capu novu di u muvimentu pupulare, guadagnendu si a simpatia di tutta a pupulazione rumana. Fece espone e so cullezzione persunale d’arte in u Foru è nantu à u Campidogliu, è organizò ghjochi di gladiatori in memoria di u so babbu. Per a so magnificenza (più di trè centu vinti paghji di gladiatori participonu), i ghjochi suscitonu e preoccupazione di l’optimates, chì ùn vidianu micca di bon ochju l’affirmazione di Cesaru; li promulgonu una leghje chì privedia ch’ùn si pudia avè sottu à u so cuntrollu più di un certu numeru (scunnisciutu per noi) di gladiatori. Cesaru si prupunì cum’è cuntinuatore di a pulitica antisillana: feci rimette in piazza i trofei ottenuti da Mariu per e vittorie contru i Cimbri è i Teutoni, è decise, quand'ellu fù capu di u tribunale, di cunsiderà cum’è omicidii l’assassinii di i proscritti sottu à Silla. ==== U triumviratu è u cunsulatu (60-59 a.C.) ==== In u 60 a.C., Ghjuliu Cesaru firmò un’alleanza strategica cù dui di i più impurtanti capi pulitichi di u tempu: Crassu è Pompeu. Questu accunsentu privatu fù chjamatu dopu da i storichi u prima triumviratu; ùn era micca una vera magistratura, ma piuttostu un'intesa trà privati chì, per via di l'influenza di i firmatarii, ebbe ripercussione impurtantissime nant'à a vita pulitica, urientendu i so sviluppi per guasgi dece anni. Crassu era l’omu u più riccu di Roma (hà finanzatu a campagna eletturale di Cesaru per u cunsulatu) è era unu di i principali raprisentanti di a classa di i cavalieri. Pompeu, dopu avè risoltu cun successu a guerra in Oriente contru à Mitridate è i so alliati, era u generale u più vincitore di u tempu. A rilazione trà Crassu è Pompeu ùn era micca trà e più amichevule, ma Cesaru, cù a so fine abilità diplomatica, riescì à pacificà li, videndu in questa alleanza l'unicu mezu per ghjunghje ellu stessu à a cima di u putere. Crassu avia infatti una certa risentenza versu Pompeu, dapoi chì quellu avia celebratu u trionfu per a guerra contru à Sertoriu in iSpagna è per a vittoria contru à i schiavi ribelli, chì, una volta ammaistrata a rivolta di Spartacu, pruvavanu à cullà da l’Italia per attraversà l’arcu alpinu: tutti i meriti eranu andati à Pompeu, mentre chì Crassu, veru artifice di a vittoria sufferta contru à Spartacu, ùn avia pussutu celebrà ch’è una semplice ovazione. Pompeu duvia sustene a candidatura à u cunsulatu di Cesaru, mentre chì Crassu l’avia da finanzà. In cambiu di quessu sustegnu, Cesaru s’impegnava à fà distribuisce terre à i veterani di Pompeu è à fà ratificà da u Senatu l'ingaghjamenti pigliati da Pompeu in Oriente; à listessu tempu, cum’era u desideriu di Crassu è di i cavalieri, fù riduttu d’un terzu a tassa annantu à i cuntratti di a pruvincia d’Asia. Per cunsulidà torna di più l’alleanza di u triumviratu, Pompeu maritò Ghjulia, a figliola di Cesaru. In u 59 a.C., l’annu di u so cunsulatu, Cesaru misse a so pupularità pulitica è u so prestigiu à u serviziu di l’alleanza, è s'impegnò per mette in pratica e riforme accunsentute cù l’altri triumviri. Malgradu l'opposizione forte di u culleghju Marcu Calpurniu Bibulu, chì pruvò in ogni manera à impedisce e so iniziative, Cesaru ottense malgradu tuttu a ridistribuzione di i terreni publichi per i veterani di Pompeu è ancu per certi citatini i più poveri. Bibulu, una volta vistu u fiascu di a so sterile pulitica cunsacrata solu à a cunservazione di i privilegi di a ''nobilitas senatoria'', si ritirò da a vita pulitica: pensava cusì di frenà l’attività di u so culleghju, chì invece pote realizà cun serenità u so prugramma rivoluziunariu. Cesaru, in effetti, prugrammò a fundazione di nove culonie in Italia è, per pruteghje i pruvinciali, rifurmò e leghje contru à l’abusi di putere (''lex Iulia de repetundis''), fendu appruvà à listessu tempu leghje chì favurizavanu l’ ''ordo equestris'': cù a ''lex de publicanis'' ridusse d’un terzu a somma chì i cavalieri avianu da pagà à u Statu, favurendu cusì e so attività. Infine, fece promulgà una leghje chì impunia à u Senatu di redighje i rapporti di ogni seduta (''Acta Senatus''). Cusì Cesaru si assicurava u sustegnu di tutta a pupulazione rumana, punendu i fundamenti di u so successu futuru. === Guerra in Gallia (58-50 a.C.) === [[File:Lionel Royer - Vercingetorix Throwing down His Weapons at the feet of Julius Caesar.jpg|thumb|upright=1.5|S'arrende u capu di i Galli in a battaglia d'Alesia]] Durante u cunsulatu, grazia à u sustegnu di i triunviri, Ghjuliu Cesaru ottinì, cù a lex Vatinia di u 1a marzu, u proconsulatu di e pruvince di a Gallia Cisalpina è di l'Illiricu per cinque anni, cù un'armata cumposta da trè legioni (VII, VIII è VIIII). Pocu dopu, un senatucunsultu li affidò dinò a pruvincia vicina di a Narbunense, chì u so proconsulu, Quintu Ceciliu Metellu Celere, era mortu di colpu, è li fù attribuita dinò a legione X. U fattu chì à Ghjuliu Cesaru fusse stata attribuita à l'iniziu a pruvincia di l'Illiricu in u so imperium, cù a dislocazione à l'iniziu di u 58 a.C. di ben trè legioni in Aquileia, puderia significà ch’ellu avia l’intensione di cullà quallà in cerca di gloria è di ricchezze, per rinfurzà u so putere, a so influenza militare è pulitica cù campagne aldilà di l'Alpe Carniche finu à u Danubiu, prufitendu di a minaccia criscente di e tribù di a Dacia chì s’eranu riunite sott’à u so rè Burebista. Burebista avia infatti guidatu u so populu à a cunquista di i territorii à punente di u fiume Tisza, trapassendu u Danubiu è sottumettendu tutta a zona induve oghje si stende a pianura ungherese, ma soprattuttu s'era avvicinatu in modu periculosu à l'Illiricu è à a stessa Italia. A so avanzata s’arrestò di colpu, forse per timore d’un eventuale interventu direttu rumanu in a zona balcanocarpatica. È cusì, invece di cuntinuà a so marchja versu Punente, Burebista vultò à e so base in Transilvania. U periculu finitu nantu à u fronte orientale, indusse Ghjuliu Cesaru à vultà e so attenzione versu a Gallia. U Senatu sperava cun ste manuvre d’alluntanà quant’ellu era pussibule Ghjuliu Cesaru da Roma, propiu mentre ch’ellu acquistava una pupularità criscente. Quand’ellu stessu Ghjuliu Cesaru prummisse davanti à u Senatu di compie grande azzione è di ripurtà splendidi triunfi in Gallia, unu di i so ditrattori, per insultà lu, gridò chì quessa ùn seria micca faciule per una donna, alludendu à i costumi sessuali di l’avversariu; u proconsulu designatu rispose tandu ridendu chì esse donna ùn avia micca impeditu à Semiramide di regnà nantu à a Siria è à l'Amazoni di duminà l'Asia. Ghjuliu Cesaru sapia vede e pussibilità ch’ellu li purtava quellu incaricu: in Gallia pudia ricuperà immensi buttini di guerra (cù i quali puderia pagà i debiti cuntrattati durante e campagne eletturali), è acquistà u prestighju necessariu per mette in opera a so riforma di a ''res publica''. === E spidizione in Germania è in Britannia è i primi segni di rivolta (55-53 a.C.) === In u 55 a.C., i populi germani Usipeti è Tencteri, chì inseme custituiscianu una massa di 430 000 omini, si avanzonu finu à u Renus è occupanu i tarri di i Menapi. Ghjuliu Cesaru, infurmatu di a pussibilità d’una avanzata germana in Gallia, si precipiteghja à ghjunghje in Belgica, è li impone di vultà al di là di u Renus. Quandu issi populi si ribellonu contru à l’accordi, Cesaru fece imprighjunà à tradimentu l’ambasciadori è assaltò à surpresa i so campamenti, tumbendu guasi 200 000 omini, donne è zitelli. L’azzione, particularmente crudele, suscitò a reazzione indignata di Catone, chì prupose à u Senatu di dà Cesaru à i Galli, cunsideratu culpevule d’avè viulatu i diritti di l’ambasciadori. U Senatu, invece, pruclamò una ''supplicatio'' di ringraziamentu assai longa di quindeci ghjorni. Subitu Cesaru, custruì in gran furia un ponti di legnu annantu à u Renus, cundusse una spidizioni corta in Germania per intimurisce l’abitanti di u locu è scuraghjisce altri tentativi d’invasione. D’estate di u 55 a.C., Cesaru dicise d’invade a ricca è misteriosa Britannia. Dopu qualchì operazione preventive, imbarcò cù ottanta navi è dui legione per sbarcà vicinu à Dover, micca luntanu induve l’armata nemica l’aspettava. Dopu à un cumbattu duru, i Britanni fubbenu scunfitti è dicisenu di sottumettesi à Cesaru, ma si ribellonu torna prestu, appena anu saputu chì una parte di a flotta rumana era stata dannighjata da timpeste chì impedianu l’arrivu di rinforzi. Attaccati torna i Rumani, i Britanni fubbenu, però, di novu scunfitti, è si vissenu custretti à dumandà a pace è à dà numerosi ostaghji. Cesaru vultò tandu in Gallia, induv'ellu stabilì e legione in i campamenti invernali; intantu, però, parechji Britanni si ricusonu di mandà l’ostaghji prumessi, è Cesaru principiò à prugrammà una nova campagna. In u 54 a.C., assicuratu a fedeltà di a Gallia, u generale imbarcò torna versu a Britannia cù ottucentu nave è cinque legione. Sbarcò senza scuntrà resistenza, ma appena s’era stallatu in campamentu, fù attaccatu da i Britanni cundutti da Cassivellaunu, chì scunfisse in duie battaglie separate. Cesaru dicise tandu di purtà a guerra in e terre di u stessu Cassivellaunu, aldilà di u Tamigi, è attaccò i nemichi: dopu avè ripurtatu vittorie faciule, parechje tribù si sottumessenu à ellu è Cassivellaunu, scunfittu, fù custrettu à inizià trattativi di pace, chì stabilìscenu ch’ellu offriria ogni annu un tributu è ostaghji à Roma. Cesaru si ritirò tandu da a Britannia, stabiliscendu numerosi rapporti di clientella chì punitenu e base per a cunquista di l’isula in u 43 d.C. À l’iniziu di u 53 a.C., Cesaru purtò u numeru di e so legione à dece, arrulendu ne una nova è ricevendu ne un’antra da Pompeu. Fermata una rivolta in Belgica, marchjò contru à i Treviri, Menapi è Eburoni, affidendu una parte di l’armata à u tenente Titu Labienu. U stessu Cesaru sottumette à crudele razzie e terre di i Menapi, chì si vissenu custretti à sottumette si, mentre Labienu, cù parechji stratagemmi, riescì à vince faciule i Treviri è l’Eburoni. Sapendu e vittorie di u so tenente, Cesaru dicise di passà torna u Renus, custruiscendu ci un novu ponte, per punisce i Germani chì avianu sustenutu a rivolta gallica è impedisce ch’elli dessenu ospitalità à i prumotori di a rivolta stessa. Accortu di u risicu ch’ellu curreria cullendu in terre scunnisciute, dicise di vultà, lascendu in pedi u ponti (salvu a parte finale) cum’è un avvertimentu di a putenza rumana. Dicise dunque di cunduce tutta l’armata contru à l’Eburoni è u so capu Ambiorige; i populi vicini, spaventati da a grandezza di e forze rumane, accettonu di sottumette si à Cesaru, è Ambiorige si ritruvò cusì isulatu. Parechji Galli, anzi, si unìnu à i Rumani è cumincionu à cumbatte contru à l’Eburoni. Quelli, ancu s’elli pruvonu à reagisce, fubbenu pianu pianu scunfitti è massacrati, di tal manera chì à a fine di l’estate Cesaru poti cunsiderà vindicati i so quindeci coorti. == L’Ide di marzu == [[File:Vincenzo_Camuccini,_The_Death_of_Julius_Caesar_(detail).jpg|thumb|upright=1.5|A morte di Ghjuliu Cesaru, da Vincenzo Camuccini]] Sicondu a tradizione, a morte di Ghjuliu Cesaru fùu preceduta da un numeru incredibile di segni di disgrazia: da parechji lochi si vissenu brusgià fochi celesti, acelli sulitarii ghjunsinu in u forum, è s'intesinu rumori strani durante a nuttata. Pochi ghjorni nanzu à u so assassiniu, Cesaru, mentre facia un sacrifiziu, ùn riescia à truvà u core di a vittima, ciò chì era cunsideratu un segnu di malauguriu. À listessu tempu fùu scuperta a tomba di u fundatore di Capua, Capi, è nant’à a petra tumbale si truvò scrittu: Quandu seranu scuperti l’ossi di Capi, un discendente di Iulu sarà assassinatu da e mane di i so cunsanguinei, è subitu sarà vindicatu cun straghji è dulori tamanti per l’Italia. E mandrie di cavalli ch’ellu avia fattu liberà quand'ellu passava u Rubicone cumincionu à pienghje à dirotu, è un [[muschettu]] (chjamatu ancu ucellucciu reale), chì era entrutu in a Curia di Pompeu (induve u Senatu si riunia dopu ch’ella fù distrutta a Curia Hostilia in l’incendiu mintuvatu), purtendu un ramu d’alloru, fùu subitu attaccatu è tombu da parechji acelli ch’arrivonu à l'istante. A vigilia di l’assassiniu, Calpurnia, moglia di Cesaru, donna senza superstizione, fù scunvolta da sogni induve a casa li cascava addossu, è ella stessa tenia trà e so bracce u maritu assassinatu. U stessu Cesaru sugnò ch’ellu si librava in l’etere, vulendu sopra i nivuli è stringhjendu a manu di Ghjuve. U ghjornu dopu, quellu di l’Ide di marzu, u 15 di u mese, Calpurnia pregò dunque Cesaru di stà in casa, ma ellu, chì a sera nanzu, in casa di Lepidu, avia dettu ch’ellu preferia una morte subita cà l’addisperu di a vechjaia, bench'ellu si sentissi un pocu malatu, fubbe cunvintu da u cunghjiratu Decimu Brutu Albinu d'andà in Senatu, postu chì seria parsu indegnu di ùn salutà mancu i senatori chì s’eranu riuniti per numinà lu, ghjustu appuntu quellu ghjornu, rè. Cesaru, chì pocu più d’un mese prima avia cun imprudenza licinziatu a so scorta abituale, surtì dunque in strada, è fubbe avvicinatu da un induvinu, Artemidoru di Cnidu, chì li dete un libracciolu induve u preavvisava di u periculu chì l’aspettava. L’induvinu vulia chì Cesaru u leghjissi subitu, ma u dittatore, chì parechje volte pruvò à fà la, ùn ci riescia per via di a ghjente ch’ellu avia intornu. Ghjunghjendu in Curia di Pompeu, Cesaru fubbe avvicinatu da un aruspice chjamatu Spurinna, chì l’avia avertitu di guardà si da l’Ide di marzu: à quessu, u dittatore disse, cun aria beffante, ch’elle eranu ghjunte, ma l’induvinu rispose ch’ùn eranu ancu passate. Entratu in Senatu, Cesaru andò à pusà senza sapè nunda, à a so sede, induve fubbe subitu circundatu da i cunghjirati chì finsenu di dumandà li grazia è favore. Mentre Decimu Brutu trattenia u putente Antoniu fora da a Curia per ch’ellu ùn pudissi intervene, à u signale cunvenutu, Publiu Serviliu Casca Longu sfudera u pugnale è ferì Cesaru à u collu, causendu una ferita ligera è micca mortale. Cesaru, però, senza perde a forza, pruvò à difende si cù u stile ch’ellu tinia in manu, è disse à u so attaccante: «Scelleratissimu Casca, chì fai?» o gridendu «Ma questa hè viulenza!». Casca, tandu, chjamò u fratellu: «Aiuta mi fratellu» (ἀδελφέ, βοήθει), è tutti i cunghjirati chì l’avianu circundatu si lancionu cù i pugnali contru ad ellu. Svetoniu conta: «Quandu si n’accorse ch’elli l’attaccavanu da ogni latu cù i pugnali in manu, s’avvolse a toga intornu à u capu è cù a manca ne fece calà l’orlu finu à i ghjinochji, per more più degnamente, cù ancu a parte inferiore di u corpu cuperta. Cusì fubbe infilzatu da vinti trè pugnalate, cù solu un suspiru, fattu murmurendu dopu à u prima colpu; sicondu certi, averia gridatu à Marcu Brutu, chì si lanciava contr'à ellu: «Ancu tù, Brutu, figliolu miu!». Firmò custì per un mumentu, mortu, mentre tutti fughjianu, sin’à ch’ellu fubbe purtatu in casa nant'à un littaghju, cù u bracciu ch’escia da un latu, purtatu da trè schiavi.» Fubbe tombu à i pedi di a statua di Pompeu. L'ultime parolle di Cesaru sò state riferite in 'ssu modu: :''Καὶ σὺ, τέκνον''; (''Kai su, teknon?'' in grecu) «Ancu tù, figliolu?» :''Tu quoque, Brute, fili mi!'' (in [[Lingua latina|latinu]]) «Ancu tù, Brutu, u me figliolu!» :''Et tu, Brute?'' (in latinu, «Ancu tù, Brutu?»), chì hè a versione mintuvata da William Shakespeare in a tragedia Ghjuliu Cesaru. [[Svetoniu]] conta chì, sicondu u duttore Antistiu, nisuna di e ferite ricevute da Cesaru era murtale, fora di a seconda, chì culpì u pettu in pienu. == Note == <references/> == Opera == === Cummentarii === - ''De bello Gallico'' ([[58 a.C.]] - [[50 a.C.]]);<br> - ''De bello civili'' ([[49 a.C.]] - [[48 a.C.]]); <br> - ''Bellum Alexandrinum'' ([[47 a.C.]]). [[Categoria:Personnalità pulitica di Roma Antica|Cesare, Gaiu Giuliu]] [[Categoria:Biugrafia|Cesare, Gaiu Giuliu]] gsnzjsz40v4ub45gbm6a916lf1l0v93 Matthew W. Taylor 0 15253 407957 405531 2026-11-10T23:12:45Z DarioBee 29387 407957 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} '''Maddie Taylor''' hè un [[cinemà|attore]] [[Stati Uniti d'America|americanu]]. == Biugrafia == [[Categoria:Attore|Taylor, Maddie]] [[Categoria:Biugrafia|Taylor, Maddie]] [[Categoria:Americanu|Taylor, Maddie]] [[Categoria:Attori americani|Taylor, Maddie]] eoksf7t71uhgij4mypxf8sag7aj6x13 407958 407957 2026-11-11T04:02:14Z Fausta Samaritani 15085 407958 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} '''Matthew W. Taylor''' (''Maddie Taylor'') hè un [[cinemà|attore]] [[Stati Uniti d'America|americanu]]. == Biugrafia == {{DEFAULTSORT:Taylor, Matthew W.}} [[Categoria:Attore]] [[Categoria:Biugrafia]] [[Categoria:Americanu]] [[Categoria:Attori americani]] 3toa1imemddeerrz8gnbhh2y10idxaz 407959 407958 2026-11-11T04:08:51Z Fausta Samaritani 15085 biugrafia, categurie 407959 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} '''Matthew W. Taylor''' (''Maddie Taylor'') (Flint, [[31 di dicembre]] [[1966]]) hè un [[cinemà|attora]] [[Stati Uniti d'America|americana]]. == Biugrafia == Nata ''Matthew W. Taylor'', da u [[2016]] hè ''Maddie Taylor'', una [[donna]] transgender. {{DEFAULTSORT:Taylor, Matthew W.}} [[Categoria:Attore]] [[Categoria:Biugrafia]] [[Categoria:Americana]] [[Categoria:Attori americani]] r8gmfpqc2f48f3fna8pj4w1dn2rzpjy Simone de Beauvoir 0 15860 407943 374183 2026-11-10T14:16:18Z Fausta Samaritani 15085 link, fix, categuria 407943 wikitext text/x-wiki [[File:Sartre and de Beauvoir at Balzac Memorial.jpg|thumb|280px|Simone de Beauvoir è Jean-Paul Sartre davanti à u Munimentu à Balzac di Rodin in Parighji in l'[[anni 1920]]]] ''Simone-Lucie-Ernestine-Marie Bertrand de Beauvoir'', o più simpliciamenti '''Simone de Beauvoir''' ([[Parighji]], [[9 di ghjnnaghju]] [[1908]] - [[Parighji]], [[14 d'aprile]] [[1986]]), hè stata un'insignanti, [[littiratura|scrittrici]], assaghjista, [[filosofia|filosufa]] è feminista [[Francia|francesa]]. == Biugrafia == === A scrittura è l'impegnu in i muvimenti di trasfurmazioni suciali === [[File:Beauvoir Sartre - Che Guevara -1960 - Cuba.jpg|280px|thumb|Simone de Beauvoir incù [[Jean-Paul Sartre]] è [[Che Guevara]] in u [[1960]]]] Simone de Beauvoir nascì in Parighji à i quattru di mattina di u 9 di ghjinnaghju 1908, figliola di Françoise è Georges, in una famiglia d'alta burghisia, marcata prestu da a bancarotta di u missiavu paternu Gustave Brasseur. 'Ssu tristu avvinimentu custrinsi i parenti di Simone è di Henriette-Hélène, a suredda di dui anni più ghjovana, à abbandunà l'appartamentu di u Boulevard Montparnasse par un più picculu situatu in a Rue de Rennes.<ref>M. Pelz, ''Simone de Beauvoir'', Frankfurt am Main, 2007, p. 11</ref> Simone è Hélène vissini longhi anni di disasgiu è ristrittezzi ecunomichi: "frustavami i vistiti finu à a corda, è ancu oltri". A famiglia ùn riiscia micca à rinuncià à i cunsuetudini burghesi à i quali era stata abituata: continuoni i sughjorni à [[Meyrignac]] ind'è u missiavu è a minnana paterni è à [[A Grillère]] vicinu à a zia. Dimustrò sinu da a zitiddina una grandi passioni par a natura. À Meyrignac si avvinturava in i campi incù Henriette è scupria incù stupori i maravigli di u paisaghju.<ref>''Mémoires d'une jeune fille rangée'', Paris, 1958, p. 115</ref> Altrettantu pricoci fù a passioni par u studiu. Scritta à l'Istitutu cattolicu ''Cour Désir'', divintò un'eleva esemplari, è dicisi - fattu tandu insolitu;- di cuntinuà a studià è di dedicà si à l'insignamentu, alluntanendu si à u stessu tempu da a riligioni. Quì cunnisciti Elisabeth Lecoin, ditta ''Zaza'', chì divintò subitu a so grandi amica. Si scrissi in u [[1926]] à a [[Sorbona]], uttinendu u so diplomu incù una tesa annantu à [[Leibniz]] è riiscendu in u 1929 à "l'agrigazioni" (attitudina à l'insignamentu risirvata à i migliori elevi francesi) in filusufia. L'anni di l'università cuinciditini ancu incù u so prima amori: u so cucinu Jacques Champigneulle. Simone si innamora di eddu è à listessu tempu hè intrudutta in un novu mondu: si passiuneghja infatti par autori com'è [[André Gide|Gide]], [[Raymond Radiguet|Radiguet]] è [[Marcel Proust|Proust]], intarissendu si cusì à una litteratura ribedda è anticunfurmista. U cucinu spigni parò prestu i sogni matrimuniali di a zitedda, è si leia à un'altra donna. Simone, ferita in i so probii sintimenti, traversa in l'istatina di u [[1927]] un periodu di diprissioni.<ref>M. Pelz, p. 15</ref> In u frattempu l'amica ''Zaza'' si era fidanzata incù un cullegu di università di Simone: [[Maurice Merleau-Ponty]]. Quist'ultimu appartinia parò à una famiglia cattolica di a bona burghisia, è di l'unioni stracunghjugali incù Elisabeth ùn era nimu infurmatu in [[La Rochelle]], u so locu di pruvinienza. Madame Lecoin minacciò di fà scuppià unu scandalu è Merleau-Ponty, impauritu, scappò, lascendu a ghjuvanetta sola è addispirata. Era d'inguernu; a ghjovana, fora di sè par via di u dulori, trascorsi una notti à a cutrura cumplittamenti nuda, murendu par a pulmunita cunsiguenti.<ref>M. Pelz, p. 16</ref> Simone ùn pardunò mai Madame Lecoin par ciò chì era accadutu. À l'università scuntrò, di lugliu [[1929]], quiddu chì, senza matrimoniu nè cunvivenza, aia da divintà u cumpagnu di a so vita, u filosofu [[esistenzialisimu|esistenzialistu]] [[Jean-Paul Sartre]]. Sò quisti l'anni in i quali cunnosci, oltri a Merleau-Ponty, [[Claude Lévi-Strauss|Lévi-Strauss]], [[Raymond Aron]], [[Paul Nizan]]. Simone de Beauvoir principia l'insignamentu in u [[1930]], prima in [[Marseglia]], dopu à [[Rouen]], infini in Parighji, induva chjudarà a so probbia carriera di insignanti in u [[1943]], par divintà scrittrici à tempu pienu. Molti impurtanti sò i so spirienzi di viaghju in parechji cuntinenti par a so furmazioni intillettuali. Incù Sartre compii i so primi viaghji, ini [[Spagna]], in [[Italia]], in [[Grecia]], in u [[Maroccu]]; nudda sfughji à sti dui intillettuali di l'avvinimenti culturalamenti significativi di stu periodu, è si passiuneghjani pà u cinema è à u jazz è viviani incù participazioni i grandi scunvuglimenti pulitichi di quiddi anni: u [[Naziunalsucialisimu|nazisimu]] in [[Alimagna]], a [[guerra civili spagnola]] di u [[1936]], a [[Seconda Guerra Mundiale]]. Duranti a guerra, Simone de Beauvoir ferma in Parighji, accupata da i nazisti, è cundividi incù Sartre a brevi spirienza di u gruppu di [[Resistenza francesa|Resistenza]] "Sucialisimu è Libartà". Dopu à a Libarazioni, Simone lascia l'insignamentu è entri à fà parti di u cumitatu di ridazzioni di a [[rivista]] ''[[Les Temps Modernes]]'',incù Sartre, Leiris, Merleau-Ponty è altri. In u [[1947]] si reca in i [[Stati Uniti]] d'America par una seria di cunfarenzi è scontra u scrittori [[Nelson Algren]], incù u quali stabilisci un intensu rapportu d'amori. Compii dinò altri viaghji significativi ([[Brasile]], [[Cuba]], [[China]], [[Unioni Suvietica]]) è volta moltu spessu in Italia incù Sartre. Dopu à ''[[U sicondu sessu]]'' ([[1949]]), oramai famosu in u mondu sanu, Simone de Beauvoir, par i so pusizioni particulari assunti com'è scrittrici è com'è donna, hè ughjettu di grandi ammirazioni ma ancu di aspri pulemichi. Quand'edda spezza a [[Guerra d'Algeria|guerra di libarazioni algerina]], piglia pusizioni à favori di sta lotta, cosa chì rindarà u so isulamentu sempri più pisanti. Simone de Beauvoir hè cunsidarata a matri di u [[Femminisimu|muvimentu feministu]], natu in occasioni di a cuntistazioni studiantesca di maghju [[1968]], ch'edda suvitarà incù participazioni è simpatia. L'[[Anni 1970|anni sittanta]] a vedini firvidamenti in prima linia in parechji causi: a [[Dissidenti suvietichi|dissidenza suvietica]], u [[Cunflitti arabu-israiliani|cunflittu arabu-israilianu]], l'[[abortu]], u Cili, a [[donna]] (hè prisidintessa di l'assuciazioni ''[[Choisir]]'' è di a Lega di i dritti di a donna). In l'ultimu periodu di a so vita, Simone de Beauvoir affruntò incù curaghju un antru prublemu suciali, quiddu di a vichjaia, à u quali didicheghja un impurtanti assaghju, ''A terza ità'' ([[1970]]). In u [[1981]], in seguitu à a morti di Sartre, scrissi ''A cirimonia di l'addii'' (''La Cérémonie des adieux''), cronaca di l'ultimi anni di u celebru pinsadori. Edda stessa si discrissi cusì: {{Citazione|Di me sò stati criati dui imagini. Sò una pazza, una meza pazza, un'eccentrica. [...] Aghju abitudini dissoluti; una cumunista racuntava, in u 45, ch'è à Rouen da ghjovana mi avia vista baddà nuda annantu à i botti; aghju praticatu incù assiduità tutti i vizii, a me vita hè un cuntinuu carnivali, è cetara.<br /> Incù i tacchi bassi, i capeddi tirati, m'assumigliu à una patrunessa, à un' istitutrici (in u sensu pighjurativu ch'è a dritta dà a sta parola), à un capisquadra di i boy-scout. Passu a me esistenza frà i libra o a tola, tuttu ciarbeddu. [...] Nudda impidisci di cuncilià i dui ritratti. [...] L'essinziali hè di prisintà mi com'è un'anurmali. [...]<br /> U fattu stà ch'è socu una scrittrici: una donna scrittrici ùn hè micca una donna di casa chì scrivi, ma calchiadunu di u quali l'intreia esistenza hè cundiziunata da u scriva. Hè una vita chì ni vali un'altra: chì hà i so mutivi, u so ordini, i so fini chì si poni ghjudicà stravaganti solu s'è di edda ùn si capisci nienti.|S. de Beauvoir, ''A forza di i cosi'', pag.614}} === Una vita in dui === [[File:Sartre De Beauvoir.tombe 2012.JPG|thumb|280px|Tomba di [[Jean-Paul Sartre|Sartre]] è Simone de Beauvoir in [[2012]]]] Simone de Beauvoir murì u 14 d'aprile 1986 è fù sippiddita in u [[cimiteriu di Montparnasse]] di Parighji accantu à u so cumpagnu di una vita [[Jean-Paul Sartre]], mortu sei anni prima, u [[15 d'aprile]] [[1980]]. Radicalamenti [[ateisimu|atea]] com'è Sartre, in ''La Cérémonie des Adieux'' avia scrittu riguardu à a morti di quiddu cù u quali avia cundivisu gran' parti di a so esistenza è di i so idei: "A so morti ci sipara. A me morti ùn ci riunisciarà micca. Hè cusì; hè dighjà beddu ch'è i nosci viti abbiini pussutu essa in sintunia cusì à longu".<ref>S. de Beauvoir, ''La Cérémonie des adieux'', 1981, p. 159: "Sa mort nous sépare. Ma mort ne nous réunira pas. C'est ainsi; c'est déjà beau que nos vies aient pu si longtemps s'accorder".</ref> == L'opari == ''[[L'invitata]]'' (1943) hè u prima rumanzu pubblicatu da Simone de Beauvoir, quiddu chì a svilò com'è scrittrici. Ci hè affruntatu incù curaghju un tema difficiuli: l'insirimentu in u duminiu di una coppia di un terzu parsunaghju, chì ni muta l'intreiu equilibriu, custringhjendu ognunu à svilà si sottu à u sguardu di l'Altru. A tematica di a rispunsabilità ritorna in u so sicondu rumanzu, ''U sangui di l'altri'' (1945): duranti a siconda guerra mundiali, in a Francia accupata, quiddi chì si erani accustati à a Resistenza s'erani truvati di fronti à una doppia assunzioni di rispunsabilità: quidda di luttà contru l'upprissioni nazista è quidda di spinghja l'altri (à spessu i parsoni più cari) à risicà a vita. Di fronti à u straziu di sti morti, Simone de Beauvoir riafferma chì ùn ci era micca altra via pussibuli, è chì ognunu hè sempri rispunsevuli in prima parsona di i so probbii scelti, di a so probbia libartà. Dopu à u so viaghju in i Stati Uniti, pubblicheghja ''[[U sicondu sessu]]'' ([[1949]]), un assaghju fundamintali chì da un latu faci u puntu annantu à i cunniscenzi biulogichi, psicuanalitichi, storichi, antrupulogichi esistenti annantu à a donna, è da l'altru apri a strada à quidda discussioni radicali nantu à a [[cundizioni feminiccia]] chì avaristi carattarizatu i dicennii successivi. Sò, in st'anni ricchi par a de Beauvoir, ch'edda riesci à affruntà opari di prima trinca incù forza è urighjinalità. In u [[1954]] esci ''I Mandarini'', incù u quali vinci u [[premiu Goncourt]], cunsidaratu u so più beddu rumanzu. === L'autubiugrafia === A parta da u [[1958]], si didicheghja à a so autubiugrafia, isciuta in quattru vulumi: ''Mimorii di una ghjuvanetta comu si devi'' (1958), ''L'ità forti'' ([[1960]]), ''A forza di i cosi'' ([[1963]]), ''À conti fatti'' ([[1972]]). Hè un'opara particularamenti priziosa parchì offri, oltri à a storia parsunali di a scrittrici, a tistimunianza diretta annantu à l'atmusfera è annantu à u grandi dibattitu culturali svoltu si in Francia da l'[[Anni 1930|anni trenta]] finu à a fini di l'[[Anni 1960|anni sissanta]]. ''Una morti dulcissima'' ([[1964]]) hè u racontu intinsamenti cummossu didicatu à a morti di a mamma. I temi angusciosi di a malatia, di a vichjaia è di a morti sò quiddi ch'è Simone de Beauvoir hà vulsutu affruntà, una volta di più incù grandi curaghju, in l'ultimi anni di a so vita (''A terza ità'', 1970). === A cirimonia di l'addii === ''A cirimonia di l'addii'' (1981) hè u so ultimu grandi travagliu litterariu; discrivendu a morti par edda più strazievuli, quidda di Jean-Paul Sartre, cuncludi in calchì modu a so autubiugrafia. == Pinsamentu == U pinsamentu di Simone de Beauvoir si forma in cumunioni incù quiddu di Sartre è incù u so [[esistenzialisimu]]: i dui scrittori sò avvezzi cusì à discuta i so idei com'è i so scritti, è tenini in massima cunsidarazioni a critica reciproca. L'opari di a scrittrici sò dinsamenti intissuti di cunsidarazioni filusofichi è esistenzialisti quantunqua parsunali, rivolti in modu particulari à apprufundiscia u tema di u rollu è di a cundizioni di a donna in a sucità muderna. In a so attività intillettuali ani evidintamenti avutu una nutevuli rilevanza i so urighjini altu-burghesi è a presa di calchì distanza "pulitica" da quisti in l'anni successivi, com'è l'abbracciu di un certu tipu di [[sucialisimu]] è d'attivisimu puliticu di cuncertu incù Sartre (puri cundividendu molti di i principi di u [[cumunisimu]] i dui ùn ci aderisciarani mai cumplittamenti par parechji raghjoni, parechji di i quali si poni scartà, par asempiu da a littura di u rumanzu "I mandarini"). U so ateisimu hè beddu resu da sprissioni com'è: "Diu hè divintatu un'idea astratta, ch'è una sera aghju canciddata" (cit. da "Mimorii d' una ghjuvanetta comu si devi"). Atea, com'è Sartre, par edda l'[[ateisimu]] ùn hè micca disimpegnu da a murali, ma a fundazioni di una nova etica [[Ateisimu|atea]] non menu impignativa è innuvativa di a cuscenza è di u custumu. == Opari == === Rumanzi è raconti === * ''[[L'invitata]]'' (''L'Invitée'', [[1943]]), trad. Federico Federici, intruduzioni di GIovanni Bogliolo, Mondadori, Milano, 1980. * ''[[U sangui di l' altri (rumanzu)|U sangui di l' altri]]'' (''Le sang des autres'', [[1945]]), trad. [[Dianella Selvatico Estense]], intruduzioni di Paola Decina Lombardi, Mondadori, Milano, 1985. * ''[[Tutti l'omini sò murtali]]'' (''Tous les hommes sont mortels'', [[1946]]), trad. Giancarlo Vigorelli, Mondadori, Milano, 1949, incù intruduzioni di [[Francesca Sanvitale]], ivi, 1983. * ''[[I mandarini]]'' (''Les Mandarins'', [[1954]]), [[Premiu Goncourt]], trad. [[Franco Lucentini]], Einaudi, Torino, 1955. * ''[[Una morti dulcissima]]'' (''Une mort très douce'', [[1964]]), trad. Clara Lusignoli, Einaudi, Torino, 1966. * ''[[I beddi imagini]]'' (''Les Belles Images'', [[1966]]), trad. Clara Lusignoli, Einaudi, Torino, 1968. * ''[[Una donna spizzata]]'' (''La Femme rompue'', [[1967]]), trad. [[Bruno Fonzi]], Einaudi, Torino, 1969. *'' [[U spirituali un tempu]]'' (''Quand prime le spirituel'', [[1979]]), trad. Dianella Selvatico Estense, Einaudi, Torino, 1980. === Assaghji === * ''Pirro è Cinea'' (''Pyrrhus et Cinéas'', [[1944]]), trad. Andrea Bonomi, in ''Par una murali di l'ambiguità'', Sugar, Milano, 1964. * ''Pour una morale di l'ambiguità'' (''Pour une morale de l'ambiguïté'', [[1947]]), trad. Andrea Bonomi, Garzanti, Milano, 1975. * ''L'America ghjornu par ghjornu'' (''L'Amérique au jour le jour'', [[1948]]), trad. Adriana Di l'Orto, Feltrinelli, Milano, 1955. * ''L'Existentialisme et a Sagesse des nations'' ([[1948]]). * ''[[U sicondu sessu]]'' (''Le Deuxième Sexe'', [[1949]]), trad. Roberto Cantini è Mario Andreose, U Saggiatore, Milano, 1961, 2 voll. * ''Brusgià Sade?'' (''Privilèges''[[1955]]), trad. Giuseppe Grassu, prefaziu di Michele Rago, Lucarini, Roma, 1989. * ''A longa marchja'' (''La Longue Marche'', [[1957]]), trad. Laura Frausin Guarino, Mondadori, Milano, 2006. * ''A terza ità'' (''La Vieillesse'', [[1970]]), trad. Bruno Fonzi, Einaudi, Torino, 1971. === Mimorii === * ''Mimorii d'una ghjuvanetta comu si devi'' (''Mémoires d'une jeune fille rangée'', [[1958]]), trad. Bruno Fonzi, Einaudi, Torino, 1960. * ''L'ità forti'' (''A Force de l'âge'', [[1960]]), trad. Bruno Fonzi, Einaudi, Torino, 1961. * ''A forza di i cosi'' (''A Force des choses'', [[1963]]), trad. [[Bianca Garufi]], Einaudi, Torino, 1966. * ''A conti fatti'' (''Tout compte fait'', [[1972]]), trad. Bruno Fonzi, Einaudi, Torino, 1973. * ''A cirimonia di l' addii'' (''A cérémonie des adieux'', [[1981]]), trad. Elena De Angeli, Einaudi, Torino, 1981. === Testi tiatrali === * ''[[I bocchi inutili]]'' (''Les bouches inutiles'', [[1945]]), trad. Enza Biagini è Marco Lombardi, I lettere, Firenza, 2009. == Noti == <references/> == Bibliografia == * Claude Francis, Fernande Gontier, ''Simone de Beauvoir'', Milano, Bompiani, 1986. * {{de}} Monika Pelz, ''Simone de Beauvoir'', Frankfurt am Main, Suhrkamp, 2007. == Da veda dinò == * [[Claude Lanzmann]] * [[Passerelle Simone-de-Beauvoir]] ([[Ponti di Parighji]]) * [[Jean-Paul Sartre]] * [[Feminisimu]] ==Fonti== 'Ss'articulu pruveni in parti o in tutalità da l'articulu currispundenti di a wikipedia taliana. [[Categoria:Biugrafia]] [[Categoria:Francesa]] [[Categoria:Scrivanu]] [[Categoria:Filosofu]] {{DEFAULTSORT:Beauvoir, Simone de}} 42i7ztnlo78ailkjt0dxee0oxueoinz Template:IT 10 16335 407939 401876 2026-11-10T13:24:49Z Articulivitali 28749 407939 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: 90%;">{{Lingue|it}}</span><noinclude> [[Categoria:Mudellu]] </noinclude> 11cb04eug9sslc2v6ackkfebhxnebz4 Augustu 0 16411 407960 402363 2026-11-11T06:39:08Z Articulivitali 28749 407960 wikitext text/x-wiki [[File:Statue-Augustus.jpg|thumb|right|upright=1|Statua d'Augustu, Musei vaticani]] '''Augustu Cesaru''' (in latinu Caesar Augustus; Roma, u 23 di settembre di l'annu 63 nanzu à Cristu – Nola, u 19 d'aostu di l'annu 14), natu cù u nome di Gaiu Ottaviu (Gaius Octavius), chì l'hè statu aghjustatu dopu ''Turinu'' (Thurinus) è cunnisciutu dinù cum'è Ottavianu o solu '''Augustu''', hè ricunnisciutu giniralmente cum'è u fundatore di l’Imperu rumanu è primu imperatore di quessu, per 41 anni, da u 27 a.C. à u 14 d.C. <ref>'Ss'articulu pruvene in parte da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> Incù Marcu Antoniu è Marcu Emiliu Lepidu, instaurò u secondu triumviratu, ottenendu u proconsulatu nant’à e pruvince di Sicilia, Sardegna è Corsica, Africa Vetus è Africa Nova. Cù u ritiru di Lepidu è l'accordi di Brindisi di l’annu 40 a.C., Ottavianu diventò proconsulu in tutte e pruvince urientale (Sicilia, Sardegna è Corsica, Spagna Citeriore, Spagna Ulteriore, Gallia Narbonense, Gallia Cisalpina [cù l’Illiricu settenziunale], Gallia Comata è Africa Nova) è in più ottense in affidamentu l’Italia. In u 27 a.C., Augustu rimisse e cariche in manu di u Senatu; in cambiu ottense un imperiu proconsulare chì u fece capu di l’armata, è u Senatu rumanu, da a pruposta di Luciu Munaziu Plancu, li cunfirì u titulu onurificu d'Augustu u 16 di ghjennaghju di u 27 a.C., vale à dì "degnu d’esse veneratu è onuratu". U so nome ufficiale fù da tandu ''Imperator Caesar Divi filius Augustus'' (in l’epigrafi IMPERATOR·CAESAR·DIVI·FILIVS·AVGVSTVS). Augustu volse esse identificatu cum’è l'iniziatore di a ristaurazione di a Republica, di i Costumi di l’Antichi (mores) è, sopratuttu, cum’è u purtatore di a ''Pace Rumana'', vale à dì quellu clima di pace è d’ordine chì impunia annant’à tuttu l’imperu di Roma e stesse leghji, a stessa lingua è un’economia unica. Sta visione di Roma cum’è vincitrice universale fù creata cù un impiegu astutu di l’imaghjine, l’imbellimentu di a cità, a prutezzione di l’intellettuali chì celebravanu u principatu, a riqualificazione di u Senatu è di l’ordine di l’equites. A storiugrafia d’oghje s’hè occupata di l’eredità storica d’Augustu, chì hà bisognu d’esse ridefinita dopu à l’iperbule di u periudu fascistu di vinti anni. U stessu Augustu volse lascià di sè un’imaghjine eroica in e Res gestae, è sustinì cuscentemente Virgiliu in sta celebrazione in l’Eneide: durante a so vita Augustu evitò di attribuisce si tituli divini, ma subitu dopu à a so morte fubbe cunsideratu cum’è figliolu di Diu. L’attributu "Augustu" indicheghja un ricunniscimentu religiosu è dopu ebbi ancu quellu di Princeps. Certi storichi cum’è Seneca u Vechju, Luciu Anneu Seneca, Sallustiu, Svetoniu è Appianu menziuneghjanu dinù e pruscrizzione, a cunquista astuta di u putere è a pulitica autocratica d’Augustu. Augustu cuntribuite in manera maiò à fà di Roma a maraviglia di i seculi. Rimudellò l’Urbe, lascendu a frasa: "Aghju trovu una cità di mattoni, ne lasciu una di marmaru". In architettura Roma ghjunse à un splendore altissimu. Da u puntu di vista amministrativu, e riforme d’Augustu fubbenu impurtante è durevule. Attribuì e pruvince micca pacificate à legati imperiali scelti da ellu stessu, lascendu l’altre à proconsuli di rangu senatore; ma tutti rispundìanu à l’imperatore. Augustu si tensi per ellu l’Egittu, sott’à u guvernu d’un so prefettu. Rifurmò u sistema fiscale è munetariu. Riorganizò l’amministrazione di a cità di Roma, cunfidendu à alti funziunarii statali a cura di l’urbanistica, a rispunsabilità di l’appruvisiunamentu alimentariu è a gestione di l’acque. ==Biugrafia== ===Orighjine di a so famiglia=== Augustu era figliolu di Gaiu Ottaviu, omu d'affari chì avia ottenutu, prima di a gens Octavia (famiglia ricca di Velitrae), cariche publiche è un postu in Senatu (era dunque un ''homo novus''). A mamma, Azia Maiò, vinia invece di una famiglia dapoi parechje generazione di rangu senaturiale è di nascita illustra: era infatti imparentata sia cun Ghjuliu Cesaru sia cun Gneu Pompeu Magnu. Azia era più precisemente a figliola di a surella di Ghjuliu Cesaru, Ghjulia Minò, è di Marcu Aziu Balbu; Ottavianu, dunque, era pronipote di Ghjuliu Cesaru. ===Ghjuventù (63-44 a.C.)=== [[File:MANA - Büste Octavian.jpg|thumb|upright=1|left|Bustu di u ghjovanu Ottavianu (Museu archeologicu naziunale d'Aquileia)]] Augustu nascì in Roma nove ghjorni nanzu à e Calende d’ottobre prima di l’alba, in quella parte di u Palatinu chjamata ''ad Capita Bubula'' («teste di boe»), induve dopu a so morte fù custruitu un santuariu in u so onore. Svetoniu aghjusta chì à l’iniziu stete vicinu à u Foru Rumanu, sopra à e "scale di l’orefici", in a casa chì era stata di l’oratore Gaiu Liciniu Calvu, vicinu à a cullina di Velia. Dopu si trasfirì in u Palatinu, in una casa ugualmente mudesta chì era stata di u cunsulare è oratore Quintu Ortensiu Ortalu, micca assai larga è senza lussu, postu chì e culonne di i so portichi, piuttostu basse, eranu di petra di u monte Albanu, mentre in e stanze ùn ci era nè marmaru, nè mosaichi. Durmì in a stessa stanza per più di quarant’anni, ancu d’inguernu, ancu s'ellu cunsiderava u clima inguernale di Roma pocu adattatu à a so salute. U so nome à a nascita era Gaiu Ottaviu, à u quale fù aghjuntu Turinu quand’era zitellu (Gaius Octavius Thurinus), soprannome in ricordu di u so babbu Ottaviu, vitturiosu contr’à i schjavi scappati in a regione di Thurii. Versu quattr’anni persi u babbu (in u 59 a.C.). À dodici anni circa feci l’orazione funebre (''laudatio funebris'') per a so caccara Ghjulia (in u 51 a.C.). Svetoniu conta un episodiu accadutu in issu periodu secondu u quale, Cicerone, mentre accumpagnava Gaiu Ghjuliu Cesaru in Campidogliu, dissi à l’amichi ch'ellu avia fattu un sonniu a notte precedente. In 'ssu sonniu avia vistu un zitellu da l’aria nobile, chì cullava da u celu appesu à una catena d’oru è si firmava davanti à e porte di u Campidogliu, induve Ghjove li dava una frusta. Quand’ellu vissi Ottavianu, chì u ziu Cesaru avia fattu vene à un sacrificiu, dissi ch’ellu era propiu quellu u zitellu ch’ellu avia vistu in sonniu. Quattr’anni dopu à l’età di sedici anni, vestì a toga virile è ottensi qualchì ricumpensa militare in Africa, in occasione di u trionfu di u zione Gaiu Ghjuliu Cesaru, senza mancu avè participatu à a guerra per via di a so ghjuventù. Dopu, quandu u ziu partì per a Spagna per cumbatte contr’à i figlioli di Pompeu, u seguitò, ancu s'ellu era sempre cunvalescente dopu à una malatia seria. Ghjunse ind'è Cesaru cun una scorta ridutta, dopu à avè percorsu strade infestate da nemichi è dopu un naufraghju. Si fece subitu apprezzà da u ziu per u curaghju dimustratu. Dopu à avè compiu ancu a guerra in Spagna, Cesaru, chì avia in mente una campagna militare prima contr’à i Daci è dopu contr’à i Parti, u mandò in Apullonia, induve poti dedicà si à u studiu. Svetoniu conta chì durante u sughjornu in Apullonia, Ottavianu era cullatu incù u fidatu amicu, Marcu Vipsaniu Agrippa, à l’osservatoriu di l’astrologu Teogene. Fù Agrippa à cunsultà lu prima, ricevendu previsione splendide nantu à a so vita futura, guasi incredibile. Ottavianu, temendu d’esse cunsideratu d’orighjine scura, preferì à l’iniziu ùn dà micca l’infurmazione annantu à a so nascita, ma dopu parechje preghere, accunsentì. Teogene tandu si levò da u so sediu è l’adurò. Per 'ssu mutivu, Ottavianu avì tantu fiducia in u so distinu ch’ellu feci publicà u so oroscopiu è creà una muneta d’arghjentu cù u segnu di u Capricornu, u so ascendente: in epica imperiale si dava più impurtanza à quessu chè à u segnu di nascita (Bilancia per Augustu). ===Ascesa à u putere (44-23 a.C.)=== Cumu erede principale di Cesaru, Ottavianu avia drittu à trè quarti di e so richezze. Infurmatu di l'assassiniu di u so ziu aduttivu, decise di vultà in Roma per reclamà i so dritti di figliolu aduttivu. À tempu à ellu eranu stati numinati eredi Luciu Pinariu è Quintu Pediu, à i quali tuccava l’altru quartu di u patrimoniu di Cesaru; ma solu Ottavianu, cum'è unicu figliolu aduttivu, pudia piglià u nome di u mortu, diventendu cusì Gaiu Ghjuliu Cesaru Ottavianu. Cesaru lasciava, dinù, à l'abitanti di Roma trè centu sesterzi ognunu, è i so giardini longu e sponde di u Tevere (''Horti Caesaris''). ===Erede di Cesaru=== [[File:Jan_van_der_Straet_(after)_Julius_Caesar.jpg|thumb|upright=1.2|Ghjuliu Cesaru, da Giovanni Stradano]] Sbarcatu in Brindisi, induv'ellu riceve u benvenutu da l’armate di Cesaru acquartierate culà in attesa di a spidizione versu l'Oriente, Ottavianu s’impatrunì di circa 700 milioni di sesterzi di soldi publichi destinati à a guerra contr'à i Parti, ch’ellu usò per ottene di più sustegnu trà i suldati è trà i veterani di Cesaru stallati in Campania. Ottavianu ghjunsi in Roma u 21 maghju, dopu chì l’assassini di Cesaru avianu digià abbandunatu a cità da più d’un mese, grazia à un’amnistia cuncessa da u consulu superstite, Marcu Antoniu. U ghjovanu si primurò di rivendicà u nome aduttivu di Gaiu Ghjuliu Cesaru, dicendu publicamente d’accettà l’eredità di u babbu è chjamendu per quessa d’entre in pussessu di i bè famigliali. Antoniu, chì cum’è consulu è capu di a fazzione cesariana avia tandu u cuntrollu di u patrimoniu, rimandò però u pagamentu dicendu chì bisugnava aspettà chì una ''lex curiata'' di u Senatu ratificheghja u testamentu di u mortu. Ottavianu decise tandu, impegnendu i so bè, d’anticipà à u populu e somme chì Cesaru avia lasciatu in u so testamentu è d’esige i ghjochi per a vittoria di Farsalu. Ottense cusì chì parechji cesariani si mettissinu da a so parte contr'à Antoniu, u so avversariu direttu in a successione pulitica à Cesaru. U Senatu, è in particulare Marcu Tulliu Cicerone, chì u vidia tandu cum'è un principianti inespertu per via di a so ghjuventù (è cusì ancu Antoniu chì u cunsiderava un zitellu “di tuttu debitore à u nome” di u babbu), prontu à esse manighjatu da l’aristucrazia senatoria, è chì apprizzava l’indebulimentu di a pusizione d’Antoniu, appruvò a ratifica di u testamentu, ricunniscendu à Ottavianu u statutu d’erede leghjittimu di Ghjuliu Cesaru. Cù u patrimoniu di Cesaru oramai à a so dispusizione, Ottavianu poti tandu arrulà di ghjugnu una armata privata di circa 3 000 veterani, garantiscendu à ognunu d’elli un salariu di 500 denari, mentre chì Marcu Antoniu, avendu ottinutu per leghje spiciale (''lex de permutatione provinciarum'') l’assignazione – à a fine di u so annu cunsulare – di a Gallia cisalpina dighjà affidata à u propretore Decimu Brutu, si appruntava à fà guerra à l’assassini di Cesaru per ricuperà u favore di a fazzione cesariana. In quella circustanza, Cicerone scrivia à Atticu manifestendu certezza nant’à a fedeltà d’Ottavianu à a causa ripublicana, sicuru di a pussibilità di sfruttà e capacità di ssu ghjovanu nobile per eliminà à Antoniu, surtitu salvu (cù gran dispiacè di l’oratore) da l’Idi. Tacitu cummenterà chì in 'ss'occasione l’erede di Cesaru finse solu a fedeltà à u partitu novupumpeianu guidatu tandu da Cicerone, cù l’idea – cum’ellu si viderà dopu – di prufittà di a situazione. ===Primu cunflittu cù Antoniu (43 a.C.)=== [[File:Cicero - Musei Capitolini.JPG|thumb|upright=1|left|Bustu di [[Marcu Tulliu Cicerone]] (Musei Capitulini, [[Roma]]), autore di e ''Filippiche'']] Quandu in u mese d'uttrovi, l'appoghju di u Senatu à Augustu si feci più pressante, cù Cicerone chì lanciava e so Filippiche contr'à Antoniu, quellu decisu di ripiglià u cuntrollu di a situazione richjamendu in Italia l'armate chì eranu firmate in Macedonia. Di punta à 'ssa minaccia, Augustu di nuvembre richjamò tandu i veterani di Ghjuliu Cesaru à ellu fideli, ottenendu prestu ancu a diserzione di duie di l'armate maceduniane d'Antoniu, a IV è a Martia, appena sbarcate. Fallitu, per l'opposizione di u Senatu (Cicerone hè sicuru infatti di a fidelità di u ghjovanu), u tentativu di fà dichjarà Augustu ''hostis publicus'' per avè recrutatu una armata senza avè l'auturità (in rialità serà Antoniu à esse designatu cum'è nemicu di u Statu per avè assediatu in modu illegale un propiu propretore lighjittimu), u consulu decise tandu d'accelerà i tempi di l'occupazioni di a Cisalpina, per assicurà si una pusizione di forza per l'annu dopu. Ricevutu u ricusu da parte di Decimu Brutu à a cessione di a Cisalpina, Antoniu, grazia à u cunsensu di u Senatu, poti cullà versu Modena, induv'ellu strinse d'assediu Brutu. Intantu Augustu, nant'à cunsigliu di parechji ottimati, pruvò à ingaghjà certi assassini per tumbà à Antoniu, ma scupertu u so tentativu, cridendu si minacciatu anch'e ellu, arrulò una bona parte di i veterani di Ghjuliu Cesaru, fendu li grande larghezze per ottene u so aiutu. U primu di ghjennaghju di l'annu 43 a.C., ghjornu di l'insediamentu di i novi consuli Pansa è Irziu, u Senatu decretò l'abrugazione di a leghje chì assignava à Antoniu a Gallia Cisalpina è li urdinò di piantà subitu l'attacchi contr'à Decimu Brutu. Avendu avutu un ricusu nettu, i consuli fubbenu incaricati di cullà contr'à Antoniu incù Augustu, à u quale fù cuncessu in modu eccezziunale l’imperium di pretore per legalizà a situazione di a so armata privata. U 14 d’aprile è u 21 d’aprile Antoniu fù scunfittu in a battaglia di Forum Gallorum è in a battaglia di Modena, in e quale, però, fubbenu tombi i dui consuli Irziu è Pansa. Augustu participò persunalmente à i cumbattimenti di u 21 d’aprile dentru à u campu d’Antoniu è à a fine firmò cum’è unicu cummandante di l’armate ripublicane. ===U secondu triumviratu (43-33 a.C.)=== Da a so nova pusizione di forza, diventatu legalmente capu di u Statu rumanu, Augustu prese cuntattu cù u principale sustenidore d'Antoniu, u ''pontifex maximus'' Marcu Emiliu Lepidu, dighjà ''magister equitum'' di Ghjuliu Cesaru, cù l’intenzione di ricumpone i disaccordi interni à a fazzione cesariana. Cù l’auspici di Lepidu, ottense dunque ch’ellu fussi urganizatu un scontru à trè cù Antoniu vicinu à Bononia. Da quellu culloquiu privatu nascì un accordu à trè, trà ellu, Antoniu è Lepidu, di una durata di cinque anni. Si trattava di u secondu triumviratu, ricunnisciutu legalmente da u Senatu u 27 di nuvembre di quellu stessu annu cù a ''Lex Titia'', induv’ella era creata a magistratura spiciale di i ''Triumviri rei publicae constituendae consulari potestate'', vale à dì “triunviri per a custituzione di u statu cù putere cunsulare”. U pattu privedia a divisione di i territorii rumani: à Augustu tucconu a Siria, a Sardegna è l’Africa procunsulari. I triunviri redassinu liste di pruscrizzione, nant’à l’esempiu di Silla, contru à l’oppositori di Cesaru, chì purtonu à a cunfisca di i bè è à l’assassiniu di un gran numeru di senatori è cavalieri, frà i quali u stessu Cicerone chì pagò e Filippiche dirette contru Antoniu. In Roma è in Italia si scatinò cusì una caccia à l’omu senza paragone è in parechji casi più feroce è indiscriminata cà quella operata dopu à a vittoria di Silla annantu à Gaiu Mariu. Parechje fubbenu e vittime illustre: ben 300 senatori casconu sott’à i colpi di l’assassini è 2 000 cavalieri ne suvuitonu a sorte. S’appruntò in u stessu tempu a guerra contru à Brutu è Cassiu è i cesaricidi. Frà ‘ssi ultimi ci fù ancu Cicerone, à u quale Antoniu ùn avia pardunatu l’urazione contr’à ellu, racolte in e Filippiche. Augustu, puru essendu statu prutettu è incuraghjitu da u grande intellettuale latinu, ùn fece nunda per salvà li a vita. Un’antra barbaria decisa da i triumviri fù l’usu d’appende à i rostri di u foru e teste di i nimichi tombi è di dà una ricumpensa prupurziunata à quelli chì e purtavanu: 25 000 denari à l’omi liberi, 10 000 à i schiavi cù l’aghjunta di a manumissione è di a citadinanza. ===A battaglia di Filippi (42 a.C.)=== D'uttobre di l'annu 42 nanzu à Cristu, Antoniu è Augustu, lascendu Lepidu à u guvernu di a capitale, si scuntronu cù l’assassini di Ghjuliu Cesaru, Marcu Ghjuniu Brutu è Gaiu Cassiu Longinu, è i vincitinu in dui cumbatti à Filippi, in a Macedonia urientale. I dui anticesariani fubbenu morti, suicidendu si. A battaglia fù vinta sopratuttu grazia à Antoniu, è a parte d’Augustu ùn fù mancu gluriosa, postu chì Pliniu u Vechju, in a so ''Naturalis historia'', dice chì "à a battaglia di Filippi [Augustu] andò di male, chì fughjì è si piattò trè ghjorni in un padulu", o cum’ellu conta Svetoniu "u so campu fù pigliatu da u nemicu è riescì appena à scappà, rifughjendu si da u latu induv'ella si truvava l’armata d’Antoniu". A versione ufficiale fù ch’Augustu era statu incitatu à fughje in un sonniu fattu da u so duttore. Augustu, Antoniu è Lepidu, truvendu si avà patroni di i territorii urientali, fecenu una nova spartizione di e pruvince: à Lepidu fubbenu lasciate a Numidia è l’Africa prucunsulare, à Antoniu a Gallia, a Transpadania è l’Uriente rumanu, è à Augustu tucconu l’Italia, a Sicilia, l’Iberia, è a Sardegna cù a Corsica. ===Primi cuntrasti (41–39 a.C.)=== Dopu nascenu i primi cuntrasti: Luciu Antoniu, fratellu di Antoniu, in u 41 a.C. si ribillò contr'à Ottavianu parch'ellu vulia chì ancu à i veterani di u fratellu li fussinu distribuite terre in Italia (oltre à i 170 000 veterani di Ottavianu), ma fù scunfittu à Perugia in u 40 a.C. Svetoniu conta chì durante l'assediu di Perugia, mentre ch'ellu facia un sacrificiu micca tantu luntanu da i muri di a cità, Ottavianu fù guasi tombu da un gruppu di gladiatori chì avianu fattu una surtita da a cità. Ùn si pò pruvà chì Antoniu era à sapè di l'azzione di u fratellu, ma dopu à a scunfitta di quellu, tantu Antoniu ch'è Ottavianu decisenu di ùn dà troppu pesu à ciò chì era accadutu (Luciu Antoniu fù risparmiatu è mandatu puru in iSpagna cum'è guvernatore). À listessu tempu, u legatu di Antoniu in Gallia, un certu Quintu Fufiu Calenu, murì è e so legione passonu cù Ottavianu, chì s'impussissò di nove pruvince appartinente à u rivale. Cù u trattatu di Brindisi (sittembre di u 40 a.C.), si ghjunse à una nova spartizione di e pruvince: à Antoniu li firmò l’Oriente rumanu da Scutari, cumpresa a Macedonia è l’Acaia; à Ottavianu l’Occidenti cumpresu l’Illiricu; à Lepidu, dighjà messu da parte in i ghjochi di u putere, l’Africa è a Numidia; à Sestu Pompeu fù cunfirmata a Sicilia per tappà li a bocca, di manera ch'ellu ùn caghjunessi prublemi in Occidenti. U pattu fù cunfirmatu cù u matrimoniu trà Antoniu, chì a so moglia Fulvia era morta pocu prima, è a surella di Ottavianu, Ottavia minore. Dopu à a pace di Brindisi, Ottavianu rumpì dinò l’allianza cù Sestu Pompeu, ripudiò Scribonia, è si maritò cù Livia Drusilla, mamma di Tiberiu è in attesa di u so secondu figliolu. In u 39 a.C., in Misenu, Ottavianu attribuì à Sestu Pompeu a pruvincia di Sardegna è Corsica, fundendu cusì a cità di Turris Libisonis, portu granariu di Roma, è prumittendu li l’Acaia, ottinendu in cambiu a ripresa di i rifurnimenti versu Roma (Pompeu, cù a so flotta, bluccava e nave chì venianu da u Mediterraniu). Sestu Pompeu, però, diventava un alliatu scomudu è Ottavianu decisu di sbarazzà si ne prestu. Cusì si ghjunse à una prima seria di cunflitti, micca particularmente favurevuli à Ottavianu: a flotta preparata per invadisce a Sicilia fù distrutta sia da Sestu sia da una timpesta viulente. ===Rinnovu è fine di u triumviratu (38-33 a.C.)=== In u 38 a.C., Augustu si risolse à scuntrà in Brundisium à Antoniu è Lepidu per rinnuvà u pattu d’alleanza per altri cinque anni. In u 36 a.C., però, grazia à l’amicu è generale Marcu Vipsaniu Agrippa, Augustu riescì à mette fine à a guerra cù Sestu Pompeu. Quest’ultimu, grazia ancu à certi rinforzi mandati da Antoniu, fù infatti vintu in modu decisivu vicinu à Naulocu. A Sicilia cascò è Sestu Pompeu scappò in Oriente, induve pocu dopu fù tombu da l'assassini di Antoniu. À quellu puntu, però, Augustu duvia fà fronte à l’ambizione di Lepidu, chì pensava chì a Sicilia duvia toccà à ellu è, rumpendu u pattu d’alleanza, si mosse per impatrunì si ne cù vinti legione. Vintu però prestu, dopu chì i so suldati l’abbandunonu passendu da a parte di Augustu, Lepidu fù infine cunfinatu à u Circeu, puru cunservendu a carica publica di ''pontifex maximus''. Dopu à l’eliminazione graduale di tutti i cuncurrenti in u corsu di sei anni, da Brutu è Cassiu, à Sestu Pompeu è Lepidu, a situazione firmò in e sole mane di Augustu, in Occidente, è Antoniu, in Oriente, purtendu un aumentu inevitevule di i cuntrasti trà i dui triumviri, ognunu troppu ingumbrante per l’altru, tantu più chì i successi ottenuti in e campagne militare d'Augustu in Illiricu (35-33 a.C.) è contr’à Lepidu ùn eranu micca stati cumpensati da Antoniu in Oriente contr’à i Parti, limitendu si solu à l’acquisizione in dota di l’Armenia. Ottensi un novu cunsulatu, u sicondu, nove anni dopu à u primu (in u 33 a.C.) è un terzu, un annu dopu à u sicondu (in u 31 a.C.). À a so scadenza, in u 33 a.C., u triumviratu ùn fù rinnuvatu (durò infatti dece anni). Augustu è Antoniu inoltre ùn eranu più ligati da vinculi di sangue, vistu chì u primu avia divurziatu da Scribonia (parente d'Antoniu) in u 39 a.C. è u sicondu avia ripudiatu à Ottavia (surella di Augustu) per unisce si cù Cleopatra. ===Guerra cun Antoniu è a vittoria d’Azziu (33–31 a.C.)=== [[File:Castro_Battle_of_Actium.jpg|thumb|right|upright=1|A battaglia d'Azziu, dipintu di Lorenzo A. Castro]] U cunflittu era avà inevitevule. Mancava solu u casus belli, chì Augustu truvò in u testamentu d'Antoniu, induv'elle si facianu cunnosce e so decisione di lascià i territorii urientali di Roma à [[Cleopatra]] VII d’Egittu è à i so figlioli, cumpresu Cesarione, figliolu di [[Gaiu Ghjuliu Cesaru]]. Dopu, quand'ellu feci dichjarà nemicu publicu Antoniu, li rimandò i so parenti è i so amichi, frà i quali i consuli Gaiu Sosiu è Domiciziu Enobarbu. Dopu u Senatu di Roma dichjarò guerra à Cleopatra, ultima reghjina tolemaica d'Egittu, à a fine di l'annu 32 a.C. Antoniu è Cleopatra fubbenu scunfitti in a [[battaglia d'Azziu]], u [[2 di settembre]] di l'annu [[31 a.C.]], è si suicidonu tramindui, l'annu dopu in Egittu. ===Da Ottavianu à Augustu (30-23 a.C.)=== [[File:Statue-Augustus.jpg|thumb|left|upright=1|Statua di Augustu detta "[[Augustu di Prima Porta]], custudita à i [[Musei Vaticani]]]] Dopu Azziu, Ottavianu non solu urdinò d’accurdà la morte à u figliolu di Cleopatra, Cesarione (di u quale a paternità era attribuita da a reghjina à Cesare), ma decisu d’annessà l’Egittu (30 a.C.), cumpiendu l’unificazione di tuttu u bacinu di u Mediterraneu sottu à Roma, è fendu di st’acquisizione nova a prima pruvincia imperiale, guvernata da unu u so rapprisentante, u prefettu d’Alissandria è Egittu. L’imperium di Ottavianu nant’à sta pruvincia fù prubabilmente sanziunatu da una leghje cumiziale digià in u 29 a.C., dui anni nanzu a messa in opera di u novu assestu pruvinciale. Per a storiugrafia muderna più anziana, a nova forma di guvernu pruvinciale riservata à l’Egittu avia per orighjine u tentativu di ricumpensà a pupulazione indigena di a perdita di u so monarca-diu (u faraone), cù a nova figura di u Princeps; in realità, a scelta d’Ottavianu di mette à capu di a nova pruvincia un prefettu pleniputenziariu (figura chì derivava direttamente da u prefettu di a cità tardorepuplicana), u cusì dettu ''praefectus Alexandreae et Aegypti'', titulu ufficiale attribuitu à u novu guvernatore, culligatu à a suppressione di a Bulè d’Alissandria, fù dicisa da u cuntestu in cui occorrse a cunquista di u paese: a guerra civile, raghjone di ordine strategicumilitare in a lotta frà e duie ''factiones'' tardorepuplicane pro-Occidente o proOriente, l’impurtanza di u granu egizzianu per l’annunziu di Roma è, infine, u tisoru tolemaicu. U fattu d'avè pussutu mette e mane nant’à e risorze finanziare di i Tolomei permise à Ottavianu di pagà assai debiti di guerra, cum’è decine di millaie di suldati chì in tanti anni di campagne l’avianu servutu, dispunendu ne l’insediamentu in numerose culonie, sparse in u mondu rumanu sanu. Ottavianu era diventatu, di fatti, u patrone assulutu di u Statu rumanu, ancu s’è furmalmente Roma era sempre una republica è Ottavianu stessu ùn era ancu statu investitu di nisunu putere ufficiale, datu chì a so ''potestas'' di triumviru ùn era stata più rinnuvata: in e ''Res Gestae'' ricunnosce d’avè guvernatu in st’anni in virtù di u «potitus rerum omnium per consensum universorum» («cunsensu generale»), avendu per st’affare ricevutu una sorta di ''tribunicia potestas perpetua'' (certamente un fattu stracustituzionale). Finch’è stu cunsensu cuntinuò à inchjude u sustegnu leale di l’armate, Ottavianu pudia guvernà in modu sicuru, è a so vittoria custituiscia, di fatti, à a vittoria di l’Italia nant’à u vicinu Oriente; a garanzia chì mai u duminiu rumanu puderia truvà in altrò u so equilibriu è u so centru fora di Roma. U Senatu li cunfirì prugressivemente onori è privileghji, ma u prublema chì Ottavianu avia da risolve era a trasfurmazione di a sustanza di i rapporti istituzionali, lascendu intatta a forma republicana. I fundamenti di u reale putere fubbenu individuati in l’imperium è in a ''tribunicia potestas'': u primu, propiu di i consuli, cunferia à quellu chì ne era titulare u putere esecutivu, legislativu è militare, mentri a seconda, propria di i tribuni di a plebe, offria a facultà d’oppone si à e decisione di u Senatu, cuntrullendu ne a pulitica grazia à u dirittu di vetu. Ottavianu pruvò à ottene st’putere evitendu di alterà l’istituzione republicane è dunque senza fà si eleghje à vita consulu è tribunu di a plebe, evitendu dinù a suluzione cesariana (Ghjuliu Cesaru era statu elettu, prima annualmente è dopu à vita ''dictator''). A carica di dittatore li fù in fatti pruposta, ma ellu prudentemente a rifiutò. ===U principatu (23 a.C. - 14)=== [[File:SFEC BritMus Roman Modification1.jpg|thumb|right|upright=1|Testa di bronzu di Augustu, ritruvata à [[Meroe]] in [[Nubia]] (attuale [[Sudanu]])]] L'ambizione d'Augustu era quella d'esse fundatore d'un ''optimus status'', fendu rivive e più antiche tradizione rumane è à listessu tempu tinendu contu di i prublemi di i tempi. U mantenimentu furmale di e forme ripublicane, ind'è e quale s'inseria u novu cuncettu di l'autorità persunale di u ''princeps'' (primu frà pari), permise di risolve i cunflitti pè u putere vissuti in l'ultimu seculu di a Ripublica. Augustu ùn sciacciò mancu appena l'antica aristucrazia, ma a li s'affiancò, in un circulu più largu di privileghji, a classa di l'omi d'affari è di i funziunarii, urganizati in l'ordine equestre, chì i so membri fubbenu spessu impiegati da l'imperatore pè cuntrullà l'attività di l'organi ripublicani è pè u guvernu di e pruvince imperiale. Ottavianu, una volta ricevuti i puteri nicissarii da parte di u Senatu è u Populu rumanu, cuminciò à piglià misure atte à dà à l'Italia è à e Pruvince u suspiratu benistà dopu più di un decenniu di guerre civile: riordinò u ''cursus honorum'' di e magistrature ripublicane, ne creò nove (cum'è a figura di u ''curator'' o quella di u ''praefectus Urbis''), ristabilì a carica magistratuale di u censore, aumentò u numeru di i pretori è prumosse leghji chì frinavanu u sparghjimentu di u celibatu è incuraghjivanu a natalità, prumulghendu a ''lex Iulia de Maritandis Ordinibus'' di u 18 a.C. è a ''lex Papia Poppaea'' di u 9 d.C. (in cumplementu di a prima leghje). ===A pax Augusta=== Cù l’avventu di u principatu d’Augustu principiò un longu periudu di pace interna. Firmavanu à esse pacificate a Spagna è qualchì zona di a Gallia, è l’imperatore purtò à terminà 'ssu compitu cun dicisione, guidendu qualchì campagna persunalmente è cunfidendu ne altre à Agrippa. Da quellu mumentu l’armate fubbenu impegnate solu à allargà i cunfini di l’Imperu. Per decretu di u Senatu, in u 17 a.C. si celebrò u principiu d’una epica nova, un novu ''saeculum'' di paci, è si ripigliò a tradizione di i ''ludi saeculares'', chì durante a ripublica s’eranu tenuti ogni cent’anni. Per celebrà quellu grande mumentu, in u 9 a.C. fù custruitu in u Campu Marziu un grande altare à a Paci d’Augustu, l’Ara Pacis Augustae. ==Morte è testamenti== [[File:Mausolée-d'Auguste.jpg|thumb|upright=1.7|left|U [[mausoleu d'Augustu]], che raccolse e cennere di tutti l'imperatori è famigliari di a [[dinastia ghjulioclaudia]] cù l'eccezione di [[Nerone]]]] Second ciò ch'ellu conta Svetoniu, ci serianu stati, infine, segni evidenti chì annuncianu a morte d’Augustu è a so divinizazione. Mentr'ellu stava fendu a ceremonia di a ''lustratio'' in u Campu Marziu, davanti à u populu rumanu, un’acula li vultò parechje volte intornu; subitu dopu si dirighjite versu u tempiu vicinu, punendu si nantu à a prima lettera di u nome d'Agrippa. Videndu quessa, dumandò à Tiberiu, u so cullega, di prununzià i voti per a ''lustratio'' successiva, postu chì ùn si sentia di prununzià ciò ch’ellu ùn pudia mantene in avvene. Sempre in listessu periodu, un lampu fece cascà da l’iscrizzione di a so statua a prima lettera di u so nome; li fù annunziatu ch’ellu averia vissutu solu centu ghjorni dapoi 'ssu avvenimentu, listessu numeru indicatu da a lettera «C», è ch’ellu seria statu divinizatu postu chì «aesar», vale à dì ciò ch’era firmatu di a parolla «Caesar», in lingua etrusca significa «Diu». Augustu tandu, dopu avè dispostu chì Tiberiu partissi per l’Illyricum, si messe in viaghju per accumpagnà lu sin’à Beneventu. Ghjuntu à Astura, s’imbarcò di notte, per prufittà di u ventu favurevule, ma cuminciò à avè attacchi di dissinteria. Custighjò tandu e coste di a Campania è fece u ghjiru di l’isule vicine, firmendu per quattru ghjorni à Capri. Quì assistì à l’esercizii di l’efebi, in virtù d’un’antica istituzione. Fece dinù serve li un banchettu in a so presenza, permittendu li di divertisce si senza frenu, sacchighjendu i paneri di frutti, di cibu è d’altre cose ch’ellu facia lancià. Sapendu ch’ellu era oramai vicinu à a morte, ùn volse privà si di nisun divertimentu. In seguitu passò à Napuli è, bench'ellu cuntinuessi à soffre di u ventre, seguitò u cuncorsu quinquennale di ginnastica istituitu in u so onore. Poi accumpagnò Tiberiu sin’à u locu stabilitu vicinu à Beneventu. Nant’à a strada di u ritornu, a so malatia s’aggravò, tantu ch’ella u custrinse à firmà à Nola. Quì dumandò à Tiberiu di vultà à daretu, è cun ellu s'intratinì in un longu culloquiu sicretu. L’ultimu ghjornu di a so vita, dumandò unu spechju, si fece arrigulà i capelli è, chjamati i so amichi, li dumandò s’ellu avia bè recitatu a cumedia di a vita, aghjustendu a formula cunclusiva tradiziunale: (grecu) «εὶ δέ τι Ἐπεὶ δὲ πάνυ καλῶς πέπαισται, δότε κρότον Καὶ πάντες ἡμᾶς μετὰ χαρᾶς προπέμψατε.» (talianu) «S’è a cumedia hè stata di u vostru piacè, applaudite è tutti inseme manifestate a vostra gioia.» (Svetoniu, Augustus, 99) Poi i cunghjediò tutti è di colpu spirò trà e bracce di Livia, dicendu li: (latinu) «Livia, nostri coniugii memor vive, ac vale!» (talianu) «Livia, campa in u ricordu di u nostru matrimoniu, è addiu!» (Svetoniu, Augustus, 99) Ebbe una morte dolce, cum’ellu avia sempre speratu. Nanzu di more mustrò solu un segnu di deliriu mentale, quand'ellu si lagnò d’esse trascinatu da quaranta ghjovani. In fatti fù un presaghju, postu chì propriu quaranta suldati preturiani u purtonu nant’à a piazza publica. Morsi in a stessa camera induv'ellu spirò u babbu, Gaiu Ottaviu, durante u cunsulatu di i dui Sesti, Pompeu è Appuleiu, quattordici ghjorni nanzu à e calende di sittembre (19 d’aostu 14), à a nuvesima ora di u ghjornu, à l’età venerabile di quasi settanta sei anni (li mancavanu trenta cinque ghjorni à u so anniversariu). U so corpu fù traspurtatu da Nola à Roma. Ebbe duie urazione funebre: una di Tiberiu davanti à u tempiu di u Divu Ghjuliu, l’altra di Drusu, u figliolu di Tiberiu, da l’altu di l’antiche tribune. Subitu dopu i senatori u purtonu à spalla sin’à u Campu Marziu induv'ellu fù brusgiatu. Un vechju preturianu ghjurò d'avè vistu cullà à u celu a fantasima d’Augustu, subitu dopu a so cremazione. I persunaghji più influenti di l’ordine equestre, in tunica, senza cintura, à pedi nudi, pusonu i so resti in u mausuleu dedicatu ad ellu, fattu custruisce trà a via Flaminia è a riva di u Tevere durante u so sestu cunsulatu, avendu dopu apertu à u publicu i buscaghji è i passeghji da i quali era circundatu. In seguitu, e cenere di i so successori, di a dinastia ghjulioclaudia, fubbenu deposte quì. Si sà però da Svetoniu chì Augustu pruibì, in u so testamentu, chì a so figliola Ghjulia è a so nipote, ancu ella chjamata Ghjulia, fussinu deposte dinù in u so sepolcru, dopu a so morte. == Note == <references/> ==Riferimenti== * {{Template:En}} Goldsworthy, Adrian. ''Augustus: First Emperor of Rome''. Yale University Press, 2014. * {{Template:En}} Williams, John. ''Augustus''. New York Review Books, 2014. * {{Template:Fr}} Cosme, Pierre. ''Auguste''. Perrin, 2005. * {{Template:Fr}} Briand-Ponsart, Claude è Hurlet, Frédéric. ''L'empire romain d'Auguste à Domitien''. Armand Colin, 2010. * {{Template:It}} Syme, Ronald. ''Augusto''. Le Monnier, 2015. {{Template:It}} Galinsky, Karl. ''L'età di Augusto''. Il Mulino, 2012. [[Categoria:Personnalità pulitica di Roma Antica]] [[Categoria:Storia rumana]] [[Categoria:Biugrafia]] 1erfdm3dnocc6mfv922yswwun3fe45m 407961 407960 2026-11-11T06:39:24Z Articulivitali 28749 /* Riferimenti */ 407961 wikitext text/x-wiki [[File:Statue-Augustus.jpg|thumb|right|upright=1|Statua d'Augustu, Musei vaticani]] '''Augustu Cesaru''' (in latinu Caesar Augustus; Roma, u 23 di settembre di l'annu 63 nanzu à Cristu – Nola, u 19 d'aostu di l'annu 14), natu cù u nome di Gaiu Ottaviu (Gaius Octavius), chì l'hè statu aghjustatu dopu ''Turinu'' (Thurinus) è cunnisciutu dinù cum'è Ottavianu o solu '''Augustu''', hè ricunnisciutu giniralmente cum'è u fundatore di l’Imperu rumanu è primu imperatore di quessu, per 41 anni, da u 27 a.C. à u 14 d.C. <ref>'Ss'articulu pruvene in parte da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> Incù Marcu Antoniu è Marcu Emiliu Lepidu, instaurò u secondu triumviratu, ottenendu u proconsulatu nant’à e pruvince di Sicilia, Sardegna è Corsica, Africa Vetus è Africa Nova. Cù u ritiru di Lepidu è l'accordi di Brindisi di l’annu 40 a.C., Ottavianu diventò proconsulu in tutte e pruvince urientale (Sicilia, Sardegna è Corsica, Spagna Citeriore, Spagna Ulteriore, Gallia Narbonense, Gallia Cisalpina [cù l’Illiricu settenziunale], Gallia Comata è Africa Nova) è in più ottense in affidamentu l’Italia. In u 27 a.C., Augustu rimisse e cariche in manu di u Senatu; in cambiu ottense un imperiu proconsulare chì u fece capu di l’armata, è u Senatu rumanu, da a pruposta di Luciu Munaziu Plancu, li cunfirì u titulu onurificu d'Augustu u 16 di ghjennaghju di u 27 a.C., vale à dì "degnu d’esse veneratu è onuratu". U so nome ufficiale fù da tandu ''Imperator Caesar Divi filius Augustus'' (in l’epigrafi IMPERATOR·CAESAR·DIVI·FILIVS·AVGVSTVS). Augustu volse esse identificatu cum’è l'iniziatore di a ristaurazione di a Republica, di i Costumi di l’Antichi (mores) è, sopratuttu, cum’è u purtatore di a ''Pace Rumana'', vale à dì quellu clima di pace è d’ordine chì impunia annant’à tuttu l’imperu di Roma e stesse leghji, a stessa lingua è un’economia unica. Sta visione di Roma cum’è vincitrice universale fù creata cù un impiegu astutu di l’imaghjine, l’imbellimentu di a cità, a prutezzione di l’intellettuali chì celebravanu u principatu, a riqualificazione di u Senatu è di l’ordine di l’equites. A storiugrafia d’oghje s’hè occupata di l’eredità storica d’Augustu, chì hà bisognu d’esse ridefinita dopu à l’iperbule di u periudu fascistu di vinti anni. U stessu Augustu volse lascià di sè un’imaghjine eroica in e Res gestae, è sustinì cuscentemente Virgiliu in sta celebrazione in l’Eneide: durante a so vita Augustu evitò di attribuisce si tituli divini, ma subitu dopu à a so morte fubbe cunsideratu cum’è figliolu di Diu. L’attributu "Augustu" indicheghja un ricunniscimentu religiosu è dopu ebbi ancu quellu di Princeps. Certi storichi cum’è Seneca u Vechju, Luciu Anneu Seneca, Sallustiu, Svetoniu è Appianu menziuneghjanu dinù e pruscrizzione, a cunquista astuta di u putere è a pulitica autocratica d’Augustu. Augustu cuntribuite in manera maiò à fà di Roma a maraviglia di i seculi. Rimudellò l’Urbe, lascendu a frasa: "Aghju trovu una cità di mattoni, ne lasciu una di marmaru". In architettura Roma ghjunse à un splendore altissimu. Da u puntu di vista amministrativu, e riforme d’Augustu fubbenu impurtante è durevule. Attribuì e pruvince micca pacificate à legati imperiali scelti da ellu stessu, lascendu l’altre à proconsuli di rangu senatore; ma tutti rispundìanu à l’imperatore. Augustu si tensi per ellu l’Egittu, sott’à u guvernu d’un so prefettu. Rifurmò u sistema fiscale è munetariu. Riorganizò l’amministrazione di a cità di Roma, cunfidendu à alti funziunarii statali a cura di l’urbanistica, a rispunsabilità di l’appruvisiunamentu alimentariu è a gestione di l’acque. ==Biugrafia== ===Orighjine di a so famiglia=== Augustu era figliolu di Gaiu Ottaviu, omu d'affari chì avia ottenutu, prima di a gens Octavia (famiglia ricca di Velitrae), cariche publiche è un postu in Senatu (era dunque un ''homo novus''). A mamma, Azia Maiò, vinia invece di una famiglia dapoi parechje generazione di rangu senaturiale è di nascita illustra: era infatti imparentata sia cun Ghjuliu Cesaru sia cun Gneu Pompeu Magnu. Azia era più precisemente a figliola di a surella di Ghjuliu Cesaru, Ghjulia Minò, è di Marcu Aziu Balbu; Ottavianu, dunque, era pronipote di Ghjuliu Cesaru. ===Ghjuventù (63-44 a.C.)=== [[File:MANA - Büste Octavian.jpg|thumb|upright=1|left|Bustu di u ghjovanu Ottavianu (Museu archeologicu naziunale d'Aquileia)]] Augustu nascì in Roma nove ghjorni nanzu à e Calende d’ottobre prima di l’alba, in quella parte di u Palatinu chjamata ''ad Capita Bubula'' («teste di boe»), induve dopu a so morte fù custruitu un santuariu in u so onore. Svetoniu aghjusta chì à l’iniziu stete vicinu à u Foru Rumanu, sopra à e "scale di l’orefici", in a casa chì era stata di l’oratore Gaiu Liciniu Calvu, vicinu à a cullina di Velia. Dopu si trasfirì in u Palatinu, in una casa ugualmente mudesta chì era stata di u cunsulare è oratore Quintu Ortensiu Ortalu, micca assai larga è senza lussu, postu chì e culonne di i so portichi, piuttostu basse, eranu di petra di u monte Albanu, mentre in e stanze ùn ci era nè marmaru, nè mosaichi. Durmì in a stessa stanza per più di quarant’anni, ancu d’inguernu, ancu s'ellu cunsiderava u clima inguernale di Roma pocu adattatu à a so salute. U so nome à a nascita era Gaiu Ottaviu, à u quale fù aghjuntu Turinu quand’era zitellu (Gaius Octavius Thurinus), soprannome in ricordu di u so babbu Ottaviu, vitturiosu contr’à i schjavi scappati in a regione di Thurii. Versu quattr’anni persi u babbu (in u 59 a.C.). À dodici anni circa feci l’orazione funebre (''laudatio funebris'') per a so caccara Ghjulia (in u 51 a.C.). Svetoniu conta un episodiu accadutu in issu periodu secondu u quale, Cicerone, mentre accumpagnava Gaiu Ghjuliu Cesaru in Campidogliu, dissi à l’amichi ch'ellu avia fattu un sonniu a notte precedente. In 'ssu sonniu avia vistu un zitellu da l’aria nobile, chì cullava da u celu appesu à una catena d’oru è si firmava davanti à e porte di u Campidogliu, induve Ghjove li dava una frusta. Quand’ellu vissi Ottavianu, chì u ziu Cesaru avia fattu vene à un sacrificiu, dissi ch’ellu era propiu quellu u zitellu ch’ellu avia vistu in sonniu. Quattr’anni dopu à l’età di sedici anni, vestì a toga virile è ottensi qualchì ricumpensa militare in Africa, in occasione di u trionfu di u zione Gaiu Ghjuliu Cesaru, senza mancu avè participatu à a guerra per via di a so ghjuventù. Dopu, quandu u ziu partì per a Spagna per cumbatte contr’à i figlioli di Pompeu, u seguitò, ancu s'ellu era sempre cunvalescente dopu à una malatia seria. Ghjunse ind'è Cesaru cun una scorta ridutta, dopu à avè percorsu strade infestate da nemichi è dopu un naufraghju. Si fece subitu apprezzà da u ziu per u curaghju dimustratu. Dopu à avè compiu ancu a guerra in Spagna, Cesaru, chì avia in mente una campagna militare prima contr’à i Daci è dopu contr’à i Parti, u mandò in Apullonia, induve poti dedicà si à u studiu. Svetoniu conta chì durante u sughjornu in Apullonia, Ottavianu era cullatu incù u fidatu amicu, Marcu Vipsaniu Agrippa, à l’osservatoriu di l’astrologu Teogene. Fù Agrippa à cunsultà lu prima, ricevendu previsione splendide nantu à a so vita futura, guasi incredibile. Ottavianu, temendu d’esse cunsideratu d’orighjine scura, preferì à l’iniziu ùn dà micca l’infurmazione annantu à a so nascita, ma dopu parechje preghere, accunsentì. Teogene tandu si levò da u so sediu è l’adurò. Per 'ssu mutivu, Ottavianu avì tantu fiducia in u so distinu ch’ellu feci publicà u so oroscopiu è creà una muneta d’arghjentu cù u segnu di u Capricornu, u so ascendente: in epica imperiale si dava più impurtanza à quessu chè à u segnu di nascita (Bilancia per Augustu). ===Ascesa à u putere (44-23 a.C.)=== Cumu erede principale di Cesaru, Ottavianu avia drittu à trè quarti di e so richezze. Infurmatu di l'assassiniu di u so ziu aduttivu, decise di vultà in Roma per reclamà i so dritti di figliolu aduttivu. À tempu à ellu eranu stati numinati eredi Luciu Pinariu è Quintu Pediu, à i quali tuccava l’altru quartu di u patrimoniu di Cesaru; ma solu Ottavianu, cum'è unicu figliolu aduttivu, pudia piglià u nome di u mortu, diventendu cusì Gaiu Ghjuliu Cesaru Ottavianu. Cesaru lasciava, dinù, à l'abitanti di Roma trè centu sesterzi ognunu, è i so giardini longu e sponde di u Tevere (''Horti Caesaris''). ===Erede di Cesaru=== [[File:Jan_van_der_Straet_(after)_Julius_Caesar.jpg|thumb|upright=1.2|Ghjuliu Cesaru, da Giovanni Stradano]] Sbarcatu in Brindisi, induv'ellu riceve u benvenutu da l’armate di Cesaru acquartierate culà in attesa di a spidizione versu l'Oriente, Ottavianu s’impatrunì di circa 700 milioni di sesterzi di soldi publichi destinati à a guerra contr'à i Parti, ch’ellu usò per ottene di più sustegnu trà i suldati è trà i veterani di Cesaru stallati in Campania. Ottavianu ghjunsi in Roma u 21 maghju, dopu chì l’assassini di Cesaru avianu digià abbandunatu a cità da più d’un mese, grazia à un’amnistia cuncessa da u consulu superstite, Marcu Antoniu. U ghjovanu si primurò di rivendicà u nome aduttivu di Gaiu Ghjuliu Cesaru, dicendu publicamente d’accettà l’eredità di u babbu è chjamendu per quessa d’entre in pussessu di i bè famigliali. Antoniu, chì cum’è consulu è capu di a fazzione cesariana avia tandu u cuntrollu di u patrimoniu, rimandò però u pagamentu dicendu chì bisugnava aspettà chì una ''lex curiata'' di u Senatu ratificheghja u testamentu di u mortu. Ottavianu decise tandu, impegnendu i so bè, d’anticipà à u populu e somme chì Cesaru avia lasciatu in u so testamentu è d’esige i ghjochi per a vittoria di Farsalu. Ottense cusì chì parechji cesariani si mettissinu da a so parte contr'à Antoniu, u so avversariu direttu in a successione pulitica à Cesaru. U Senatu, è in particulare Marcu Tulliu Cicerone, chì u vidia tandu cum'è un principianti inespertu per via di a so ghjuventù (è cusì ancu Antoniu chì u cunsiderava un zitellu “di tuttu debitore à u nome” di u babbu), prontu à esse manighjatu da l’aristucrazia senatoria, è chì apprizzava l’indebulimentu di a pusizione d’Antoniu, appruvò a ratifica di u testamentu, ricunniscendu à Ottavianu u statutu d’erede leghjittimu di Ghjuliu Cesaru. Cù u patrimoniu di Cesaru oramai à a so dispusizione, Ottavianu poti tandu arrulà di ghjugnu una armata privata di circa 3 000 veterani, garantiscendu à ognunu d’elli un salariu di 500 denari, mentre chì Marcu Antoniu, avendu ottinutu per leghje spiciale (''lex de permutatione provinciarum'') l’assignazione – à a fine di u so annu cunsulare – di a Gallia cisalpina dighjà affidata à u propretore Decimu Brutu, si appruntava à fà guerra à l’assassini di Cesaru per ricuperà u favore di a fazzione cesariana. In quella circustanza, Cicerone scrivia à Atticu manifestendu certezza nant’à a fedeltà d’Ottavianu à a causa ripublicana, sicuru di a pussibilità di sfruttà e capacità di ssu ghjovanu nobile per eliminà à Antoniu, surtitu salvu (cù gran dispiacè di l’oratore) da l’Idi. Tacitu cummenterà chì in 'ss'occasione l’erede di Cesaru finse solu a fedeltà à u partitu novupumpeianu guidatu tandu da Cicerone, cù l’idea – cum’ellu si viderà dopu – di prufittà di a situazione. ===Primu cunflittu cù Antoniu (43 a.C.)=== [[File:Cicero - Musei Capitolini.JPG|thumb|upright=1|left|Bustu di [[Marcu Tulliu Cicerone]] (Musei Capitulini, [[Roma]]), autore di e ''Filippiche'']] Quandu in u mese d'uttrovi, l'appoghju di u Senatu à Augustu si feci più pressante, cù Cicerone chì lanciava e so Filippiche contr'à Antoniu, quellu decisu di ripiglià u cuntrollu di a situazione richjamendu in Italia l'armate chì eranu firmate in Macedonia. Di punta à 'ssa minaccia, Augustu di nuvembre richjamò tandu i veterani di Ghjuliu Cesaru à ellu fideli, ottenendu prestu ancu a diserzione di duie di l'armate maceduniane d'Antoniu, a IV è a Martia, appena sbarcate. Fallitu, per l'opposizione di u Senatu (Cicerone hè sicuru infatti di a fidelità di u ghjovanu), u tentativu di fà dichjarà Augustu ''hostis publicus'' per avè recrutatu una armata senza avè l'auturità (in rialità serà Antoniu à esse designatu cum'è nemicu di u Statu per avè assediatu in modu illegale un propiu propretore lighjittimu), u consulu decise tandu d'accelerà i tempi di l'occupazioni di a Cisalpina, per assicurà si una pusizione di forza per l'annu dopu. Ricevutu u ricusu da parte di Decimu Brutu à a cessione di a Cisalpina, Antoniu, grazia à u cunsensu di u Senatu, poti cullà versu Modena, induv'ellu strinse d'assediu Brutu. Intantu Augustu, nant'à cunsigliu di parechji ottimati, pruvò à ingaghjà certi assassini per tumbà à Antoniu, ma scupertu u so tentativu, cridendu si minacciatu anch'e ellu, arrulò una bona parte di i veterani di Ghjuliu Cesaru, fendu li grande larghezze per ottene u so aiutu. U primu di ghjennaghju di l'annu 43 a.C., ghjornu di l'insediamentu di i novi consuli Pansa è Irziu, u Senatu decretò l'abrugazione di a leghje chì assignava à Antoniu a Gallia Cisalpina è li urdinò di piantà subitu l'attacchi contr'à Decimu Brutu. Avendu avutu un ricusu nettu, i consuli fubbenu incaricati di cullà contr'à Antoniu incù Augustu, à u quale fù cuncessu in modu eccezziunale l’imperium di pretore per legalizà a situazione di a so armata privata. U 14 d’aprile è u 21 d’aprile Antoniu fù scunfittu in a battaglia di Forum Gallorum è in a battaglia di Modena, in e quale, però, fubbenu tombi i dui consuli Irziu è Pansa. Augustu participò persunalmente à i cumbattimenti di u 21 d’aprile dentru à u campu d’Antoniu è à a fine firmò cum’è unicu cummandante di l’armate ripublicane. ===U secondu triumviratu (43-33 a.C.)=== Da a so nova pusizione di forza, diventatu legalmente capu di u Statu rumanu, Augustu prese cuntattu cù u principale sustenidore d'Antoniu, u ''pontifex maximus'' Marcu Emiliu Lepidu, dighjà ''magister equitum'' di Ghjuliu Cesaru, cù l’intenzione di ricumpone i disaccordi interni à a fazzione cesariana. Cù l’auspici di Lepidu, ottense dunque ch’ellu fussi urganizatu un scontru à trè cù Antoniu vicinu à Bononia. Da quellu culloquiu privatu nascì un accordu à trè, trà ellu, Antoniu è Lepidu, di una durata di cinque anni. Si trattava di u secondu triumviratu, ricunnisciutu legalmente da u Senatu u 27 di nuvembre di quellu stessu annu cù a ''Lex Titia'', induv’ella era creata a magistratura spiciale di i ''Triumviri rei publicae constituendae consulari potestate'', vale à dì “triunviri per a custituzione di u statu cù putere cunsulare”. U pattu privedia a divisione di i territorii rumani: à Augustu tucconu a Siria, a Sardegna è l’Africa procunsulari. I triunviri redassinu liste di pruscrizzione, nant’à l’esempiu di Silla, contru à l’oppositori di Cesaru, chì purtonu à a cunfisca di i bè è à l’assassiniu di un gran numeru di senatori è cavalieri, frà i quali u stessu Cicerone chì pagò e Filippiche dirette contru Antoniu. In Roma è in Italia si scatinò cusì una caccia à l’omu senza paragone è in parechji casi più feroce è indiscriminata cà quella operata dopu à a vittoria di Silla annantu à Gaiu Mariu. Parechje fubbenu e vittime illustre: ben 300 senatori casconu sott’à i colpi di l’assassini è 2 000 cavalieri ne suvuitonu a sorte. S’appruntò in u stessu tempu a guerra contru à Brutu è Cassiu è i cesaricidi. Frà ‘ssi ultimi ci fù ancu Cicerone, à u quale Antoniu ùn avia pardunatu l’urazione contr’à ellu, racolte in e Filippiche. Augustu, puru essendu statu prutettu è incuraghjitu da u grande intellettuale latinu, ùn fece nunda per salvà li a vita. Un’antra barbaria decisa da i triumviri fù l’usu d’appende à i rostri di u foru e teste di i nimichi tombi è di dà una ricumpensa prupurziunata à quelli chì e purtavanu: 25 000 denari à l’omi liberi, 10 000 à i schiavi cù l’aghjunta di a manumissione è di a citadinanza. ===A battaglia di Filippi (42 a.C.)=== D'uttobre di l'annu 42 nanzu à Cristu, Antoniu è Augustu, lascendu Lepidu à u guvernu di a capitale, si scuntronu cù l’assassini di Ghjuliu Cesaru, Marcu Ghjuniu Brutu è Gaiu Cassiu Longinu, è i vincitinu in dui cumbatti à Filippi, in a Macedonia urientale. I dui anticesariani fubbenu morti, suicidendu si. A battaglia fù vinta sopratuttu grazia à Antoniu, è a parte d’Augustu ùn fù mancu gluriosa, postu chì Pliniu u Vechju, in a so ''Naturalis historia'', dice chì "à a battaglia di Filippi [Augustu] andò di male, chì fughjì è si piattò trè ghjorni in un padulu", o cum’ellu conta Svetoniu "u so campu fù pigliatu da u nemicu è riescì appena à scappà, rifughjendu si da u latu induv'ella si truvava l’armata d’Antoniu". A versione ufficiale fù ch’Augustu era statu incitatu à fughje in un sonniu fattu da u so duttore. Augustu, Antoniu è Lepidu, truvendu si avà patroni di i territorii urientali, fecenu una nova spartizione di e pruvince: à Lepidu fubbenu lasciate a Numidia è l’Africa prucunsulare, à Antoniu a Gallia, a Transpadania è l’Uriente rumanu, è à Augustu tucconu l’Italia, a Sicilia, l’Iberia, è a Sardegna cù a Corsica. ===Primi cuntrasti (41–39 a.C.)=== Dopu nascenu i primi cuntrasti: Luciu Antoniu, fratellu di Antoniu, in u 41 a.C. si ribillò contr'à Ottavianu parch'ellu vulia chì ancu à i veterani di u fratellu li fussinu distribuite terre in Italia (oltre à i 170 000 veterani di Ottavianu), ma fù scunfittu à Perugia in u 40 a.C. Svetoniu conta chì durante l'assediu di Perugia, mentre ch'ellu facia un sacrificiu micca tantu luntanu da i muri di a cità, Ottavianu fù guasi tombu da un gruppu di gladiatori chì avianu fattu una surtita da a cità. Ùn si pò pruvà chì Antoniu era à sapè di l'azzione di u fratellu, ma dopu à a scunfitta di quellu, tantu Antoniu ch'è Ottavianu decisenu di ùn dà troppu pesu à ciò chì era accadutu (Luciu Antoniu fù risparmiatu è mandatu puru in iSpagna cum'è guvernatore). À listessu tempu, u legatu di Antoniu in Gallia, un certu Quintu Fufiu Calenu, murì è e so legione passonu cù Ottavianu, chì s'impussissò di nove pruvince appartinente à u rivale. Cù u trattatu di Brindisi (sittembre di u 40 a.C.), si ghjunse à una nova spartizione di e pruvince: à Antoniu li firmò l’Oriente rumanu da Scutari, cumpresa a Macedonia è l’Acaia; à Ottavianu l’Occidenti cumpresu l’Illiricu; à Lepidu, dighjà messu da parte in i ghjochi di u putere, l’Africa è a Numidia; à Sestu Pompeu fù cunfirmata a Sicilia per tappà li a bocca, di manera ch'ellu ùn caghjunessi prublemi in Occidenti. U pattu fù cunfirmatu cù u matrimoniu trà Antoniu, chì a so moglia Fulvia era morta pocu prima, è a surella di Ottavianu, Ottavia minore. Dopu à a pace di Brindisi, Ottavianu rumpì dinò l’allianza cù Sestu Pompeu, ripudiò Scribonia, è si maritò cù Livia Drusilla, mamma di Tiberiu è in attesa di u so secondu figliolu. In u 39 a.C., in Misenu, Ottavianu attribuì à Sestu Pompeu a pruvincia di Sardegna è Corsica, fundendu cusì a cità di Turris Libisonis, portu granariu di Roma, è prumittendu li l’Acaia, ottinendu in cambiu a ripresa di i rifurnimenti versu Roma (Pompeu, cù a so flotta, bluccava e nave chì venianu da u Mediterraniu). Sestu Pompeu, però, diventava un alliatu scomudu è Ottavianu decisu di sbarazzà si ne prestu. Cusì si ghjunse à una prima seria di cunflitti, micca particularmente favurevuli à Ottavianu: a flotta preparata per invadisce a Sicilia fù distrutta sia da Sestu sia da una timpesta viulente. ===Rinnovu è fine di u triumviratu (38-33 a.C.)=== In u 38 a.C., Augustu si risolse à scuntrà in Brundisium à Antoniu è Lepidu per rinnuvà u pattu d’alleanza per altri cinque anni. In u 36 a.C., però, grazia à l’amicu è generale Marcu Vipsaniu Agrippa, Augustu riescì à mette fine à a guerra cù Sestu Pompeu. Quest’ultimu, grazia ancu à certi rinforzi mandati da Antoniu, fù infatti vintu in modu decisivu vicinu à Naulocu. A Sicilia cascò è Sestu Pompeu scappò in Oriente, induve pocu dopu fù tombu da l'assassini di Antoniu. À quellu puntu, però, Augustu duvia fà fronte à l’ambizione di Lepidu, chì pensava chì a Sicilia duvia toccà à ellu è, rumpendu u pattu d’alleanza, si mosse per impatrunì si ne cù vinti legione. Vintu però prestu, dopu chì i so suldati l’abbandunonu passendu da a parte di Augustu, Lepidu fù infine cunfinatu à u Circeu, puru cunservendu a carica publica di ''pontifex maximus''. Dopu à l’eliminazione graduale di tutti i cuncurrenti in u corsu di sei anni, da Brutu è Cassiu, à Sestu Pompeu è Lepidu, a situazione firmò in e sole mane di Augustu, in Occidente, è Antoniu, in Oriente, purtendu un aumentu inevitevule di i cuntrasti trà i dui triumviri, ognunu troppu ingumbrante per l’altru, tantu più chì i successi ottenuti in e campagne militare d'Augustu in Illiricu (35-33 a.C.) è contr’à Lepidu ùn eranu micca stati cumpensati da Antoniu in Oriente contr’à i Parti, limitendu si solu à l’acquisizione in dota di l’Armenia. Ottensi un novu cunsulatu, u sicondu, nove anni dopu à u primu (in u 33 a.C.) è un terzu, un annu dopu à u sicondu (in u 31 a.C.). À a so scadenza, in u 33 a.C., u triumviratu ùn fù rinnuvatu (durò infatti dece anni). Augustu è Antoniu inoltre ùn eranu più ligati da vinculi di sangue, vistu chì u primu avia divurziatu da Scribonia (parente d'Antoniu) in u 39 a.C. è u sicondu avia ripudiatu à Ottavia (surella di Augustu) per unisce si cù Cleopatra. ===Guerra cun Antoniu è a vittoria d’Azziu (33–31 a.C.)=== [[File:Castro_Battle_of_Actium.jpg|thumb|right|upright=1|A battaglia d'Azziu, dipintu di Lorenzo A. Castro]] U cunflittu era avà inevitevule. Mancava solu u casus belli, chì Augustu truvò in u testamentu d'Antoniu, induv'elle si facianu cunnosce e so decisione di lascià i territorii urientali di Roma à [[Cleopatra]] VII d’Egittu è à i so figlioli, cumpresu Cesarione, figliolu di [[Gaiu Ghjuliu Cesaru]]. Dopu, quand'ellu feci dichjarà nemicu publicu Antoniu, li rimandò i so parenti è i so amichi, frà i quali i consuli Gaiu Sosiu è Domiciziu Enobarbu. Dopu u Senatu di Roma dichjarò guerra à Cleopatra, ultima reghjina tolemaica d'Egittu, à a fine di l'annu 32 a.C. Antoniu è Cleopatra fubbenu scunfitti in a [[battaglia d'Azziu]], u [[2 di settembre]] di l'annu [[31 a.C.]], è si suicidonu tramindui, l'annu dopu in Egittu. ===Da Ottavianu à Augustu (30-23 a.C.)=== [[File:Statue-Augustus.jpg|thumb|left|upright=1|Statua di Augustu detta "[[Augustu di Prima Porta]], custudita à i [[Musei Vaticani]]]] Dopu Azziu, Ottavianu non solu urdinò d’accurdà la morte à u figliolu di Cleopatra, Cesarione (di u quale a paternità era attribuita da a reghjina à Cesare), ma decisu d’annessà l’Egittu (30 a.C.), cumpiendu l’unificazione di tuttu u bacinu di u Mediterraneu sottu à Roma, è fendu di st’acquisizione nova a prima pruvincia imperiale, guvernata da unu u so rapprisentante, u prefettu d’Alissandria è Egittu. L’imperium di Ottavianu nant’à sta pruvincia fù prubabilmente sanziunatu da una leghje cumiziale digià in u 29 a.C., dui anni nanzu a messa in opera di u novu assestu pruvinciale. Per a storiugrafia muderna più anziana, a nova forma di guvernu pruvinciale riservata à l’Egittu avia per orighjine u tentativu di ricumpensà a pupulazione indigena di a perdita di u so monarca-diu (u faraone), cù a nova figura di u Princeps; in realità, a scelta d’Ottavianu di mette à capu di a nova pruvincia un prefettu pleniputenziariu (figura chì derivava direttamente da u prefettu di a cità tardorepuplicana), u cusì dettu ''praefectus Alexandreae et Aegypti'', titulu ufficiale attribuitu à u novu guvernatore, culligatu à a suppressione di a Bulè d’Alissandria, fù dicisa da u cuntestu in cui occorrse a cunquista di u paese: a guerra civile, raghjone di ordine strategicumilitare in a lotta frà e duie ''factiones'' tardorepuplicane pro-Occidente o proOriente, l’impurtanza di u granu egizzianu per l’annunziu di Roma è, infine, u tisoru tolemaicu. U fattu d'avè pussutu mette e mane nant’à e risorze finanziare di i Tolomei permise à Ottavianu di pagà assai debiti di guerra, cum’è decine di millaie di suldati chì in tanti anni di campagne l’avianu servutu, dispunendu ne l’insediamentu in numerose culonie, sparse in u mondu rumanu sanu. Ottavianu era diventatu, di fatti, u patrone assulutu di u Statu rumanu, ancu s’è furmalmente Roma era sempre una republica è Ottavianu stessu ùn era ancu statu investitu di nisunu putere ufficiale, datu chì a so ''potestas'' di triumviru ùn era stata più rinnuvata: in e ''Res Gestae'' ricunnosce d’avè guvernatu in st’anni in virtù di u «potitus rerum omnium per consensum universorum» («cunsensu generale»), avendu per st’affare ricevutu una sorta di ''tribunicia potestas perpetua'' (certamente un fattu stracustituzionale). Finch’è stu cunsensu cuntinuò à inchjude u sustegnu leale di l’armate, Ottavianu pudia guvernà in modu sicuru, è a so vittoria custituiscia, di fatti, à a vittoria di l’Italia nant’à u vicinu Oriente; a garanzia chì mai u duminiu rumanu puderia truvà in altrò u so equilibriu è u so centru fora di Roma. U Senatu li cunfirì prugressivemente onori è privileghji, ma u prublema chì Ottavianu avia da risolve era a trasfurmazione di a sustanza di i rapporti istituzionali, lascendu intatta a forma republicana. I fundamenti di u reale putere fubbenu individuati in l’imperium è in a ''tribunicia potestas'': u primu, propiu di i consuli, cunferia à quellu chì ne era titulare u putere esecutivu, legislativu è militare, mentri a seconda, propria di i tribuni di a plebe, offria a facultà d’oppone si à e decisione di u Senatu, cuntrullendu ne a pulitica grazia à u dirittu di vetu. Ottavianu pruvò à ottene st’putere evitendu di alterà l’istituzione republicane è dunque senza fà si eleghje à vita consulu è tribunu di a plebe, evitendu dinù a suluzione cesariana (Ghjuliu Cesaru era statu elettu, prima annualmente è dopu à vita ''dictator''). A carica di dittatore li fù in fatti pruposta, ma ellu prudentemente a rifiutò. ===U principatu (23 a.C. - 14)=== [[File:SFEC BritMus Roman Modification1.jpg|thumb|right|upright=1|Testa di bronzu di Augustu, ritruvata à [[Meroe]] in [[Nubia]] (attuale [[Sudanu]])]] L'ambizione d'Augustu era quella d'esse fundatore d'un ''optimus status'', fendu rivive e più antiche tradizione rumane è à listessu tempu tinendu contu di i prublemi di i tempi. U mantenimentu furmale di e forme ripublicane, ind'è e quale s'inseria u novu cuncettu di l'autorità persunale di u ''princeps'' (primu frà pari), permise di risolve i cunflitti pè u putere vissuti in l'ultimu seculu di a Ripublica. Augustu ùn sciacciò mancu appena l'antica aristucrazia, ma a li s'affiancò, in un circulu più largu di privileghji, a classa di l'omi d'affari è di i funziunarii, urganizati in l'ordine equestre, chì i so membri fubbenu spessu impiegati da l'imperatore pè cuntrullà l'attività di l'organi ripublicani è pè u guvernu di e pruvince imperiale. Ottavianu, una volta ricevuti i puteri nicissarii da parte di u Senatu è u Populu rumanu, cuminciò à piglià misure atte à dà à l'Italia è à e Pruvince u suspiratu benistà dopu più di un decenniu di guerre civile: riordinò u ''cursus honorum'' di e magistrature ripublicane, ne creò nove (cum'è a figura di u ''curator'' o quella di u ''praefectus Urbis''), ristabilì a carica magistratuale di u censore, aumentò u numeru di i pretori è prumosse leghji chì frinavanu u sparghjimentu di u celibatu è incuraghjivanu a natalità, prumulghendu a ''lex Iulia de Maritandis Ordinibus'' di u 18 a.C. è a ''lex Papia Poppaea'' di u 9 d.C. (in cumplementu di a prima leghje). ===A pax Augusta=== Cù l’avventu di u principatu d’Augustu principiò un longu periudu di pace interna. Firmavanu à esse pacificate a Spagna è qualchì zona di a Gallia, è l’imperatore purtò à terminà 'ssu compitu cun dicisione, guidendu qualchì campagna persunalmente è cunfidendu ne altre à Agrippa. Da quellu mumentu l’armate fubbenu impegnate solu à allargà i cunfini di l’Imperu. Per decretu di u Senatu, in u 17 a.C. si celebrò u principiu d’una epica nova, un novu ''saeculum'' di paci, è si ripigliò a tradizione di i ''ludi saeculares'', chì durante a ripublica s’eranu tenuti ogni cent’anni. Per celebrà quellu grande mumentu, in u 9 a.C. fù custruitu in u Campu Marziu un grande altare à a Paci d’Augustu, l’Ara Pacis Augustae. ==Morte è testamenti== [[File:Mausolée-d'Auguste.jpg|thumb|upright=1.7|left|U [[mausoleu d'Augustu]], che raccolse e cennere di tutti l'imperatori è famigliari di a [[dinastia ghjulioclaudia]] cù l'eccezione di [[Nerone]]]] Second ciò ch'ellu conta Svetoniu, ci serianu stati, infine, segni evidenti chì annuncianu a morte d’Augustu è a so divinizazione. Mentr'ellu stava fendu a ceremonia di a ''lustratio'' in u Campu Marziu, davanti à u populu rumanu, un’acula li vultò parechje volte intornu; subitu dopu si dirighjite versu u tempiu vicinu, punendu si nantu à a prima lettera di u nome d'Agrippa. Videndu quessa, dumandò à Tiberiu, u so cullega, di prununzià i voti per a ''lustratio'' successiva, postu chì ùn si sentia di prununzià ciò ch’ellu ùn pudia mantene in avvene. Sempre in listessu periodu, un lampu fece cascà da l’iscrizzione di a so statua a prima lettera di u so nome; li fù annunziatu ch’ellu averia vissutu solu centu ghjorni dapoi 'ssu avvenimentu, listessu numeru indicatu da a lettera «C», è ch’ellu seria statu divinizatu postu chì «aesar», vale à dì ciò ch’era firmatu di a parolla «Caesar», in lingua etrusca significa «Diu». Augustu tandu, dopu avè dispostu chì Tiberiu partissi per l’Illyricum, si messe in viaghju per accumpagnà lu sin’à Beneventu. Ghjuntu à Astura, s’imbarcò di notte, per prufittà di u ventu favurevule, ma cuminciò à avè attacchi di dissinteria. Custighjò tandu e coste di a Campania è fece u ghjiru di l’isule vicine, firmendu per quattru ghjorni à Capri. Quì assistì à l’esercizii di l’efebi, in virtù d’un’antica istituzione. Fece dinù serve li un banchettu in a so presenza, permittendu li di divertisce si senza frenu, sacchighjendu i paneri di frutti, di cibu è d’altre cose ch’ellu facia lancià. Sapendu ch’ellu era oramai vicinu à a morte, ùn volse privà si di nisun divertimentu. In seguitu passò à Napuli è, bench'ellu cuntinuessi à soffre di u ventre, seguitò u cuncorsu quinquennale di ginnastica istituitu in u so onore. Poi accumpagnò Tiberiu sin’à u locu stabilitu vicinu à Beneventu. Nant’à a strada di u ritornu, a so malatia s’aggravò, tantu ch’ella u custrinse à firmà à Nola. Quì dumandò à Tiberiu di vultà à daretu, è cun ellu s'intratinì in un longu culloquiu sicretu. L’ultimu ghjornu di a so vita, dumandò unu spechju, si fece arrigulà i capelli è, chjamati i so amichi, li dumandò s’ellu avia bè recitatu a cumedia di a vita, aghjustendu a formula cunclusiva tradiziunale: (grecu) «εὶ δέ τι Ἐπεὶ δὲ πάνυ καλῶς πέπαισται, δότε κρότον Καὶ πάντες ἡμᾶς μετὰ χαρᾶς προπέμψατε.» (talianu) «S’è a cumedia hè stata di u vostru piacè, applaudite è tutti inseme manifestate a vostra gioia.» (Svetoniu, Augustus, 99) Poi i cunghjediò tutti è di colpu spirò trà e bracce di Livia, dicendu li: (latinu) «Livia, nostri coniugii memor vive, ac vale!» (talianu) «Livia, campa in u ricordu di u nostru matrimoniu, è addiu!» (Svetoniu, Augustus, 99) Ebbe una morte dolce, cum’ellu avia sempre speratu. Nanzu di more mustrò solu un segnu di deliriu mentale, quand'ellu si lagnò d’esse trascinatu da quaranta ghjovani. In fatti fù un presaghju, postu chì propriu quaranta suldati preturiani u purtonu nant’à a piazza publica. Morsi in a stessa camera induv'ellu spirò u babbu, Gaiu Ottaviu, durante u cunsulatu di i dui Sesti, Pompeu è Appuleiu, quattordici ghjorni nanzu à e calende di sittembre (19 d’aostu 14), à a nuvesima ora di u ghjornu, à l’età venerabile di quasi settanta sei anni (li mancavanu trenta cinque ghjorni à u so anniversariu). U so corpu fù traspurtatu da Nola à Roma. Ebbe duie urazione funebre: una di Tiberiu davanti à u tempiu di u Divu Ghjuliu, l’altra di Drusu, u figliolu di Tiberiu, da l’altu di l’antiche tribune. Subitu dopu i senatori u purtonu à spalla sin’à u Campu Marziu induv'ellu fù brusgiatu. Un vechju preturianu ghjurò d'avè vistu cullà à u celu a fantasima d’Augustu, subitu dopu a so cremazione. I persunaghji più influenti di l’ordine equestre, in tunica, senza cintura, à pedi nudi, pusonu i so resti in u mausuleu dedicatu ad ellu, fattu custruisce trà a via Flaminia è a riva di u Tevere durante u so sestu cunsulatu, avendu dopu apertu à u publicu i buscaghji è i passeghji da i quali era circundatu. In seguitu, e cenere di i so successori, di a dinastia ghjulioclaudia, fubbenu deposte quì. Si sà però da Svetoniu chì Augustu pruibì, in u so testamentu, chì a so figliola Ghjulia è a so nipote, ancu ella chjamata Ghjulia, fussinu deposte dinù in u so sepolcru, dopu a so morte. == Note == <references/> ==Riferimenti== * {{Template:En}} Goldsworthy, Adrian. ''Augustus: First Emperor of Rome''. Yale University Press, 2014. * {{Template:En}} Williams, John. ''Augustus''. New York Review Books, 2014. * {{Template:Fr}} Cosme, Pierre. ''Auguste''. Perrin, 2005. * {{Template:Fr}} Briand-Ponsart, Claude è Hurlet, Frédéric. ''L'empire romain d'Auguste à Domitien''. Armand Colin, 2010. * {{Template:It}} Syme, Ronald. ''Augusto''. Le Monnier, 2015. * {{Template:It}} Galinsky, Karl. ''L'età di Augusto''. Il Mulino, 2012. [[Categoria:Personnalità pulitica di Roma Antica]] [[Categoria:Storia rumana]] [[Categoria:Biugrafia]] 5pvi8nwldin2lvwboqwv7sr15r91lui 407978 407961 2026-11-11T11:06:14Z Fausta Samaritani 15085 fix, link 407978 wikitext text/x-wiki [[File:Statue-Augustus.jpg|thumb|right|upright=1|Statua d'Augustu, Musei vaticani]] '''Augustu Cesaru''' (in latinu: ''Caesar Augustus''; Roma, u [[23 di settembre]] di l'annu [[63 a.C.]] – Nola, u [[19 d'aostu]] di l'annu [[14]]), natu cù u nome di ''Gaiu Ottaviu'' (''Gaius Octavius''), chì l'hè statu aghjustatu dopu ''Turinu'' (''Thurinus'') è cunnisciutu dinù cum'è ''Ottavianu'' o solu '''Augustu''', hè ricunnisciutu giniralmente cum'è u fundatore di l'Imperu rumanu è primu imperatore di quessu, per 41 anni, da u [[27 a.C.]] à u 14 d.C. <ref>'Ss'articulu pruvene in parte da l'articulu currispundente di a wikipedia in talianu.</ref> Incù Marcu Antoniu è Marcu Emiliu Lepidu, instaurò u secondu triumviratu, ottenendu u proconsulatu nant'à e pruvince di [[Sicilia]], [[Sardegna]] è [[Corsica]], Africa Vetus è Africa Nova. Cù u ritiru di Lepidu è l'accordi di Brindisi di l'annu [[40 a.C.]], Ottavianu diventò proconsulu in tutte e pruvince urientale (Sicilia, Sardegna è Corsica, Spagna Citeriore, Spagna Ulteriore, Gallia Narbonense, Gallia Cisalpina (cù l'Illiricu settenziunale), Gallia Comata è Africa Nova) è in più ottense in affidamentu l'Italia. In u [[27 a.C.]], Augustu rimisse e cariche in manu di u Senatu; in cambiu ottense un imperiu proconsulare chì u fece capu di l'armata, è u Senatu rumanu, da a pruposta di Luciu Munaziu Plancu, li cunfirì u titulu onurificu d'Augustu u [[16 di ghjennaghju]] di u 27 a.C., vale à dì "degnu d'esse veneratu è onuratu". U so nome ufficiale fù da tandu ''Imperator Caesar Divi filius Augustus'' (in l'epigrafi IMPERATOR·CAESAR·DIVI·FILIVS·AVGVSTVS). Augustu volse esse identificatu cum'è l'iniziatore di a ristaurazione di a Republica, di i Costumi di l'Antichi (''mores'') è, sopratuttu, cum'è u purtatore di a ''Pace Rumana'', vale à dì quellu clima di pace è d'ordine chì impunia annant'à tuttu l'imperu di Roma e stesse leghji, a stessa lingua è un'[[economia]] unica. Sta visione di Roma cum'è vincitrice universale fù creata cù un impiegu astutu di l'imaghjine, l'imbellimentu di a cità, a prutezzione di l'intellettuali chì celebravanu u principatu, a riqualificazione di u Senatu è di l'ordine di l'equites. A storiugrafia d'oghje s'hè occupata di l'eredità storica d'Augustu, chì hà bisognu d'esse ridefinita dopu à l'iperbule di u periudu fascistu di vinti anni. U stessu Augustu volse lascià di sè un'imaghjine eroica in e ''Res gestae'', è sustinì cuscentemente [[Virgiliu]] in sta celebrazione in l'[[Eneide]]: durante a so vita Augustu evitò di attribuisce si tituli divini, ma subitu dopu à a so morte fubbe cunsideratu cum'è figliolu di Diu. L'attributu "Augustu" indicheghja un ricunniscimentu religiosu è dopu ebbi ancu quellu di ''Princeps''. Certi storichi cum'è [[Seneca u Vechju]], [[Luciu Anneu Seneca]], [[Sallustiu]], [[Svetoniu]] è [[Appianu]] menziuneghjanu dinù e pruscrizzione, a cunquista astuta di u putere è a pulitica autocratica d'ugustu. Augustu cuntribuite in manera maiò à fà di Roma a maraviglia di i seculi. Rimudellò l'Urbe, lascendu a frasa: "Aghju trovu una cità di mattoni, ne lasciu una di marmaru". In architettura Roma ghjunse à un splendore altissimu. Da u puntu di vista amministrativu, e riforme d'Augustu fubbenu impurtante è durevule. Attribuì e pruvince micca pacificate à legati imperiali scelti da ellu stessu, lascendu l’altre à proconsuli di rangu senatore; ma tutti rispundìanu à l’imperatore. Augustu si tensi per ellu l’Egittu, sott’à u guvernu d’un so prefettu. Rifurmò u sistema fiscale è munetariu. Riorganizò l’amministrazione di a cità di Roma, cunfidendu à alti funziunarii statali a cura di l’urbanistica, a rispunsabilità di l’appruvisiunamentu alimentariu è a gestione di l’acque. ==Biugrafia== ===Orighjine di a so famiglia=== Augustu era figliolu di Gaiu Ottaviu, omu d'affari chì avia ottenutu, prima di a gens Octavia (famiglia ricca di Velitrae), cariche publiche è un postu in Senatu (era dunque un ''homo novus''). A mamma, Azia Maiò, vinia invece di una famiglia dapoi parechje generazione di rangu senaturiale è di nascita illustra: era infatti imparentata sia cun Ghjuliu Cesaru sia cun Gneu Pompeu Magnu. Azia era più precisemente a figliola di a surella di Ghjuliu Cesaru, Ghjulia Minò, è di Marcu Aziu Balbu; Ottavianu, dunque, era pronipote di Ghjuliu Cesaru. ===Ghjuventù (63-44 a.C.)=== [[File:MANA - Büste Octavian.jpg|thumb|upright=1|left|Bustu di u ghjovanu Ottavianu (Museu archeologicu naziunale d'Aquileia)]] Augustu nascì in Roma nove ghjorni nanzu à e Calende d’ottobre prima di l’alba, in quella parte di u Palatinu chjamata ''ad Capita Bubula'' («teste di boe»), induve dopu a so morte fù custruitu un santuariu in u so onore. Svetoniu aghjusta chì à l’iniziu stete vicinu à u Foru Rumanu, sopra à e "scale di l’orefici", in a casa chì era stata di l’oratore Gaiu Liciniu Calvu, vicinu à a cullina di Velia. Dopu si trasfirì in u Palatinu, in una casa ugualmente mudesta chì era stata di u cunsulare è oratore Quintu Ortensiu Ortalu, micca assai larga è senza lussu, postu chì e culonne di i so portichi, piuttostu basse, eranu di petra di u monte Albanu, mentre in e stanze ùn ci era nè marmaru, nè mosaichi. Durmì in a stessa stanza per più di quarant’anni, ancu d’inguernu, ancu s'ellu cunsiderava u clima inguernale di Roma pocu adattatu à a so salute. U so nome à a nascita era Gaiu Ottaviu, à u quale fù aghjuntu Turinu quand’era zitellu (Gaius Octavius Thurinus), soprannome in ricordu di u so babbu Ottaviu, vitturiosu contr’à i schjavi scappati in a regione di Thurii. Versu quattr’anni persi u babbu (in u 59 a.C.). À dodici anni circa feci l’orazione funebre (''laudatio funebris'') per a so caccara Ghjulia (in u 51 a.C.). Svetoniu conta un episodiu accadutu in issu periodu secondu u quale, Cicerone, mentre accumpagnava Gaiu Ghjuliu Cesaru in Campidogliu, dissi à l’amichi ch'ellu avia fattu un sonniu a notte precedente. In 'ssu sonniu avia vistu un zitellu da l’aria nobile, chì cullava da u celu appesu à una catena d’oru è si firmava davanti à e porte di u Campidogliu, induve Ghjove li dava una frusta. Quand’ellu vissi Ottavianu, chì u ziu Cesaru avia fattu vene à un sacrificiu, dissi ch’ellu era propiu quellu u zitellu ch’ellu avia vistu in sonniu. Quattr’anni dopu à l’età di sedici anni, vestì a toga virile è ottensi qualchì ricumpensa militare in Africa, in occasione di u trionfu di u zione Gaiu Ghjuliu Cesaru, senza mancu avè participatu à a guerra per via di a so ghjuventù. Dopu, quandu u ziu partì per a Spagna per cumbatte contr’à i figlioli di Pompeu, u seguitò, ancu s'ellu era sempre cunvalescente dopu à una malatia seria. Ghjunse ind'è Cesaru cun una scorta ridutta, dopu à avè percorsu strade infestate da nemichi è dopu un naufraghju. Si fece subitu apprezzà da u ziu per u curaghju dimustratu. Dopu à avè compiu ancu a guerra in Spagna, Cesaru, chì avia in mente una campagna militare prima contr’à i Daci è dopu contr’à i Parti, u mandò in Apullonia, induve poti dedicà si à u studiu. Svetoniu conta chì durante u sughjornu in Apullonia, Ottavianu era cullatu incù u fidatu amicu, Marcu Vipsaniu Agrippa, à l’osservatoriu di l’astrologu Teogene. Fù Agrippa à cunsultà lu prima, ricevendu previsione splendide nantu à a so vita futura, guasi incredibile. Ottavianu, temendu d’esse cunsideratu d’orighjine scura, preferì à l’iniziu ùn dà micca l’infurmazione annantu à a so nascita, ma dopu parechje preghere, accunsentì. Teogene tandu si levò da u so sediu è l’adurò. Per 'ssu mutivu, Ottavianu avì tantu fiducia in u so distinu ch’ellu feci publicà u so oroscopiu è creà una muneta d’arghjentu cù u segnu di u Capricornu, u so ascendente: in epica imperiale si dava più impurtanza à quessu chè à u segnu di nascita (Bilancia per Augustu). ===Ascesa à u putere (44-23 a.C.)=== Cumu erede principale di Cesaru, Ottavianu avia drittu à trè quarti di e so richezze. Infurmatu di l'assassiniu di u so ziu aduttivu, decise di vultà in Roma per reclamà i so dritti di figliolu aduttivu. À tempu à ellu eranu stati numinati eredi Luciu Pinariu è Quintu Pediu, à i quali tuccava l’altru quartu di u patrimoniu di Cesaru; ma solu Ottavianu, cum'è unicu figliolu aduttivu, pudia piglià u nome di u mortu, diventendu cusì Gaiu Ghjuliu Cesaru Ottavianu. Cesaru lasciava, dinù, à l'abitanti di Roma trè centu sesterzi ognunu, è i so giardini longu e sponde di u Tevere (''Horti Caesaris''). ===Erede di Cesaru=== [[File:Jan_van_der_Straet_(after)_Julius_Caesar.jpg|thumb|upright=1.2|Ghjuliu Cesaru, da Giovanni Stradano]] Sbarcatu in Brindisi, induv'ellu riceve u benvenutu da l’armate di Cesaru acquartierate culà in attesa di a spidizione versu l'Oriente, Ottavianu s’impatrunì di circa 700 milioni di sesterzi di soldi publichi destinati à a guerra contr'à i Parti, ch’ellu usò per ottene di più sustegnu trà i suldati è trà i veterani di Cesaru stallati in Campania. Ottavianu ghjunsi in Roma u 21 maghju, dopu chì l’assassini di Cesaru avianu digià abbandunatu a cità da più d’un mese, grazia à un’amnistia cuncessa da u consulu superstite, Marcu Antoniu. U ghjovanu si primurò di rivendicà u nome aduttivu di Gaiu Ghjuliu Cesaru, dicendu publicamente d’accettà l’eredità di u babbu è chjamendu per quessa d’entre in pussessu di i bè famigliali. Antoniu, chì cum’è consulu è capu di a fazzione cesariana avia tandu u cuntrollu di u patrimoniu, rimandò però u pagamentu dicendu chì bisugnava aspettà chì una ''lex curiata'' di u Senatu ratificheghja u testamentu di u mortu. Ottavianu decise tandu, impegnendu i so bè, d’anticipà à u populu e somme chì Cesaru avia lasciatu in u so testamentu è d’esige i ghjochi per a vittoria di Farsalu. Ottense cusì chì parechji cesariani si mettissinu da a so parte contr'à Antoniu, u so avversariu direttu in a successione pulitica à Cesaru. U Senatu, è in particulare Marcu Tulliu Cicerone, chì u vidia tandu cum'è un principianti inespertu per via di a so ghjuventù (è cusì ancu Antoniu chì u cunsiderava un zitellu “di tuttu debitore à u nome” di u babbu), prontu à esse manighjatu da l’aristucrazia senatoria, è chì apprizzava l’indebulimentu di a pusizione d’Antoniu, appruvò a ratifica di u testamentu, ricunniscendu à Ottavianu u statutu d’erede leghjittimu di Ghjuliu Cesaru. Cù u patrimoniu di Cesaru oramai à a so dispusizione, Ottavianu poti tandu arrulà di ghjugnu una armata privata di circa 3 000 veterani, garantiscendu à ognunu d’elli un salariu di 500 denari, mentre chì Marcu Antoniu, avendu ottinutu per leghje spiciale (''lex de permutatione provinciarum'') l’assignazione – à a fine di u so annu cunsulare – di a Gallia cisalpina dighjà affidata à u propretore Decimu Brutu, si appruntava à fà guerra à l’assassini di Cesaru per ricuperà u favore di a fazzione cesariana. In quella circustanza, Cicerone scrivia à Atticu manifestendu certezza nant’à a fedeltà d’Ottavianu à a causa ripublicana, sicuru di a pussibilità di sfruttà e capacità di ssu ghjovanu nobile per eliminà à Antoniu, surtitu salvu (cù gran dispiacè di l’oratore) da l’Idi. Tacitu cummenterà chì in 'ss'occasione l’erede di Cesaru finse solu a fedeltà à u partitu novupumpeianu guidatu tandu da Cicerone, cù l’idea – cum’ellu si viderà dopu – di prufittà di a situazione. ===Primu cunflittu cù Antoniu (43 a.C.)=== [[File:Cicero - Musei Capitolini.JPG|thumb|upright=1|left|Bustu di [[Marcu Tulliu Cicerone]] (Musei Capitulini, [[Roma]]), autore di e ''Filippiche'']] Quandu in u mese d'uttrovi, l'appoghju di u Senatu à Augustu si feci più pressante, cù Cicerone chì lanciava e so Filippiche contr'à Antoniu, quellu decisu di ripiglià u cuntrollu di a situazione richjamendu in Italia l'armate chì eranu firmate in Macedonia. Di punta à 'ssa minaccia, Augustu di nuvembre richjamò tandu i veterani di Ghjuliu Cesaru à ellu fideli, ottenendu prestu ancu a diserzione di duie di l'armate maceduniane d'Antoniu, a IV è a Martia, appena sbarcate. Fallitu, per l'opposizione di u Senatu (Cicerone hè sicuru infatti di a fidelità di u ghjovanu), u tentativu di fà dichjarà Augustu ''hostis publicus'' per avè recrutatu una armata senza avè l'auturità (in rialità serà Antoniu à esse designatu cum'è nemicu di u Statu per avè assediatu in modu illegale un propiu propretore lighjittimu), u consulu decise tandu d'accelerà i tempi di l'occupazioni di a Cisalpina, per assicurà si una pusizione di forza per l'annu dopu. Ricevutu u ricusu da parte di Decimu Brutu à a cessione di a Cisalpina, Antoniu, grazia à u cunsensu di u Senatu, poti cullà versu Modena, induv'ellu strinse d'assediu Brutu. Intantu Augustu, nant'à cunsigliu di parechji ottimati, pruvò à ingaghjà certi assassini per tumbà à Antoniu, ma scupertu u so tentativu, cridendu si minacciatu anch'e ellu, arrulò una bona parte di i veterani di Ghjuliu Cesaru, fendu li grande larghezze per ottene u so aiutu. U primu di ghjennaghju di l'annu 43 a.C., ghjornu di l'insediamentu di i novi consuli Pansa è Irziu, u Senatu decretò l'abrugazione di a leghje chì assignava à Antoniu a Gallia Cisalpina è li urdinò di piantà subitu l'attacchi contr'à Decimu Brutu. Avendu avutu un ricusu nettu, i consuli fubbenu incaricati di cullà contr'à Antoniu incù Augustu, à u quale fù cuncessu in modu eccezziunale l’imperium di pretore per legalizà a situazione di a so armata privata. U 14 d’aprile è u 21 d’aprile Antoniu fù scunfittu in a battaglia di Forum Gallorum è in a battaglia di Modena, in e quale, però, fubbenu tombi i dui consuli Irziu è Pansa. Augustu participò persunalmente à i cumbattimenti di u 21 d’aprile dentru à u campu d’Antoniu è à a fine firmò cum’è unicu cummandante di l’armate ripublicane. ===U secondu triumviratu (43-33 a.C.)=== Da a so nova pusizione di forza, diventatu legalmente capu di u Statu rumanu, Augustu prese cuntattu cù u principale sustenidore d'Antoniu, u ''pontifex maximus'' Marcu Emiliu Lepidu, dighjà ''magister equitum'' di Ghjuliu Cesaru, cù l’intenzione di ricumpone i disaccordi interni à a fazzione cesariana. Cù l’auspici di Lepidu, ottense dunque ch’ellu fussi urganizatu un scontru à trè cù Antoniu vicinu à Bononia. Da quellu culloquiu privatu nascì un accordu à trè, trà ellu, Antoniu è Lepidu, di una durata di cinque anni. Si trattava di u secondu triumviratu, ricunnisciutu legalmente da u Senatu u 27 di nuvembre di quellu stessu annu cù a ''Lex Titia'', induv’ella era creata a magistratura spiciale di i ''Triumviri rei publicae constituendae consulari potestate'', vale à dì “triunviri per a custituzione di u statu cù putere cunsulare”. U pattu privedia a divisione di i territorii rumani: à Augustu tucconu a Siria, a Sardegna è l’Africa procunsulari. I triunviri redassinu liste di pruscrizzione, nant’à l’esempiu di Silla, contru à l’oppositori di Cesaru, chì purtonu à a cunfisca di i bè è à l’assassiniu di un gran numeru di senatori è cavalieri, frà i quali u stessu Cicerone chì pagò e Filippiche dirette contru Antoniu. In Roma è in Italia si scatinò cusì una caccia à l’omu senza paragone è in parechji casi più feroce è indiscriminata cà quella operata dopu à a vittoria di Silla annantu à Gaiu Mariu. Parechje fubbenu e vittime illustre: ben 300 senatori casconu sott’à i colpi di l’assassini è 2 000 cavalieri ne suvuitonu a sorte. S’appruntò in u stessu tempu a guerra contru à Brutu è Cassiu è i cesaricidi. Frà ‘ssi ultimi ci fù ancu Cicerone, à u quale Antoniu ùn avia pardunatu l’urazione contr’à ellu, racolte in e Filippiche. Augustu, puru essendu statu prutettu è incuraghjitu da u grande intellettuale latinu, ùn fece nunda per salvà li a vita. Un’antra barbaria decisa da i triumviri fù l’usu d’appende à i rostri di u foru e teste di i nimichi tombi è di dà una ricumpensa prupurziunata à quelli chì e purtavanu: 25 000 denari à l’omi liberi, 10 000 à i schiavi cù l’aghjunta di a manumissione è di a citadinanza. ===A battaglia di Filippi (42 a.C.)=== D'uttobre di l'annu 42 nanzu à Cristu, Antoniu è Augustu, lascendu Lepidu à u guvernu di a capitale, si scuntronu cù l’assassini di Ghjuliu Cesaru, Marcu Ghjuniu Brutu è Gaiu Cassiu Longinu, è i vincitinu in dui cumbatti à Filippi, in a Macedonia urientale. I dui anticesariani fubbenu morti, suicidendu si. A battaglia fù vinta sopratuttu grazia à Antoniu, è a parte d’Augustu ùn fù mancu gluriosa, postu chì Pliniu u Vechju, in a so ''Naturalis historia'', dice chì "à a battaglia di Filippi [Augustu] andò di male, chì fughjì è si piattò trè ghjorni in un padulu", o cum’ellu conta Svetoniu "u so campu fù pigliatu da u nemicu è riescì appena à scappà, rifughjendu si da u latu induv'ella si truvava l’armata d’Antoniu". A versione ufficiale fù ch’Augustu era statu incitatu à fughje in un sonniu fattu da u so duttore. Augustu, Antoniu è Lepidu, truvendu si avà patroni di i territorii urientali, fecenu una nova spartizione di e pruvince: à Lepidu fubbenu lasciate a Numidia è l’Africa prucunsulare, à Antoniu a Gallia, a Transpadania è l’Uriente rumanu, è à Augustu tucconu l’Italia, a Sicilia, l’Iberia, è a Sardegna cù a Corsica. ===Primi cuntrasti (41–39 a.C.)=== Dopu nascenu i primi cuntrasti: Luciu Antoniu, fratellu di Antoniu, in u 41 a.C. si ribillò contr'à Ottavianu parch'ellu vulia chì ancu à i veterani di u fratellu li fussinu distribuite terre in Italia (oltre à i 170 000 veterani di Ottavianu), ma fù scunfittu à Perugia in u 40 a.C. Svetoniu conta chì durante l'assediu di Perugia, mentre ch'ellu facia un sacrificiu micca tantu luntanu da i muri di a cità, Ottavianu fù guasi tombu da un gruppu di gladiatori chì avianu fattu una surtita da a cità. Ùn si pò pruvà chì Antoniu era à sapè di l'azzione di u fratellu, ma dopu à a scunfitta di quellu, tantu Antoniu ch'è Ottavianu decisenu di ùn dà troppu pesu à ciò chì era accadutu (Luciu Antoniu fù risparmiatu è mandatu puru in iSpagna cum'è guvernatore). À listessu tempu, u legatu di Antoniu in Gallia, un certu Quintu Fufiu Calenu, murì è e so legione passonu cù Ottavianu, chì s'impussissò di nove pruvince appartinente à u rivale. Cù u trattatu di Brindisi (sittembre di u 40 a.C.), si ghjunse à una nova spartizione di e pruvince: à Antoniu li firmò l’Oriente rumanu da Scutari, cumpresa a Macedonia è l’Acaia; à Ottavianu l’Occidenti cumpresu l’Illiricu; à Lepidu, dighjà messu da parte in i ghjochi di u putere, l’Africa è a Numidia; à Sestu Pompeu fù cunfirmata a Sicilia per tappà li a bocca, di manera ch'ellu ùn caghjunessi prublemi in Occidenti. U pattu fù cunfirmatu cù u matrimoniu trà Antoniu, chì a so moglia Fulvia era morta pocu prima, è a surella di Ottavianu, Ottavia minore. Dopu à a pace di Brindisi, Ottavianu rumpì dinò l’allianza cù Sestu Pompeu, ripudiò Scribonia, è si maritò cù Livia Drusilla, mamma di Tiberiu è in attesa di u so secondu figliolu. In u 39 a.C., in Misenu, Ottavianu attribuì à Sestu Pompeu a pruvincia di Sardegna è Corsica, fundendu cusì a cità di Turris Libisonis, portu granariu di Roma, è prumittendu li l’Acaia, ottinendu in cambiu a ripresa di i rifurnimenti versu Roma (Pompeu, cù a so flotta, bluccava e nave chì venianu da u Mediterraniu). Sestu Pompeu, però, diventava un alliatu scomudu è Ottavianu decisu di sbarazzà si ne prestu. Cusì si ghjunse à una prima seria di cunflitti, micca particularmente favurevuli à Ottavianu: a flotta preparata per invadisce a Sicilia fù distrutta sia da Sestu sia da una timpesta viulente. ===Rinnovu è fine di u triumviratu (38-33 a.C.)=== In u 38 a.C., Augustu si risolse à scuntrà in Brundisium à Antoniu è Lepidu per rinnuvà u pattu d’alleanza per altri cinque anni. In u 36 a.C., però, grazia à l’amicu è generale Marcu Vipsaniu Agrippa, Augustu riescì à mette fine à a guerra cù Sestu Pompeu. Quest’ultimu, grazia ancu à certi rinforzi mandati da Antoniu, fù infatti vintu in modu decisivu vicinu à Naulocu. A Sicilia cascò è Sestu Pompeu scappò in Oriente, induve pocu dopu fù tombu da l'assassini di Antoniu. À quellu puntu, però, Augustu duvia fà fronte à l’ambizione di Lepidu, chì pensava chì a Sicilia duvia toccà à ellu è, rumpendu u pattu d’alleanza, si mosse per impatrunì si ne cù vinti legione. Vintu però prestu, dopu chì i so suldati l’abbandunonu passendu da a parte di Augustu, Lepidu fù infine cunfinatu à u Circeu, puru cunservendu a carica publica di ''pontifex maximus''. Dopu à l’eliminazione graduale di tutti i cuncurrenti in u corsu di sei anni, da Brutu è Cassiu, à Sestu Pompeu è Lepidu, a situazione firmò in e sole mane di Augustu, in Occidente, è Antoniu, in Oriente, purtendu un aumentu inevitevule di i cuntrasti trà i dui triumviri, ognunu troppu ingumbrante per l’altru, tantu più chì i successi ottenuti in e campagne militare d'Augustu in Illiricu (35-33 a.C.) è contr’à Lepidu ùn eranu micca stati cumpensati da Antoniu in Oriente contr’à i Parti, limitendu si solu à l’acquisizione in dota di l’Armenia. Ottensi un novu cunsulatu, u sicondu, nove anni dopu à u primu (in u 33 a.C.) è un terzu, un annu dopu à u sicondu (in u 31 a.C.). À a so scadenza, in u 33 a.C., u triumviratu ùn fù rinnuvatu (durò infatti dece anni). Augustu è Antoniu inoltre ùn eranu più ligati da vinculi di sangue, vistu chì u primu avia divurziatu da Scribonia (parente d'Antoniu) in u 39 a.C. è u sicondu avia ripudiatu à Ottavia (surella di Augustu) per unisce si cù Cleopatra. ===Guerra cun Antoniu è a vittoria d’Azziu (33–31 a.C.)=== [[File:Castro_Battle_of_Actium.jpg|thumb|right|upright=1|A battaglia d'Azziu, dipintu di Lorenzo A. Castro]] U cunflittu era avà inevitevule. Mancava solu u casus belli, chì Augustu truvò in u testamentu d'Antoniu, induv'elle si facianu cunnosce e so decisione di lascià i territorii urientali di Roma à [[Cleopatra]] VII d’Egittu è à i so figlioli, cumpresu Cesarione, figliolu di [[Gaiu Ghjuliu Cesaru]]. Dopu, quand'ellu feci dichjarà nemicu publicu Antoniu, li rimandò i so parenti è i so amichi, frà i quali i consuli Gaiu Sosiu è Domiciziu Enobarbu. Dopu u Senatu di Roma dichjarò guerra à Cleopatra, ultima reghjina tolemaica d'Egittu, à a fine di l'annu 32 a.C. Antoniu è Cleopatra fubbenu scunfitti in a [[battaglia d'Azziu]], u [[2 di settembre]] di l'annu [[31 a.C.]], è si suicidonu tramindui, l'annu dopu in Egittu. ===Da Ottavianu à Augustu (30-23 a.C.)=== [[File:Statue-Augustus.jpg|thumb|left|upright=1|Statua di Augustu detta "[[Augustu di Prima Porta]], custudita à i [[Musei Vaticani]]]] Dopu Azziu, Ottavianu non solu urdinò d’accurdà la morte à u figliolu di Cleopatra, Cesarione (di u quale a paternità era attribuita da a reghjina à Cesare), ma decisu d’annessà l’Egittu (30 a.C.), cumpiendu l’unificazione di tuttu u bacinu di u Mediterraneu sottu à Roma, è fendu di st’acquisizione nova a prima pruvincia imperiale, guvernata da unu u so rapprisentante, u prefettu d’Alissandria è Egittu. L’imperium di Ottavianu nant’à sta pruvincia fù prubabilmente sanziunatu da una leghje cumiziale digià in u 29 a.C., dui anni nanzu a messa in opera di u novu assestu pruvinciale. Per a storiugrafia muderna più anziana, a nova forma di guvernu pruvinciale riservata à l’Egittu avia per orighjine u tentativu di ricumpensà a pupulazione indigena di a perdita di u so monarca-diu (u faraone), cù a nova figura di u Princeps; in realità, a scelta d’Ottavianu di mette à capu di a nova pruvincia un prefettu pleniputenziariu (figura chì derivava direttamente da u prefettu di a cità tardorepuplicana), u cusì dettu ''praefectus Alexandreae et Aegypti'', titulu ufficiale attribuitu à u novu guvernatore, culligatu à a suppressione di a Bulè d’Alissandria, fù dicisa da u cuntestu in cui occorrse a cunquista di u paese: a guerra civile, raghjone di ordine strategicumilitare in a lotta frà e duie ''factiones'' tardorepuplicane pro-Occidente o proOriente, l’impurtanza di u granu egizzianu per l’annunziu di Roma è, infine, u tisoru tolemaicu. U fattu d'avè pussutu mette e mane nant’à e risorze finanziare di i Tolomei permise à Ottavianu di pagà assai debiti di guerra, cum’è decine di millaie di suldati chì in tanti anni di campagne l’avianu servutu, dispunendu ne l’insediamentu in numerose culonie, sparse in u mondu rumanu sanu. Ottavianu era diventatu, di fatti, u patrone assulutu di u Statu rumanu, ancu s’è furmalmente Roma era sempre una republica è Ottavianu stessu ùn era ancu statu investitu di nisunu putere ufficiale, datu chì a so ''potestas'' di triumviru ùn era stata più rinnuvata: in e ''Res Gestae'' ricunnosce d’avè guvernatu in st’anni in virtù di u «potitus rerum omnium per consensum universorum» («cunsensu generale»), avendu per st’affare ricevutu una sorta di ''tribunicia potestas perpetua'' (certamente un fattu stracustituzionale). Finch’è stu cunsensu cuntinuò à inchjude u sustegnu leale di l’armate, Ottavianu pudia guvernà in modu sicuru, è a so vittoria custituiscia, di fatti, à a vittoria di l’Italia nant’à u vicinu Oriente; a garanzia chì mai u duminiu rumanu puderia truvà in altrò u so equilibriu è u so centru fora di Roma. U Senatu li cunfirì prugressivemente onori è privileghji, ma u prublema chì Ottavianu avia da risolve era a trasfurmazione di a sustanza di i rapporti istituzionali, lascendu intatta a forma republicana. I fundamenti di u reale putere fubbenu individuati in l’imperium è in a ''tribunicia potestas'': u primu, propiu di i consuli, cunferia à quellu chì ne era titulare u putere esecutivu, legislativu è militare, mentri a seconda, propria di i tribuni di a plebe, offria a facultà d’oppone si à e decisione di u Senatu, cuntrullendu ne a pulitica grazia à u dirittu di vetu. Ottavianu pruvò à ottene st’putere evitendu di alterà l’istituzione republicane è dunque senza fà si eleghje à vita consulu è tribunu di a plebe, evitendu dinù a suluzione cesariana (Ghjuliu Cesaru era statu elettu, prima annualmente è dopu à vita ''dictator''). A carica di dittatore li fù in fatti pruposta, ma ellu prudentemente a rifiutò. ===U principatu (23 a.C. - 14)=== [[File:SFEC BritMus Roman Modification1.jpg|thumb|right|upright=1|Testa di bronzu di Augustu, ritruvata à [[Meroe]] in [[Nubia]] (attuale [[Sudanu]])]] L'ambizione d'Augustu era quella d'esse fundatore d'un ''optimus status'', fendu rivive e più antiche tradizione rumane è à listessu tempu tinendu contu di i prublemi di i tempi. U mantenimentu furmale di e forme ripublicane, ind'è e quale s'inseria u novu cuncettu di l'autorità persunale di u ''princeps'' (primu frà pari), permise di risolve i cunflitti pè u putere vissuti in l'ultimu seculu di a Ripublica. Augustu ùn sciacciò mancu appena l'antica aristucrazia, ma a li s'affiancò, in un circulu più largu di privileghji, a classa di l'omi d'affari è di i funziunarii, urganizati in l'ordine equestre, chì i so membri fubbenu spessu impiegati da l'imperatore pè cuntrullà l'attività di l'organi ripublicani è pè u guvernu di e pruvince imperiale. Ottavianu, una volta ricevuti i puteri nicissarii da parte di u Senatu è u Populu rumanu, cuminciò à piglià misure atte à dà à l'Italia è à e Pruvince u suspiratu benistà dopu più di un decenniu di guerre civile: riordinò u ''cursus honorum'' di e magistrature ripublicane, ne creò nove (cum'è a figura di u ''curator'' o quella di u ''praefectus Urbis''), ristabilì a carica magistratuale di u censore, aumentò u numeru di i pretori è prumosse leghji chì frinavanu u sparghjimentu di u celibatu è incuraghjivanu a natalità, prumulghendu a ''lex Iulia de Maritandis Ordinibus'' di u 18 a.C. è a ''lex Papia Poppaea'' di u 9 d.C. (in cumplementu di a prima leghje). ===A pax Augusta=== Cù l’avventu di u principatu d’Augustu principiò un longu periudu di pace interna. Firmavanu à esse pacificate a Spagna è qualchì zona di a Gallia, è l’imperatore purtò à terminà 'ssu compitu cun dicisione, guidendu qualchì campagna persunalmente è cunfidendu ne altre à Agrippa. Da quellu mumentu l’armate fubbenu impegnate solu à allargà i cunfini di l’Imperu. Per decretu di u Senatu, in u 17 a.C. si celebrò u principiu d’una epica nova, un novu ''saeculum'' di paci, è si ripigliò a tradizione di i ''ludi saeculares'', chì durante a ripublica s’eranu tenuti ogni cent’anni. Per celebrà quellu grande mumentu, in u 9 a.C. fù custruitu in u Campu Marziu un grande altare à a Paci d’Augustu, l’Ara Pacis Augustae. ==Morte è testamenti== [[File:Mausolée-d'Auguste.jpg|thumb|upright=1.7|left|U [[mausoleu d'Augustu]], che raccolse e cennere di tutti l'imperatori è famigliari di a [[dinastia ghjulioclaudia]] cù l'eccezione di [[Nerone]]]] Second ciò ch'ellu conta Svetoniu, ci serianu stati, infine, segni evidenti chì annuncianu a morte d’Augustu è a so divinizazione. Mentr'ellu stava fendu a ceremonia di a ''lustratio'' in u Campu Marziu, davanti à u populu rumanu, un’acula li vultò parechje volte intornu; subitu dopu si dirighjite versu u tempiu vicinu, punendu si nantu à a prima lettera di u nome d'Agrippa. Videndu quessa, dumandò à Tiberiu, u so cullega, di prununzià i voti per a ''lustratio'' successiva, postu chì ùn si sentia di prununzià ciò ch’ellu ùn pudia mantene in avvene. Sempre in listessu periodu, un lampu fece cascà da l’iscrizzione di a so statua a prima lettera di u so nome; li fù annunziatu ch’ellu averia vissutu solu centu ghjorni dapoi 'ssu avvenimentu, listessu numeru indicatu da a lettera «C», è ch’ellu seria statu divinizatu postu chì «aesar», vale à dì ciò ch’era firmatu di a parolla «Caesar», in lingua etrusca significa «Diu». Augustu tandu, dopu avè dispostu chì Tiberiu partissi per l’Illyricum, si messe in viaghju per accumpagnà lu sin’à Beneventu. Ghjuntu à Astura, s’imbarcò di notte, per prufittà di u ventu favurevule, ma cuminciò à avè attacchi di dissinteria. Custighjò tandu e coste di a Campania è fece u ghjiru di l’isule vicine, firmendu per quattru ghjorni à Capri. Quì assistì à l’esercizii di l’efebi, in virtù d’un’antica istituzione. Fece dinù serve li un banchettu in a so presenza, permittendu li di divertisce si senza frenu, sacchighjendu i paneri di frutti, di cibu è d’altre cose ch’ellu facia lancià. Sapendu ch’ellu era oramai vicinu à a morte, ùn volse privà si di nisun divertimentu. In seguitu passò à Napuli è, bench'ellu cuntinuessi à soffre di u ventre, seguitò u cuncorsu quinquennale di ginnastica istituitu in u so onore. Poi accumpagnò Tiberiu sin’à u locu stabilitu vicinu à Beneventu. Nant’à a strada di u ritornu, a so malatia s’aggravò, tantu ch’ella u custrinse à firmà à Nola. Quì dumandò à Tiberiu di vultà à daretu, è cun ellu s'intratinì in un longu culloquiu sicretu. L’ultimu ghjornu di a so vita, dumandò unu spechju, si fece arrigulà i capelli è, chjamati i so amichi, li dumandò s’ellu avia bè recitatu a cumedia di a vita, aghjustendu a formula cunclusiva tradiziunale: (grecu) «εὶ δέ τι Ἐπεὶ δὲ πάνυ καλῶς πέπαισται, δότε κρότον Καὶ πάντες ἡμᾶς μετὰ χαρᾶς προπέμψατε.» (talianu) «S’è a cumedia hè stata di u vostru piacè, applaudite è tutti inseme manifestate a vostra gioia.» (Svetoniu, Augustus, 99) Poi i cunghjediò tutti è di colpu spirò trà e bracce di Livia, dicendu li: (latinu) «Livia, nostri coniugii memor vive, ac vale!» (talianu) «Livia, campa in u ricordu di u nostru matrimoniu, è addiu!» (Svetoniu, Augustus, 99) Ebbe una morte dolce, cum’ellu avia sempre speratu. Nanzu di more mustrò solu un segnu di deliriu mentale, quand'ellu si lagnò d’esse trascinatu da quaranta ghjovani. In fatti fù un presaghju, postu chì propriu quaranta suldati preturiani u purtonu nant’à a piazza publica. Morsi in a stessa camera induv'ellu spirò u babbu, Gaiu Ottaviu, durante u cunsulatu di i dui Sesti, Pompeu è Appuleiu, quattordici ghjorni nanzu à e calende di sittembre (19 d’aostu 14), à a nuvesima ora di u ghjornu, à l’età venerabile di quasi settanta sei anni (li mancavanu trenta cinque ghjorni à u so anniversariu). U so corpu fù traspurtatu da Nola à Roma. Ebbe duie urazione funebre: una di Tiberiu davanti à u tempiu di u Divu Ghjuliu, l’altra di Drusu, u figliolu di Tiberiu, da l’altu di l’antiche tribune. Subitu dopu i senatori u purtonu à spalla sin’à u Campu Marziu induv'ellu fù brusgiatu. Un vechju preturianu ghjurò d'avè vistu cullà à u celu a fantasima d’Augustu, subitu dopu a so cremazione. I persunaghji più influenti di l’ordine equestre, in tunica, senza cintura, à pedi nudi, pusonu i so resti in u mausuleu dedicatu ad ellu, fattu custruisce trà a via Flaminia è a riva di u Tevere durante u so sestu cunsulatu, avendu dopu apertu à u publicu i buscaghji è i passeghji da i quali era circundatu. In seguitu, e cenere di i so successori, di a dinastia ghjulioclaudia, fubbenu deposte quì. Si sà però da Svetoniu chì Augustu pruibì, in u so testamentu, chì a so figliola Ghjulia è a so nipote, ancu ella chjamata Ghjulia, fussinu deposte dinù in u so sepolcru, dopu a so morte. == Note == <references/> ==Riferimenti== * {{Template:En}} Goldsworthy, Adrian. ''Augustus: First Emperor of Rome''. Yale University Press, 2014. * {{Template:En}} Williams, John. ''Augustus''. New York Review Books, 2014. * {{Template:Fr}} Cosme, Pierre. ''Auguste''. Perrin, 2005. * {{Template:Fr}} Briand-Ponsart, Claude è Hurlet, Frédéric. ''L'empire romain d'Auguste à Domitien''. Armand Colin, 2010. * {{Template:It}} Syme, Ronald. ''Augusto''. Le Monnier, 2015. * {{Template:It}} Galinsky, Karl. ''L'età di Augusto''. Il Mulino, 2012. [[Categoria:Personnalità pulitica di Roma Antica]] [[Categoria:Storia rumana]] [[Categoria:Biugrafia]] 6zztn9bgq8yehk8cwcseivh99ew58ll Atomu 0 19431 407941 403221 2026-11-10T13:35:41Z Articulivitali 28749 /* Da vede dinò */ 407941 wikitext text/x-wiki Un '''atomu''' (da u grecu anticu ''ἄτομος'') hè a più piccula parte di un corpu simplice pudendu cumbinà si chimicamente incù un antru.<ref>'Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in inglese.</ref> L'atomi sò i custituenti elementari di tutte e sustanze solide, liquide o gasose. Ogni atomu hè cumpostu da un nucleu è da unu o parechji [[Elettronu|elettroni]] ligati à u nucleu. U nucleu hè custituitu da unu o parechji [[Prutonu|prutoni]] è da uni belli pochi di [[Neutronu|neutroni]]. Sola a varietà a più currente d'idrogenu ùn pussede micca neutroni. Ogni solidu, liquidu, gasu è plasma hè cumpostu d'atomi neutri o iunizati. L'atomi sò estremamente chjuchi, di solitu di circa 100 picometri di diamitru. Sò cusì chjuchi ch'ellu hè impussibile di predisce ne incù accuratezza u cumpurtamentu imprudendu a fisica classica, cum'è s'ellu si trattava di palline di tennis per indettu, per causa di effetti quantichi. Più di 99,94% di a massa di un atomu si trova in u nucleu. I prutoni anu una carica elettrica pusitiva, l'elettroni anu una carica elettrica negativa è i neutroni ùn anu micca carica elettrica. S'è u numeru di prutoni è d'elettroni hè uguale, l'atomu hè elettricamente neutru. S'è un atomu pussede più o menu d'elettroni ch'è di prutoni, hà tandu una carica glubale negativa o pusitiva, rispittivamente - 'ssi atomi sò chjamati ioni. L'elettroni di un atomu sò attratti da i prutoni di u nucleu atomicu da a forza elettrumagnetica. I prutoni è i neutroni di u nucleu sò attratti l'uni da l'altri da a forza nucleare. 'Ssa forza hè di solitu più forte ch'è a forza elettrumagnetica chì rispinghje i prutoni carchi pusitivamente l'uni da l'altri. In certe circustanze, a forza elettrumagnetica ripulsiva diventa più forte ch'è a forza nucleare. In 'ssu casu, u nucleu si divide è lascia daretu à ellu varii elementi. Si tratta di una forma di disgregazione nucleare. U numeru di prutoni in u nucleu hè u numeru atomicu è definisce l'elementu chimicu à u quale l'atomu appartene. Per indettu, ogni atomu chì cuntene 29 prutoni hè ramu. U numeru di neutroni definisce l'[[isotupu]] di l'elementu. Per indettu, un atomu di ramu incù 34 neutroni hè u ramu-63, è incù 36 neutroni hè u ramu-65. U ramu naturale hè cumpostu di à l'incirca 70% di Cu-63 è u restu di Cu-65. L'atomi ponu ligà si à unu o parechji altri atomi da leghe chimiche per furmà cumposti chimichi tali [[Molecula|molecule]] o cristalli. Per indettu, a Statua di a Libertà di [[New York]] era à l'origine fatta di [[ramu]] puru, ma in u corsu di l'anni, a superficia si hè cumbinata à atomi d'[[ossigenu]], di [[carboniu]] è di [[zolfaru]] per furmà una patina verde annantu à u ramu. A capacità di l'atomi à ligà si è à staccà si hè rispunsevule di a maiò parte di i cambiamenti fisichi ossirvati in a natura. A [[chimica]] hè a disciplina chì studieghja 'ssi cambiamenti. ==Storia di a teuria atomica== ===In filusufia=== L'idea di basa sient'è a quale a materia hè custituita da minuscule particule indivisibile hè un'idea anziana chì hè apparsa in numerose culture anziane cum'è quelle di a [[Grecia]] è di l'[[India]]. A parola ''atomu'' hè derivata da u parola grecu anticu ''atomos'', chì significheghja "indivisibile".'Ss'idea anziana era basata annantu à un raghjunamentu filusoficu nanzu ch'è annantu à un raghjunamentu scentificu. A teuria atomica muderna ùn hè micca fundata annantu à 'ssi anziani cuncetti. À u principiu di u XIXu seculu, u scentificu [[John Dalton]] hà rimarcatu ch'è l'elementi chimichi parianu cumbinà si trà di elli da unità di pesu di basa, è hà dicisu d'usà a parola ''atomu'' per designà 'ss'unità chì supponia ch'ellu si trattava di l'unità fundamentale di a materia. À l'incirca un seculu dopu, omu hà scupertu ch'è l'atomi di Dalton ùn eranu micca rialmente indivisibili, ma u termine hè firmatu. ===Teuria cinetica di i gasi=== In u 1738, [[Daniel Bernoulli]] è uni belli pochi d'altri scentifichi anu scupertu ch'elli pudianu spiigà megliu u cumpurtamentu di i gasi discrivendu li cum'è racolte di particule submicroscopiche è mudellizendu u so cumpurtamentu cù l'aiutu di statistiche è di prubabilità. In cuntrariu di a teuria atomica di Dalton, a teuria cinetica di i gasi ùn discrive micca cumu i gasi riagiscenu chimicamente trà di elli per furmà cumposti, ma cume elli si cumportanu fisicamente : diffusione, viscusità, cunduttività, prissione, è cetera. ===U muvimentu brownianu=== In u [[1827]], u botanistu [[Robert Brown]] hà usatu un [[microscopiu]] per ossirvà granelli di polvera gallighjendu in acqua è hà scupertu ch'elli si cullucavanu di manera erratica, un finominu cunnisciutu sottu u nome di "muvimentu brownianu". Omu pinsava ch'è 'ssu finominu era duvutu à e molecule d'acqua chì facianu move i granelli. In u [[1905]], [[Albert Einstein]] hà pruvatu a rialità di 'sse molecule è di i so muvimenti pruducendu a prima analisi di fisica di u muvimentu brownianu. U fisicu francese [[Jean Perrin]] hà usatu i travagli di Einstein per diterminà in modu sperimentale a massa è e dimensione di e molecule, arrichendu cusì a prova fisica di a natura di particula di a materia. ===Scuperta di l'elettrone=== In u [[1897]], J. J. Thomson scopre ch'è i raghji catodichi ùn sò micca onde elettrumagnetiche ma sò custituiti da particule 1800 volte più lebbie ch'è l'idrogenu (l'atomu u più lebbiu). Thomson hà cunchjusu ch'è 'sse particule pruvenianu di l'atomi indrentu à u catodu - si trattava di particule subatomiche. Hà chjamatu 'sse nuvelle particule corpusculi, ma anu dopu state ribattizate elettroni. Thomson hà ancu mustratu ch'è l'elettroni eranu identichi à e particule emesse da i materiali fotoelettrichi è radiuattivi. Fubbe prestu ricunnusciutu ch'è l'elettroni sò e particule chì trasportanu i currenti elettrichi in i fili metallichi. Thomson hà cunchjusu ch'è 'ssi elettroni emergianu di l'atomi stessi di u catodu di i so strumenti, ciò chì significheghja ch'è l'atomi ùn sò micca indivisibili cum'è lu pinsava Dalton. ===Scuperta di u nucleu=== J. J. Thomson pinsava ch'è l'elettroni carchi negativamente eranu scumpartuti in l'inseme di l'atomu in un mare di carica pusitiva chì era distribuita in tuttu u vulume di l'atomu. 'Ssu mudellu hè qualchì volta cunnisciutu sottu u nome di ''mudellu di u plum-pudding''. [[Ernest Rutherford]] è i so culleghi Hans Geiger è Ernest Marsden anu cuminciatu à avè dubbiti annantu à u mudellu di Thomson dopu à avè scuntratu difficultà quand'elli anu pruvatu à custruisce un strumentu per misurà u rapportu carica-massa di e particule alpha (particule carche pusitivamente emesse da certe sustanze radiuattive cum'è u [[radiu]]). E particule alpha eranu spergugliate da l'aria di a camera di rilevamentu, ciò chì rendia e misure pocu affidevule. Thomson avia scuntratu un prublema simile in i so travagli annantu à i raghji catodichi, ch'ellu avia risoltu criendu un biotu guasi perfettu in i so strumenti. Rutherford ùn pinsava micca scuntrà listessu prublema chì e particule alpha sò assai più greve ch'è l'elettroni. Sient'è u mudellu di l'atomu di Thomson, a carica pusitiva di l'atomu ùn hè micca abbastanza cuncintrata per produce un campu elettricu abbastanza forte per svià una particula alpha, è l'elettroni sò cusì lebbii ch'elli duverianu esse scartati senza sforzu da e particule alpha assai più greve. Eppuru, ci hè statu diffusione, è Rutherford è i so culleghi anu dicisu di studià 'ssa diffusione incù cura. Trà u [[1908]] è u [[1913]], Rutherford è i so culleghi anu rializatu una seria di sperimenti à u corsu di e quale anu bumbardatu fine foglie di metallu incù particule alpha. Anu custattatu ch'è e particule alpha eranu sviate da anguli superiori à 90. Per spiigà 'ssu finominu, Rutherford prupone ch'è a carica pusitiva di l'atomu ùn sia micca scumpartuta in tuttu u vulume di l'atomu, cum'è a pinsava Thomson, ma ch'è ella sia cuncintrata in un minusculu nucleu à u centru. Sola una cuncintramentu di carica tantu intensu pudia produce un campu elettricu abbastanza putente per svià e particule alpha cum'è omu l'hà ossirvatu. ===Scuperta di l'isotupi=== In u 1913, mentre spirimintava i produtti di a disgregazione radiuattiva, u radiochimicu Frederick Soddy hà scupertu chì ci paria esse più di un tipu d'atomu à ogni pusizione di u tavulellu periodicu. U termine isotupu hè stata invintatu da Margaret Todd per designà i sfarenti atomi appartinendu à listessu elementu. J. J. Thomson hà criatu una tecnica di siparazione di l'isotupi grazia à i so travagli annantu à i gasi iunizati, ciò chì hà cunduttu dopu à a scuperta di l'isotupi stabili. ===Mudellu di Bohr=== [[File:Bohr_atom_animation_2.gif|thumb|right|U mudellu Bohr di l'atomu, incù un elettrone fendu salti quantichi istantanei da una orbita à l'altra incù guadagnu o perdita d'energia. 'Ssu mudellu d'elettroni in orbite hè oramai obsoletu.]] U mudellu di Bohr di l'atomu, incù un elettrone fendu salti quantichi subitanii da una orbita à l'altra incù guadagnu o perdita d'energia. 'Ssu mudellu d'elettroni in orbite hè obsoletu. In 1913, u fisicu Niels Bohr hà prupostu un mudellu in qualessu l'elettroni di un atomu eranu supposti gravità intornu à u nucleu ma ùn a pudianu fà ch'è annantu à un inseme finitu d'orbite, è ùn pudianu saltà trà 'sse orbite ch'è à u mumentu di cambiamenti discreti d'energia currispondendu à l'assurbimentu o à u irraghjamentu di un fotone. 'Ssa quantificazione hè stata imprudata per spiigà perchè l'orbite di l'elettroni sò stabile (datu chì nurmalmente, e cariche in accilerazione, cumpresu in muvimentu circulare, perdenu l'energia cinetica chì hè emessa sottu forma di irraghjamentu elettrumagneticu) è perchè l'elementi assurbiscenu è emettenu un irraghjamentu elettrumagneticu in spettri discreti. Dopu in listessu annu, Henry Moseley hà furnitu prove sperimentale supplementarie à favore di a teuria di Niels Bohr. 'Ssi risultati anu affinatu u mudellu d'Ernest Rutherford è di Antonius van den Broek, chì prupunia ch'è l'atomu cuntena in u so nucleu un numeru di cariche nucleare pusitive uguale à u so numeru atomicu in u tavulellu periodicu. Sinu à 'ssi sperimenti, u numeru atomicu ùn era micca cunnisciutu, essendu una quantità fisica è sperimentale. U fattu ch'ellu sia uguale à a carica nucleare di l'atomu ferma oghje u mudellu atomicu accittatu. E leghe chimiche trà l'atomi sò state spiigate da Gilbert Newton Lewis in 1916, essendu l'interazzione trà i so elettroni custitutivi. E pruprietà chimiche di l'elementi essendu cunnisciute per ripete si largamente sient'è a leghje periodica, u chimicu americanu Irving Langmuir hà sugiritu in u 1919 ch'è quessa pudia spiigà si s'è l'elettroni di un atomu eranu cunnessi o ragruppati di una certa manera. Omu pinsava ch'è i gruppi d'elettroni accupavanu un inseme di cunchiglie elettroniche intornu à u nucleu. U mudellu di Bohr di l'atomu hè statu u prima mudellu fisicu cumplettu di l'atomu. Discrivia a struttura glubale di l'atomu, u modu chì l'atomi si leganu trà di elli è prediscia e linie spettrale di l'idrogenu. U mudellu di Bohr ùn era micca perfettu è hè prestu statu rimpiazzatu da u mudellu di Schrödinger, più pricisu, ma hè bastatu à fà sparisce l'ultimi dubbiti annantu à u fattu ch'è a materia hè cumposta d'atomi. Per i chimichi, l'idea di l'atomu era stata un arnese euristicu utule, ma i fisichi dubbitavanu ch'è a materia sia rialmente cumposta d'atomi, chì nimu ùn avia dinù sviluppatu un mudellu fisicu cumplettu di l'atomu. ===Mudellu di Schrödinger=== U sperimentu di Stern-Gerlach, rializatu in u 1922, hà arricatu nove prove di a natura quantica di e pruprietà atomiche. Quandu un fasciu d'atomi d'argentu attraversa un campu magneticu di forma spiciale, u fasciu hè divisu sicondu a direzzione di u mumentu angulare di l'atomu, o spin. Cum'è 'ssa direzzione di u spin hè à l'iniziu aleatoria, omu aspitteria ch'è u fasciu sviessi in una direzzione aleatoria. À u locu di quessa, u fasciu hè divisu in duie compunenti direzziunale, currispondendu à l'orientamentu di u spin atomicu à l'insù o à l'inghjò riguardu à u campu magneticu. In 1925, Werner Heisenberg hà publicatu a prima formulazione matematica cuerente di a meccanica quantica (meccanica matriziale). Un annu più prestu, Louis di Broglie avia prupostu l'ipotesi di Broglie : tutte e particule si cumportanu in una certa misura cum'è di l'onde. In u 1926, Erwin Schrödinger si hè servutu di 'ss'idea per sviluppà l'equazione di Schrödinger, un mudellu matematicu di l'atomu (meccanica ondulatoria) chì discrive l'elettroni cum'è forme d'onda tridimensiunale innanzu ch'è cum'è particule puntuale. L'usu di forme d'onda per discrive e particule hà per cunsequenza ch'ellu hè matematicamente impussibile d'ottene valori pricise à tempu per a pusizione è a quantità di muvimentu di una particula à un mumentu datu. Hè ciò ch'è omu chjama u principu d'incertezza, furmulatu da Werner Heisenberg in 1927. Sient'è 'ssu cuncettu, per un'accuratezza data in a misura di una pusizione, omu ùn pò ottene ch'è una gamma di valori prubabili per a quantità di muvimentu, è viciversu. 'Ssu mudellu hà permessu di spiigà ossirvazione di u cumpurtamentu atomicu ch'è i mudelli precedenti ùn pudianu spiigà, cum'è certi mudelli strutturali è spettrali d'atomi più grandi ch'è l'idrogenu. Cusì, u mudellu planitariu di l'atomu hè statu scartatu à favore di un mudellu chì discrivia e zone orbitale atomiche intornu à u nucleu induve un elettrone datu hà u più scianze d'esse ossirvatu. ===Scuperta di u neutrone=== U sviluppu di u spettrometru di massa hà permessu di misurà a massa di l'atomi incù un'accuratezza accrescuta. L'apparechju usa un calamita per svià a tragettoria di un fasciu d'ioni, è a quantità di diviazione hè diterminata da u rapportu trà a massa di l'atomu è a so carica. U chimicu Francis William Aston hà imprudatu stu strumentu per mustrà ch'è l'isotupi avianu masse differente. A massa atomica di 'ssi isotupi variava sicondu quantità intiere, ciò ch'è omu chjama a regula di i numeri intieri. A spiigazione di 'ssi sfarenti isotupi hà aspittatu a scuperta di u neutrone, una particula non carca chì a so massa hè simile à quella di u prutone, da u fisicu James Chadwick in 1932. L'isotupi eranu tandu spiigati cum'è elementi avendu listessu numeru di prutoni, ma un numeru sfarente di neutroni in u nucleu. ===Fissione, fisica di l'alte energie è materia cundinsata=== In u 1938, u chimicu alemanu Otto Hahn, elevu di Rutherford, hà direttu neutroni annantu à atomi d'uraniu aspittendu si à ottene elementi trasuraniani. À u locu di quessa, i so isperimenti chimichi anu mustratu ch'è u bariu era un produttu. Un annu dopu, Lise Meitner è u so nipote Otto Frisch anu virificatu ch'è u risultatu di Hahn era a prima fissione nucleare sperimentale. In u 1944, Hahn hà ricevutu u premiu Nobel di chimica. Malgradu i sforzi di Hahn, i cuntributi di Meitner è di Frisch ùn fubbenu micca ricunnusciuti. In l'anni 1950, u sviluppu d'acceleratori è di ditettori di particule migliurati hà permessu à i scentifichi di studià l'impatti di l'atomi culluchendu si à alta energia. Omu hà scupertu ch'è i neutroni è i prutoni eranu adroni, o icumpositi di particule più chjuche chjamate quark. Omu hà elaburatu u mudellu standard di a fisica di e particule chì, sin'à avà, hè riesciutu à spiigà e pruprietà di u nucleu in termini di 'sse particule subatomiche è di e forze chì regenu e so interazzione. ==Struttura== ===Nucleu=== [[File:Wpdms_physics_proton_proton_chain_1.svg|thumb|right|Illustrazione di un prucessu di funditura nucleare chì forma un nucleu di deuteriu, cumpostu da un prutone è da un neutrone, à parte si da dui prutoni. Un positrone (e<sup>+</sup>) - un elettrone antimateria - hè emessu è ancu un neutrinu elettronicu.]] Tutti i prutoni è neutroni ligati in un atomu custituiscenu un minusculu nucleu atomicu è sò chjamati cullittivamente nucleoni. U raghju di un nucleu hè apprussimativamente uguale à 1,07 femtometri, induve ''A'' hè u numeru tutale di nucleoni. 'Ssu ciffru hè beddu più chjucu ch'è u raghju di l'atomu, chì hè di circa 105 fm. I nucleoni sò ligati trà di elli da un putenziale d'attrazzione à corta distanza chjamatu forza forte residua. À distanze inferiore à 2,5 fm, 'ssa forza hè assai più putente ch'è a forza elettrostatica chì face ch'è i prutoni carchi pusitivamente si rispinghjenu. L'atomi di un stessu elementu anu listessu numeru di prutoni, chjamatu numeru atomicu. In senu à un stessu elementu, u numeru di neutroni pò varià, ciò chì ditermineghja l'isotupu di stu elementu. U numeru tutale di prutoni è di neutroni ditermineghja u nuclidu. U numeru di neutroni riguardu à e prutoni ditermineghja a stabilità di u nucleu, certi isotupi subiscendu una disgregazione radiuattiva. U prutone, l'elettrone è u neutrone sò classificati frà i fermioni. I fermioni ubbidiscenu à u principu d'esclusione di Pauli chì interdisce à fermioni identichi, cum'è parechji prutoni, d'occupà listessu statu quanticu à listessu mumentu. Cusì, ogni prutone di u nucleu deve occupà un statu quanticu sfarente di tutti l'altri prutoni, ed hè listessa per tutti i neutroni di u nucleu è tutti l'elettroni di u nivulu elettronicu. Un nucleu chì u so numeru di prutoni hè sfarente di quellu di i neutroni pò putenzialmente passà à un statu di minima energia per via di una disgregazione radiuattiva chì face currisponde più strettamente u numeru di prutoni è di neutroni. Per via di cunsequenza, l'atomi chì i so numeri di prutoni è di neutroni currispondenu sò più stabili contru à a disgregazione, ma incù l'aumentu di u numeru atomicu, a ripulsione mutua di i prutoni necessiteghja una prupurzione criscente di neutroni per mantene a stabilità di u nucleu. U numeru di prutoni è di neutroni in u nucleu atomicu pò esse mudificatu, benchì quessa necessiteghja energie assai alte per causa di a forza forte. A funditura nucleare si produce quandu parechje particule atomiche si uniscenu per furmà un nucleu più grevu, per indettu da l'inticciu energeticu di dui nuclei. Per indettu, à u core di u Sole, i prutoni anu bisognu di un'energia di 3 à 10 keV per superà a so ripulsione mutua - u cateru di coulomb - è adunisce si in un solu nucleu. A fissione nucleare hè u prucessu inversu : un nucleu si divide in dui nuclei più chjuchi, di solitu per via di disgregazione radiuattiva. U nucleu pò ancu esse mudificatu per via di bumbardamentu da particule subatomiche o da fotoni di alta energia. S'è quessa mudificheghja u numeru di prutoni in un nucleu, l'atomu si trasforma in un elementu chimicu sfarente. S'è a massa di u nucleu in seguitu à una riazzione di funditura hè inferiore à a somma di e masse di e particule siparate, a differenza trà 'sse duie valori pò esse emessa sottu à a forma di un tipu d'energia usevule (cum'è un raghju gamma, o l'energia cinetica di una particula beta), cum'ella u discrive a formula d'equivalenza massa-energia d'Albert Einstein, E = mc 2, induve ''m'' hè a perdita di massa è ''c'' a velucità di a luce. 'Ssu mancu face parte di l'energia di lega di u nuvellu nucleu, è hè a perdita non ricuperevule di 'ss'energia chì face ch'è e particule adunite fermanu inseme in un statu chì necessiteghja 'ss'energia per spiccà si. A funditura di dui nuclei chì creanu nuclei più grossi è di numeri atomichi inferiori à quelli di u ferru è di u nichellu - un numeru tutale di nucleoni di circa 60 - hè di solitu un prucessu esotermicu chì libereghja più energia ch'ellu ne ci vole per riunisce li. Hè 'ssu prucessu di liberazione d'energia chì face di a funditura nucleare in e stelle una riazzione chì s'intratene da per ella. Per i nuclei più grevi, l'energia di lega da nucleone in u nucleu principia à diminuisce. Quessa significheghja ch'è i prucessi di funditura pruducendu nuclei chì u so numeru atomicu hè superiore à circa 26 è a massa atomica superiore à à circa 60 sò prucessi endotermichi. 'Ssi nuclei più massicci ùn ponu micca subisce una riazzione di funditura produttrice d'energia suscettibile di mantene l'equilibriu idrostaticu di una stella. ===Nivulu d'elettroni=== [[File:Atomic-orbital-clouds_spdf_m0.png|thumb|right|Viste 3 D di certe orbitale atomiche di tipu idrogenu mustrendu a densità di prubabilità è a fasa (l'orbitale g è superiore ùn sò micca riprisintate).]] L'elettroni di un atomu sò attratti da i prutoni di u nucleu da a forza elettrumagnetica. 'Ssa forza lega l'elettroni à l'internu di un pozzu di putenziale elettrostaticu circundendu u picculu nucleu, ciò chì significheghja ch'è una surghjente d'energia esterna hè necessaria affinch'è l'elettrone scappessi. Più un elettrone hè prossimu da u nucleu, più a forza d'attrazzione hè grande. Per via di cunsequenza, l'elettroni ligati vicinu à centru di u pozzu di putenziale anu bisognu di più d'energia per scappà ch'è quelli chì sò più alluntanati. L'elettroni, cum'è l'altre particule, anu e pruprietà di una particula è di un'onda. U nivulu d'elettroni hè una rigione à l'internu di u pozzu di putenziale induve ogni elettrone forma una sorta d'onda staziunaria tridimensiunale - una forma d'onda chì ùn si dispiazza micca riguardu à u nucleu. 'Ssu cumpurtamentu hè definitu da una orbitale atomica, una funzione matematica chì caratterizeghja a prubabilità ch'è un elettrone pare truvà si à un postu particulare quandu a so pusizione hè misurata. Solu un inseme discretu (o quantificatu) di 'sse orbitale esiste intornu à u nucleu, chì l'altre forme d'onde pussibile si disintegranu prestu per piglià una forma più stabile. L'orbitale ponu avè una o parechje strutture in anellu o in nodu, è differiscenu l'une da l'altre pè a so taglia, a so forma è u so orientamentu. Ogni orbitale atomica currisponde à un livellu d'energia particulare di l'elettrone. L'elettrone pò cambià di statu è passà à un livellu d'energia superiore assurbiscendu un fotone chì a so energia hè bastevule per propulsà lu in u nuvellu statu quanticu. Listessa, per emissione spuntania, un elettrone in un statu d'energia superiore pò passà à un statu d'energia inferiore ragendu l'energia eccedentaria sottu forma di fotone. 'Ssi valori d'energia caratteristichi, definite da e differenze d'energia di i stati quantichi, sò rispunsevuli di e linie spettrale atomiche. A quantità d'energia necessaria per ritirà o aghjunghje un elettrone - l'energia di lega di l'elettroni - hè bella inferiore à l'energia di lega di i nucleoni. Per indettu, ùn ci vole ch'è 13,6 eV per sradicà un elettrone di u statu fundivu di un atomu d'idrogenu, contru à 2,23 milioni d'eV per spaffà un nucleu di deuteriu. L'atomi sò elettricamente neutri s'elli pussedenu un numeru uguale di prutoni è d'elettroni. L'atomi chì anu sia un mancu, sia un soprappiù d'elettroni sò chjamati ioni. L'elettroni chì sò e più alluntanati di u nucleu ponu esse trasfiriti à altri atomi prossimi o spartuti trà l'atomi. Grazia à 'ssu meccanismu, l'atomi sò capace à ligà si in molecule è in altri tipi di cumposti chimichi cum'è i cristalli di reti ionichi è covalenti. ==Pruprietà== ===Pruprietà nucleare=== Per definizione, dui atomi avendu un numeru identicu di prutoni in u so nucleu appartenenu à listessu elementu chimicu. L'atomi avendu un numeru uguale di prutoni ma un numeru sfarente di neutroni sò isotupi sfarenti di u stessu elementu. Per indettu, tutti l'atomi d'idrogenu ammettenu esattamente un prutone, ma esistenu isotupi senza neutroni (idrogenu-1, da luntanu a forma a più currente, ancu chjamatu [[proziu]]), incù un neutrone ([[deuteriu]]), incù dui neutroni ([[triziu]]) è incù più di dui neutroni. L'elementi cunnisciuti formanu un inseme di numeri atomichi, da l'elementu à un solu prutone, l'idrogenu, à l'elementu à 118 prutoni, l'oganese. Tutti l'isotupi cunnisciuti di l'elementi di numeru atomicu superiore à 82 sò radiuattivi, bench'è a radiuattività di l'elementu 83 (bismutu) sia cusì debule ch'ella hè praticamente trascurevule. À l'incirca 339 nuclidi sò prisenti à u statu naturale annantu à a Terra, frà i quali 251 (à l'incirca 74%) ùn sò micca stati ossirvati cum'è disintegrendu si, è sò chjamati isotupi stabili. Soli 90 nuclidi sò teuricamente stabili, mentre ch'è 161 altri (purtendu u tutale à 251) ùn sò micca stati ossirvati cum'è disintegrendu si, benchì quessa sia energeticamente pussibile in teuria. Quest'ultimi sò ancu classificati officialmente cum'è stabili. Trenta cinque altri nuclidi radiuattivi anu una mezavita superiore à 100 milioni d'anni è anu una durata di vita abbastanza longa per esse stati prisenti dapoi a nascita di u sistemu sulariu. 'Ssa cullizzione di 286 nuclidi hè cunnisciuta sottu u nome di nuclidi primordiali. Infine, 53 altri nuclidi à corta durata di vita sò cunnisciuti per essei prisenti naturalmente, in quant'è produtti di figliazione di a disgregazione di i nuclidi primordiali (cum'è u radiu di l'uraniu), o in quant'è produtti di prucidimenti energetichi naturali annantu à Terra, cum'è u bumbardamentu da i raghji cosmichi (per indettu, u carboniu 14). Per 80 di l'elementi chimichi, esiste omancu un isotupu stabile. Di regula, ùn ci hè ch'è una manata d'isotupi stabili per ognunu di 'ssi elementi, a media essendu di 3,1 isotupi stabili per elementu. Vinti sei elementi monoisotopi ùn pussedenu ch'è un solu isotupu stabile, mentre ch'è u più grande numeru d'isotupi stabili ossirvati per un elementu hè di deci, per l'elementu stagnu. L'elementi 43, 61 è tutti l'elementi annumerati 83 o più ùn anu alcunu isotupu stabile. A stabilità di l'isotupi hè affittata da u rapportu trà prutoni è neutroni, è ancu da a prisenza di certi numeri magichi di neutroni o di prutoni chì riprisentanu cunchiglie quantiche chjuse è empiute. Annantu à i 251 nuclidi stabili cunnisciuti, soli quattru anu à tempu un numeru disparu di prutoni è un numeru disparu di neutroni : l'idrogenu-2 (deuteriu), u litiu-6, u boru-10 è l'azotu-14. (U tantale-180 m hè disparu è stabile siont'è l'ossirvazione, ma omu privede ch'è ellu si disintegra incù una assai longa mezavita). Inoltre, soli quattru nuclidi dispari radiuattivi naturali anu una mezavita superiore à un miliardu d'anni : u potassiu-40, u vanadiu- 50, u lantane-138 è u luteciu-176. A maiò parte di i nuclei dispari sò assai instabili riguardu à a disgregazione beta, chì i produtti di disgregazione sò pari, è sò dunque assai più ligati, per causa di l'effetti d'appaghjamentu nucleare. ===A scriscenza radiuattiva=== Ogni elementu pussede unu o parechji isotupi chì e so nuclei instabili sò sughjetti à a disgregazione radiuattiva, ciò chì caghjuneghja l'emissione di particule o d'irraghjamenti elettrumagnetichi da u nucleu. A radiuattività pò produce si quandu u raghju di un nucleu hè grande riguardu à u raghju di a forza forte, chì ùn agisce ch'è annantu à distanze di circa 1 fm. E forme e più currente di disgregazione radiuattiva sò e seguente : *A disgrigazione alfa : 'ssu prucessu hè pruvucatu da l'emissione da u nucleu di una particula alfa, chì hè un nucleu d'eliu cumpostu da dui prutoni è di dui neutroni. U risultatu di l'emissione hè un nuvellu elementu incù un numeru atomicu inferiore. *A disgregazione beta (è a cattura d'elettroni) : 'ssi prucidimenti sò retti da a forza debule, è risultanu di a trasfurmazione di un neutrone in prutone, o di un prutone in neutrone. A transizione di u neutrone à u prutone si accumpagna di l'emissione di un elettrone è di un antineutrinu, mentre ch'è a transizione di u prutone à u neutrone (salvu in u casu di a cattura di un elettrone) pruvucheghja l'emissione di un positrone è di un neutrinu. L'emissione d'elettroni o di positroni sò chjamate particule beta. A disgregazione beta aumenta o diminuisce u numeru atomicu di u nucleu di un'unità. A cattura d'elettroni hè più currente ch'è l'emissione di positroni, chì necessiteghja menu energia. In 'ssu tipu di disgregazione, un elettrone hè assurbitu da u nucleu, innanzu ch'è un positrone emessu da u nucleu. Un neutrinu hè sempre emessu in 'ssu prucessu, è un prutone si trasforma in neutrone. *A disgregazione gamma : 'ssu prucidimentu risulta di un cambiamentu di u livellu d'energia di u nucleu ver'di un statu inferiore, ciò chì caghjuneghja l'emissione di un irraghjamentu elettrumagneticu. U statu azzizzatu di un nucleu chì caghjuneghja un'emissione gamma si produce di solitu dopu à l'emissione di una particula alfa o beta. Cusì, a disgregazione gamma suvita di solitu a disgrigazione alfa o beta. Altri tipi più rari di disgregazione radiuattiva cumprendenu l'espulsione di neutroni o di prutoni o di matalze di nucleoni di un nucleu, o di più di una particula beta. Un analogu di l'emissione gamma, chì permette à i nuclei azzizzati di perde di l'energia di una manera differenti, hè a cunvirsione interna - un prucessu chì produce elettroni à grande velucità chì ùn sò micca raghji beta, suvitatu da a produzzione di fotoni à alta energia chì ùn sò micca raghji gamma. Uni pochi di grossi nuclei esplodenu in dui o parechji frammenti carchi à massa varievule è parechji neutroni, in una disgregazione chjamata fissione nucleare spuntania. Ogni isotupu radiuattivu hà una periodu di disgregazione caratteristicu - a mezavita - chì hè diterminata da u tempu necessariu affinch'è a mità di un campione si disintegra. Si tratta di un prucessu di disgregazione espunenziale chì diminuisce rigularmente a prupurzione di l'isotupu rimanente di 50 à ogni mezavita. Cusì, à u capu di duie mezavite, ùn ferma più ch'è 25% di l'isotupu, è tira è tocca. ===Mumentu magneticu=== E particule elementare pussedenu una pruprietà meccanica quantica intrinseca cunnisciuta sottu u nome di spin. 'Ssa pruprietà hè analoga à u mumentu angulare di un ogettu chì gira intornu à u so centru di massa, benchì omu pensa ch'è 'sse particule sò puntuale è ch'è omu ùn pò micca dì ch'elle voglienu. U spin si misura in unità di a custante di Planck ridutta (ħ), l'elettroni, i prutoni è i neutroni avendu tutti un spin 1/2ħ, o spin- 1/2. In un atomu, l'elettroni in muvimentu intornu à u nucleu pussedenu un attimu angulare orbitale in più di u so spin, mentre ch'è u nucleu ellu stessu pussede un attimu angulare duvutu à u so spin nucleare. U campu magneticu produttu da un atomu - u so mumentu magneticu - hè diterminatu da 'sse differente forme di mumentu angulare, cum'è un ogettu carcu in rutazione produce classicamente un campu magneticu, ma u cuntributu a più duminante pruvene di u spin di l'elettroni. Datu chì l'elettroni ubbidiscenu à u principu d'esclusione di Pauli, sient'è u quale ùn si pò avè dui elettroni in listessu statu quanticu, l'elettroni ligati si appaghjanu l'uni à l'altri, un membru di ogni paghju essendu in un statu di spin pusitivu è l'l'altru in un statu oppostu, di spin negativu. Cusì, 'ssi spin si annullanu l'unu è l'altru, riducendu l'attimu dipulare magneticu tutale à zeru in certi atomi avendu un numeru paru d'elettroni. In l'elementi ferromagnetichi tali u ferru, u cobaltu è u nichellu, un numeru disparu d'elettroni inghjenna un elettrone non appaghjatu è à un attimu magneticu glubale nettu. L'orbitale di l'atomi vicini si cavalcanu è un statu d'energia inferiore hè aghjuntu quandu i spin di l'elettroni non appaghjati sò alliniati l'uni incù l'altri, un prucessu spuntaniu cunnisciutu sottu u nome di interazzione di scambiu. Quandu l'attimi magnetichi di l'atomi ferromagnetichi sò alliniati, u materiale pò produce un campu macroscopicu misurabile. I materiali paramagnetichi anu atomi chì i so mumenti magnetichi si allinianu in direzzione aleatorie in l'assenza di campu magneticu, ma l'attimi magnetichi di l'atomi individuali si allinianu in prisenza di un campu. U nucleu di un atomu ùn averà micca spin quand'ellu pussede un numeru paru di neutroni è di prutoni, ma in l'altri casi di numeri dispari, u nucleu pò avè un spin. Di regula, i nuclei dutati di un spin sò alliniati in direzzione aleatorie per causa di l'equilibriu termicu, ma per certi elementi (cum'è u xenone-129), hè pussibile di pularizà una prupurzione significativa di i stati di spin nucleare affinch'elli sianu alliniati in listessa direzzione - una cundizione chjamata iperpularisazione. 'Ssu finominu hà appiicazione impurtante in imageria per risunanza magnetica. ===Livelli d'energia=== L'energia putenziale di un elettrone in un atomu hè negativa quandu a distanza riguardu à u nucleu và insin'à l'infinitu. A so dipindenza rispettu à a pusizione di l'elettrone aghjunghje u minimu à l'internu di u nucleu, à pocu pressu in prupurzione inversa di a distanza. In u mudellu di a meccanica quantica, un elettrone ligatu ùn pò occupà ch'è un inseme di stati cintrati annantu à u nucleu, è ogni statu currisponde à un livellu d'energia specifica. Un livellu d'energia pò esse misuratu da a quantità d'energia necessaria per scioglie l'elettrone di l'atomu, è hè generalmente datu in unità di electronvolt (eV). U statu d'energia u più bassu di un elettrone ligatu hè chjamatu statu fundamentale, vene à dì statu staziunariu, mentre ch'è una transizione di l'elettrone ver'di un livellu superiore dà locu à un statu azzizzatu. L'energia di l'elettrone aumenta incù ''n'' chì a distanza (media) à u nucleu aumenta. A dipindenza di l'energia rispettu à ùn hè micca duvuta à u putenziale elettrostaticu di u nucleu, ma à l'interazzione trà l'elettroni. Affinch'è un elettrone passa da un statu à l'altru, per indettu da u statu fundivu à u prima statu azzizzatu, deve assurbisce o emette un fotone à un'energia currispondendu differentemente à energia putenziale di 'ssi livelli, sient'è u mudellu di Niels Bohr, ciò chì pò esse calculatu precisamente incù l'equazione di Schrödinger. L'elettroni saltanu trà l'orbitale à a manera di una particula. Per indettu, s'è un solu fotone mena l'elettroni, un solu elettrone cambia di statu in risposta à u fotone. L'energia di un fotone emessu hè propurziunale à a so frequenza, di modu chì 'ssi livelli d'energia specifichi appariscenu cum'è fasce distinte in u spettru elettrumagneticu. Ogni elementu pussede un spettru caratteristicu chì pò dipende di a carica nucleare, di l'interazzione elettrumagnetiche trà l'elettroni è altri fattori. Quandu un spettru cuntinuu d'energia attraversa un gasu o un plasma, certi fotoni sò assurbiti da l'atomi, ciò chì caghjuneghja un cambiamentu paru d'energia di l'elettroni. L'elettroni azzizzati chì fermanu ligati à u so atomu emettenu spuntaniamente 'ss'energia sottu à a forma di un fotone, culluchendu si in una direzzione aleatoria, è cascanu cusì à livelli d'energia inferiori. Cusì, l'atomi si cumportanu cum'è un filtru chì forma una seria di fasce d'assurbimentu bughje in l'esciuta d'energia. (Un ossirvatore chì vede l'atomi da un puntu di vista chì ùn inchjude micca u spettru cuntinuu in sfondulu, vede piuttostu una seria di linie d'emissione pruvenendu da i fotoni emessi da l'atomi). E misure spettruscopiche di l'intensità è di a larghezza di e strisce spettrale atomiche permettenu di diterminà a cumpusizione è e pruprietà fisiche di una sustanza. Un'asamina attenta di e linie spettrale svela ch'è certe trà di elle prisentanu un frazziunamentu di a struttura fine. Quessa si produce in raghjone di l'accuppiatura spin-orbita, chì hè un'interazzione trà u spin è u muvimentu di l'elettrone u più esternu. Quandu un atomu si trova in un campu magneticu esternu, e linie spettrale si dividenu in trè compunenti o più, un finominu chjamatu effettu Zeeman. 'Ssu finominu hè duvutu à l'interazzione di u campu magneticu incù l'attimu magneticu di l'atomu è di i so elettroni. Certi atomi ponu avè parechje cunfigurazione elettroniche incù listessu livellu d'energia, chì appariscenu dunque cum'è una sola linia spettrale. L'interazzione di u campu magneticu incù l'atomu culloca 'sse cunfigurazione elettroniche versu livelli d'energia appena sfarenti, ciò chì dà locu à linie spettrale multiplice. A prisenza di un campu elettricu esternu pò pruvucà una divisione è un spustamentu paragunevule di e linie spettrale mudifichendu i livelli d'energia di l'elettroni, un finominu chjamatu effettu Stark. S'è un elettrone ligatu hè in un statu azzizzatu, un fotone interagiscendu incù l'energia apprupriata pò pruvucà l'emissione stimulata di un fotone incù un livellu d'energia currispundente. Affinch'è quessa si produci, l'elettrone deve passà à un statu d'energia inferiore chì a so differenza d'energia currisponde à l'energia di u fotone in interazzione. U fotone emessu è u fotone in interazzione si cullocanu tandu in modu parallelu è incù fase currispundente. In altri termini, e forme d'onda di i dui fotoni sò sincronizate. 'Ssa pruprietà fisica hè usata per fabbricà i laser, chì ponu emette un fasciu cuerente d'energia luminosa in una fascia di frequenza stretta. ===Valenza è cumpurtamentu di lega=== A valenza hè u putere di cumbinazione di un elementu. Hè diterminata da u numeru di leghe ch'ellu pò furmà incù altri atomi o gruppi. A cunchiglia elettronica a più esterna di un atomu in u so statu non cumbinatu hè cunnisciuta cum'è a cunchiglia di valenza, è l'elettroni in 'ssa cunchiglia sò chjamati elettroni di valenza. U numeru d'elettroni di valenza ditermineghja u cumpurtamentu di lega incù l'altri atomi. L'atomi anu tindenza à riagisce chimicamente l'uni incù l'altri di modu à empie (o à sbiutà) e so cunchiglie di valenza esterne. Per indettu, u trasfirimentu di un solu elettrone trà atomi hè un'apprussimazione utule per e leghe chì si formanu trà atomi chì a so cunchiglia hè empiuta di un elettrone di più è d'altri chì a so cunchiglia ùn hè micca empiuta di un elettrone, cum'ellu hè u casu in u cumpostu cloruru di sodiu è altri sali chimichi ionichi. Numerosi elementi prisentanu valenze multiplice, o tindenze à sparte un numeru sfarente di elettroni in sfarenti cumposti. Cusì, a lega chimica trà 'ssi elementi piglia numerose forme di spartimentu d'elettroni chì sò più ch'è simplici trasfirimenti d'elettroni. L'elementu carboniu è i cumposti organichi ne sò esempii. L'elementi chimichi sò à spessu prisintati in un tavulellu periodicu chì hè dispostu di modu à affissà e pruprietà chimiche ricurrente, è l'elementi avendu listessu numeru d'elettroni di valenza formanu un gruppu chì hè alliniatu in listessa culonna di u tavulellu. L'elementi situati à a diritta estrema di u tavulellu anu a so cunchiglia esterna cumplittamente empiuta d'elettroni, ciò chì dà elementi chimicamente inerti cunnisciuti sottu u nome di gasi rari. ===Stati=== [[File:Bose_Einstein_condensate.png|thumb|right|Graficu illustrendu a furmazione di un cundensatu di Bose-Einstein]] Omu trova quantità d'atomi in sfarenti stati di a materia chì dipendenu da e cundizione fisiche, tale a timperatura è a prissione. Fendu varià e cundizione, i materiali ponu passà da un statu solidu à un statu liquidu, gasosu o plasmaticu. In senu à un stessu statu, un materiale pò ancu esiste sottu forma di allotropi sfarenti. U carboniu solidu, chì pò esiste sottu forma di grafitu o di diamante, ne hè un esempiu. Esistenu ancu allotropi gasosi, cum'è u diossigenu è l'ozonu. À timperature prossime di u zeru assolutu, l'atomi ponu furmà un cundensatu di Bose-Einstein. Tandu, l'effetti di a meccanica quantica, chì ùn sò di regula ossirvati ch'è à a scala atomica, diventanu apparenti à a scala macroscopica. Stu inseme d'atomi strarinfriscati si cumporta tandu cum'è un superatomu singulu, ciò chì pò permette verificazione fundive di u cumpurtamentu di a meccanica quantica. ===Identificazione=== Quandu l'atomi sò troppu chjuchi per esse visti, dispusitivi tali u microscopiu à effettu tunellu (STM) permettenu di visualizà li à a superficia di i solidi. U microscopiu improda u finominu d'effettu tunellu quanticu, chì permette à e particule di francà un cateru chì seria infranchevule in a pruspittiva classica. L'elettroni si cullocanu per via d'effettu tunellu in u biotu trà dui elettrodi pularizati, furnendu un currente per effettu tunellu chì dipende in modu espunenziale di a so siparazione. Unu di l'elettrodi hè una punta zimbrunuta terminendu si idealmente incù un atomu solu. À ogni puntu di a spazzata di a superficia, l'altezza di a punta hè aghjustata di modu à mantene u currente per effettu tunellu à una valore datu. A quantità di muvimentu di a punta ver'di è dapoi a superficia hè interpritata cum'è u prufilu d'altura. Per una debule polarisazione, u microscopiu visualizeghja a media di l'orbitale elettroniche annantu à livelli d'energia assai vicini - a densità lucale di i stati elettronichi prossimi di u livellu di Fermi. Per causa di distanze implicate, i dui elettrodi devenu esse estremamente stabili ; ùn hè ch'è tandu ch'omu pò ossirvà periudicità currispondendu à atomi individuali. U metudu solu ùn hè micca chimicamente specificu è ùn pò micca identificà e spezie atomiche prisente à a superficia. L'atomi ponu esse faciule identificati per via di a so massa. S'è un atomu hè iunizatu ritirendu unu di i so elettroni, a so tragettoria quand'ellu attraversa un campu magneticu serà incurvata. U raghju da u quale a tragettoria di un ione in muvimentu hè girata da u campu magneticu hè diterminatu da a massa di l'atomu. U spettrometru di massa improda 'ssu principu per misurà u rapportu massa-carica di l'ioni. S'è un campione cuntene parechji isotupi, u spettrometru di massa pò diterminà a prupurzione di ogni isotupu in u campione misurendu l'intensità di i sfarenti fasci d'ioni. E tecniche di vapurisazione di l'atomi cumprendenu a spettruscopia d'emissione atomica à plasma à accuppiatura induttiva è a spettrumetria di massa à plasma à accuppiatura induttiva, chì usanu tremindui un plasma per vapurizà i campioni da analizà. U tomografu à sonda atomica hà una risolutezza inferiore à u nanometru in 3D è pò identificà chimicamente atomi individuali imprudendu a spettrumetria di massa à tempu di bulu. E tecniche d'emissione d'elettroni tale a spettruscopia fotoelettronica à raghji X (XPS) è a spettruscopia d'elettroni Auger (AES), chì misuranu l'energie di lega di l'elettroni cintrali, sò usate per identificà e spezie atomiche prisente in un campione di manera non destruttiva. Incù una focalisazione apprupriata, i dui metudi ponu esse specifichi à una zona. Un'antra metudu di 'ssu tipu hè a spettruscopia di perdita d'energia di l'elettroni (EELS), chì misura a perdita d'energia di un fasciu d'elettroni in un microscopiu elettronicu à trasmissione quand'ellu interagisce incù una parte di un campione. I spettri di i stati azzizzati ponu esse imprudati per analizà a cumpusizione atomica di stelle luntane. E lunghezze d'onda specifiche cuntenute in a luce ossirvata di e stelle ponu esse siparate è culligate à e transizione quantificate in l'atomi di gasu liberu. == Note == <references /> == Da vede dinù == * [[Atomu esoticu]] * [[Atomu mesicu]] * [[Atomu muonicu]] * [[Elementu chimicu]] * [[Molecula]] * [[Sustanza pura]] * [[Quark]] * [[Custante d'Avogadro]] * [[Storia di a chimica]] * [[Atomu di Bohr]] * [[Superatomu]] * [[Nucleu Atomicu]] [[Categoria:Fisica]] hnbew9vuh6a2pt3jfibpga2gnab3vi1 407942 407941 2026-11-10T13:48:26Z Articulivitali 28749 407942 wikitext text/x-wiki Un '''atomu''' (da u grecu anticu ''ἄτομος'') hè a più piccula parte di un corpu simplice pudendu cumbinà si chimicamente incù un antru.<ref>'Ss'articulu pruvene in parte da a wikipedia in inglese.</ref> L'atomi sò i custituenti elementari di tutte e sustanze solide, liquide o gasose. [[File:Atom-struc.svg|thumb|right|Struttura di un atomu]] Ogni atomu hè cumpostu da un nucleu è da unu o parechji [[Elettronu|elettroni]] ligati à u nucleu. U nucleu hè custituitu da unu o parechji [[Prutonu|prutoni]] è da uni belli pochi di [[Neutronu|neutroni]]. Sola a varietà a più currente d'idrogenu ùn pussede micca neutroni. Ogni solidu, liquidu, gasu è plasma hè cumpostu d'atomi neutri o iunizati. L'atomi sò estremamente chjuchi, di solitu di circa 100 picometri di diamitru. Sò cusì chjuchi ch'ellu hè impussibile di predisce ne incù accuratezza u cumpurtamentu imprudendu a fisica classica, cum'è s'ellu si trattava di palline di tennis per indettu, per causa di effetti quantichi. Più di 99,94% di a massa di un atomu si trova in u nucleu. I prutoni anu una carica elettrica pusitiva, l'elettroni anu una carica elettrica negativa è i neutroni n anu micca carica elettrica. S'è u numeru di prutoni è d'elettroni hè uguale, l'atomu hè elettricamente neutru. S'è un atomu pussede più o menu d'elettroni ch'è di prutoni, hà tandu una carica glubale negativa o pusitiva, rispittivamente - 'ssi atomi sò chjamati ioni. L'elettroni di un atomu sò attratti da i prutoni di u nucleu atomicu da a forza elettrumagnetica. I prutoni è i neutroni di u nucleu sò attratti l'uni da l'altri da a forza nucleare. 'Ssa forza hè di solitu più forte ch'è a forza elettrumagnetica chì rispinghje i prutoni carchi pusitivamente l'uni da l'altri. In certe circustanze, a forza elettrumagnetica ripulsiva diventa più forte ch'è a forza nucleare. In 'ssu casu, u nucleu si divide è lascia daretu à ellu varii elementi. Si tratta di una forma di disgregazione nucleare. U numeru di prutoni in u nucleu hè u numeru atomicu è definisce l'elementu chimicu à u quale l'atomu appartene. Per indettu, ogni atomu chì cuntene 29 prutoni hè ramu. U numeru di neutroni definisce l'[[isotupu]] di l'elementu. Per indettu, un atomu di ramu incù 34 neutroni hè u ramu-63, è incù 36 neutroni hè u ramu-65. U ramu naturale hè cumpostu di à l'incirca 70% di Cu-63 è u restu di Cu-65. L'atomi ponu ligà si à unu o parechji altri atomi da leghe chimiche per furmà cumposti chimichi tali [[Molecula|molecule]] o cristalli. Per indettu, a Statua di a Libertà di [[New York]] era à l'origine fatta di [[ramu]] puru, ma in u corsu di l'anni, a superficia si hè cumbinata à atomi d'[[ossigenu]], di [[carboniu]] è di [[zolfaru]] per furmà una patina verde annantu à u ramu. A capacità di l'atomi à ligà si è à staccà si hè rispunsevule di a maiò parte di i cambiamenti fisichi ossirvati in a natura. A [[chimica]] hè a disciplina chì studieghja 'ssi cambiamenti. ==Storia di a teuria atomica== ===In filusufia=== L'idea di basa sient'è a quale a materia hè custituita da minuscule particule indivisibile hè un'idea anziana chì hè apparsa in numerose culture anzane cum'è quelle di a [[Grecia]] è di l'[[India]]. A parola ''atomu'' hè derivata da u parola grecu anticu ''atomos'', chì significheghja "indivisibile".'Ss'idea anziana era basata annantu à un raghjunamentu filusoficu nanzu ch'è annantu à un raghjunamentu scentificu. A teuria atomica muderna ùn hè micca fundata annantu à 'ssi anziani cuncetti. À u principiu di u XIXu seculu, u scentificu [[John Dalton]] hà rimarcatu ch'è l'elementi chimichi parianu cumbinà si trà di elli da unità di pesu di basa, è hà dicisu d'usà a parola ''atomu'' per designà 'ss'unità chì supponia ch'ellu si trattava di l'unità fundamentale di a materia. À l'incirca un seculu dopu, omu hà scupertu ch'è l'atomi di Dalton ùn eranu micca rialmente indivisibili, ma u termine hè firmatu. ===Teuria cinetica di i gasi=== In u 1738, [[Daniel Bernoulli]] è uni belli pochi d'altri scentifichi anu scupertu ch'elli pudianu spiigà megliu u cumpurtamentu di i gasi discrivendu li cum'è racolte di particule submicroscopiche è mudellizendu u so cumpurtamentu cù l'aiutu di statistiche è di prubabilità. In cuntrariu di a teuria atomica di Dalton, a teuria cinetica di i gasi ùn discrive micca cumu i gasi riagiscenu chimicamente trà di elli per furmà cumposti, ma cume elli si cumportanu fisicamente : diffusione, viscusità, cunduttività, prissione, è cetera. ===U muvimentu brownianu=== In u [[1827]], u botanistu [[Robert Brown]] hà usatu un [[microscopiu]] per ossirvà granelli di polvera gallighjendu in acqua è hà scupertu ch'elli si cullucavanu di manera erratica, un finimonu cunnisciutu sottu u nome di "muvimentu brownianu". Omu pinsava ch'è 'ssu finimonu era duvutu à e molecule d'acqua chì facianu move i granelli. In u [[1905]], [[Albert Einstein]] hà pruvatu a rialità di 'sse molecule è di i so muvimenti pruducendu a prima analisi di fisica di u muvimentu brownianu. U fisicu francese [[Jean Perrin]] hà usatu i travagli di Einstein per diterminà in modu sperimentale a massa è e dimensione di e molecule, arrichendu cusì a prova fisica di a natura di particula di a materia. ===Scuperta di l'elettrone=== In u [[1897]], J. J. Thomson scopre ch'è i raghji catodichi ùn sò micca onde elettrumagnetiche ma sò custituiti da particule 1800 volte più lebbie ch'è l'idrogenu (l'atomu u più lebbiu). Thomson hà cunchjusu ch'è 'sse particule pruvenianu di l'atomi indrentu à u catodu - si trattava di particule subatomiche. Hà chjamatu 'sse nuvelle particule corpusculi, ma anu dopu state ribattizate elettroni. Thomson hà ancu mustratu ch'è l'elettroni eranu identichi à e particule emesse da i materiali fotoelettrichi è radiuattivi. Fubbe prestu ricunnusciutu ch'è l'elettroni sò e particule chì trasportanu i currenti elettrichi in i fili metallichi. Thomson hà cunchjusu ch'è 'ssi elettroni emergianu di l'atomi stessi di u catodu di i so strumenti, ciò chì significheghja ch'è l'atomi n sò micca indivisibili cum'è lu pinsava Dalton. ===Scuperta di u nucleu=== J. J. Thomson pinsava ch'è l'elettroni carchi negativamente eranu scumpartuti in l'inseme di l'atomu in un mare di carica pusitiva chì era distribuita in tuttu u vulume di l'atomu. 'Ssu mudellu hè qualchì volta cunnisciutu sottu u nome di ''mudellu di u plum-pudding''. [[Ernest Rutherford]] è i so culleghi Hans Geiger è Ernest Marsden anu cuminciatu à avè dubbiti annantu à u mudellu di Thomson dopu à avè scuntratu difficultà quand'elli anu pruvatu à custruisce un strumentu per misurà u rapportu carica-massa di e particule alpha (particule carche pusitivamente emesse da certe sustanze radiuattive cum'è u [[radiu]]). E particule alpha eranu spergugliate da l'aria di a camera di rilevamentu, ciò chì rendia e misure pocu affidevule. Thomson avia scuntratu un prublema simile in i so travagli annantu à i raghji catodichi, ch'ellu avia risoltu criendu un biotu guasi perfettu in i so strumenti. Rutherford ùn pinsava micca scuntrà listessu prublema chì e particule alpha sò assai più greve ch'è l'elettroni. Sient'è u mudellu di l'atomu di Thomson, a carica pusitiva di l'atomu ùn hè micca abbastanza cuncintrata per produce un campu elettricu abbastanza forte per svià una particula alpha, è l'elettroni sò cusì lebbii ch'elli duverianu esse scartati senza sforzu da e particule alpha assai più greve. Eppuru, ci hè statu diffusione, è Rutherford è i so culleghi anu dicisu di studià 'ssa diffusione incù cura. Trà u [[1908]] è u [[1913]], Rutherford è i so culleghi anu rializatu una seria di sperimenti à u corsu di e quale anu bumbardatu fine foglie di metallu incù particule alpha. Anu custattatu ch'è e particule alpha eranu sviate da anguli superiori à 90. Per spiigà 'ssu finimonu, Rutherford prupone ch'è a carica pusitiva di l'atomu ùn sia micca scumpartuta in tuttu u vulume di l'atomu, cum'è a pinsava Thomson, ma ch'è ella sia cuncintrata in un minusculu nucleu à u centru. Sola una cuncintramentu di carica tantu intensu pudia produce un campu elettricu abbastanza putente per svià e particule alpha cum'è omu l'hà ossirvatu. ===Scuperta di l'isotupi=== In u 1913, mentre spirimintava i produtti di a disgregazione radiuattiva, u radiochimicu Frederick Soddy hà scupertu chì ci paria esse più di un tipu d'atomu à ogni pusizione di u tavulellu periodicu. U termine isotupu hè stata invintatu da Margaret Todd per designà i sfarenti atomi appartinendu à listessu elementu. J. J. Thomson hà criatu una tecnica di siparazione di l'isotupi grazia à i so travagli annantu à i gasi iunizati, ciò chì hà cunduttu dopu à a scuperta di l'isotupi stabili. ===Mudellu di Bohr=== [[File:Bohr_atom_animation_2.gif|thumb|right|U mudellu Bohr di l'atomu, incù un elettrone fendu salti quantichi istantanei da una orbita à l'altra incù guadagnu o perdita d'energia. 'Ssu mudellu d'elettroni in orbite hè oramai obsoletu.]] [[File:Bohr_atom_model.svg|thumb|right|Rapprisentazione schematica di u mudellu atomicu di Bohr]] U mudellu di Bohr di l'atomu, incù un elettrone fendu salti quantichi subitanii da una orbita à l'altra incù guadagnu o perdita d'energia. 'Ssu mudellu d'elettroni in orbite hè obsoletu. In 1913, u fisicu Niels Bohr hà prupostu un mudellu in qualessu l'elettroni di un atomu eranu supposti gravità intornu à u nucleu ma n a pudianu fà ch'è annantu à un inseme finitu d'orbite, è ùn pudianu saltà trà 'sse orbite ch'è à u mumentu di cambiamenti discreti d'energia currispondendu à l'assurbimentu o à u irraghjamentu di un fotone. 'Ssa quantificazione hè stata imprudata per spiigà perchè l'orbite di l'elettroni sò stabile (datu chì nurmalmente, e cariche in accilerazione, cumpresu in muvimentu circulare, perdenu l'energia cinetica chì hè emessa sottu forma di irraghjamentu elettrumagneticu) è perchè l'elementi assurbiscenu è emettenu un irraghjamentu elettrumagneticu in spettri discreti. Dopu in listessu annu, Henry Moseley hà furnitu prove sperimentale supplementare à favore di a teuria di Niels Bohr. 'Ssi risultati anu affinatu u mudellu d'Ernest Rutherford è di Antonius van den Broek, chì prupunia ch'è l'atomu cuntena in u so nucleu un numeru di cariche nucleare pusitive uguale à u so numeru atomicu in u tavulellu periodicu. Sinu à 'ssi sperimenti, u numeru atomicu ùn era micca cunnisciutu, essendu una quantità fisica è sperimentale. U fattu ch'ellu sia uguale à a carica nucleare di l'atomu ferma oghje u mudellu atomicu accittatu. E leghe chimiche trà l'atomi sò state spiigate da Gilbert Newton Lewis in 1916, essendu l'interazzione trà i so elettroni custitutivi. E pruprietà chimiche di l'elementi essendu cunnisciute per ripete si largamente sient'è a leghje periodica, u chimicu americanu Irving Langmuir hà sugiritu in u 1919 ch'è quessa pudia spiigà si s'è l'elettroni di un atomu eranu cunnessi o ragruppati di una certa manera. Omu pinsava ch'è i gruppi d'elettroni accupavanu un inseme di cunchiglie elettroniche intornu à u nucleu. U mudellu di Bohr di l'atomu hè statu u prima mudellu fisicu cumplettu di l'atomu. Discrivia a struttura glubale di l'atomu, u modu chì l'atomi si leganu trà di elli è prediscia e linie spettrale di l'idrogenu. U mudellu di Bohr ùn era micca perfettu è hè prestu statu rimpiazzatu da u mudellu di Schrödinger, più pricisu, ma hè bastatu à fà sparisce l'ultimi dubbiti annantu à u fattu ch'è a materia hè cumposta d'atomi. Per i chimichi, l'idea di l'atomu era stata un arnese euristicu utule, ma i fisichi dubbitavanu ch'è a materia sia rialmente cumposta d'atomi, chì nimu ùn avia dinù sviluppatu un mudellu fisicu cumplettu di l'atomu. ===Mudellu di Schrödinger=== U sperimentu di Stern-Gerlach, rializatu in u 1922, hà arricatu nove prove di a natura quantica di e pruprietà atomiche. Quandu un fasciu d'atomi d'argentu attraversa un campu magneticu di forma spiciale, u fasciu hè divisu sicondu a direzzione di u mumentu angulare di l'atomu, o spin. Cum'è 'ssa direzzione di u spin hè à l'iniziu aleatoria, omu aspitteria ch'è u fasciu sviessi in una direzzione aleatoria. À u locu di quessa, u fasciu hè divisu in duie compunenti direzziunale, currispondendu à l'orientamentu di u spin atomicu à l'insù o à l'inghjò riguardu à u campu magneticu. In 1925, Werner Heisenberg hà publicatu a prima formulazione matematica cuerente di a meccanica quantica (meccanica matriziale). Un annu più prestu, Louis di Broglie avia prupostu l'ipotesi di Broglie : tutte e particule si cumportanu in una certa misura cum'è di l'onde. In u 1926, Erwin Schrödinger si hè servutu di 'ss'idea per sviluppà l'equazione di Schrödinger, un mudellu matematicu di l'atomu (meccanica ondulatoria) chì discrive l'elettroni cum'è forme d'onda tridimensiunale innanzu ch'è cum'è particule puntuale. L'usu di forme d'onda per discrive e particule hà per cunsequenza ch'ellu hè matematicamente impussibile d'ottene valori pricise à tempu per a pusizione è a quantità di muvimentu di una particula à un mumentu datu. Hè ciò ch'è omu chjama u principu d'incertezza, furmulatu da Werner Heisenberg in 1927. Sient'è 'ssu cuncettu, per un'accuratezza data in a misura di una pusizione, omu ùn pò ottene ch'è una gamma di valori prubabili per a quantità di muvimentu, è viciversu. 'Ssu mudellu hà permessu di spiigà ossirvazione di u cumpurtamentu atomicu ch'è i mudelli precedenti n pudianu spiigà, cum'è certi mudelli strutturali è spettrali d'atomi più grandi ch'è l'idrogenu. Cusì, u mudellu planitariu di l'atomu hè statu scartatu à favore di un mudellu chì discrivia e zone orbitale atomiche intornu à u nucleu induve un elettrone datu hà u più scianze d'esse ossirvatu. ===Scuperta di u neutrone=== U sviluppu di u spettrometru di massa hà permessu di misurà a massa di l'atomi incù un'accuratezza accresciuta. L'apparechju usa un calamita per svià a tragettoria di un fasciu d'ioni, è a quantità di diviazione hè diterminata da u rapportu trà a massa di l'atomu è a so carica. U chimicu Francis William Aston hà imprudatu stu strumentu per mustrà ch'è l'isotupi avianu masse differente. A massa atomica di 'ssi isotupi variava sicondu quantità intiere, ciò ch'è omu chjama a regula di i numeri intieri. A spiigazione di 'ssi sfarenti isotupi hà aspittatu a scuperta di u neutrone, una particula non carca chì a so massa hè simile à quella di u prutone, da u fisicu James Chadwick in 1932. L'isotupi eranu tandu spiigati cum'è elementi avendu listessu numeru di prutoni, ma un numeru sfarente di neutroni in u nucleu. ===Fissione, fisica di l'alte energie è materia cundinsata=== In u 1938, u chimicu alemanu Otto Hahn, elevu di Rutherford, hà direttu neutroni annantu à atomi d'uraniu aspittendu si à ottene elementi trasuraniani. À u locu di quessa, i so isperimenti chimici anu mustratu ch'è u bariu era un produttu. Un annu dopu, Lise Meitner è u so nipote Otto Frisch anu virificatu ch'è u risultatu di Hahn era a prima fissione nucleare sperimentale. In u 1944, Hahn hà ricevutu u premiu Nobel di chimica. Malgradu i sforzi di Hahn, i cuntributi di Meitner è di Frisch ùn fubbenu micca ricunnusciuti. In l'anni 1950, u sviluppu d'acceleratori è di ditettori di particule migliurati hà permessu à i scentifichi di studià l'impatti di l'atomi culluchendu si à alta energia. Omu hà scupertu ch'è i neutroni è i prutoni eranu adroni, o icumpositi di particule più chjuche chjamate quark. Omu hà elaburatu u mudellu standard di a fisica di e particule chì, sin'à avà, hè riesciutu à spiigà e pruprietà di u nucleu in termini di 'sse particule subatomiche è di e forze chì regenu e so interazzione. ==Struttura== ===Nucleu=== [[File:Wpdms_physics_proton_proton_chain_1.svg|thumb|right|Illustrazione di un prucessu di funditura nucleare chì forma un nucleu di deuteriu, cumpostu da un prutone è da un neutrone, à parte si da dui prutoni. Un positrone (e<sup>+</sup>) - un elettrone antimateria - hè emessu è ancu un neutrinu elettronicu.]] [[File:Helium_atom_QM_DE.svg|thumb|right|U nucleu atomicu di l'eliu (in centru) cumpostu di prutoni (in rosu) è neutroni (in viulettu)]] Tutti i prutoni è neutroni ligati in un atomu custituiscenu un minusculu nucleu atomicu è sò chjamati cullittivamente nucleoni. U raghju di un nucleu hè apprussimativamente uguale à 1,07 femtometri, induve ''A'' hè u numeru tutale di nucleoni. 'Ssu ciffru hè beddu più chjucu ch'è u raghju di l'atomu, chì hè di circa 105 fm. I nucleoni sò ligati trà di elli da un putenziale d'attrazzione à corta distanza chjamatu forza forte residua. À distanze inferiore à 2,5 fm, 'ssa forza hè assai più putente ch'è a forza elettrostatica chì face ch'è i prutoni carchi pusitivamente si rispinghjenu. L'atomi di un stessu elementu anu listessu numeru di prutoni, chjamatu numeru atomicu. In senu à un stessu elementu, u numeru di neutroni pò varià, ciò chì ditermineghja l'isotupu di stu elementu. U numeru tutale di prutoni è di neutroni ditermineghja u nuclidu. U numeru di neutroni riguardu à e prutoni ditermineghja a stabilità di u nucleu, certi isotupi subiscendu una disgregazione radiuattiva. U prutone, l'elettrone è u neutrone sò classificati frà i fermioni. I fermioni ubbidiscenu à u principu d'esclusione di Pauli chì interdisce à fermioni identichi, cum'è parechji prutoni, d'occupà listessu statu quanticu à listessu mumentu. Cusì, ogni prutone di u nucleu deve occupà un statu quanticu sfarente di tutti l'altri prutoni, ed hè listessa per tutti i neutroni di u nucleu è tutti l'elettroni di u nivulu elettronicu. Un nucleu chì u so numeru di prutoni hè sfarente di quellu di i neutroni pò putenzialmente passà à un statu di minima energia per via di una disgregazione radiuattiva chì face currisponde più strettamente u numeru di prutoni è di neutroni. Per via di cunsequenza, l'atomi chì i so numeri di prutoni è di neutroni currispondenu sò più stabili contru à a disgregazione, ma incù l'aumentu di u numeru atomicu, a ripulsione mutua di i prutoni necessiteghja una prupurzione criscente di neutroni per mantene a stabilità di u nucleu. U numeru di prutoni è di neutroni in u nucleu atomicu pò esse mudificatu, benchì quessa necessiteghja energie assai alte per causa di a forza forte. A funditura nucleare si produce quandu parechje particule atomiche si uniscenu per furmà un nucleu più grevu, per indettu da l'inticciu energeticu di dui nuclei. Per indettu, à u core di u Sole, i prutoni anu bisognu di un'energia di 3 à 10 keV per superà a so ripulsione mutua - u cateru di coulomb - è adunisse si in un solu nucleu. A fissione nucleare hè u prucessu inversu : un nucleu si divide in dui nuclei più chjuchi, di solitu per via di disgregazione radiuattiva. U nucleu pò ancu esse mudificatu per via di bumbardamentu da particule subatomiche o da fotoni di alta energia. S'è quessa mudificheghja u numeru di prutoni in un nucleu, l'atomu si trasforma in un elementu chimicu sfarente. S'è a massa di u nucleu in seguitu à una riazzione di funditura hè inferiore à a somma di e masse di e particule siparate, a differenza trà 'sse duie valori pò esse emessa sottu à a forma di un tipu d'energia usevule (cum'è un raghju gamma, o l'energia cinetica di una particula beta), cum'ella u discrive a formula d'equivalenza massa-energia d'Albert Einstein, E = mc 2, induve ''m'' hè a perdita di massa è ''c'' a velucità di a luce. 'Ssu mancu face parte di l'energia di lega di u nuvellu nucleu, è hè a perdita non ricuperevule di 'ss'energia chì face ch'è e particule adunite fermanu inseme in un statu chì necessiteghja 'ss'energia per spiccà si. A funditura di dui nuclei chì creanu nuclei più grossi è di numeri atomichi inferiori à quelli di u ferru è di u nichellu - un numeru tutale di nucleoni di circa 60 - hè di solitu un prucessu esotermicu chì libereghja più energia ch'ellu ne ci vole per riunisse li. Hè 'ssu prucessu di liberazione d'energia chì face di a funditura nucleare in e stelle una riazzione chì s'intratene da per ella. Per i nuclei più grevi, l'energia di lega da nucleone in u nucleu principia à diminuisce. Quessa significheghja ch'è i prucessi di funditura pruducendu nuclei chì u so numeru atomicu hè superiore à circa 26 è a massa atomica superiore à à circa 60 sò prucessi endotermichi. 'Ssi nuclei più massicci n ponu micca subisce una riazzione di funditura produttrice d'energia suscettibile di mantene l'equilibriu idrostaticu di una stella. ===Nivulu d'elettroni=== [[File:Atomic-orbital-clouds_spdf_m0.png|thumb|right|Viste 3 D di certe orbitale atomiche di tipu idrogenu mustrendu a densità di prubabilità è a fasa (l'orbitale g è superiore ùn sò micca riprisintate).]] [[File:Atomic_structure_of_Lithium-7.svg|thumb|right|Struttura atomica di u Litiu-7 incù 3 prutoni, 4 neutroni è 3 elettroni]] L'elettroni di un atomu sò attratti da i prutoni di u nucleu da a forza elettrumagnetica. 'Ssa forza lega l'elettroni à l'internu di un pozzu di putenziale elettrostaticu circundendu u picculu nucleu, ciò chì significheghja ch'è una surghjente d'energia esterna hè necessaria affinch'è l'elettrone scappessi. Più un elettrone hè prossimu da u nucleu, più a forza d'attrazzione hè grande. Per via di cunsequenza, l'elettroni ligati vicinu à centru di u pozzu di putenziale anu bisognu di più d'energia per scappà ch'è quelli chì sò più alluntanati. L'elettroni, cum'è l'altre particule, anu e pruprietà di una particula è di un'onda. U nivulu d'elettroni hè una rigione à l'internu di u pozzu di putenziale induve ogni elettrone forma una sorta d'onda staziunaria tridimensiunale - una forma d'onda chì ùn si dispiazza micca riguardu à u nucleu. 'Ssu cumpurtamentu hè definitu da una orbitale atomica, una funzione matematica chì caratterizeghja a prubabilità ch'è un elettrone pare truvà si à un postu particulare quandu a so pusizione hè misurata. Solu un inseme discretu (o quantificatu) di 'sse orbitale esiste intornu à u nucleu, chì l'altre forme d'onde pussibile si disintegranu prestu per piglià una forma più stabile. L'orbitale ponu avè una o parechje strutture in anellu o in nodu, è differiscenu l'une da l'altre pè a so taglia, a so forma è u so orientamentu. Ogni orbitale atomica currisponde à un livellu d'energia particulare di l'elettrone. L'elettrone pò cambià di statu è passà à un livellu d'energia superiore assurbiscendu un fotone chì a so energia hè bastevule per propulsà lu in u nuvellu statu quanticu. Listessa, per emissione spuntania, un elettrone in un statu d'energia superiore pò passà à un statu d'energia inferiore ragendu l'energia eccedentaria sottu forma di fotone. 'Ssi valori d'energia caratteristichi, definite da e differenze d'energia di i stati quantichi, sò rispunsevuli di e linie spettrale atomiche. A quantità d'energia necessaria per ritirà o aghjunghje un elettrone - l'energia di lega di l'elettroni - hè bella inferiore à l'energia di lega di i nucleoni. Per indettu, ùn ci vole ch'è 13,6 eV per sradicà un elettrone di u statu fundivu di un atomu d'idrogenu, contru à 2,23 milioni d'eV per spaffà un nucleu di deuteriu. L'atomi sò elettricamente neutri s'elli pussedenu un numeru uguale di prutoni è d'elettroni. L'atomi chì anu sia un mancu, sia un soprappiù d'elettroni sò chjamati ioni. L'elettroni chì sò e più alluntanati di u nucleu ponu esse trasfiriti à altri atomi prossimi o spartuti trà l'atomi. Grazia à 'ssu meccanismu, l'atomi sò capace à ligà si in molecule è in altri tipi di cumposti chimichi cum'è i cristalli di reti ionichi è covalenti. ==Pruprietà== ===Pruprietà nucleare=== [[File:Periodic_table_large.svg|thumb|center|Tavulellu periodicu di l'elementi]] Per definizione, dui atomi avendu un numeru identicu di prutoni in u so nucleu appartenenu à listessu elementu chimicu. L'atomi avendu un numeru uguale di prutoni ma un numeru sfarente di neutroni sò isotupi sfarenti di u stessu elementu. Per indettu, tutti l'atomi d'idrogenu ammettenu esattamente un prutone, ma esistenu isotupi senza neutroni (idrogenu-1, da luntanu a forma a più currente, ancu chjamatu [[proziu]]), incù un neutrone ([[deuteriu]]), incù dui neutroni ([[triziu]]) è incù più di dui neutroni. L'elementi cunnisciuti formanu un inseme di numeri atomichi, da l'elementu à un solu prutone, l'idrogenu, à l'elementu à 118 prutoni, l'oganese. Tutti l'isotupi cunnisciuti di l'elementi di numeru atomicu superiore à 82 sò radiuattivi, bench'è a radiuattività di l'elementu 83 (bismutu) sia cusì debule ch'ella hè praticamente trascurevule. À l'incirca 339 nuclidi sò prisenti à u statu naturale annantu à a Terra, frà i quali 251 (à l'incirca 74%) n sò micca stati ossirvati cum'è disintegrendu si, è sò chjamati isotupi stabili. Soli 90 nuclidi sò teuricamente stabili, mentre ch'è 161 altri (purtendu u tutale à 251) ùn sò micca stati ossirvati cum'è disintegrendu si, benchì quessa sia energeticamente pussibile in teuria. Quest'ultimi sò ancu classificati officialmente cum'è stabili. Trenta cinque altri nuclidi radiuattivi anu una mezavita superiore à 100 milioni d'anni è anu una durata di vita abbastanza longa per esse stati prisenti dapoi a nascita di u sistemu sulariu. 'Ssa cullizzione di 286 nuclidi hè cunnisciuta sottu u nome di nuclidi primordiali. Infine, 53 altri nuclidi à corta durata di vita sò cunnisciuti per essei prisenti naturalmente, in quant'è produtti di figliazione di a disgregazione di i nuclidi primordiali (cum'è u radiu di l'uraniu), o in quant'è produtti di prucidimenti energetichi naturali annantu à Terra, cum'è u bumbardamentu da i raghji cosmichi (per indettu, u carboniu 14). Per 80 di l'elementi chimichi, esiste omancu un isotupu stabile. Di regula, ùn ci hè ch'è una manata d'isotupi stabili per ognunu di 'ssi elementi, a media essendu di 3,1 isotupi stabili per elementu. Vinti sei elementi monoisotopi ùn pussedenu ch'è un solu isotupu stabile, mentre ch'è u più grande numeru d'isotupi stabili ossirvati per un elementu hè di deci, per l'elementu stagnu. L'elementi 43, 61 è tutti l'elementi annumerati 83 o più ùn anu alcunu isotupu stabile. A stabilità di l'isotupi hè affittata da u rapportu trà prutoni è neutroni, è ancu da a prisenza di certi numeri magichi di neutroni o di prutoni chì riprisentanu cunchiglie quantiche chjuse è empiute. Annantu à i 251 nuclidi stabili cunnisciuti, soli quattru anu à tempu un numeru disparu di prutoni è un numeru disparu di neutroni : l'idrogenu-2 (deuteriu), u litiu-6, u boru-10 è l'azotu-14. (U tantale-180 m hè disparu è stabile siont'è l'ossirvazione, ma omu privede ch'è ellu si disintegra incù una assai longa mezavita). Inoltre, soli quattru nuclidi dispari radiuattivi naturali anu una mezavita superiore à un miliardu d'anni : u potassiu-40, u vanadiu- 50, u lantane-138 è u luteciu-176. A maiò parte di i nuclei dispari sò assai instabili riguardu à a disgregazione beta, chì i produtti di disgregazione sò pari, è sò dunque assai più ligati, per causa di l'effetti d'appaghjamentu nucleare. ===A scriscenza radiuattiva=== Ogni elementu pussede unu o parechji isotupi chì e so nuclei instabili sò sughjetti à a disgregazione radiuattiva, ciò chì caghjuneghja l'emissione di particule o d'irraghjamenti elettrumagnetichi da u nucleu. A radiuattività pò produce si quandu u raghju di un nucleu hè grande riguardu à u raghju di a forza forte, chì ùn agisce ch'è annantu à distanze di circa 1 fm. E forme e più currente di disgregazione radiuattiva sò e seguente : *A disgrigazione alfa : 'ssu prucessu hè pruvucatu da l'emissione da u nucleu di una particula alfa, chì hè un nucleu d'eliu cumpostu da dui prutoni è di dui neutroni. U risultatu di l'emissione hè un nuvellu elementu incù un numeru atomicu inferiore. *A disgregazione beta (è a cattura d'elettroni) : 'ssi prucidimenti sò retti da a forza debule, è risultanu di a trasfurmazione di un neutrone in prutone, o di un prutone in neutrone. A transizione di u neutrone à u prutone si accumpagna di l'emissione di un elettrone è di un antineutrinu, mentre ch'è a transizione di u prutone à u neutrone (salvu in u casu di a cattura di un elettrone) pruvucheghja l'emissione di un positrone è di un neutrinu. L'emissione d'elettroni o di positroni sò chjamate particule beta. A disgregazione beta aumenta o diminuisce u numeru atomicu di u nucleu di un'unità. A cattura d'elettroni hè più currente ch'è l'emissione di positroni, chì necessiteghja menu energia. In 'ssu tipu di disgregazione, un elettrone hè assurbitu da u nucleu, innanzu ch'è un positrone emessu da u nucleu. Un neutrinu hè sempre emessu in 'ssu prucessu, è un prutone si trasforma in neutrone. *A disgregazione gamma : 'ssu prucidimentu risulta di un cambiamentu di u livellu d'energia di u nucleu ver'di un statu inferiore, ciò chì caghjuneghja l'emissione di un irraghjamentu elettrumagneticu. U statu azzizzatu di un nucleu chì caghjuneghja un'emissione gamma si produce di solitu dopu à l'emissione di una particula alfa o beta. Cusì, a disgregazione gamma suvita di solitu a disgrigazione alfa o beta. Altri tipi più rari di disgregazione radiuattiva cumprendenu l'espulsione di neutroni o di prutoni o di matalze di nucleoni di un nucleu, o di più di una particula beta. Un analogu di l'emissione gamma, chì permette à i nuclei azzizzati di perde di l'energia di una manera differenti, hè a cunvirsione interna - un prucessu chì produce elettroni à grande velucità chì ùn sò micca raghji beta, suvitatu da a produzzione di fotoni à alta energia chì ùn sò micca raghji gamma. Uni pochi di grossi nuclei esplodenu in dui o parechji frammenti carchi à massa varievule è parechji neutroni, in una disgregazione chjamata fissione nucleare spuntania. Ogni isotupu radiuattivu hà una periodu di disgregazione caratteristicu - a mezavita - chì hè diterminata da u tempu necessariu affinch'è a mità di un campione si disintegra. Si tratta di un prucessu di disgregazione espunenziale chì diminuisce rigularmente a prupurzione di l'isotupu rimanente di 50 à ogni mezavita. Cusì, à u capu di duie mezavite, ùn ferma più ch'è 25% di l'isotupu, è tira è tocca. ===Mumentu magneticu=== E particule elementare pussedenu una pruprietà meccanica quantica intrinseca cunnisciuta sottu u nome di spin. 'Ssa pruprietà hè analoga à u mumentu angulare di un ogettu chì gira intornu à u so centru di massa, benchì omu pensa ch'è 'sse particule sò puntuale è ch'è omu ùn pò micca dì ch'elle voglienu. U spin si misura in unità di a custante di Planck ridutta (ħ), l'elettroni, i prutoni è i neutroni avendu tutti un spin 1/2ħ, o spin- 1/2. In un atomu, l'elettroni in muvimentu intornu à u nucleu pussedenu un attimu angulare orbitale in più di u so spin, mentre ch'è u nucleu ellu stessu pussede un attimu angulare duvutu à u so spin nucleare. U campu magneticu produttu da un atomu - u so mumentu magneticu - hè diterminatu da 'sse differente forme di mumentu angulare, cum'è un ogettu carcu in rutazione produce classicamente un campu magneticu, ma u cuntributu a più duminante pruvene di u spin di l'elettroni. Datu chì l'elettroni ubbidiscenu à u principu d'esclusione di Pauli, sient'è u quale ùn si pò avè dui elettroni in listessu statu quanticu, l'elettroni ligati si appaghjanu l'uni à l'altri, un membru di ogni paghju essendu in un statu di spin pusitivu è l'l'altru in un statu oppostu, di spin negativu. Cusì, 'ssi spin si annullanu l'unu è l'altru, riducendu l'attimu dipulare magneticu tutale à zeru in certi atomi avendu un numeru paru d'elettroni. In l'elementi ferromagnetichi tali u ferru, u cobaltu è u nichellu, un numeru disparu d'elettroni inghjenna un elettrone non appaghjatu è à un attimu magneticu glubale nettu. L'orbitale di l'atomi vicini si cavalcanu è un statu d'energia inferiore hè aghjuntu quandu i spin di l'elettroni non appaghjati sò alliniati l'uni incù l'altri, un prucessu spuntaniu cunnisciutu sottu u nome di interazzione di scambiu. Quandu l'attimi magnetichi di l'atomi ferromagnetichi sò alliniati, u materiale pò produce un campu macroscopicu misurabile. I materiali paramagnetichi anu atomi chì i so mumenti magnetichi si allinianu in direzzione aleatorie in l'assenza di campu magneticu, ma l'attimi magnetichi di l'atomi individuali si allinianu in prisenza di un campu. U nucleu di un atomu ùn averà micca spin quand'ellu pussede un numeru paru di neutroni è di prutoni, ma in l'altri casi di numeri dispari, u nucleu pò avè un spin. Di regula, i nuclei dutati di un spin sò alliniati in direzzione aleatorie per causa di l'equilibriu termicu, ma per certi elementi (cum'è u xenone-129), hè pussibile di pularizà una prupurzione significativa di i stati di spin nucleare affinch'elli sianu alliniati in listessa direzzione - una cundizione chjamata iperpularisazione. 'Ssu finimonu hà appiicazione impurtante in imageria per risunanza magnetica. ===Livelli d'energia=== L'energia putenziale di un elettrone in un atomu hè negativa quandu a distanza riguardu à u nucleu và insin'à l'infinitu. A so dipindenza rispettu à a pusizione di l'elettrone aghjunghje u minimu à l'internu di u nucleu, à pocu pressu in prupurzione inversa di a distanza. In u mudellu di a meccanica quantica, un elettrone ligatu ùn pò occupà ch'è un inseme di stati cintrati annantu à u nucleu, è ogni statu currisponde à un livellu d'energia specifica. Un livellu d'energia pò esse misuratu da a quantità d'energia necessaria per scioglie l'elettrone di l'atomu, è hè generalmente datu in unità di electronvolt (eV). U statu d'energia u più bassu di un elettrone ligatu hè chjamatu statu fundamentale, vene à dì statu staziunariu, mentre ch'è una transizione di l'elettrone ver'di un livellu superiore dà locu à un statu azzizzatu. L'energia di l'elettrone aumenta incù ''n'' chì a distanza (media) à u nucleu aumenta. A dipindenza di l'energia rispettu à ùn hè micca duvuta à u putenziale elettrostaticu di u nucleu, ma à l'interazzione trà l'elettroni. Affinch'è un elettrone passa da un statu à l'altru, per indettu da u statu fundivu à u prima statu azzizzatu, deve assurbisce o emette un fotone à un'energia currispondendu differentemente à energia putenziale di 'ssi livelli, sient'è u mudellu di Niels Bohr, ciò chì pò esse calculatu precisamente incù l'equazione di Schrödinger. L'elettroni saltanu trà l'orbitale à a manera di una particula. Per indettu, s'è un solu fotone mena l'elettroni, un solu elettrone cambia di statu in risposta à u fotone. L'energia di un fotone emessu hè propurziunale à a so frequenza, di modu chì 'ssi livelli d'energia specifichi appariscenu cum'è fasce distinte in u spettru elettrumagneticu. Ogni elementu pussede un spettru caratteristicu chì pò dipende di a carica nucleare, di l'interazzione elettrumagnetiche trà l'elettroni è altri fattori. Quandu un spettru cuntinuu d'energia attraversa un gasu o un plasma, certi fotoni sò assurbiti da l'atomi, ciò chì caghjuneghja un cambiamentu paru d'energia di l'elettroni. L'elettroni azzizzati chì fermanu ligati à u so atomu emettenu spuntaniamente 'ss'energia sottu à a forma di un fotone, culluchendu si in una direzzione aleatoria, è cascanu cusì à livelli d'energia inferiori. Cusì, l'atomi si cumportanu cum'è un filtru chì forma una seria di fasce d'assurbimentu bughje in l'esciuta d'energia. (Un ossirvatore chì vede l'atomi da un puntu di vista chì ùn inchjude micca u spettru cuntinuu in sfondulu, vede piuttostu una seria di linie d'emissione pruvenendu da i fotoni emessi da l'atomi). E misure spettruscopiche di l'intensità è di a larghezza di e strisce spettrale atomiche permettenu di diterminà a cumpusizione è e pruprietà fisiche di una sustanza. Un'asamina attenta di e linie spettrale svela ch'è certe trà di elle prisentanu un frazziunamentu di a struttura fine. Quessa si produce in raghjone di l'accuppiatura spin-orbita, chì hè un'interazzione trà u spin è u muvimentu di l'elettrone u più esternu. Quandu un atomu si trova in un campu magneticu esternu, e linie spettrale si dividenu in trè compunenti o più, un finimonu chjamatu effettu Zeeman. 'Ssu finimonu hè duvutu à l'interazzione di u campu magneticu incù l'attimu magneticu di l'atomu è di i so elettroni. Certi atomi ponu avè parechje cunfigurazione elettroniche incù listessu livellu d'energia, chì appariscenu dunque cum'è una sola linia spettrale. L'interazzione di u campu magneticu incù l'atomu culloca 'sse cunfigurazione elettroniche versu livelli d'energia appena sfarenti, ciò chì dà locu à linie spettrale multiplice. A prisenza di un campu elettricu esternu pò pruvucà una divisione è un spustamentu paragunevule di e linie spettrale mudifichendu i livelli d'energia di l'elettroni, un finimonu chjamatu effettu Stark. S'è un elettrone ligatu hè in un statu azzizzatu, un fotone interagiscendu incù l'energia apprupriata pò pruvucà l'emissione stimulata di un fotone incù un livellu d'energia currispundente. Affinch'è quessa si produci, l'elettrone deve passà à un statu d'energia inferiore chì a so differenza d'energia currisponde à l'energia di u fotone in interazzione. U fotone emessu è u fotone in interazzione si cullocanu tandu in modu parallelu è incù fase currispundente. In altri termini, e forme d'onda di i dui fotoni sò sincronizate. 'Ssa pruprietà fisica hè usata per fabbricà i laser, chì ponu emette un fasciu cuerente d'energia luminosa in una fascia di frequenza stretta. ===Valenza è cumpurtamentu di lega=== A valenza hè u putere di cumbinazione di un elementu. Hè diterminata da u numeru di leghe ch'ellu pò furmà incù altri atomi o gruppi. A cunchiglia elettronica a più esterna di un atomu in u so statu non cumbinatu hè cunnisciuta cum'è a cunchiglia di valenza, è l'elettroni in 'ssa cunchiglia sò chjamati elettroni di valenza. U numeru d'elettroni di valenza ditermineghja u cumpurtamentu di lega incù l'altri atomi. L'atomi anu tindenza à riagisce chimicamente l'uni incù l'altri di modu à empie (o à sbiutà) e so cunchiglie di valenza esterne. Per indettu, u trasfirimentu di un solu elettrone trà atomi hè un'apprussimazione utule per e leghe chì si formanu trà atomi chì a so cunchiglia hè empiuta di un elettrone di più è d'altri chì a so cunchiglia n hè micca empiuta di un elettrone, cum'ellu hè u casu in u cumpostu cloruru di sodiu è altri sali chimichi ionichi. Numerosi elementi prisentanu valenze multiplice, o tindenze à sparte un numeru sfarente di elettroni in sfarenti cumposti. Cusì, a lega chimica trà 'ssi elementi piglia numerose forme di spartimentu d'elettroni chì sò più ch'è simplici trasfirimenti d'elettroni. L'elementu carboniu è i cumposti organichi ne sò esempii. L'elementi chimichi sò à spessu prisintati in un tavulellu periodicu chì hè dispostu di modu à affissà e pruprietà chimiche ricurrente, è l'elementi avendu listessu numeru d'elettroni di valenza formanu un gruppu chì hè alliniatu in listessa culonna di u tavulellu. L'elementi situati à a diritta estrema di u tavulellu anu a so cunchiglia esterna cumplittamente empiuta d'elettroni, ciò chì dà elementi chimicamente inerti cunnisciuti sottu u nome di gasi rari. ===Stati=== [[File:Bose_Einstein_condensate.png|thumb|right|Graficu illustrendu a furmazione di un cundensatu di Bose-Einstein]] Omu trova quantità d'atomi in sfarenti stati di a materia chì dipendenu da e cundizione fisiche, tale a timperatura è a prissione. Fendu varià e cundizione, i materiali ponu passà da un statu solidu à un statu liquidu, gasosu o plasmaticu. In senu à un stessu statu, un materiale pò ancu esiste sottu forma di allotropi sfarenti. U carboniu solidu, chì pò esiste sottu forma di grafitu o di diamante, ne hè un esempiu. Esistenu ancu allotropi gasosi, cum'è u diossigenu è l'ozonu. À timperature prossime di u zeru assolutu, l'atomi ponu furmà un cundensatu di Bose-Einstein. Tandu, l'effetti di a meccanica quantica, chì ùn sò di regula ossirvati ch'è à a scala atomica, diventanu apparenti à a scala macroscopica. Stu inseme d'atomi strarinfriscati si cumporta tandu cum'è un superatomu singulu, ciò chì pò permette verificazione fundive di u cumpurtamentu di a meccanica quantica. ===Identificazione=== Quandu l'atomi sò troppu chjuchi per esse visti, dispusitivi tali u microscopiu à effettu tunellu (STM) permettenu di visualizà li à a superficia di i solidi. U microscopiu improda u finimonu d'effettu tunellu quanticu, chì permette à e particule di francà un cateru chì seria infranchevule in a pruspittiva classica. L'elettroni si cullocanu per via d'effettu tunellu in u biotu trà dui elettrodi pularizati, furnendu un currente per effettu tunellu chì dipende in modu espunenziale di a so siparazione. Unu di l'elettrodi hè una punta zimbrunuta terminendu si idealmente incù un atomu solu. À ogni puntu di a spazzata di a superficia, l'altezza di a punta hè aghjustata di modu à mantene u currente per effettu tunellu à una valore datu. A quantità di muvimentu di a punta ver'di è dapoi a superficia hè interpritata cum'è u prufilu d'altura. Per una debule polarisazione, u microscopiu visualizeghja a media di l'orbitale elettroniche annantu à livelli d'energia assai vicini - a densità lucale di i stati elettronichi prossimi di u livellu di Fermi. Per causa di distanze implicate, i dui elettrodi devenu esse estremamente stabili ; ùn hè ch'è tandu ch'omu pò ossirvà periudicità currispondendu à atomi individuali. U metodu solu ùn hè micca chimicamente specificu è ùn pò micca identificà e spezie atomiche prisente à a superficia. L'atomi ponu esse faciule identificati per via di a so massa. S'è un atomu hè iunizatu ritirendu unu di i so elettroni, a so tragettoria quand'ellu attraversa un campu magneticu serà incurvata. U raghju da u quale a tragettoria di un ione in muvimentu hè girata da u campu magneticu hè diterminatu da a massa di l'atomu. U spettrometru di massa improda 'ssu principu per misurà u rapportu massa-carica di l'ioni. S'è un campione cuntene parechji isotupi, u spettrometru di massa pò diterminà a prupurzione di ogni isotupu in u campione misurendu l'intensità di i sfarenti fasci d'ioni. E tecniche di vapurisazione di l'atomi cumprendenu a spettruscopia d'emissione atomica à plasma à accuppiatura induttiva è a spettrumetria di massa à plasma à accuppiatura induttiva, chì usanu tremindui un plasma per vapurizà i campioni da analizà. U tomografu à sonda atomica hà una risolutezza inferiore à u nanometru in 3D è pò identificà chimicamente atomi individuali imprudendu a spettrumetria di massa à tempu di bulu. E tecniche d'emissione d'elettroni tale a spettruscopia fotoelettronica à raghji X (XPS) è a spettruscopia d'elettroni Auger (AES), chì misuranu l'energie di lega di l'elettroni cintrali, sò usate per identificà e spezie atomiche prisente in un campione di manera non destruttiva. Incù una focalisazione apprupriata, i dui metudi ponu esse specifichi à una zona. Un'antra metudu di 'ssu tipu hè a spettruscopia di perdita d'energia di l'elettroni (EELS), chì misura a perdita d'energia di un fasciu d'elettroni in un microscopiu elettronicu à trasmissione quand'ellu interagisce incù una parte di un campione. I spettri di i stati azzizzati ponu esse imprudati per analizà a cumpusizione atomica di stelle luntane. E lunghezze d'onda specifiche cuntenute in a luce ossirvata di e stelle ponu esse siparate è culligate à e transizioni quantificate in l'atomi di gasu liberu. == Riferimenti == * {{Template:En}} Griffiths, David J. (2005). Introduction to Quantum Mechanics (2nd ed.). Prentice Hall. * {{Template:En}} Feynman, Richard P.; Leighton, Robert B.; Sands, Matthew (1963). The Feynman Lectures on Physics. Addison-Wesley. * {{Template:Fr}} Perrin, Jean (1913). Les Atomes. Librairie Félix Alcan. * {{Template:Fr}} Langevin, Paul (1933). La Structure de l'Atome. Gauthier-Villars. * {{Template:It}} Fermi, Enrico (1936). Atom nuclei. Zanichelli. * {{Template:It}} Amaldi, Ugo (1971). Fisica generale: Meccanica e termodinamica. Zanichelli. == Note == <references /> == Da vede dinù == * [[Atomu esoticu]] * [[Atomu mesicu]] * [[Atomu muonicu]] * [[Elementu chimicu]] * [[Molecula]] * [[Sustanza pura]] * [[Quark]] * [[Custante d'Avogadro]] * [[Storia di a chimica]] * [[Atomu di Bohr]] * [[Superatomu]] * [[Nucleu Atomicu]] [[Categoria:Fisica]] [[Categoria:Chimica]] 6s7en5oqj8nhj5qr17vx33go107898n 2004 0 22371 407969 403646 2026-11-11T10:28:52Z Fausta Samaritani 15085 fix 407969 wikitext text/x-wiki U '''2004''' (in [[nùmeri rumani]] MMIV) hè un [[annu]] di u XXI sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu| XX sèculu| XXI sèculu| XXII sèculu |1980|1990|2000|2010|2020|2000|2001|2002|2003|2004|2005|2006|2007|2008}} == Evenimenti == === Sport === - XXVIII [[Olimpiade Atene 2004]]<br> === Premii Nobel 2004 [[Image:NobelP.png|50px]] === - [[Premiu Nobel per a Pace]] : [[Wangari Muta Maathai]]<br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : [[Elfriede Jelinek]]<br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : [[Linda B. Buck]] è [[Richard Axel]]<br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : [[David J. Gross]], [[H. David Politzer]] è [[Frank Wilczek]]<br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : [[Aaron Ciechanover]], [[Avram Hershko]] è [[Irwin Rose]]<br> - [[Premiu Nobel per l'Ecunumia]] : [[Finn E. Kydland]] è [[Edward C. Prescott]]<br> === Gastrunumia === [[Image:Cachet du château d'Yquem.jpg|thumb|130px|center|''Château d'Yquem'', vino 2004 ([[Bordeaux]])]] == Nàscite == == Morte == <gallery> Image:President Reagan posing outside the oval office 1983 (cropped).jpg|<small>[[Ronald Reagan]] ([[6 di ferraghju]] [[1911]]-[[5 di ghjugnu]] [[2004]]), 1983</small> Image:Nino Manfredi 69.jpg|<small>[[Nino Manfredi]] ([[22 di marzu]] [[1921]]-[[4 di ghjugnu]] [[2004]]), 1969</small> Image:Marlon brando waterfront 1.jpg|<small>[[Marlon Brando]] ([[4 d'aprile]] [[1924]]- [[1 di lugliu]] 2004), 1954</small> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:2004 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:2004] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XXI seculu|#]] s7skp4jk7uuzgxlv7e4oa1wuo7qml4k 1911 0 22387 407970 404322 2026-11-11T10:30:22Z Fausta Samaritani 15085 407970 wikitext text/x-wiki U '''1911''' (MCMXI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XX sèculu. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1890|1900|1910|1920|1930|1907|1908|1909|1910|1911|1912|1913|1914|1915}} == Evenimenti == [[Image:Nomadic.jpg|thumb|250px|right|U Transatlanticu ''Nomadic'', 1911]] === Arte === [[Image:Mucha, Alfons - Prinzessin Hyazinthe - 1911.jpg|thumb|180px|center|[[Alphonse Mucha]], ''Prinzessin Hyazinthe'', 1911, litugrafia]] === Premii Nobel 1911 [[Image:NobelP.png|50px]] === - [[Premiu Nobel per a Pace]] : [[Tobias Asser]] è [[Alfred Hermann Fried]]<br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : [[Maurice Maeterlinck]]<br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : [[Allvar Gullstrand]]<br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : [[Wilhelm Wien]]<br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : [[Marie Curie]]<br> == Nàscite == <gallery> Image:Juan Manuel Fangio - El Gráfico 1478.jpg|<small>[[Juan Manuel Fangio]] (1911- [[1995]]), "El Gráfico", [[1947]]</small> Image:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|<small>[[Ronald Reagan]] ([[6 di ferraghju]] 1911-[[5 di ghjugnu]] [[2004]]), 1981</small> </gallery> == Morte == <gallery> Sulle frontiere del Far-West.djvu|<small>[[Emiliu Salgàri]] ([[Verona]], [[21 d'aostu]] [[1862]] - [[Torinu]], [[25 d'aprile]] 1911)</small> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1911 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1911] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] f2nfg77lkbvwqdq4xtit2ul5m81ar9j 1917 0 22393 407975 406922 2026-11-11T10:53:20Z Fausta Samaritani 15085 file, fix, link 407975 wikitext text/x-wiki U '''1917''' (MCMXVII in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XX sèculu. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1890|1900|1910|1920|1930|1913|1914|1915|1916|1917|1918|1919|1920|1921}} [[Image:Wreckage of Zeppelin LZ 95 L 48 1915.jpg|thumb|300px|right|[[Zeppelin]] LZ 95 L 48 1915, costa inglese, ("New-York tribune", [[8 di lugliu]] 1917]] == Evenimenti == === Musica === [[Image:French opera star Marthe Chenal sings Marseillaise during World War I in Alsace,.jpg|thumb|150px|right|Marthe Chenal canta a ''[[Marsigliese]]'', in [[Alsazia]], 1917]] === Premii Nobel 1917 [[Image:NobelP.png|50px]] === - [[Premiu Nobel per a Pace]] : [[International Committee Of The Red Cross|Croce Rossa Internazionale]]<br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : [[Karl Adolph Gjellerup]] è [[Henrik Pontoppidan]]<br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : Nù assegnatu<br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : [[Charles Glover Barkla]]<br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : Nù assegnatu<br> == Nàscite == <gallery> Image:JFK WHPO.tif|<small>[[John Fitzgerald Kennedy]] (1917-[[1963]])</small> Image:Ellafitzgerald.jpg|<small>[[Ella Fitzgerald]] ([[25 d'aprile]] 1917 - [[15 di ghjugnu]] [[1996]]), ([[1975)]]</small> Dean Martin - Rio Bravo 1959.jpg|<small>[[Dean Martin]] (Dino Paul Crocetti) (Steubenville ([[Ohio]]), [[7 di ghjugnu]] 1917 - [[Beverly Hills]], [[25 di dicembre]] [[1995]])</small> </gallery> == Morte == * [[27 di settembre]]: [[Edgar Degas]], pittore è scultore francese. <gallery> Image:Margaretha Zelle.jpg|<small>[[Mata Hari]] (Margaretha Zelle) ([[1876]]-1917)</small> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1917 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1917] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] ghkljcvq0yaa01bafe8ojybtbfc5gft Arabia Saudita 0 23131 407944 407734 2026-11-10T14:19:35Z Fausta Samaritani 15085 /* Atletica */ 407944 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Saudi Arabia.svg|thumb|A bandera di l'Arabia Saudita. Verde hè u culore di l'[[Islamu]]]] L’ '''Arabia Saudita''' ({{lang|ar|السعودية}}, ''al-Saʿūdiyya''), ufficialmente '''Regnu di l'Arabia Saudita''' ({{lang|ar|المملكة العربية السعودية}}, ''al-Mamlaka al-ʿArabiyya al-Saʿūdiyya''), hè u più grande Statu arabu di l'[[Asia occidentale]] per superficia. Cù circa 2,15 milioni di km², occupa a maiò parte di a [[Penisula arabica]]. A so pupulazione hè di circa 36 milioni d'abitanti. Cunfina cù a [[Giurdania]] è l'[[Iraq]] à u nordu, u [[Kuwait]] à u nordestu, u [[Qatar]] è l'[[Emirati Arabi Uniti]] à l'est, l'[[Oman]] à u sudeste è u [[Yemen]] à u sudu. U [[Mare Rossu]] si trova à punente è u [[Golfu Persicu]] à livante. A capitale hè [[Riad]]. U Regnu hè statu fundatu in u [[1932]] da [[Abd al-Aziz di l'Arabia Saudita|ʿAbd al-ʿAzīz ibn Saʿūd]], cunnisciutu dinù cù u nome d'Ibn Saʿūd. A cunquista di [[Riad]], residenza storica di a dinastia saudita, in u [[1902]], marcò l'iniziu di u prucessu chì purtò à a fundazione di u Statu. Dapoi tandu l'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese hè u locu di nascita di l'islamu è accoglie e duie cità sante di a [[Mecca]] è [[Medina]]. L'Arabia Saudita hà e seconde riserve di [[petroliu]] più grande di u [[mondu]], dopu à quelle di u [[Venezuela]], è e seste riserve di [[gasu naturale]]. U petroliu occupa una parte maiò di l'espurtazione è di i rivinuti di u guvernu, benchì l'[[ecunumia]], fora di u settore petroliferu, sia in crescita. U paese hà cunnisciutu una mudernisazione rapida grazia à i rivinuti di u petroliu. Eppuru, e libertà [[Pulitica|pulitiche]] è [[Religione|religiose]] è u rispettu di i [[diritti umani]] fermanu sughjetti di critiche. == Storia == {{Da vede dinù|Storia di l'Arabia Saudita|Regnu hascemita di l'Hegiaz|Arabia ottumana}} [[File:Saudi Arabia in Asia (-mini map -rivers).svg|thumb|250px|right|Arabia Saudita in Asia]] A [[penisula arabica]] hè stata abitata dapoi tempi antichi è hè una di e regione induve si sò sviluppate e prime sucetà umane. Versu u [[1750]], l'emiru di u [[Najd]], [[Muhammad ibn Saud]], s'alliò cù u riformatore islamicu [[Muhammad ibn Abd al-Wahhab]]. Da st'alleanza nacque una prima entità pulitica saudita, chì alternò periodi di crescita è di debulezza durante i seculi dopu. In u 1902, ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd ripigliò Riad à a famiglia rivale Āl Rashīd. In l'anni dopu allargò u so putere à l'[[al-Hasa]], à u Najd è à altre parte di a penisula. In u [[1926]] diventò rè di l'[[Hegiaz]], dopu à avè pigliatu a regione à a dinastia hascemita. In u [[1927]] assunse dinù u titulu di rè di u Najd. U [[23 di settembre]] di u 1932, i so territorii funu uniti sottu u nome di Regnu di l'Arabia Saudita. A scuperta di u petroliu, in u [[1938]], trasfurmò l'ecunumia è accrisciò l'influenza internaziunale di u Regnu. I rivinuti petroliferi finanzonu a custruzzione d'infrastrutture è l'espansione di i servizii publichi. U paese mantense relazione strette cù parechji Stati occidentali, in particulare cù i [[Stati Uniti d'America]], impurtatori impurtanti di u so petroliu. == Geugrafia == {{Da vede dinù|Geugrafia di l'Arabia Saudita}} L'Arabia Saudita occupa circa l'80% di a penisula arabica. A superficia ufficiale hè di circa 2.149.690 km², ancu s'è e stime varieghjanu per via di e parti meridiunali di e fruntiere cù l'Oman è l'[[Emirati Arabi Uniti]], chì ùn sò micca state definite dapertuttu cù precisione. U paese hà paisaghji varii. À punente, a pianura di [[Tihama]], longu à u mare Rossu, s'eleva versu e muntagne di l'[[Hegiaz]]. Più à l'internu si stende l'altupianu di u [[Najd]]. A regione d'[[Asir]], à u sudupunente, hà muntagne chì superanu i 3.000 metri è un [[clima]] più frescu chè u restu di u paese. À livante predominanu e pianure petricose è sabbiose, finu à e sponde di u Golfu Persicu. À u sudu si trova u grande desertu di [[Rubʿ al-Khali]]. A maiò parte di u territoriu hè desertica è pocu pupulata. Meno di u 2% di a superficia hè adatta à l'[[agricultura]]. U paese ùn hà nè fiumi permanenti nè lavi naturali impurtanti. E cità principale si trovanu soprattuttu longu à e coste o vicinu à l'oasi di l'internu. === Clima === U clima hè generalmente asciuttu, deserticu in e zone interne, cù grande variazione di temperatura. E piove sò scarse è u terrenu hè per u più stepposu o sabbiosu. D'estate a temperatura pò ghjunghje à 50 °C; d'invernu hè più temperate. A costa di u mare Rossu, è in particulare e barriere coralline, hè ricca di fauna marina. == Sucetà == [[File:Saudi-Arabia-demography.png|thumb|Evoluzione demugrafica di l'Arabia Saudita]] A pupulazione era stimata à circa 36 milioni d'abitanti in u [[2020]], frà i quali parechji milioni di residenti stranieri. Finu à l'anni 1960, una parte maiò di a pupulazione era nomada o seminomada. U sviluppu ecunomicu è urbanu hà purtatu à a sedentarisazione di a maiò parte di l'abitanti. E zone custiere è l'oasi sò più pupulate chè e vaste regione desertiche di l'internu. === Gruppi etnichi === A maiò parte di i citadini sauditi sò arabi. Ci sò dinù persone d'urigine turca, iraniana, indonesiana, indiana, africana è d'altre regione, in particulare discendenti d'immigranti ghjunti cum'è pellegrini in l'Hegiaz. Numerosi travagliadori stranieri venenu da l'Asia meridiunale è sudorientale, frà i quali l'[[India]], u Pacchistanu, u [[Bangladesh]], l'[[Indonesia]] è e [[Filippine]]. Ci sò dinù cumunità più chjuche d'Occidenti è di citadini di paesi arabi vicini. === Religione === {{Da vede dinù|Islam|Religione in l'Arabia Saudita}} L'islamu sunnita hè a religione ufficiale di u Regnu; a so interpretazione statale hè ligata à u wahhabismu è à a scola ghjuridica hanbalita. A maiò parte di i citadini hè musulmana sunnita. Esiste dinù una minurità sciita, cuncentrata soprattuttu in a regione orientale, longu à u Golfu Persicu. A libertà religiosa hè assai limitata. E cerimonie di e religione micca islamiche sò generalmente tullerate in privatu, ma a custruzzione di lochi di cultu publichi micca islamichi hè sottumessa à restrizzione strette. L'apostasia pò esse punita cù a pena di morte secondu l'ordinamentu. A separazione di l'omi è di e [[Donna|donne]] hè stata una caratteristica di a vita publica, ma e regule sò state mudificate in certi lochi è attività. E donne anu u dirittu di cunduce dapoi u [[2018]]. A pulizza religiosa, cunnisciuta cum'è ''mutawa'', hà avutu in passatu u compitu di surveglià l'applicazione di certe norme suciali è religiose; i so puteri sò stati ridutti è l'agenti devenu riferisce à a pulizza ordinaria. === Lingue === A [[lingua araba]] hè a lingua ufficiale. L'[[inglese]] hè adupratu in l'affari è hè diffusu in e cità. == Ordinamentu di u Statu == [[File:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|thumb|U rè Salmān, monarca dapoi u 2015]] L'Arabia Saudita hè una munarchia assoluta. U paese ùn hà micca un parlamentu elettu nè partiti pulitichi; l'elezzione sò state urganizate à livellu municipale à parte si da u [[2005]]. U suvranu hè capu di Statu è ditene puteri estesi. === Leghje fundamentale === U Regnu ùn hà micca una custituzione in u sensu abituale. U guvernu cunsidereghja u [[Coranu]] è a [[Sunna]] cum'è e so fonte fundamentale. A Leghje fundamentale, promulgata da u rè Fahd in u [[1992]], definisce u paese cum'è una munarchia guvernata da i discendenti di ʿAbd al-ʿAzīz Āl Saʿūd. A [[sharia]] hè una fonte principale di u dirittu è hè applicata da i tribunali islamichi. I decreti reali regulanu dinù parechji duminii, frà i quali u [[travagliu]], u cummerciu è l'attività di l'imprese. === Suddivisione amministrative === [[File:SaudiArabiaNumbered.png|thumb|E pruvince di l'Arabia Saudita]] U paese hè divisu in 13 pruvince: # [[Pruvincia di al-Baha]] # [[Pruvincia di al-Hudud al-Shamaliyya]] # [[Pruvincia di al-Jawf]] # [[Pruvincia di Medina]] # [[Pruvincia di al-Qasim]] # [[Pruvincia di Riad]] # [[Pruvincia d'al-Sharqiyya]] # [[Pruvincia d'Asir]] # [[Pruvincia di Ha'il]] # [[Pruvincia di Jizan]] # [[Pruvincia di A Mecca]] # [[Pruvincia di Najran]] # [[Pruvincia di Tabuk]] === Cità principale === * Riad hè a capitale è a più cità grande di u paese. Hè u centru puliticu è amministrativu di u Regnu. * [[A Mecca]] hè a cità più santa di l'islamu. U pelegrinaghju à A Mecca hè unu di i cinque pilastri di l'islamu. L'accessu à a cità hè riservatu à i musulmani. * Medina hè a seconda cità santa di l'islamu è accoglie a Moschea di u Prufeta. * [[Gedda]] hè una cità custiera impurtante è unu di i principali centri cummerciali di u paese. * [[Al-Qatif]], in a pruvincia orientale, hè cunnisciuta per a so storia, i so mercati tradiziunali, i so datteri è a so cumunità sciita. == Istituzione == === Forze armate === L'Arabia Saudita spende somme impurtante per e so forze armate, chì cumprendenu l'armata, a marina, l'aviazione, a difesa aerea, e forze missilistiche strategiche è a Guardia Naziunale. U paese compra assai armamenti à i [[Stati Uniti d'America]] è à altri Stati. === Università === L'[[Università Re Sa'ud]], fundata in u [[1957]], hè stata a prima università di u Regnu. A [[King Abdullah University of Science and Technology]], aperta in u [[2009]], accoglie studienti omi è donne. == Pulitica == === Pulitica interna === A successione à u tronu hè riservata à i membri masci di a famiglia reale. A scelta di l'erede dipende da e decisione di a dinastia è di u Cunsigliu di Fedeltà. U suvranu numineghja u guvernu è preside u Cunsigliu di i ministri. Esiste un'Assemblea Consultiva cù puteri limitati, chì pò studià prugetti è fà raccomandazione. E donne ne facenu parte. == Diritti umani == {{Da vede dinù|Diritti umani in l'Arabia Saudita}} L'Arabia Saudita hè stata criticata per e restrizzione à a libertà d'espressione, d'associu è di religione, è per l'usu di a pena di morte. L'urganisazione di difesa di i diritti umani anu signalatu dinù discriminazione contr'à e donne è e minurità religiose, è difficultà per i travagliadori immigrati. == Ecunumia == [[File:Banknotes saudi arabian.jpg|thumb|Un bigliettu di un riyal sauditu]] L'ecunumia saudita hè basata soprattuttu nantu à u petroliu. U paese pussede una parte impurtante di e riserve mundiale è hè unu di i principali esportatori di petroliu. Hè ancu un membru centrale di l'[[OPEC]]. U settore petroliferu cuntribuisce in modu maiò à i rivinuti di u guvernu, à u pruduttu internu grossu è à l'espurtazione. U guvernu hà pruvatu à diversificà l'ecunumia è à sviluppà l'attività private, e [[telecomunicazione]], l'[[elettricità]], u [[turismu]] è l'agricultura. A crescita di a pupulazione è a scarsità d'[[acqua]] facenu difficiule di ghjunghje à l'autosufficenza alimentaria. In u [[2018]], u paese hà introduttu una tassa annantu à u valore aghjuntu. === Forza di travagliu === I travagliadori stranieri sò assai prisenti in l'industria petrolifera, in e custruzzione, in i servizii è in u travagliu domesticu. E cumunità più numerose venenu da e Filippine, da l'India, da u Bangladesh, da u Pacchistanu, da l'[[Egittu]], da u [[Sudan]]u è da l'[[Indonesia]]. U guvernu hà lanciatu prugrammi per incuraghjisce l'impiegu di i citadini sauditi in u settore privatu. === Turismu === Per un bellu pezzu u turismu hè statu soprattuttu religiosu, ligatu à i pellegrinaghji di A Mecca è Medina. In u [[2019]] u guvernu hà ripigliatu l'emissione di visi turistichi per sviluppà u settore. == Infrastrutture è trasporti == {{Da vede dinù|Trasporti in l'Arabia Saudita|Gulf Railway|Haramain High Speed Rail Project}} U paese hà una reta di strade è di vie ferrate in sviluppu. A linea ferruviaria à grande velocità Haramain lega Mecca, Medina, Gedda è l'aeroportu internaziunale di Gedda. U [[Ponte Re Fahd]] lega l'Arabia Saudita à u [[Bahrein]]. A [[Jeddah Tower]], in custruzzione in Gedda, hè stata prughjettata per superà i 1.000 metri d'altezza. == Ambiente == [[File:Saudi Arabia disputed w1 countrymap.svg|thumb|Territorii in disputa]] L'Arabia Saudita hà creatu riserve naturale è spazii prutetti, cumpresu u [[Parcu Naziunale d'Asir]]. E zone protette cunservanu paisaghji desertichi, muntagnoli è custieri, è ancu parte di e barriere coralline di u mare Rossu è di u Golfu Persicu. U paese hà aderitu à cunvenzione internaziunale chì riguardanu, frà altru, u cambiamentu climaticu, a desertificazione è a prutezzione di a cappa d'[[ozonu]]. === Flora è fauna === A vegetazione hè scarsa per via di l'aridità, ma include palme da datteri è arbusti. L'agricultura hè praticata soprattuttu in l'oasi è in e zone, induve l'irrigazione hè pussibule. Trà l'animali si trovanu a iena, a volpe, u [[ghjattu]] salvaticu, u leopardu, a gazzella, l'antilope è u struzzu. U paese accoglie dinù numerose spezie d'acelli è di piante endemiche. == Tradizione == U patrimoniu culturale hè celebratu à a festa annuale di ''Jenadriya''. A cultura saudita hè assai ligata à l'islamu è à e tradizione di a penisula arabica. A ''ʿArḍa'', ballu tradiziunale cù spade, hè una di e manifestazione più cunnisciute. L'omi si movenu à u ritmu di i tamburi mentre un pueta canta versi. In e cità di l'Hegiaz hè cunnisciutu dinù u ''mizmar'', strumentu à fiatu simile à l'oboe. I vestiti tradiziunali sò larghi è adattati à u clima caldu. Parechji omi portanu una tunica longa, detta ''thawb'', è un pannu nantu à u capu, a ''ghutra''. L'abiti femminili ponu esse adurnati cù motivi tradiziunali, munete, lustrini è fili metallichi. == Cultura == === Litteratura === Trà i scrittori sauditi cunnisciuti ci hè Ghazi Abd al-Rahman al-Qusaybi. Trà e scrittrici si distinguenu Ni'mah Isma'il Nawwab, Raja'a Alem è Rajaa Alsanea. === Musica === A cantante Etab hè stata a prima cantante femina saudita à acquistà una fama larga. Trà l'altri musicanti cunnisciuti figuranu Talal Maddah è u gruppu Al-Namrood. L'oud hè unu di i strumenti aduprati in a musica araba. === Cinema === A cineasta Hayfa al-Mansur hè una di e figure più cunnisciute di u cinema saudita. Hà direttu, frà altri, ''La bicicletta verde'' ([[2012]]) è ''La candidata ideale'' (2019). === Patrimoniu mundiale === {{Da vede dinù|Patrimoniu mundiale in l'Arabia Saudita}} Parechji siti culturali è naturali di l'Arabia Saudita sò iscritti à a [[Lista di u patrimoniu mundiale]] di l'[[UNESCO]]. === Scienza è tecnulugia === ==== L'Arabia Saudita in u spaziu ==== * In u [[1985]] hè statu lanciatu ''Arabsat-1A'', u primu satellitu saudita. * In u 1985, [[Sultan bin Salman Al Sa'ud]] diventò u primu astronauta arabu è musulmanu à viaghjà in u spaziu. * In u [[2023]], [[Rayyanah Barnawi]] diventò a prima astronauta saudita à bulà in u spaziu. === Gastrunumia === {{Da vede dinù|Cucina saudita}} A leghje islamica pruibisce u cunsumu di carne di porcu è di bevande alcoliche. U ''khubz'', pane arabu, hè manghjatu cù parechji pasti. Sò pupulari u pullastru arrustitu, u ''falafel'' è u ''ful'', preparatu cù fave, aglia è limone. Un piattu tipicu hè u ''kabsa'', fattu di risu è carne. === Ghjornu naziunale === {| class="wikitable" ! Data ! Nome ! Significatu |- | 23 di settembre | {{lang|ar|اليوم الوطني للمملكة العربية السعودية}} | Fundazione di u Regnu di l'Arabia Saudita, in u 1932 |} U ghjornu naziunale, ''al-yawm al-waṭanī'', hè celebratu u 23 di settembre. Trà e feste religiose principale ci hè ''ʿĪd al-aḍḥā'', a festa di u sacrifiziu, celebrata u decimu ghjornu di u mese islamicu di Dhu al-Hijja. == Sport == === Ballò === A [[Squadra naziunale di calciu di l'Arabia Saudita|squadra naziunale saudita]] hà vintu a [[Cuppa d'Asia]] in u 1984, u [[1988]] è u [[1996]]. U so capucannuniere storicu hè [[Majed Abdullah]]. In u [[1989]], a squadra saudita hà vintu u [[Campiunatu mundiale di calciu Under-17]]. A Saudi Pro League hè a prima divisione di u campiunatu naziunale. U paese urganizerà a [[Cuppa mundiale di calciu 2034]]. === Atletica === In [[Atletisimu|atletica]] s'hè distintu u curridore di sepi [[Saad Shaddad Al-Asmari]], chì hà vintu una medaglia d'oru à i Ghjochi mundiali militari di u [[1995]]. === Ghjochi olimpichi === L'Arabia Saudita à i Ghjochi olimpichi hà vintu medaglie olimpiche in atletica. A prima medaglia, d'arghjentu, hè stata ottenuta da [[Hadi Soua'an Al-Somaily]] in i 400 metri ostaculi à i Ghjochi di Sydney di u 2000. À i Ghjochi paralimpichi di Pechino di u 2008, u saltadore in triplice [[Osamah Al-Shanqiti]] hà vintu una medaglia d'oru. === Formula 1 === U Gran Premiu di l'Arabia Saudita si disputa dapoi u [[2021]] à u [[Jeddah Corniche Circuit]], in Gedda. == Note == <references/> [[Categoria:Arabia Saudita]] [[Categoria:Mashrek]] [[Categoria:Stati d'Asia]] 03awb9tgsvb9v00cwi4odwyd2p36ana 1995 0 26437 407976 406195 2026-11-11T10:55:03Z Fausta Samaritani 15085 file 407976 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1995''' (in [[nùmeri rumani]] MCMXCV) hè un [[annu]] di u XX sèculu. {{Annu| XIX sèculu| XX sèculu| XXI sèculu |1970|1980|1990|2000|2010|1991|1992|1993|1994|1995|1996|1997|1998|1999}} == Evenimenti == == Nàscite == == Morte == <gallery> Dan Hadani collection (990044496250205171).jpg|<small>[[Arturo Benedetti Michelangeli]] ([[Brescia]], [[5 di ghjennaghju]] [[1920]] - [[Luganu]], [[12 di ghjugnu]] 1995)</small> Dean Martin - Rio Bravo 1959.jpg|<small>[[Dean Martin]] (Dino Paul Crocetti) (Steubenville ([[Ohio]]), [[7 di ghjugnu]] [[1917]] - [[Beverly Hills]], [[25 di dicembre]] 1995)</small> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1995 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1995] [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] mqcbjg481avv7h7zdi62vqfm1qv6sb3 1926 0 26556 407965 407703 2026-11-11T10:07:10Z Fausta Samaritani 15085 /* Nàscite */ 407965 wikitext text/x-wiki U '''1926''' (MCMXXVI in [[nùmeri rumani]]) hè un annu di u XX sèculu. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1900|1910|1920|1930|1940|1922|1923|1924|1925|1926|1927|1928|1929|1930}} == Evenimenti == === Sport === === [[Premiu Nobel|Prèmii Nobel]] 1926 [[Image:NobelP.png|50px]] === - [[Premiu Nobel per a Pace]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Litteratura]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Medicina]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Fisica]] : <br> - [[Premiu Nobel per a Chimica]] : <br> == Nàscite == * [[10 di dicembre]]: [[Leon Kossoff]], pittore britannicu <gallery> File:Marilyn Monroe in Some Like it Hot trailer cropped.jpg|<small>[[Marilyn Monroe]]([[1 di ghjugnu]] [[1925]] - [[5 d'aostu]] [[1962]])</small>. Sergio Pininfarina, ca. 1950.jpg|<small>[[Sergio Pininfarina]] ([[Torinu]], [[8 di settembre]] 1926 - Torinu, [[3 di lugliu]] [[2012]])</small> </gallery> == Morte == * [[5 di dicembre]]: [[Claude Monet]], pittore francese <gallery> Rudolph Valentino 1.jpg|<small>[[Rodolfu Valentino]] ([[Castellaneta]], [[6 di maghju]] [[1895]] - [[New York]], [[23 d'aostu]] 1926)</small> Antoni Gaudi 1878.jpg|<small>[[Antoniu Gaudí]] (Reus, [[25 di ghjugnu]] [[1852]] - [[Barcellona]], [[10 di ghjugnu]] 1926)</small> </gallery> == In Córsica == == Riferimenti == == Liami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1926 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1926] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] s9zgfbyftwckfgsu74ejwy39uy34l5d 1937 0 26604 407977 406604 2026-11-11T10:57:02Z Fausta Samaritani 15085 file 407977 wikitext text/x-wiki U '''1937''' (in [[nùmeri rumani]] MCMXXXVII) hè un [[annu]] di u XX sèculu. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1910|1920|1930|1940|1950|1933|1934|1935|1936|1937|1938|1939|1940|1941}} == Evenimenti == === [[Premiu Nobel|Prèmii Nobel]] 1937 [[Image:NobelP.png|50px]] === [[Prèmiu Nobel per a Pace]]:<br> [[Prèmiu Nobel per a Litteratura]]:<br> [[Prèmiu Nobel per a Medicina]]:<br> [[Prèmiu Nobel per a Fìsica]]:<br> [[Prèmiu Nobel per a Chìmica]]:<br> == Nàscite == - [[9 di lugliu]]: [[David Hockney]], pittore è futògrafu britannicu.<br> <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> Gramsci 1915.jpg|<small>[[Antonio Gramsci]] (Antonio Sebastiano Francesco Gramsci) ([[Ales]], [[22 di ghjennaghju]] [[1891]] - [[Roma]], [[27 d'aprile]] 1937)</small> Jean Harlow Publicity.jpg|<small>[[Jean Harlow]] (Harlean Carpenter) ([[Kansas City]] ([[Missouri]]), [[3 di marzu]] [[1911]] - [[Los Angeles]] ([[California]]), [[7 di ghjugnu]] 1937)</small> Guglielmo Marconi.jpg|<small>[[Guglielmu Marconi]] ([[Bologna]], [[25 d'aprile]] [[1874]] - [[Roma]], [[20 di lugliu]] 1937)</small> </gallery> == In Còrsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1937 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1937] [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] {{c-supranu}} i1zlchpmrbzmkwhfb1p52jw25enh00s 1956 0 26689 407972 406842 2026-11-11T10:41:29Z Fausta Samaritani 15085 file 407972 wikitext text/x-wiki U '''1956''' (in [[nùmeri rumani]] MCMLVI) hè un [[annu]] di u XX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIX sèculu|XX sèculu|XXI sèculu|1930|1940|1950|1960|1970|1952|1953|1954|1955|1956|1957|1958|1959|1960}} [[File:Cortina Stadio Olimpico 2013 Olympisches Feuer.JPG|thumb|250px|right|Olimpiadi di [[Cortina d’Ampezzo]] 1956]] [[File:1956 Suez war - conquest of Sinai.jpg|thumb|250px|right|Crisi di [[Suez]]]] == Eventi == === [[Premiu Nobel|Prèmii Nobel]] 1956 [[Image:NobelP.png|50px]] === [[Prèmiu Nobel per a Pace]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Litteratura]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Medicina]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Fìsica]]: <br> [[Prèmiu Nobel per a Chìmica]]: <br> == Nàscite == * [[14 di ferraghju]]: [[Katharina Fritsch]], scultora tedesca. <gallery> Björn Borg 2013-11-06 001 (cropped).jpg|<small>[[Björn Borg]] (Björn Rune Borg) ([[Stoccolma]], [[6 di ghjugnu]] [[1956]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> Bertolt-Brecht.jpg|<small>[[Bertolt Brecht]] (Eugen Berthold Friedrich Brecht) ([[Augusta (Germania)]], [[10 di ferraghju]] [[1898]] - [[Berlinu]] Est, [[14 d'aostu]] 1956)</small> </gallery> == In Còrsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1956 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1956] [[Categoria:Anni di u XX seculu|#]] {{c-supranu}} mnfakxdme5khhwgr6cebvol78dhnlbn 1795 0 26804 407966 407065 2026-11-11T10:11:30Z Fausta Samaritani 15085 /* Morte */ fileghj 407966 wikitext text/x-wiki U '''1795''' (MDCCXCV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XVIII sèculu. {{Annu|XVII sèculu|XVIII sèculu|XIX sèculu|1770|1780|1790|1800|1810|1791|1792|1793|1794|1795|1796|1797|1798|1799}} [[File:Attaque de la Convention nationale, 1795.jpg|thumb|250px|right|L'Attaccu à a Convenzione Naziunale]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> John Keats after J. Severn.jpg|<small>[[John Keats]] ([[Londra]], [[31 uttrovi]] 1795 - [[Roma]], [[23 di ferraghju]] [[1821]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> Giuseppe Balsamo comte de Cagliostro.jpg|<small>[[Cagliostro]] (Giuseppe Giovanni Battista Vincenzo Pietro Antonio Matteo Franco Balsamo) ([[Palermu]], [[2 di ghjugnu]] [[1743]] - San Leo, [[26 d'aostu]] 1795)</small> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1795 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1795] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XVIII seculu|#]] mp8ix87bd0f5akytv8g61z7g6kc0dw7 1810 0 26891 407973 401760 2026-11-11T10:44:00Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407973 wikitext text/x-wiki U '''1810''' (MDCCCX in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1780|1790|1800|1810|1820|1806|1807|1808|1809|1810|1811|1812|1813|1814}} [[File:Elefant der Bastille.jpg|thumb|250px|right|L'elefante à a Bastiglia (c. 1810)]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Camillo Benso, conte di Cavour, 1860 - Accademia delle Scienze di Torino Ritratti 0133 B.jpg|<small> [[Camillo Benso, conte di Cavour]] (Camillo Paolo Filippo Giulio Benso) ([[Torinu]], [[10 d'aostu]] 1810 - Torinu, [[6 di ghjugnu]] [[1861]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1810 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1810] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] redq1b7dif5hcc88d9bg4ereoaq6a8l 1835 0 27099 407967 403363 2026-11-11T10:15:12Z Fausta Samaritani 15085 file, fix 407967 wikitext text/x-wiki U '''1835''' (MDCCCXXXV in [[nùmeri rumani]]) hè un [[annu]] di u XIX sèculu. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1810|1820|1830|1840|1850|1831|1832|1833|1834|1835|1836|1837|1838|1839}} [[File:1835 Great Fire of New York.jpg|thumb|300px|right|U grande incendiu à [[New York]]]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> 002 Pius X pic book title (cropped).jpg|<small>[[Piu X]] (Giuseppe Melchiorre Sarto) (Riese, [[2 di ghjugnu]] 1835 - [[Roma]], [[20 d'aostu]] [[1914]])</small> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == In [[Córsica]] == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1835[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1835] {{c-supranu}} [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 31c3sz2nb1ngfp11gjfssoi1b32mkj3 1848 0 27132 407974 403860 2026-11-11T10:46:59Z Fausta Samaritani 15085 file, fix, link 407974 wikitext text/x-wiki {{c-supranu}} U '''1848''' (MDCCCXLVIII in [[nùmeri rumani]]) è un [[annu]] di u XIX sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XVIII sèculu|XIX sèculu|XX sèculu|1820|1830|1840|1850|1860|1844|1845|1846|1847|1848|1849|1850|1851|1852}} [[File:Ereignisblatt aus den revolutionären Märztagen 18.-19. März 1848 mit einer Barrikadenszene aus der Breiten Strasse, Berlin 01.jpg|thumb|300px|right|[[Berlinu]], a rivuluzione di maghju]] == Evenimenti == == Nàscite == <gallery> Portrait de l'artiste au Christ jaune de P. Gauguin (Grand Palais, Paris) (26391788479).jpg|<small>[[Paul Gauguin]] ([[Parigi]], [[7 di ghjugnu]] 1848 - Hiva Oa ([[Isole Marchesi]]), [[8 di maghiu]] [[1903]]) </small> </gallery> == Morte == == In Córsica == == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1848 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1848] [[Categoria:Anni di u XIX seculu|#]] 9fs6jxonl49qbny1dnogqxvxt32a1zx 1481 0 27922 407945 2026-11-10T17:56:36Z Fausta Samaritani 15085 1481 407945 wikitext text/x-wiki U '''1481''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXI) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1477|1478|1479|1480|1481|1482|1483|1484|1485}} ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1481 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1481] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} 4p46knrykqs7zwpcpwt7vscq7gd1ngs 407955 407945 2026-11-10T18:33:57Z Fausta Samaritani 15085 file 407955 wikitext text/x-wiki U '''1481''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXI) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1477|1478|1479|1480|1481|1482|1483|1484|1485}} [[File:Château du Frœnsbourg .jpg|thumb|200px|right|Castellu di Frœnsbourg (1481)]] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1481 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1481] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} a5kvmammyamz9grovnvcedgags6mlfe 1482 0 27923 407946 2026-11-10T17:58:17Z Fausta Samaritani 15085 1482 407946 wikitext text/x-wiki U '''1482''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXII) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1478|1479|1480|1481|1482|1483|1484|1485|1486}} ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1482 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1482] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} 093hr80o8n08wscv4zaztww6gbmlyzz 407954 407946 2026-11-10T18:30:39Z Fausta Samaritani 15085 file 407954 wikitext text/x-wiki U '''1482''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXII) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1478|1479|1480|1481|1482|1483|1484|1485|1486}} [[File:Columbus' Flagship, the SANTA MARIA LCCN2005689189.jpg|thumb|200px|right|A ''Santa Maria'' (1482)]] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1482 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1482] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} 3j68mrm5d9y5i6lt9tgoq83cp7860bj 1483 0 27924 407947 2026-11-10T18:00:00Z Fausta Samaritani 15085 1483 407947 wikitext text/x-wiki U '''1483''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXIII) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1479|1480|1481|1482|1483|1484|1485|1486|1487}} ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1483 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1483] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} 0o4idcs47bwn2ntnmpa6ghx9z8j6ksb 407953 407947 2026-11-10T18:27:34Z Fausta Samaritani 15085 file 407953 wikitext text/x-wiki U '''1483''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXIII) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1479|1480|1481|1482|1483|1484|1485|1486|1487}} [[File:Nouâtre (juin 2016).jpg|thumb|200px|right|[[Nouâtre]], ghjesia]] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1483 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1483] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} opsxblty2hczoxdft3nsrlvto0a0gt9 1484 0 27925 407948 2026-11-10T18:01:55Z Fausta Samaritani 15085 1484 407948 wikitext text/x-wiki U '''1484''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXIV) hè un [[annu]] di u XV sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1480|1481|1482|1483|1484|1485|1486|1487|1488}} ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1484 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1484] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} qf2shkenrm400o477lsyge392qv9tzn 407951 407948 2026-11-10T18:21:59Z Fausta Samaritani 15085 file 407951 wikitext text/x-wiki U '''1484''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXIV) hè un [[annu]] di u XV sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1480|1481|1482|1483|1484|1485|1486|1487|1488}} [[File:Durer-self-portrait-at-the-age-of-thirteen.jpg|thumb|200px|right|[[Albercht Durer]], ''Autoritrattu'']] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1484 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1484] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} tb9qjoh86k21n6lde6ve96hdjm05l7p 407952 407951 2026-11-10T18:23:14Z Fausta Samaritani 15085 407952 wikitext text/x-wiki U '''1484''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXIV) hè un [[annu]] di u XV sèculu. [[Annata bisesta]]. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1480|1481|1482|1483|1484|1485|1486|1487|1488}} [[File:Durer-self-portrait-at-the-age-of-thirteen.jpg|thumb|200px|right|[[Albrecht Durer]], ''Autoritrattu'']] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1484 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1484] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} movchjn92ax9tw6gmfpv2mhgk616h9x 1485 0 27926 407949 2026-11-10T18:03:24Z Fausta Samaritani 15085 1485 407949 wikitext text/x-wiki U '''1485''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXV) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1481|1482|1483|1484|1485|1486|1487|1488|1489}} ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1485 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1485] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} r8jn4fmjpbnwxq8wltx3qvgnnbqzewc 407950 407949 2026-11-10T18:13:44Z Fausta Samaritani 15085 file 407950 wikitext text/x-wiki U '''1485''' (in [[nùmeri rumani]] MCDLXXXV) hè un [[annu]] di u XV sèculu. {{Annu|XIV sèculu|XV sèculu|XVI sèculu|1460|1470|1480|1490|1500|1481|1482|1483|1484|1485|1486|1487|1488|1489}} [[File:Philostratus kódex Corvin János.jpg|thumb|250px|right|Codice di Philostratu (1485), cù l'assediu di Vienna]] ==== Eventi ==== == Nàscite == <gallery> </gallery> == Morte == <gallery> </gallery> == Riferimenti == == Ligami == [[File:Commons logo semitrans white bg.svg|12px|bord]] Commons - Category:1485 [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1485] [[Categoria:Anni di u XV seculu|#]] {{c-supranu}} ciligykoo34z1nw16je3pst9u50ebyl