Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk İndoneziya 0 629 244450 244039 2026-06-27T09:44:57Z Nandusia 60761 Söz asılı (etimologiya) bölügi 244450 wikitext text/x-wiki {{Memleket |Qırımtatar adı = İndoneziya |Resmiy Qırımtatar adı = İndoneziya Cumhuriyeti |Original adı = Indonesia |Resmiy Original adı = Republik Indonesia |Bayraq = Flag of Indonesia.svg |Tuğra = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg |Harita = LocationIndonesia.svg |Şiar = Bhinneka Tunggal Ika |Şiar tercimesi = Çeşitlikte Birlik |Gimn = Indonesia Raya |Gimn tercimesi = |Til = [[İndoneziya tili]] |Paytaht = [[Cakarta]] |Eñ balaban şeer = [[Cakarta]] |Devlet qurumı = prezidentli cumhuriyet |Devlet başı vazifesiniñ adı = Prezident |Meydanlıq sırası = 16th |Meydanlıq = 1 904 569 |Suv = 4,85 |Eali = 234 693 997 |Eali senesi = 2007 |Eali sırası = 4-ünci |Eali sıqlığı = 134 |ĞSMK senesi = 2007 |ĞSMK = 1 038 mlrd. |ĞSMK sırası = 15-inci |Can başına ĞSMK = 4616 |Can başına ĞSMK sırası = |Para birlemi = İndoneziya rupiyası (-{IDR}-) |Mustaqillik tarihı = [[1945]] [[avgust 17]] |Kimden mustaqillik = [[Felemenk]]ten |Saat quşaqları = +7 - +9 |Domen = [[.id]] |Telefon kodu = 62 }} '''İndoneziya''', resmiy adı '''İndoneziya Cumhuriyeti''' ({{lang-id|Indonesia, Republik Indonesia}}) - cenüp-şarqiy [[Asiya]]da, [[İnd okeanı|İnd]] ve [[Tınç okean|Tınç okeanları]] arasındaki Malay adalarında bulunğan bir memleket. 17 000-den ziyade adadan ibaret olğan İndoneziya, o cümleden [[Sumatra (ada)|Sumatra]], [[Cava (ada)|Cava]], [[Sulavesi (ada)|Sulavesi]], [[Kalimantan (ada)|Kalimantannıñ]] em de [[Yañı Gvineya (ada)|Yañı Gvineyanıñ]] bir qısımları, dünyanıñ eñ büyük ada devleti ve 1 904 569 kvadrat kilometrlik meydanlığı ile topraq büyükligi ceettinden 14-ünci memlekettir. İndoneziya, dünyada eñ yüksek ayatiyat çeşitliligi seviyelerinden birine saiptir ve memlekette müim em de keniş yabaniy tabiat meydanlığı da bar. Bu memleketniñ [[Papua Yañı Gvineya]], [[Şarqiy Timor]] ve [[Malayziya]] ile topraq sıñırları ve başqa yedi memleket ile, o cümleden [[Avstraliya]], [[Singapur]] ve [[Filippinler]], deñiz sıñırları da bar. -{''Homo erectus''}- ve -{''Homo sapiens''}--lerniñ qazımtıları ve büyük taş zamanlarında qurulğan abideler tarafından isbat etilip, [[İndoneziya adaları]], tarih evelsi zamanlardan berli meskün olğan. Ekinci biñyıllıqnıñ başlarında bu saa, halqara [[Ticaret|alış-veriş]] içün Şarqiy ve Cenübiy Asiyanı bağlağan yol çatışması olğan edi. Yüzyıllıqlar boyunca, uzun sürgen medeniy ve diniy tesirlerni kötergen tışqı tesirler, o cümleden [[induizm]], [[buddizm]], ve soñ [[islâm]], yerli cemiyetlerge alındı. Soñ Keşif zamanları devamında avropalı küçler, Baharat adaları olaraq belli olğan [[Moluk adaları|Moluk adalarındaki]] ticaret idare etmege tartıştı. [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkinden]] soñ İndoneziya özüniñ mustaqilligini ilân etmezden evel Felemenk müstemlekesi, üç buçuq yüzyıllıq devamında devam etti. Mustaqillikten berli, İndoneziya, demokratlaşuv ve çabik iqtisadiy ösüvniñ yanında, [[separatizm]], qabarcılıq, siyasiy qarışıqlıq ve tabiiy felâketler kibi, çoq zorluqnen oğraşa. Bugün bu memleket — bazı vilâyetleri keniş muhtariyetli olğan ve [[İndoneziyanıñ vilâyetleri|38 vilâyetten]] ibaret, saylanğan [[İndoneziyanıñ Halq Şura Meclisi|qanun çıqarıcı meclisinen]] bir prezidentli cumhuriyettir. 280 miliondan ziyade insanlar ile, İndoneziya, ealisi sayı ceettinden dördünci sırada yer ala ve dünyanıñ eñ büyük musulman ealisi ile memleketidir. İndonezlerniñ yarısından daa, dünyanıñ eñ çoq yaşağan adası olğan [[Cava (ada)|Cava]] adasında yaşay. Bundan başqa onıñ paytahtı, [[Cakarta]], dünyanıñ eñ yaşağan şeerlerinden biridir. İndoneziya cemiyeti, yüzlernen qavm ve til taqımından ibarettir — eñ balaban biri – [[cavalılar]]. Milliy kimlik, bir birleştirgen til ve din plüralizmi tarafından kösterilip, -{''Bhinneka Tunggal Ika''}- (“Çeşitlilikte birlik”) dep şiarnıñ altında birleştirile. Yañı sanayılaştırılğan bir memleket olıp, İndoneziyanıñ milliy iqtisadı, umumiy içkiy mahsulatqa köre cenüp-şarqiy Asiyada eñ büyüktir. Bütün dünya ve region meselelerine ortadaki küç olaraq bu memleketniñ emiyeti de bar, ve büyük çoq taraflı teşkilâtlarınıñ bir azası, o cümleden [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]], [[Yigirmilik Gruppası]], [[Bloklarğa qoşulmağanlar areketi]], [[Cenüp-Şarqiy Asiya Devletleri Birligi|-{ASEAN}-]] ve [[İslâm İşbirligi Teşkilâtı]]. == Söz asılı == ''-{Indonesia}-'' adı, adet üzre ‘Hint adaları’ degen ''-{Indos}-'' (-{Ἰνδός}-) ve ''-{nesos}-'' (-{νῆσος}-) yunan sözlerinden bir söz birikmesi olaraq añlatılır.<ref name="Tomascik">{{cite book|last1=Tomascik|first1=T.|last2=Mah|first2=A.J.|last3=Nontji|first3=A.|last4=Moosa|first4=M.K.|title=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=978-962-593-078-7}}</ref> Bu ıstılah, dahi mustaqil İndoneziya tizilmeden ögüne 19-ncı asırda doğdı. 1850 senesi ingliz antropolog olğan -{George Windsor Earl}-, “Hint adaları ya Malay adalarınıñ” ealisi içün ''-{Indunesians}-'' ve onıñ saylağan ıstılahı olğan ''-{Malayunesians}-'' ıstılahlarını teklif etti.<ref name="Earl">{{cite journal|last=Earl|first=G.W.|title=On the Leading Characteristics of the Papuan, Australian, and Malayu-Polynesian Nations|journal=The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|editor-last=Logan|editor-first=J.R.|volume=IV|year=1850|pages=71, 254, 277-278|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283376|via=Internet Archive|access-date=5 October 2006}}</ref><ref name="Pranata">{{cite web|url=https://nationalgeographic.grid.id/read/134107988/berkat-soewardi-nama-indonesia-bermula-di-den-haag-sejak-1918|title=Thanks to Soewardi, the Name 'Indonesia' Originated in The Hague in 1918|publisher=National Geographic Indonesia|language=id|last1=Pranata|first1=G.|date=20 June 2024|access-date=27 November 2025|archive-date=20 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620114215/https://nationalgeographic.grid.id/read/134107988/berkat-soewardi-nama-indonesia-bermula-di-den-haag-sejak-1918?page=all|url-status=live}}</ref> Aynı publikatsiyada, -{James Richardson Logan}-, ''Hint adaları'' içün coğrafiy bir ıstılah olaraq ''-{Indonesia}-'' ıstılahını qullandı.<ref>{{cite journal|url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/96568|last=Logan|first=J.R.|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850|volume=4|pages=252–347|access-date=6 June 2026}}</ref><ref name="Earl" /> Felemenk akademikleri, Şarqiy İndistan aqqında yazğanda, ''-{Indonesia}-'' ıstılahını alıp yazmağa istemedi. Olar ''Malay adaları'' ({{Lang-nl|Maleische Archipel}}), ''Felemenk Şarqiy İndistan'' ({{Lang-nl|Nederlandsch Oost Indië}}), belli olğan ''-{Indië}-'', ''Şarq'' ({{Lang-nl|de Oost}}) ve ''Insulinde'' ıstılahlarını sayladı.<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|journal=Journal of the American Oriental Society|first=J.M.|last=van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186}}</ref> == Resimler == <center><gallery widths="180px" heights="120px" perrow="3" caption="İndoneziya"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|Orta Cakartadaki İndoneziya Milliy Müzeyi File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], İndoneziyanıñ eñ yüksek ofis binası File:Central Jakarta.JPG|Tamrin caddesi, Orta Cakartada bulunğan baş caddesi File:Gambir Station Platform.jpg|Orta Cakartadaki Gambir stantsiyasında bulunğan bir poyezd File:BungKarno-indonoob.JPG|[[Bung Karno adına stadionı]] 100 000 seyirci qabul ete bile File:Indonesia 2002 CIA map.png|İndoneziyanıñ haritası File:Indonesia provinces english.png|İndoneziyanıñ vilayetleri File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, Cokyakarta şeerinde bulunğan eñ meşur soqaq Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus degen Cogyakarta şeerinde çalışqan çabik bir naqliye File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06 </gallery></center> {{commons|Indonesia}} {{İndoneziyanıñ illeri}} {{Asiya}} [[Kategoriya:İndoneziya| ]] r83e9s6p0bnrng5afehuae2nzv0jn8f 244451 244450 2026-06-27T09:47:21Z Nandusia 60761 /* Söz asılı */ 244451 wikitext text/x-wiki {{Memleket |Qırımtatar adı = İndoneziya |Resmiy Qırımtatar adı = İndoneziya Cumhuriyeti |Original adı = Indonesia |Resmiy Original adı = Republik Indonesia |Bayraq = Flag of Indonesia.svg |Tuğra = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg |Harita = LocationIndonesia.svg |Şiar = Bhinneka Tunggal Ika |Şiar tercimesi = Çeşitlikte Birlik |Gimn = Indonesia Raya |Gimn tercimesi = |Til = [[İndoneziya tili]] |Paytaht = [[Cakarta]] |Eñ balaban şeer = [[Cakarta]] |Devlet qurumı = prezidentli cumhuriyet |Devlet başı vazifesiniñ adı = Prezident |Meydanlıq sırası = 16th |Meydanlıq = 1 904 569 |Suv = 4,85 |Eali = 234 693 997 |Eali senesi = 2007 |Eali sırası = 4-ünci |Eali sıqlığı = 134 |ĞSMK senesi = 2007 |ĞSMK = 1 038 mlrd. |ĞSMK sırası = 15-inci |Can başına ĞSMK = 4616 |Can başına ĞSMK sırası = |Para birlemi = İndoneziya rupiyası (-{IDR}-) |Mustaqillik tarihı = [[1945]] [[avgust 17]] |Kimden mustaqillik = [[Felemenk]]ten |Saat quşaqları = +7 - +9 |Domen = [[.id]] |Telefon kodu = 62 }} '''İndoneziya''', resmiy adı '''İndoneziya Cumhuriyeti''' ({{lang-id|Indonesia, Republik Indonesia}}) - cenüp-şarqiy [[Asiya]]da, [[İnd okeanı|İnd]] ve [[Tınç okean|Tınç okeanları]] arasındaki Malay adalarında bulunğan bir memleket. 17 000-den ziyade adadan ibaret olğan İndoneziya, o cümleden [[Sumatra (ada)|Sumatra]], [[Cava (ada)|Cava]], [[Sulavesi (ada)|Sulavesi]], [[Kalimantan (ada)|Kalimantannıñ]] em de [[Yañı Gvineya (ada)|Yañı Gvineyanıñ]] bir qısımları, dünyanıñ eñ büyük ada devleti ve 1 904 569 kvadrat kilometrlik meydanlığı ile topraq büyükligi ceettinden 14-ünci memlekettir. İndoneziya, dünyada eñ yüksek ayatiyat çeşitliligi seviyelerinden birine saiptir ve memlekette müim em de keniş yabaniy tabiat meydanlığı da bar. Bu memleketniñ [[Papua Yañı Gvineya]], [[Şarqiy Timor]] ve [[Malayziya]] ile topraq sıñırları ve başqa yedi memleket ile, o cümleden [[Avstraliya]], [[Singapur]] ve [[Filippinler]], deñiz sıñırları da bar. -{''Homo erectus''}- ve -{''Homo sapiens''}--lerniñ qazımtıları ve büyük taş zamanlarında qurulğan abideler tarafından isbat etilip, [[İndoneziya adaları]], tarih evelsi zamanlardan berli meskün olğan. Ekinci biñyıllıqnıñ başlarında bu saa, halqara [[Ticaret|alış-veriş]] içün Şarqiy ve Cenübiy Asiyanı bağlağan yol çatışması olğan edi. Yüzyıllıqlar boyunca, uzun sürgen medeniy ve diniy tesirlerni kötergen tışqı tesirler, o cümleden [[induizm]], [[buddizm]], ve soñ [[islâm]], yerli cemiyetlerge alındı. Soñ Keşif zamanları devamında avropalı küçler, Baharat adaları olaraq belli olğan [[Moluk adaları|Moluk adalarındaki]] ticaret idare etmege tartıştı. [[Ekinci Cian cenki|Ekinci Cian cenkinden]] soñ İndoneziya özüniñ mustaqilligini ilân etmezden evel Felemenk müstemlekesi, üç buçuq yüzyıllıq devamında devam etti. Mustaqillikten berli, İndoneziya, demokratlaşuv ve çabik iqtisadiy ösüvniñ yanında, [[separatizm]], qabarcılıq, siyasiy qarışıqlıq ve tabiiy felâketler kibi, çoq zorluqnen oğraşa. Bugün bu memleket — bazı vilâyetleri keniş muhtariyetli olğan ve [[İndoneziyanıñ vilâyetleri|38 vilâyetten]] ibaret, saylanğan [[İndoneziyanıñ Halq Şura Meclisi|qanun çıqarıcı meclisinen]] bir prezidentli cumhuriyettir. 280 miliondan ziyade insanlar ile, İndoneziya, ealisi sayı ceettinden dördünci sırada yer ala ve dünyanıñ eñ büyük musulman ealisi ile memleketidir. İndonezlerniñ yarısından daa, dünyanıñ eñ çoq yaşağan adası olğan [[Cava (ada)|Cava]] adasında yaşay. Bundan başqa onıñ paytahtı, [[Cakarta]], dünyanıñ eñ yaşağan şeerlerinden biridir. İndoneziya cemiyeti, yüzlernen qavm ve til taqımından ibarettir — eñ balaban biri – [[cavalılar]]. Milliy kimlik, bir birleştirgen til ve din plüralizmi tarafından kösterilip, -{''Bhinneka Tunggal Ika''}- (“Çeşitlilikte birlik”) dep şiarnıñ altında birleştirile. Yañı sanayılaştırılğan bir memleket olıp, İndoneziyanıñ milliy iqtisadı, umumiy içkiy mahsulatqa köre cenüp-şarqiy Asiyada eñ büyüktir. Bütün dünya ve region meselelerine ortadaki küç olaraq bu memleketniñ emiyeti de bar, ve büyük çoq taraflı teşkilâtlarınıñ bir azası, o cümleden [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]], [[Yigirmilik Gruppası]], [[Bloklarğa qoşulmağanlar areketi]], [[Cenüp-Şarqiy Asiya Devletleri Birligi|-{ASEAN}-]] ve [[İslâm İşbirligi Teşkilâtı]]. == Söz asılı == ''-{Indonesia}-'' adı, adet üzre ‘Hint adaları’ degen ''-{Indos}-'' (-{Ἰνδός}-) ve ''-{nesos}-'' (-{νῆσος}-) yunan sözlerinden bir söz birikmesi olaraq añlatılır.<ref name="Tomascik">{{cite book|last1=Tomascik|first1=T.|last2=Mah|first2=A.J.|last3=Nontji|first3=A.|last4=Moosa|first4=M.K.|title=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=978-962-593-078-7}}</ref> Bu ıstılah, dahi mustaqil İndoneziya tizilmeden ögüne 19-ncı asırda doğdı. 1850 senesi ingliz [[qavmşınas]] (etnolog) olğan -{George Windsor Earl}-, “Hint adaları ya [[Malay adaları|Malay adalarınıñ]]” ealisi içün ''-{Indunesians}-'' ve onıñ saylağan ıstılahı olğan ''-{Malayunesians}-'' ıstılahlarını teklif etti.<ref name="Earl">{{cite journal|last=Earl|first=G.W.|title=On the Leading Characteristics of the Papuan, Australian, and Malayu-Polynesian Nations|journal=The Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|editor-last=Logan|editor-first=J.R.|volume=IV|year=1850|pages=71, 254, 277-278|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283376|via=Internet Archive|access-date=5 October 2006}}</ref><ref name="Pranata">{{cite web|url=https://nationalgeographic.grid.id/read/134107988/berkat-soewardi-nama-indonesia-bermula-di-den-haag-sejak-1918|title=Thanks to Soewardi, the Name 'Indonesia' Originated in The Hague in 1918|publisher=National Geographic Indonesia|language=id|last1=Pranata|first1=G.|date=20 June 2024|access-date=27 November 2025|archive-date=20 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620114215/https://nationalgeographic.grid.id/read/134107988/berkat-soewardi-nama-indonesia-bermula-di-den-haag-sejak-1918?page=all|url-status=live}}</ref> Aynı publikatsiyada, -{James Richardson Logan}-, ''Hint adaları'' içün coğrafiy bir ıstılah olaraq ''-{Indonesia}-'' ıstılahını qullandı.<ref>{{cite journal|url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/96568|last=Logan|first=J.R.|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850|volume=4|pages=252–347|access-date=6 June 2026}}</ref><ref name="Earl" /> Felemenk akademikleri, Şarqiy İndistan aqqında yazğanda, ''-{Indonesia}-'' ıstılahını alıp yazmağa istemedi. Olar ''Malay adaları'' ({{Lang-nl|Maleische Archipel}}), ''[[Felemenk Şarqiy İndistan]]'' ({{Lang-nl|Nederlandsch Oost Indië}}), belli olğan ''-{Indië}-'', ''Şarq'' ({{Lang-nl|de Oost}}) ve ''Insulinde'' ıstılahlarını sayladı.<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|journal=Journal of the American Oriental Society|first=J.M.|last=van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186}}</ref> == Resimler == <center><gallery widths="180px" heights="120px" perrow="3" caption="İndoneziya"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|Orta Cakartadaki İndoneziya Milliy Müzeyi File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], İndoneziyanıñ eñ yüksek ofis binası File:Central Jakarta.JPG|Tamrin caddesi, Orta Cakartada bulunğan baş caddesi File:Gambir Station Platform.jpg|Orta Cakartadaki Gambir stantsiyasında bulunğan bir poyezd File:BungKarno-indonoob.JPG|[[Bung Karno adına stadionı]] 100 000 seyirci qabul ete bile File:Indonesia 2002 CIA map.png|İndoneziyanıñ haritası File:Indonesia provinces english.png|İndoneziyanıñ vilayetleri File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, Cokyakarta şeerinde bulunğan eñ meşur soqaq Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus degen Cogyakarta şeerinde çalışqan çabik bir naqliye File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06 </gallery></center> {{commons|Indonesia}} {{İndoneziyanıñ illeri}} {{Asiya}} [[Kategoriya:İndoneziya| ]] 3zc9dfj3orugvpwc4eglh8uv6tgskja Bilıy Kolodâz 0 16974 244452 241157 2026-06-27T11:35:17Z Spokiyny 35104 /* */ 244452 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = qasaba |qırımtatar adı = Bilıy Kolodâz |original adı = ''ukr.'' Білий Колодязь |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |lat_deg =50 |lat_min =12 |lat_sec =12 |lon_deg =37 |lon_min =06 |lon_sec =16 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Harkiv vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = 1760 |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = 2024 |meydanlıq = 15,6 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 4 330 |cedvelge aluv senesi = 2001 |eali sıqlığı = 277,56 |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 5741 |poçta indeksi = 62540 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Bilıy Kolodâz''' ({{Lang-uk|Білий Колодязь}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Harkiv vilâyeti]]nde bir [[qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 300 kişi ([https://suspilne.media/kharkiv/952589-patrulnij-oleksij-harkivskij-pro-evakuaciu-ponad-tisaci-ludej-vovcansk-ta-comu-sluzit-u-prifrontovij-gromadi/ 2025]). Bilıy Kolodâz starostalıq okrugınıñ merkezi. == Adı == Qasabanıñ bulğan yerleri (Vovçansk dacaları dep atala), evvelden Harkiv polkunıñ Vovçansk sotnasi qozakları tarafından qullanılğan edi. Bu yerde olarnıñ mal-hayvan qışlaq ve qışlaq-hutorları bulğan. Qasaba aqqında ilk yazılı hatırlatma 1761 senesine ait<ref>Історико-статистичний опис Харківської єпархії, від. 4, стор 297, 298 (рос.)</ref>. O yılğa dair yer tasvirinde aytılğanına köre, 1760 senesinden başlap bu yerde tekrar yerleşme başlanğan ve Bilıy Kolodâz slobodası teşkil etilgen. O vaqıtta slobodada 30 ev bar edi. Sloboda şahsiy mülk sifatında edi. Ahalisi tez artqan: on yıl soñra burada 452 kişi yaşay edi, 1790 senesinde ise 1647 kişi bar edi. == Zamana == 2000 senesinde, on yılğa yaqın iqtisadiy tüşüşten soñ, iqtisadiyat birinci kere ösüşke başladı. Buñıñ sebebi asılında grivnanıñ devalvatsiyası edi, o vaqıtta dollarğa qarşı 5,5 seviyesine tüşti. 2004 senesinde İÇÜ ösüşi rekord seviyesine — 13 % çıqtı. Ukraina iqtisadiyatı ne evel, ne de soñ bu qadar tez ösmedi. Küzde pensiyalar ve başqa sosyal tolemeler keskin şekilde arttırıldı. 2001 senesi yanvar ayında ısıtma şebekeleri bozuldı (resmiy şekilde fevquladde vaziyet dep tanıldı). Ukraina Nazirler Kabineti qaza neticelerini yoq etmek içün 660 min grivna ayırdı. 2001 senesi sayımına köre ahali sayısı 4 330 kişi edi. 2009 senesinde şeker zavodında yañı idare peyda oldı. Zavod yañı ad aldı — “Meseuliyeti çeñlenmiş cemiyet «Aq Kolodazь Kendi İşletmesi»” ve yañı inkişaf yoluna çıqtı. Bir yıl içinde şirket şeker istehsalını arttırdı, avadanlıqnıñ modernizatsiyası sayesinde istehsal masraflarını ve logistik harcını tüşürdi (zavod öz mahsulat deposına ve demiryol hızmetlerine saiptir), çiymaterial qiymetini de azayttı. 2013 senesi 1 yanvarğa köre ahali sayısı 3 988 kişi edi. Aynı yıl yazında Vovçansk rayon şurasınıñ qararı ileBilıy Kolodâz orta mektebi (I–III basamaqlar) oquv-tarbiy kompleksine reorganizatsiya etildi, mektepte anaokul açıldı. 2014 senesi baharında TOV «SP “Bilıy Kolodâz”» şirketine yañı investor — Harkiv oblast şurası deputatı Viktor Zverev kirdi. Zavod avadanlıqlarıñ modernizatsiyası başlatıldı (soñki kere 2005 senesinde yapılğan edi). İşletmeniñ qayta canlanması ile qasaba hayatı canlandı, yüzlerce yerli ahali iş aldı, qasaba şurasınıñ hazinesi de toluvlandı. Şirket idaresi ve investor qasaba şurasına sosyal-iqtisadiy inkişaf planlarını hayata keçirmekte yardım ettiler. Şirketniñ destekleri ile qasabade bir qaç kütleviy medeniy tedbirler keçirildi. 2015 senesi 21 dekabr tarihli qasaba başqanınıñ emirine binaen, Ukrainada kommunistik ve milliy-sosialistik (natsist) totalitar rejimleriniñ qınavı ve onların simvolikasınıñ propaganda etilmesiniñ yasaqlanması haqqında qanunğa köre, 2016 senesinde qasabade bir qaç sokaq ve küçük sokaq adları deñiştirildi. Mesela, Sovet sokaqı — Verhnya, Kirov sokaqı — İvanivska; Lenin küçük sokaqı — Sonya, Vatutin sokaqı — Gruşevskiy küçük sokaqı; merkeziy sokaq — Ukraina Qahramanları adını aldı. 2016 senesi aprel ayında, Çornobıl faciasınıñ Hatıra Beynelqalqara künü şerefine, medeniyet eviniñ yanında parkta Çornobıl AES qazasınıñ neticelerini yoq etken iştirakçılara hatıra işaretiniñ açılış merasimi keçirildi. Bu işaret aynı yıl yıqtırılğan V. İ. Lenin abidesiniñ yerinde qoyuldı. 2017 senesinde bir qaç ay içinde yañı elevator quruldı ve işke başladı. Onıñ saqlama hacmi 110 min tonna edi, zamanaşay temizleme ve qurıtma avadanlıqları ile donatıldı. Avrupa istehsalcileriniñ en zamanaşay avadanlıqları, tam avtomatizatsiya, qulay yerleşim ve transport bağlantısı işletmeniñ açılışından başlap toluvlanmasını mümkün qıldı. Yañı elevator Vovçansk rayonındaki hususiy fermerlerge öz tahıllarını qulay fiyatlar ve zamanaşay hızmet standartları ile satmağa imkân berdi. 2020 senesi 12 iyunında, Ukraina Nazirler Kabinetiniñ qararına binaen, Harkiv vilâyetinda territoriyal cemaatlerniñ merkezleri ve hudutları belgilendi. 19 iyulda, administrativ-territoriyal reforma neticesinde eski Vovçansk rayonu lağv etildi ve qasaba yañıdan qurulğan Vovçansk şeer territoriyal cemaatine (Çuguyiv rayonu) qoşuldı. 2024 senesi 26 yanvarında yürürlüge kirgen Ukrainada administrativ-territoriyal tuzum meseleleriniñ halli haqqında qanunğa köre, “şeer tipli qasaba” statusına saip bütün yerleşim yerleri avtomatik şekilde qasaba statusını aldı. Neticede, Bilıy Kolodâz Harkiv vilâyetindaki 59 qasabaden biri olaraq yañı status aldı. [[Kategoriya:Harkiv vilâyetindeki qasabalar]] 09ffuhanlokwxvnzk4xdm7rdga7qcot Bilıtske 0 17790 244422 241473 2026-06-26T18:59:11Z Spokiyny 35104 /* */ 244422 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Bilıtske |original adı = ''ukr.'' Білицьке |memleket = Ukraina |tuğra = Belick_coa.gif |bayraq = Флаг_Белицкого.jpg |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =48 |lat_min =24 |lat_sec =23 |lon_deg =37 |lon_min =11 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Donetsk vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = 1909 |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = 1966 |meydanlıq = 2,05 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 8 691 |cedvelge aluv senesi = 2013 |eali sıqlığı = 4239 |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 6277 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 85043-85047 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = Bilytske |sayt = |sayt tili = }} '''Bilıtske''' ({{Lang-uk|Білицьке}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Donetsk vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. Ealisiniñ sayısı 129 kişi. == Bağlantılar == * http://belitskoe.at.ua/ — şeer saytı {{Donetsk vilâyetindeki şeerler}} [[Kategoriya:Donetsk vilâyetindeki şeerler]] bcyh13aruh2dcspq29thc5xdvd31fy7 Svâtogorivka 0 18526 244423 222353 2026-06-26T19:32:28Z Spokiyny 35104 /* */ 244423 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = qasaba |qırımtatar adı = Svâtogorivka |original adı = ''ukr.'' Святогорівка |memleket = Ukraina |tuğra = Герб смт. Святогорівка.JPG |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =48 |lat_min =28 |lat_sec =51 |lon_deg =37 |lon_min =01 |lon_sec =48 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Donetsk vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = 2024 |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 1 963 |cedvelge aluv senesi = 2011 |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 6277 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 85020-85021 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Svâtogorivka''' ({{Lang-uk|Святогорівка}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Donetsk vilâyeti]]nde bir [[qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 163 kişi (2025).<ref>https://www.ukr.net/news/details/donetsk/113788073.html</ref> [[Kategoriya:Donetsk vilâyetindeki qasabalar]] 2yihp3it39wk0s7ajd1u81ht2v4u8yt Vörün 0 18576 244438 233409 2026-06-27T03:36:08Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Latin characters in Вор[o]н to Cyrillic 244438 wikitext text/x-wiki {{MY-Qırım |tip = köy |qırımtatar adı = Vörün |original adı = ''ukr.'' Ворон<br/>''rus.'' Ворон |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg=44 |lat_min=53 |lat_sec=31 |lon_deg=34 |lon_min=49 |lon_sec=07 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritası = |region2 haritası = |region1 türü = Region |region1 = Qırım |cedvelde region1 adı = |region2 türü = Şeer şurası |region2 = Sudaq şeer şurası |cedvelde region2 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 202 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380-6566 |poçta indeksi = (2)98030 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = Vörün, Sudak |sayt = }} '''Vörün''' ({{lang-uk|Ворон}}, {{lang-ru|Ворон}}) – [[Qırım]]nıñ [[Sudaq şeer şurası]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 202 kişi. == Atıflar == <references/> {{Sudaq regionı}} [[Kategoriya:Sudaq regionındaki meskün yerler]] [[Kategoriya:Qırımdaki köyler]] 01hssr1ykivpuqp25a4bwbqk9kdutkm Ust-Koksa rayonı 0 26841 244444 234337 2026-06-27T03:38:01Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Latin characters in К[ö]к to Cyrillic 244444 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem |Renk = {{Renk|Rusiye}} |Qırımtatar adı = Ust-Koksa rayonı |Original adı = Кӧк-Суу Оозы аймак<br>Усть-Коксинский район |Tuğra = |Bayraq = |Memleket = [[Rusiye]] |Gimn = |Status = rayon |İçinde olğan memuriy birlem = |İçki bölünüv = |Merkez = [[Ust-Koksa]] |Eñ balaban şeerler = |Peyda olğan tarihı = |Reber = |Название главы = |Reber2 = |Название главы2 = |ĞSİK = |ĞSİK senesi = |ĞSİK sırası = |Can başına ĞSİK = |Can başına ĞSİK sırası = |Til = |Tiller = |Eali = |Cedvelge aluv senesi = |Eali sıqlığı = |Milliy terkip = |Diniy terkip = |Meydanlıq = 12951,86 |Процент от площади = |Meydanlıq sırası = |Harita = Location Ust-Koksinsky District Altai Republic.svg |Saat quşağı = |Qısqartma = |ISO = |FIPS = |Telefon kodu = +7 38848 |Poçta indeksleri = |İnternet domeni = |Avtomiobil nomerası kodu = |Sayt = http://www.altay-ust-koksa.ru/ |İzaat = }} '''Ust-Koksa rayonı''' ({{lang-alt|Кӧк-Суу Оозы аймак}}, {{lang-ru|Усть-Коксинский район}}) - [[Rusiye]]niñ [[Altay Cumhuriyeti]]nde bir rayondır. == Eali == {{Eali|Усть-Коксинский район|Оформление=standard | Регион=RUS-ALI}} {{Eali|Усть-Коксинский район|график|Регион=RUS-ALI}} == Meskün yerleri == * [[Abay (Altay Cumhuriyeti)|Abay]] * [[Aq Qobı]] * [[Amur (Altay Cumhuriyeti)|Amur]] * [[Aq Saz (Altay Cumhuriyeti)|Aq Saz]] * [[Baştala]] * [[Berözovka (Altay Cumhuriyeti)|Berözovka]] * [[Verh-Uymon]] * [[Vlasyevo (Altay Cumhuriyeti)|Vlasyevo]] * [[Gagarka (Altay Cumhuriyeti)|Gagarka]] * [[Gorbunovo (Altay Cumhuriyeti)|Gorbunovo]] * [[Zamulta]] * [[Kaytanak (köy)|Kaytanak]] * [[Qarağay (Altay Cumhuriyeti)|Qarağay]] * [[Kastahta (köy)|Kastahta]] * [[Katanda]] * [[Krasnoyarka (Amurskoye)]] * [[Krasnoyarka (Ust-Koksinskoye)]] * [[Kurdüm (Altay Cumhuriyeti)|Kurdüm]] * [[Kurunda]] * [[Kuçerla (qasaba)|Kuçerla]] * [[Maralovodka]] * [[Maralnik-1]] * [[Maralnik-2]] * [[Margala (köy)|Margala]] * [[Multa (köy)|Multa]] * [[Nijniy Uymon]] * [[Ognövka (Altay Cumhuriyeti)|Ognövka]] * [[Oktâbrskoye (Altay Cumhuriyeti)|Oktâbrskoye]] * [[Polevodka (Altay Cumhuriyeti)|Polevodka]] * [[Sahsabay]] * [[Siniy Yar]] * [[Souzar]] * [[Sugaş (köy)|Sugaş]] * [[Talda (Ust-Koksa rayonı)|Talda]] * [[Terekta]] * [[Tihonkaya]] * [[Tügurük (qasaba)|Tügurük]] * [[Tüngur (köy)|Tüngur]] * [[Ulujay (qasaba)|Ulujay]] * [[Ust-Koksa]] * [[Çendek (köy)|Çendek]] * [[Yustik (köy)|Yustik]] == İhtar == {{reflist|2}} {{Ust-Koksa rayonı}} {{Altay Cumhuriyeti}} [[Kategoriya:Ust-Koksa rayonı]] p4ieaj0zqclk11045d6u2zmlvzvswal Veciye Qaşqa 0 30379 244437 160365 2026-06-27T03:35:24Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in Vec[і]ye to Latin 244437 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Veciye Qaşqa''' (1935 oraq ayınıñ 1, [[Üsküt]] - 2017 qasım ayınıñ 23, [[Aqmescit]]) - [[Qırımtatar milliy areketi]]niñ veteranı. Veciye hanım - Mustafa Cemilevnen beraber, Vatanğa qaytuv oğrunda qırımtatar milliy areketiniñ timsallerinden biri. == Tercimeiyal == 1935 senesi oraq ayınıñ 1-inde, [[Üsküt]] köyünde doğğan. 1944 senesi on yaşındaki qız olıp bütün qırımtatar halqınen beraber [[Qırımtatar sürgünligi|sürgünlikke]] oğrağan. Ömür arqadaşı Bekirnen beraber Veciye hanım, 1950 seneleri milliy areketke qoşulğan. Ailesi o vaqıt [[Özbekistan]]nıñ [[Orta Çırçıq rayonı]]nda yaşay edi. Milliy arekette iştirak etken yılları içinde Veciye Qaşqa, [[Mustafa Cemilev]]niñ ve diger qırımtatar erbaplarınıñ safdaşı olıp da, [[Petro Grıgorenko]], [[Andrey Saharov]]nen (aynı o, oña evine qaytmağa yardım etken edi) ve başqa sovet dissidentlerinen de bağ tutqan edi. 1969 senesi Qaşqa ailesi (aqayı, beş oğlu ve qızı), Qırımnıñ [[Qarasuvbazar rayonı]]ndaki [[Cemrik]] köyüne köçip kele. 1973 senesi aralıq ayında aile, aynı bölgesinde [[Üçköz]] köyünde bir ev gizliden satın aldı. Veciye Qaşqanıñ ömür arqadaşı Bekir ağa 2012 senesi keçindi, Veciye hanım özü ise Üçközde yaşay edi. {{DEFAULTSORT:Qaşqa, Veciye}} [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi iştirakçileri]] [[Kategoriya:1935 senesinde doğğanlar]] miwk7d8xkjfpx2kfup8qenfjugkegw8 Hans Kristian Andersen 0 30395 244441 212155 2026-06-27T03:36:59Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in Kr[і]st[і]an to Latin 244441 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Hans Kristian Andersen''' ({{lang-da|Hans Christian Andersen}}; {{IPA|[ˈhanˀs ˈkʁæsdjan ˈɑnɐsn̩]}}; 1805 çeçek ayınıñ 2, [[Odense]] — 1875 arman ayınıñ 4, [[Kopenhagen]]) - danimarkalı yazıcı, masalcı, dünyaca meşur “Qalay askerçik”, “Titis papiyçik”, “Qar qıraliçesi”, “Düymçıq”, “Qızçıq sernikler ile”, “Aqiqiy şahzade” ve dig. masallarnıñ müellifi. Andersenniñ masalları 150-den ziyade dünya tiline tercime etilgen, olar bir çoq ekranlaştıruv, multfilm, teatr sanalaştıruvı, baletlerniñ esası olğan. == Ayat tasviri == === Balalıq === [[Fayl:HansChristianAndersen_House.jpg|left|thumb|150x150px|Ödensteki evi, Bangsboder ve Gans Yensen 43 (danca -{Hans Jensen Stræde}-) soqaqlarınıñ köşesinde. Anda vaftiz etilüvi yazısına binayen Hans Kristian Andersen doğdı. Şimdi anda onıñ müzeyidir.]] [[Fayl:Denmark-odense-hans_christian_andersen-childhood_home.jpg|right|thumb|150x150px|Fin adasındaki Munkemol (danca -{Munkemøllestræde}-) soqağında ev. Anda Hans Kristian 14 yaşına qadar yaşağan.]] Hans Kristian Andersen [[Danimarka]]nıñ [[Fün adası|Fün adasındaki]] [[Odense|Odens]] şeerinde doğdı. Onıñ babası Hans Andersen  (1782—1816), fuqare bir tikici, anası Anna Mari Andersdatter (1775—1833), çamaşır yuvucı edi (fuqare qorantasından olğanı içün, balalıqta tilenmege mecbur oldı, o, fuqareler mezarlığında defin etilgen edi). == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Andersen, Hans Kristian}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Danimarka adamları]] p9hepoti9cpot83vfqef8djyv97rvi0 Ovidiy 0 30600 244447 174675 2026-06-27T03:38:55Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in [І]X to Latin 244447 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Publiy Ovidiy Nazon''' ({{lang-la|Publius Ovidius Naso}}; milâttan evel 43 s. mart 20, [[Sulmona]], bugünki İtaliya — milâttan soñ 17 s., [[Tomis]], bugünki [[Romaniya]]) — [[Qadimiy Roma|Roma]] edebiyatı «altın devriniñ» şairlerinden soñkisi. Ovidiyniñ eserleri, em keç Avropa orta asır, em de zemaneviy edebiyatqa pek tesir etti. == Galeri == <gallery> Fayl:Publius_Ovidius_Naso.jpg|Publiy Ovidiy Nazon, Anton van Vernerniñ resmi Fayl:Ion_Theodorescu-Sion_-_Ovidiu_in_exil.jpg|Ovidiy sürgünlukte, İon Teodereskunıñ resmi Fayl:Eugène_Delacroix_-_Ovide_chez_les_Scythes_(1862).jpg|Ovidiy, şiirler arasında, Ejen Delakruanıñ resmi Fayl:Ovid Ars Amatoria 1644 - retouched.jpg|«Ars amatoria» («Sevgi ilmi») neşiri 1644 s., Frankfurt Fayl:Ex_P._Ovidii_Nasonis_Metamorphoseon_libris_XV.tif|Metamorphoses, 1643 s. </gallery> == Bağlantılar == * Овідій Насон // Українська мала енциклопедія : 16 кн : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1962. — Т. 5, кн. IX : Літери На — Ол. — С. 1182. — 1000 екз. * Овідій, Публій Овідій Назон // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 276. — <nowiki>ISBN 966-692-744-6</nowiki>. * [https://soundcloud.com/user-656433696/ovid-elegy-x-from-book-iii-of-sad-elegies-in-ukrainian-ovdy-elegya-xiii Овідій. Елегія Х з Книги ІІІ «Сумних елегій». Переклад Г. Кочура. Читає В. Білоцерківський (аудіофайл)] * [https://soundcloud.com/user-656433696/ovdy-publy-nazon-lyubovna-elegya-1 Овідій. Елегія І з Книги І «Любовних елегій». Переклад Г. Кочура. Читає В. Білоцерківський (аудіофайл)] * [https://soundcloud.com/user-656433696/ovid-elegy-ix-from-book-i-of-love-elegies-in-ukrainian-ovdy-elegya-ixi Овідій. Елегія IX з Книги І «Любовних елегій». Переклад Г. Кочура. Читає В. Білоцерківський (аудіофайл)] [[Kategoriya:Mart 20 künü doğğanlar]] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şairler]] [[Kategoriya:Qadimiy Roma adamları]] 0ezrsjipblhtqallhkxz8yfgve3pxvl Orman 0 30763 244446 219165 2026-06-27T03:38:46Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in [І]V to Latin 244446 wikitext text/x-wiki '''Orman''' — [[terek]]lerden ibaret olğan [[ösümlik örtüsi]] olğan yer. Ormanlarda [[terek]] ve [[çalı]]lar, [[ayvan]]lar, [[mikrouzviyet]], ayrıca bir-birine ve [[etraftaki müitke]] tesir etken tabiatnıñ başqa obyektlerini rastketirmek mümkün.<ref>Лісовий кодекс України (ст.&nbsp;&nbsp;3) м.&nbsp;Київ, 21 січня 1994 року N 3852-XII</ref> [[Fayl:Гори_в_околицях_Драгобрату.jpg|alt=|thumb|240x240px|[[Dragobrat (dağ)|Dragobrat]] dağı civarlarında Karpatlar ormanları]] Ormanlar [[dünya]]nıñ üstün olğan [[ekosistema|ekosisteması]]dır. Olar dünya [[biosfera]]sınıñ 75 %-ni teşkil ete. Ormanlar içinde seyyaremizdeki ösümlikler kütlesiniñ 80% saqlana. == Ukraina ormanları == Ukraina ormanları — 10 million gektardan ziyade bir meydanlıqnı qaplay; memleket topraqlarınıñ 17,2 % ormanlıqtır. Eñ çoq orman — [[Ukrain Karpatları|Ukrain Karpatlarında]] (32 %). Ukrainanıñ tüzlüklerinde ormanlarnıñ sayısı tabiiy olaraq şimalden cenüpke doğru siyrekleşip bara. Ormanlarda yaş ve orta yaş [[çam]], [[narat]], [[bik]], [[emen]] terekleri ziyade ösmekte. Olar ormanlarnıñ 90 %-ni teşkil ete. Ukraina ormanlarınıñ yarısı suniy şekilde östürilgen olaraq mahsus baquvğa muhtacdır<ref>{{Cite web|url=http://ypef.eu/forest_ua_ua|title=Загальна характеристика та типи лісів — Україна|accessdate=15 квітень 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110830024226/http://ypef.eu/forest_ua_ua|archivedate=30 серпень 2011}}</ref>. == İhtarlar == {{Reflist}} == Edebiyat == # Букові ліси Подільської височини / В. І. Мельник, О. М. Корінько ; Нац. ботан. сад ім. М. М. Гришка НАН України, Кабінет міністрів України, Нац. аграр. ун-т. - К. : Фітосоціоцентр, 2005. - 152 с.: табл., рис. - Бібліогр.: с. 125-140. - ISBN 966-306-059-1 # Дендрологія: підручник, видання друге зі змінами та доповненнями / Заячук В. Я. – Львів: Сполом. – 2014. – 676 с. # Екологічне лісознавство : навч. посіб. для студентів ВНЗ / Плугатар Ю. В. [та ін.]. - Херсон : Грінь Д. С., 2014. - 246 с. : рис., табл. - Бібліогр.: с. 243-246. - 300 прим. - ISBN 978-617-7243-58-7 # Екологічні основи перетворюючого впливу лісової рослинності на степове середовище / Ю. І. Грицан ; Дніпропетровський держ. ун-т. - Д. : Ви-во Дніпропетровського ун-ту, 2000. - 294 с. - ISBN 966-551-045-2 # ''Жолкевський П. Ф.'' Економіко-екологічна оцінка лісових ресурсів / Науковий вісник, 2004, випуск 14.5, с. 277—283. # Заплавні ліси України / В. П. Ткач ; Укр. НДІ ліс. госп-ва та агролісомеліорації ім. Г. М. Висоцького. - Х. : Право, 1999. - 368 с.: іл. - ISBN 966-7146-24-3 # Зелена книга України. Ліси / Ю. Р. Шеляг-Сосонко [та ін.] ; ред. Ю. Р. Шеляг-Сосонко ; Нац. акад. наук України, Ін-т ботаніки ім. М. Г. Холодного. - К. : Наукова думка, 2002. - 254 с.: рис. - (Проект "Наукова книга"). - Бібліогр.: с. 248-254. - ISBN 966-00-0776-0 # Із лісів Криму / Ю. В. Плугатар ; Держ. ком. ліс. госп-ва України, НАН України, Укр. НДІ ліс. госп-ва й агролісомеліорації ім. Г. М. Висоцького, Крим. гірсько-лісова наук.-дослід. станція. - Х. : Новое слово, 2008. - 462 с.: іл. - Бібліогр.: с. 446-460. - ISBN 978-966-2046-23-6 # Ліси Українських Карпат: особливості росту, біологічна та енергетична продуктивність : монографія / Р. Д. Василишин ; за наук. ред. Лакиди П. І. — Київ : Компринт, 2016. — 417 с. : іл., табл., портр. ; 22 см. — Бібліогр.: с. 385—415 (481 назва). — 100 пр. — ISBN 978-966-929-295-7 # Лісівництво : підручник / В. Є. Свириденко [та ін.] ; ред. В. Є. Свириденко ; Кабінет Міністрів України, Національний аграрний ун-т. - К. : Арістей, 2004. - 544 с.: рис. - Бібліогр.: с. 538-543. - ISBN 966-8458-31-1 # Лісова екологія з основами лісовідновлення та лісорозведення : підручник / І. М. Коваленко. - Суми : Університетська книга, 2018. - 239 с. : рис., табл. - Бібліогр.: с. 233-239. - 300 прим. - ISBN 978-966-680-850-2 # Лісова кваліметрія : монографія / О. П. Рябоконь ; Укр. НДІ ліс. госп-ва та агролісомеліорації ім. Г. М. Висоцького. - Х. : Нове слово, 2010. - 542 с. : рис., табл. - Бібліогр.: с. 454-512. - 350 прим. - ISBN 978-966-2046-78-6 # Лісова політика : підручник / І. М. Синякевич ; Український держ. лісотехнічний ун-т. - Л. : ЗУКЦ, 2005. - 224 с. - Бібліогр.: с. 215-219. - ISBN 966-8445-21-X # Лісове насінництво : навч. посібник для студ. вищих. навч. закладів, які навч. за спец. "Лісове госп-во" та "Садово-паркове госп-во" / Ю. М. Дебринюк [и др.]. - Л. : Світ, 1998. - 432 с.: іл. - ISBN 5-7773-0320 # Лісовідновлення та лісорозведення в Україні / П. Г. Вакулюк, В. І. Самоплавський. - Х. : Прапор, 2006. - 383 с.: табл. - Бібліогр.: с. 380-381. - ISBN 966-8690-36-2 # Лісові культури : підручник для викладачів і студ. лісогосп. фак. вузів ІІІ-IV рівнів акредитації / М. І. Гордієнко [та ін]. - К. : Сільгоспосвіта, 1995. - 328 с. - ISBN 5-7987-0584-6 # Лісові культури рівнинної частини України / М. І. Гордієнко [та ін.] ; за ред. проф. М. І. Гордієнка. - К. : Урожай, 2007. - 678 с. : табл., рис. - 500 прим. - ISBN 966-05-0036-Х # Лісовпорядкування. Організація лісовирощування : навч. посібник для студ. вищ. навч. закладів / Є. І. Цурик ; Український держ. лісотехнічний ун-т. - Л. : УкрДЛТУ, 2004. - 336 с. - Бібліогр.: с. 320-323. - ISBN 5-7763-1274-4 # Лісокористування рекреаційне. Терміни та визначення понять [Текст]. - Чинний від 2009-01-01. - К. : Держспоживстандарт України, 2010. - III, 30 с. - (Національний стандарт України). # Менеджмент охоронних лісів України / Ю. Р. Шеляг-Сосонко [та ін.] ; ред. Ю. Р. Шеляг-Сосонко ; Державна служба заповідної справи Мінекоресурсів України, Всеукраїнський комітет підтримки Програми ООН. - К. : [б.в.], 2003. - 300 с. - Бібліогр.: с. 293-298. - ISBN 966-306-039-8 # Нариси з історії лісів України / П. Г. Вакулюк. - Фастів : Поліфаст, 2000. - 624 с. - ISBN 966-95514-8-X # Основи відновлення функціональної суті карпатських лісів / М. А. Голубець ; Ін-т екології Карпат НАН України. - Львів : Манускрипт, 2016. - 143 с. : рис., табл. - Бібліогр.: с. 134-141. - 800 прим. - ISBN 978-966-2400-49-6 # Охорона навколишнього середовища в лісопромисловому комплексі : навч. посібник / С. О. Апостолюк [та ін.] ; Науково-методичний центр вищої освіти, Український держ. лісотехнічний ун-т. - Л. : Афіша, 2001. - 200 с.: рис. - Бібліогр.: с. 191-192. - ISBN 966-7760-57-X # Охорона лісів від пожеж : (навч. посіб.) / Поліщук Олександр Петрович ; Держ. агентство ліс. ресурсів України, Укр. центр підготов., перепідготов. та підвищ. кваліфікації кадрів ліс. госп-ва "Укрцентркадриліс". - Боярка : Рута, 2012. - 101 с. : рис., табл. - Бібліогр.: с. 101. - ISBN 978-617-581-115-3 # Природні ліси Українських Карпат = Natural forests of Ukrainian Carpathians / [У. Гребенер та ін. ; ред.: А. Смалійчук, У. Гребенер ; фот.: М. Богомаз та ін.] ; Фонд Міхаеля Зуккова, Всесвіт. фонд природи. - Львів : Карти і атласи, 2018. - 102, [1] с. : фот. # Природоохоронні засади транспортного освоєння гірських лісових територій : монографія / О. А. Стиранівський, Ю. О. Стиранівський ; Нац. лісотехн. ун-т України. - Л. : Галицька видавнича спілка : РВВ Нац. лісотехн. ун-ту України, 2010. - 208, [12] с. : табл., рис. - Бібліогр.: с. 167-181. - 500 прим. - ISBN 978-966-1633-24-6 # Рослинність УРСР. Ліси / Відпов. ред. Є. М. Брадіс. - Київ, Наукова думка, 1971. - 460 с. ([http://ashipunov.info/shipunov/school/books/rastit_ussr_lesa_1971.djvu djvu-файл] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200809051145/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/rastit_ussr_lesa_1971.djvu |date=2020-08-09 }}) # Типологічна різноманітність лісів України: Зона широколистяних лісів / Б. Ф. Остапенко [та ін]. - Х. : [б.в.], 1998. - 127 с. - ISBN 966-7392-00-7 # Типологія лісу : навч. посіб. / Г. І. Васенков [та ін.]. - Житомир : Полісся, 2013. - 244 с. : рис., табл., кольор. іл. - Бібліогр.: с. 241-243. - 300 прим. - ISBN 978-966-655-679-3 # [[Українська енциклопедія лісівництва]]. В 2-х т. Т. 1. А&nbsp;— Л / Нац. акад. наук України, Наук. т-во ім. Шевченка, Держ. ком. лісового госп-ва України ; За ред. С.&nbsp;А.&nbsp;Генсірука.&nbsp;— Львів: НАНУ ; Наук. т-во ім. Шевченка, 1999.&nbsp;— 464 с. : iл.&nbsp;— ISBN 966-7155-14-5<ref>http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/vnanu_2008_9_9.pdf</ref> # [[Українська енциклопедія лісівництва]]. У 2-х т. Т. 2. М&nbsp;— Я / Нац. акад. наук України, Наук. т-во ім. Шевченка, Держ. ком. лісового госп-ва України ; за ред С.&nbsp;А.&nbsp;Генсірука .&nbsp;— Львів: НВФ «Українські технології», 2007.&nbsp;— 422 с.&nbsp;— ISBN 978-966-345-132-9 # Фітомаса лісів України / П. І. Лакида ; Національний аграрний ун-т. - Т. : Збруч, 2002. - 255 с.: іл. - Бібліогр.: с. 146-174. - ISBN 966-528-160-7 # {{ref-en}} ''Lund,&nbsp;H.'' Gyde (coord.) 2006. [http://home.comcast.net/~gyde/DEFpaper.htm Definitions of Forest, Deforestation, Afforestation, and Reforestation]. Gainesville, VA: Forest Information Services. # {{ref-en}} 2006-01-13, Sciencedaily: Deep-rooted Plants Have Much Greater Impact On Climate Than Experts Though. # {{ref-ru}} Лес. Биосфера. Человек / А. И. Кораблева [и др.] ; НАН Украины, Ин-т проблем природопользования и экологии, Днепропетр. гос. мед. акад., Ин-т мед. экологии. - Д. : Січ, 1998. - 93 с. - Библиогр.: с. 88-92. - ISBN 966-511-051-9 # {{ref-ru}} Лес и общество. Основы формирования общественного мнения : пособие для работников лесн. хоз-ва / МСОП - Всемирный Союз Охраны Природы. Представительство для стран СНГ. Европейская программа. - М. : ВНИИЦлесресурс, 2000. - 206 с.: рис. - ISBN 5-7564-0264-0 # {{ref-ru}} Лесные формации Крыма и их экологическая роль / А. Ф. Поляков, Ю. В. Плугатарь ; Гос. ком. лес. хоз-ва Украины, НАН Украины, Укр. НИИ лес. хоз-ва и агролесомелиорации им. Г. Н. Высоцкого, Крым. горно-лес. научно-исслед. станция. - Х. : Новое слово, 2009. - 406с.: рис., табл., [6 ]л. фот. - Библиогр.: с. 391-403. - ISBN 978-966-2046-70-0 # {{ref-ru}} Лесоцид в Украине / В. Е. Борейко ; Киев. эколого-культур. центр. - Київ : Логос, 2018. - 144 с. : ил. - (Серія "Охорона дикої природи" ; вип. 85). - Бібліогр. в кінці гл. - 300 прим. - ISBN 978-617-7446-63-6 # {{ref-ru}} Мировые лесные ресурсы по данным ФАО ООН. М., 2010. == Bağlantılar == * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/second_book/part2.pdf Ліс] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1960. — Т. 4, кн. VII : Літери Ле — Ме. — С. 849-850. — 1000 екз. * [http://www.naturalist.if.ua/?p=293 Букові праліси Карпат] (укр.) * [http://www.naturalist.if.ua/?cat=17 Підбірка публікацій про тропічні дощові ліси] (укр.) * [http://www.naturalist.if.ua/?p=2132 Каурієві помірні дощові ліси Нової Зеландії] (укр.) * [http://www.naturalist.if.ua/?p=164 Манґрові ліси] (укр.) <references /> [[Kategoriya:Ormanlar]] [[Kategoriya:Tabiat]] 3rs3u4vz1iv27shnbusvjbj4kj7ebvt Qırımtatar muzıkası 0 30768 244445 232721 2026-06-27T03:38:13Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Latin characters in Эд[i] to Cyrillic 244445 wikitext text/x-wiki [[File:WIKITONGUES- Neceadin speaking Crimean Tatar.webm|thumb|Qırımtatar dürkisi "Ay tek şatır"]] '''Qırımtatar muzıkası''' – qırımtatar halqınıñ muzıkasıdır. Onıñ taa Qırım hanlığı zamanlarında başlağan uzun bir inkişaf tarihı bar. == Folklor == Qırımtatarlarnıñ folklorı, türk halqları medeniyetiniñ yekâne bir dalı; bir qaç yır janrından, halq, klassik alet ve diniy muzıka janrlarından ibarettir. Qırımtatarlarnıñ yırları bir qaç janrnen taqdim etile; bazıları çöl regionlarına, digerleri ise dağ ve yalıboyu ragionlarına hastır. Olar bir ağızdan yırlanır. Faqat büyük bir gruppa tarafından unisonda ya da alet maiyetinde yırlansa, digerseslilik hususiyetleri peyda ola. Yırnıñ hususiyetine, alette çalınğan kiriş hastır. Yırlarnıñ maqam esası – diatoniktir. Hususiyetlerine köre çöl regionınıñ yırları daa da asketik ise, dağ ve yalıboyu regionlarınıñ yırları (türküleri) daa ziyade eyecannen süslendirilgendir. Qırımtatar muzıkasınıñ özüne has yır janrları şulardır: * Yır — çöl regionınıñ asketik yırları * Türkü — dağ ve yalıboyu regionlarınıñ yırları, çeşitlilik ve körünişinen, bazıda süslenüv ve vezni ile farq ete. * Destan — laqırdı metninen muzıkanıñ qısmı nevbetleşüvinde yaratılğan epik bir ikâye. Destanlarnı aşıqlar yırlarlar. * Taqmaq — reçitativli qısqa, çabik bir yırdır. * Beyit — Qırım çöllerinde yaşağanlarnıñ (noğay beyitleri) reçitativiniñ acviy ve mizahiy türüdir. * Çıñ — aslında evel azırlanmağan, musahibeli beyit ya da dörtlükler. Nağmesi qısqadır (8 taktlı), küçük diapazonlı, orta ve yavaş templidir. * Mane — Qırımnıñ dağ ve yalıboyu regionlarında tarqalğan, inkişaf etici lirik bir yırdır. Hor tarafından icra etilir ve bunen beraber horan kibi oynalır. * Maqam — süyita çizgili improvizatsiyalı vokal ve alet pyesasıdır. Qırımnıñ yalıboyu ve dağ regionlarında tarqalğan. Qırımtatarlarnıñ halq alet muzıkası böyle janrlarğa bölünir: * Toy merasimi avaları — toylarda çalınğan alet pyesalarıdır. «Taqsim» ve «Peşraf» —eñ meşur qaytavlı şekildir. Taqsim, solo kemane ile serbest tarzda, lâkin dos-doğru ve yahşı etip işlengen bir nağmenen icra etilir. Peşraf ise bütün aletler maiyetinde ya orta ya da çabik tezlikte çalınır. * Dolular — toylarda bütün taqım tarafından çalınğan qonuşma alet nağmeleri. * Ağır avalar — ağır oynalğan oyunlar. * Qaytarma — tez oynalğan oyunlar. * Çeşit oyun avaları — çeşit türlü oyun nağmeleri (horan oyunı, çoban oyunları içün). * Qonuşma ve eglence avaları — eglendirici nağmeler. Qırımtatarlarnıñ milliy çalğı aletleri: * Üfürilip çalınğan muzıka aletleri: zurna, tulup zurna, qaval; * Telli aletler: santır, saz, kemançe; * Urıp çalınğan aletler: davul, çubuq davul, dare, dümbelek. Qırımtatar diniy muzıkası tek ilâhi adlı bir janrınen taqdim etile. İlâhi – yuqarı ilâhnı şereflegen taqmaqçılar, kâin terkidünyacılar, missioner ve acılarnıñ yırlarıdır. İcra etüv hususiyetine köre ilâhi eki türlü ola: hor (unison) – ilâhi tevhidi; solo – ilâhi vaqfı. İlâhi tevhidler (arapça – Tañrınen ilâhiy birleşuv) büyük bir gruppa, em de ekseriyeti tarafından bağlama yırlanıla ya da «ğu hay» seslendirüv müitinde icra etile. İlâhi vaqıflarınıñ (arapça – Tañrı yolunda ilâhiy turuv ya da toqtav) tınış süslendiriciligi ağır olğanı içün solo yırlana. == Zenaat muzıka medeniyeti == [[Fayl:Enver Izmaylov.jpg|thumb|[[Enver İzmaylov]]]] [[Fayl:ESC2016 winner's press conference 04.jpg|thumb|[[Camala]] ]] 1920 ss. qırımtatar muzıkasınıñ Avropa medeniyetinen bütünleşip başlay. Qırımtatar zenaat bestekâr mektebiniñ temel qoyucısı, lk qırımtatar operası - «Çora Batır»nıñ ve qırımtatar halq yırları cıyıntığınıñ müellifi A. Refatov sayıla (1920 – 1938 ss.). Stalin repressiyalarınıñ tatbiqatçıları Refatovnı ölümge mahküm etti. Şuralar devrinde Refatovnıñ izdeşleri Qırımdan sürgün etilgen ve icadiy işini Tacikistanda devam etken [[İlyas Bahşış]] (1912 – 2000 ss.) ve [[Edem Nalbandov]] (1926 – 1999 ss.) olalar. 1990 ss. Şuralar Birligi dağılğan soñ qırımtatarlar tarihiy vatanına qaytıp, halq medeniyetini yañıdan tiklemege başlaylar. Bayağı vaqıt yekâne icadiy kollektiv olıp, qırımtatar medeniyetini zenaat seviyesinde saqlağan «[[Qaytarma (ansambl)|Qaytarma]]» adlı qırımtatar muzıka ansambli 1992 s. Qırım filarmoniyasına qayta. M. Halitova (bir qaç simfonik eserlerniñ müellifi) ve A. Qaramanov (Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ resmiy gimniniñ müellifi) kibi bestekârlar Qırımğa çalışmağa keleler. Zemaneviy bestekâr R. Ramazanovnıñ yaratıcılığında qırımtatar ve ukrain muzıka folklorınıñ zemaneviy yoramalarınıñ meraqlı nümüneleri taqdim etile. Caz yönelişiniñ hususiy bir üslübini - [[Enver İzmaylov]], mot muzıkanı ise - [[Camala]] inkişaf ettireler, alternativ muzıkanı [https://www.youtube.com/watch?v=RTynxMd6kk4&t=1965s Эді] taqdim ete. == Edebiyat == * Олєсницкий А. Песни крымских турок: Текст, ..дер. и музыка /Под ред. Вл. Гордлевского.&nbsp;— М., 1910; * Шерфединов Я. Песни и танцы крымских татар.&nbsp;— Симферополь; М., 1931; * Його ж. Звучит кайтарма&nbsp;— Янърай къайтарма.&nbsp;— Ташкент, 1979; * Квитка К. Избр. труды. В 2 т.&nbsp;— М., 1971.&nbsp;— Т. 1; * Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944): Био-библиогр. словарь / Гл. ред. и сост. Д.&nbsp;Урсу.&nbsp;— Симферополь, 1І99; * Антология крымской народной музыки / Упор. Алиев Ф.&nbsp;— Симферополь, 2001; * Керимова С. Страницы истории крымскотатарского довоенного театра и драматургии.&nbsp;— Симферополь, 2002; * її ж. Становлення і розвиток кримсько-татарського театру кінця Х0С&nbsp;— початку XX століття: Автореф. дис. …канд мис-ва.&nbsp;— К., 2004; * Къырымтатар халкъ. йырлары [Кримськотатарські народні пісні] / И.&nbsp;Бахшыш.&nbsp;— Симферополь, 2004; * Підлипська А. Народна хореографічна культура кримських татар: Автореф. дис. …канд. мист-ва.&nbsp;— К., 2005; * Пасхалов В. Музикальная структуру крымских песен // Песни Крыма / Собраны и записаны А. Кончевским.&nbsp;— М., 1929; * Налбандов 3. Бахт йылдызы: Хор зсерлери&nbsp;— Звезда счастья: Хоровые произведения.&nbsp;— Ташкент, 1985; * Вєлиджанов М. Къырымтатар халкъ йырларынынъ сёзлери акъкъында //Къырымтатар халкъ йырлары / Ил.&nbsp;Бахшыш, 3.&nbsp;Налбандов.&nbsp;— Акьмесджит, \ШЬ\ * Веліджанов М. Про слова кримськотатарських народних пісень // Кримськотатарські народні пісні / Іл.&nbsp;Бакшиш, Е.&nbsp;Налбандов.&nbsp;— Сімферополь, 1996]; * Гойдай М. Фольклор кримських татар // Під одним небом: Фольклор етносів України / Упоряд. Л.&nbsp;Вахніна.&nbsp;— К., 1996; * Гуменюк В. «Лісова пісня» в постановці кримськотатарських митців // СІЧ.&nbsp;— 2005.&nbsp;— №&nbsp;3; * Ковальська В. "Український театр в Криму на зламі XIX—XX&nbsp;ст. // Українознавство.&nbsp;— 2005.&nbsp;— №&nbsp;4; * Гуменюк О. Особливості поетики кримськотатарської народної епічної оповіді «Чораабатир» // Ученые записки Таврического нац. ун-та им. В.&nbsp;И.&nbsp;Вернадского.&nbsp;— 2005.&nbsp;— Т. 18 (57).&nbsp;— №&nbsp;3: Филология; * ЇЇ ж. Жіноча любовна пісня в кримськотатарській фольклорній ліриці // НТЕ.&nbsp;— 2007.&nbsp;— №&nbsp;2; * ЇЇ ж. Чистих вод прозорий плин [Кримськотатарська народна пісня] // Крим. діалог.&nbsp;— 2006.&nbsp;— №&nbsp;37 (4 лис-топ.). == Menbalar == * {{УМЕ-2|603-606|О.&nbsp;Гуменюк, Г.&nbsp;Мамбетова|назва статті=[http://composer.ucoz.ua/publ/istorija/krimskotatarska_muzika/18-1-0-251 Кримськотатарська музика]}} [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] mn13kstjrz01ntxruxlhhl71d5sho8y Sergey Paracanov 0 48109 244436 214245 2026-06-27T03:34:40Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in Ğov[с]epi to Latin 244436 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Sergey İosifoviç Paracanov''' ({{lang-hy|Սարգիս Հովսեփի Փարաջանյան}}, Sarkis Ğovcepi Paracanân; {{lang-uk|Сергій Йосипович Параджанов}}; 1924 s. yanvar 9, [[Tiflis]] — 1990 s. iyül 20, [[Yerevan]]) — ermeni ve ukrain kinorejissörı. == Biografiya == 1924 senesi yanvarnıñ 9-inde Tiflis şeerinde doğdı. == Filmografiya == * 1958 — [[Pervıy paren]] * 1962 — [[Tsvetok na kamne]] * 1964 — [[Teni zabıtıh predkov]] * 1968 — [[Tsvet granata]] * 1989 — [[Aşik-Kerib]] == Atıflar == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Paracanov, Sergey}} [[Kategoriya:Ukraina adamları]] [[Kategoriya:Ermenistan adamları]] [[Kategoriya:Kino rejissörları]] n5rlm4rvqqqnb7oswn0yst45u8c5lqy İvanava 0 54108 244443 238061 2026-06-27T03:37:34Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Latin characters in Іван[o]в[e] to Cyrillic 244443 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = İvanava |original adı = ''bel.'' Іванава |memleket = Belarus |tuğra = Coat of arms of Janaŭ.svg |bayraq = Flag of Janaŭ.svg |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =8 |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =25 |lon_min =33 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = vilâyet |region1 = Brest vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = 1423 |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = 10 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 16 272 |cedvelge aluv senesi = 2023 |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = |telefon kodu = +375 1652 |poçta indeksi = 225800 |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = Ivanava, Belarus |sayt = http://ivanovo.brest-region.gov.by |sayt tili = }} '''İvanava''' ({{lang-be|Іванава}}, {{lang-ru|Иваново}}, {{lang-uk|Іванове}}) - [[Belarus]]ta, [[Brest vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[İvanava rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 16 272 kişi. [[Kategoriya:Brest vilâyetindeki şeerler]] m1xk6z3fpwpbgqxec5y5193ixnf6jip Qırımtatar milliy urbası 0 55651 244439 227910 2026-06-27T03:36:37Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in salt[а] to Latin 244439 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar milliy urbası''' — [[Qırımtatarlar|Qırımtatarları]] halq taqımıdır. &nbsp;Onıñ içinde tabiiy bez, el [[Sekimlik|tikme]], çeşit dekoratsiya ve ince mücevher işleri bar. Qırımtatarlarnıñ kostüminiñ müim bir hususiyeti - etraf ile harmoniyadır<ref name="cyberleninka">''Кадырова А. Я.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume Синтез традиций и современности в крымскотатарском костюме] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200629231922/https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume|date=29 червня 2020}} // Таврический научный обозреватель. 2016</ref>. == Qadın kostyumı == Qırımtatar qadınlarınıñ kostyumı bayram ve ev (er kün) terkibine bölünmekte. Nişanlı ya da merasim kostüminde, [[parça]], yırtıcı ve [[Oxamet|oksamit]] kibi paxtalar ola. Böyle kostüm adetince qol ve göğüs üzerinde tikme ile süslenir, küçük eşyalar ya da inciler qullanıla. Qadınlarnıñ er künki kostümleri adetince ucuz parçalardan yapılğan keñ-küreklik ve halat taqımlarından ibaret edi. Ev kostyumı küçük resimler ile süniledi. Kıyafetniñ üstünde paltarlar kiygen ediler. Başına beyaz bir saç, bazen de bir süslü bir bezege bağlanırdılar. Ellerniñ quçaqları [[Qol (geyimniñ tafsilâtı)|qolları]] tikilgen ⁇ elk'apik manjetlernen gizlenilgen edi. Kıyafet astında bir şerke ve pantolon kiyindi.<ref name="cyberleninka" /> Qırımtatar qadınlarınıñ başqa bir müim qısm qısm qısmı - yüzeq qurtası "salta markа". Bu paltonun qolları yelpazadan biraz aşağı. Onıñ üstünde "shal" sıcaq yünlük qoruğu taşıy ediler<ref name="cyberleninka" /> == Baş kiyimler == Qırımtatarlarnıñ eñ müim urbalarından biri, geometrik yaraştırılğan "marama" şalıdır. Çatırlar ağ ya da tereknen sızılğan edi. Maramnı evli qadınlar ya da yaş qadınlar taşıy edi. Genç qızlarnıñ başları "firlanta" ya da "şerbentti" şal ile örtülgen edi. Çulnıñ kenarlarında ince iplikten tikilgen örme bar edi. Ornament tek tekrarlanğan elementten ya da B şekilli kompozitsiyadan ibaret edi. Qırımtatar qadınlarnıñ baş kiyimleri "fes" şeklinde şekil alğanda, bütünletilgen konusnıñ alt qısmını teşkil ete. Bu, tikme ve para ile bezilgen küçük şapka. Yüzniñ boyu qadın qolınıñ dört parmağı olmalı, başında yahşı tutmalı. Fes balalıqtan berli taşıdı. == Ayaqqabılar == Qırımtatarlarnıñ ağaç sandalları "nalin" adlana ediler, olar yapon getasına oşağan ediler. Nalinilar tualetke, yuvma ve çölge çıqmaq içün kiyimler kiygen ediler. Çöllerde yüksek ağaç platforması bar edi. Qadınlarnıñ soyunması da yımşaq terinden yüzleri bozulğan ayaqqabılar ya da yımşatılğan [[Sapyan|sabınoñ]] çuvalları ile ibaret edi<ref name="cyberleninka" /> == Belge == Qırımtatar qadınlarınıñ bir müim hususiyeti "k'uшак'" kemeridir. O, belli bir simvolik manasını taşıy, qıznıñ içtimaiy statusını köstere. Belge bezetmek içün mücevherler çalışa; pleyka, em tam bir [[Filografnıñ|filigran]], em de metaldan yapılğan karbon ola bile. Belniñ merkeziy qısmı qovulğa qoyulmalı. Başqa bir aksesuar - göñül, V-keşelüklük ya da Gerdanlik. Bu, bir qaç sırağa qoyulğan paralardan ya da bir incirnen şekillendirilgen bir ağdan ibaret.<ref name="cyberleninka" /> == Notlar == ''Кадырова А. Я.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume Синтез традиций и современности в крымскотатарском костюме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629231922/https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume|date=29 червня 2020}} // Таврический научный обозреватель. 2016 [[Kategoriya:Urbası]] [[Kategoriya:Milliy urbası]] 53db6um5g5m3b0fbqz85kx0cuth2lb4 244440 244439 2026-06-27T03:36:43Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in mark[а] to Latin 244440 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar milliy urbası''' — [[Qırımtatarlar|Qırımtatarları]] halq taqımıdır. &nbsp;Onıñ içinde tabiiy bez, el [[Sekimlik|tikme]], çeşit dekoratsiya ve ince mücevher işleri bar. Qırımtatarlarnıñ kostüminiñ müim bir hususiyeti - etraf ile harmoniyadır<ref name="cyberleninka">''Кадырова А. Я.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume Синтез традиций и современности в крымскотатарском костюме] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200629231922/https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume|date=29 червня 2020}} // Таврический научный обозреватель. 2016</ref>. == Qadın kostyumı == Qırımtatar qadınlarınıñ kostyumı bayram ve ev (er kün) terkibine bölünmekte. Nişanlı ya da merasim kostüminde, [[parça]], yırtıcı ve [[Oxamet|oksamit]] kibi paxtalar ola. Böyle kostüm adetince qol ve göğüs üzerinde tikme ile süslenir, küçük eşyalar ya da inciler qullanıla. Qadınlarnıñ er künki kostümleri adetince ucuz parçalardan yapılğan keñ-küreklik ve halat taqımlarından ibaret edi. Ev kostyumı küçük resimler ile süniledi. Kıyafetniñ üstünde paltarlar kiygen ediler. Başına beyaz bir saç, bazen de bir süslü bir bezege bağlanırdılar. Ellerniñ quçaqları [[Qol (geyimniñ tafsilâtı)|qolları]] tikilgen ⁇ elk'apik manjetlernen gizlenilgen edi. Kıyafet astında bir şerke ve pantolon kiyindi.<ref name="cyberleninka" /> Qırımtatar qadınlarınıñ başqa bir müim qısm qısm qısmı - yüzeq qurtası "salta marka". Bu paltonun qolları yelpazadan biraz aşağı. Onıñ üstünde "shal" sıcaq yünlük qoruğu taşıy ediler<ref name="cyberleninka" /> == Baş kiyimler == Qırımtatarlarnıñ eñ müim urbalarından biri, geometrik yaraştırılğan "marama" şalıdır. Çatırlar ağ ya da tereknen sızılğan edi. Maramnı evli qadınlar ya da yaş qadınlar taşıy edi. Genç qızlarnıñ başları "firlanta" ya da "şerbentti" şal ile örtülgen edi. Çulnıñ kenarlarında ince iplikten tikilgen örme bar edi. Ornament tek tekrarlanğan elementten ya da B şekilli kompozitsiyadan ibaret edi. Qırımtatar qadınlarnıñ baş kiyimleri "fes" şeklinde şekil alğanda, bütünletilgen konusnıñ alt qısmını teşkil ete. Bu, tikme ve para ile bezilgen küçük şapka. Yüzniñ boyu qadın qolınıñ dört parmağı olmalı, başında yahşı tutmalı. Fes balalıqtan berli taşıdı. == Ayaqqabılar == Qırımtatarlarnıñ ağaç sandalları "nalin" adlana ediler, olar yapon getasına oşağan ediler. Nalinilar tualetke, yuvma ve çölge çıqmaq içün kiyimler kiygen ediler. Çöllerde yüksek ağaç platforması bar edi. Qadınlarnıñ soyunması da yımşaq terinden yüzleri bozulğan ayaqqabılar ya da yımşatılğan [[Sapyan|sabınoñ]] çuvalları ile ibaret edi<ref name="cyberleninka" /> == Belge == Qırımtatar qadınlarınıñ bir müim hususiyeti "k'uшак'" kemeridir. O, belli bir simvolik manasını taşıy, qıznıñ içtimaiy statusını köstere. Belge bezetmek içün mücevherler çalışa; pleyka, em tam bir [[Filografnıñ|filigran]], em de metaldan yapılğan karbon ola bile. Belniñ merkeziy qısmı qovulğa qoyulmalı. Başqa bir aksesuar - göñül, V-keşelüklük ya da Gerdanlik. Bu, bir qaç sırağa qoyulğan paralardan ya da bir incirnen şekillendirilgen bir ağdan ibaret.<ref name="cyberleninka" /> == Notlar == ''Кадырова А. Я.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume Синтез традиций и современности в крымскотатарском костюме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629231922/https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume|date=29 червня 2020}} // Таврический научный обозреватель. 2016 [[Kategoriya:Urbası]] [[Kategoriya:Milliy urbası]] l82jc8lu9ggxqudh43dkze327caubb9 Bağçasaray (şiir) 0 55761 244434 228370 2026-06-27T03:34:17Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in [с]ırlasın to Latin 244434 wikitext text/x-wiki '''Bağçasaray''' — qırımtatar şairi [[Amdi Giraybay]]nıñ yazğan bir şiiri. == Şiirniñ metni == <poem> ''Bağçasaraylı Ayşe totayğa'' Bağçasaray, Hansaray, dertli saray, Küneş aqşam süzülip qavuşqanda, Mezarından baş tiklep Geray qaray, Kün saqlanıp, ay tuvıp avuşqanda. Bağçasaray degende közlerime, Cılay turğan bir öksüz qız körüne. Qulaq sal, ey, tuvğanım, sözlerime, Hansaraynıñ köz taşla bir törüne. Kâbesidir tatarnıñ Bağçasaray, Bugün halqnıñ közünde hor bolsa da, Tatar kene qıbla dep oña qaray, Bağçasaray bağında gül solsa da. Bağçasaray deseler köz torlana, Göñlüm coşa, muğayıp qalbim cılay, İçke aqa közyaşlar, can horlana. Bağçasaray, yıqıldıñ niçün bulay? Medresesi, mektebi, çardaqları, Birer tenbel yuvası – qave bolğan, Öz toprağı, çay içken bardaqları, Qavelerge tatarlar qoyday tolğan. Bağçasaray, yuqlama, baar keldi, Küneş tuvdı, dünyanı yarıqlattı. Kesertkiler, yılanlar talıp öldi, Seniñ sabrıñ duşmannı ayıqlattı. Bağçasaray, bağçalar, bağçası bol, Bülbülleriñ cırlasın, cırlasınlar. Sen tatarnıñ öz küçü aqçası bol, Çeçekleriñ Qırımnı sırlasınlar. </poem> == Menbalar == # [https://drive.google.com/file/d/1bo83vQvyvmIu4RcHA54hxAXz9yh5xhy6/view Amdi Giraybaynıñ şeerleri] # [https://www.youtube.com/watch?v=e5Xm9ACFKqo Багъчасарай Амди Гирайбай] — Elmar bey Ablayevniñ oquvı [[Kategoriya:Qırımtatar şiirleri]] ecokbanpo5xuy4yqfefrfhyriyc26gm Kolonializm 0 55856 244442 228844 2026-06-27T03:37:09Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in [а]sir to Latin 244442 wikitext text/x-wiki '''Kolonializm''' ya da '''müstemlekecilik''' — XVI – XX asırlarda "metropoliya" degen belli bir memleketlerniñ "müstemleke" ve ya "koloniya" degen başqa memleketlerni idare etüvi sisteması. [[Fayl:Colonisation2.gif|thumb|502x502px|Dünyanıñ müstemlekesi 1492—2007 seneleri]] Müstemleke siyaseti – adet üzre, iqtisadiy ceetten az inkişaflı, ekseriyetle ecnebiy ealisi olğan halqlar, memleketler ve territoriyalarnı arbiy, siyasiy ve iqtisadiy usullarnen zapt etüv ve çoq vaqıt ekspluatatsiya etüv siyasetidir. Alman tarihçısı [[Yurgen Osterhammel]] kolonializmni imperiya merkezi tarafından koloniyanı fizikiy (soñra da iqtisadiy, siyasiy ve medeniy) zapt etmek ve nezaretini saqlap qalmaqnıñ mürekkep ceryanı olaraq tarifley. [[İşğal]] ve [[anneksiya]] kibi başqa topraq zaptlarından müstemlekecilikniñ esas farqı metropoliyanıñ «tsivilizatsiya missiyası» ğayesidir. Basqıncılar «tsivilizatsiyanı» ve öz dünya qurulışı, devletçiligi ve yaşayış tarzı printsiplerini başqa halqlarğa aşlamaq isteyler. == Metropoliyalar tarafından müstemlekelerniñ elde etilmesi maqsatları == * İqtisadiyat, ticaret ** Tabiiy ve insaniy resurslardan faydalanuv, bazı allarda - unikal, siyrek rastkelgen resurslarğa doğrudan-doğru irişüv (olarnıñ arasında tranzit yolları) ** Ticarette bir [[inhisar]] (monopoliya) yapmaq istegi; ** Ticaretni daa telüksiz yapmaq, kerek olğanda ticaretke quvetli yardım etmek; ** Uquqiy saanıñ birleştirilmesi, imperiya uquqiy standartlarınıñ şekillenmesi, birleşken ve añlayışlı ticariy medeniyeti vastasınen ticaretniñ daa yahşı uquqiy havfsızlığı; *; İçtimaiy saa, içtimaiy muvazeneni optimallaştıruv ** [[Cinaiy]]cinayetçilikke yönelişli içtimaiy qatlamlarnıñ ğayretleri içün{{no AI|2|03|2016}} yeterli maqsatlar tapmaq, megapolisteki [[cemiyetke]] olarnıñ «yüküni» eksiltmek, bazıda mabüslerni satmaq , özlerine fayda tapıp olamağan imtiyazsızlar, çetke çekilgenler, cemiyette inkişaf etken anane ve urf-adetlerden, cemiyet tarafından olarğa tayinlengen içtimaiy rolden memnün olmağanlar, raqiplik tarafından yerlerinden köçürilgenler; ** Mustamleke idaresi, mustaqillik idaresi idareciler içün yahşı mekteptir, emiyetli yerli davalarnı çezüvde küç qullanmaq ise imperator silâlı küçleriniñ doğru tonunı saqlap qalmaqnıñ bir yoludır. İmperiyanıñ ihtiyacları içün yeterli zenaat aqıllı ve [[tecribeli]] grajdan ve arbiy [[bürokratiya|bürokratiya]] mektepniñ şekillendirilmesi, [[resmiy|bürokratiya]] yañı nesilniñ ameliy sınavları, arbiy , siyasiy-iqtisadiyet, medeniy [[elita| elita]]; ** [[Metropolis|Metropolis]] sakinlerine nisbeten iç bir aqqı olmağan, daa uçuz ya da atta serbest (baq. [[qulluq]]) işçi küçüni, şu cümleden 1990 senesi yerlerine «eksport içün» elde etmek. oña ve/ya da onı «kirli», nufuzsız, amma içtimaiy emiyetke malik iş içün megapoliske ketirüvge eñ büyük muhtaclıq; ** Yañı grajdan ve arbiy tehnologiyalarnı, usullarnı, taktikalarnı, nou-haularnı sınamaq, olarnıñ istisalından havflı qaldıqlarnı tışqa çıqarmaq, telükeli arbiy, ilmiy, sanayı, tabiiy tecribeler, faaliyetler keçirmek imkânı, olarnıñ neticeleri quyunı havf astına qoya bile [1]. -oluv, sağlıq, ve sakinlerniñ ömüri megapolis. Bazı allarda böyle bir şeyni imperiya ve dünya cemaat fikrinden gizli tutmaqnıñ qolaylı bir yoludır; *; Tışqı siyaset, tsivilizatsiyanıñ kenişlemesi ** Geostrategik menfaatlar, öz silâlı küçleriniñ ziyade hareketliligine irişmek içün dünyanıñ esas noqtalarında bekçilerniñ sistemasını şekillendirüv; ** [[Askerler]], [[flotlar]], ticaret yolları, başqa mustaqillik [[imperiya|imperiyaları]] halqınıñ areketlerini nezaret etmek, soñkileriniñ uyğun regionğa kirmesine mania olmaq , olarnıñ rolüni ve dünya statusını eksiltmek; ** İmperator [[prestij]]a aqqında mulâazalar, [[halqara muqavele|halqara muqaveleler]] tizgende daa büyük [[Geopolitika|geopolitik]] ağırlıq qazanmaq, dünyanıñ taqdiri aqqında ilerideki qararlar; ** [[Medeniyyet|Medeniyet]], medeniy, til [[kenişletüv]] - ve onıñ vastasınen megapoliste, müstemlekelerde ve qalğan dünyada şimdiki ükümetniñ akimiyetini, qanuniyetini pekitmek. İmperator tsivilizatsiya standartlarını dünya standartlarına çevirüv. Mustamlekeçilik tarihında idare, yerleşüv ve iqtisadiy inkişafnıñ çeşitine köre müstemlekeniñ üç esas çeşiti ayırıldı: * [[Qorqunçlı koloniyalar]]. * [[Hig koloniyalar]] (ya da ekspluatatsiya etilgen koloniyalar) * Qarışıq (yerleştirüv-hammal koloniyaları) == Koloniyalarniñ çizgileri == * [[Siyaset|Siyasiy]] mustaqillikniñ olmaması, mahsus [[Uquqiy|uquqiy statusı]], adet üzre, tam aqlı [[vilâyetler|vilâyetler]] [[metropolis|metropolisler]] statusından farqlı; * [[Coğrafik|Coğrafik]] özara ayırılmaq ve, ekseri allarda, megapolisten uzaqlıq; * [[İqtisadiyat|İqtisadiy]] tabiiy resurslardan faydalanuv, aborigenlerniñ ana-ülkeniñ faydasına emegi, bu ise çoq vaqıt iqtisadiy inkişafnıñ ingibitorlığına ve müstemlekeniñ degradatsiyasına ketire; * Bir çoq allarda - [[Etnik|etnik]], [[Din|diniy]], [[medeniy|medeniy]] ya da [[aborigenlerniñ]] ekseriyeti ve megapolisniñ sakinleri arasındaki başqa böyle farq, çoq vaqıt özlerini ayrı , mustaqil [[cemaat]] dep saymaq içün evelki esaslar; * [[Tarih|Tarih]] faktorı: ** Megapolis tarafından territoriyanı zapt etmek, [[işğal]]; ** Megapolis tarafından müstemlekeniñ mustaqil [[uquqiy]]statusından marum etilmesi: *** yerli akimiyet organlarına musaviy olmağan, qullaştırğan [[Halqara muqavele|añlaşmalar]] [[protektorat]]ye, [[vassal]]punkt, «[[Rent|lizing]]», [[köntsessiya|köntsessiya] aqqında yüklemek yolunen. ] , [[vasiyelik|vasiyelik]], [[satın aluv]]ye, öz [[suverenitet]]a müstemleke territoriyasında megapolisniñ faydasına mahrum etmek ya da sıñırlamaqnıñ başqa şekilleri, *** arbiy küç qoymaq ya da bağlı bir adamnıñ müstemlekesinde akimiyetke kelmege ilham bermek yolunen, [[Kukla devlet|kukla rejimi]], . *** territoriyanıñ [[anneksiya|anneksiya]] ile, onıñ mustaqillik idaresiniñ megapolisi tarafından şekillendirilmesi, *** ana-ülkeden koloniyanı doğrudan-doğru nezaret etmek yolunen; ** [[Ealiniñ immigratsiyası|İmmigratsiya]] megapolisten emiyetli sayıda sakinlerniñ koloniyasına, olarnıñ yerli akimiyet organlarınıñ şekillenüvi, siyasiy-iqtisadiyet, medeniy elita; ** Megapolisniñ üçünci memleketlernen [[Halqara muqavele|devletlerara muqavele]] olması, müstemlekeniñ taqdiri aqqında satın aluv. * Eñ çoq (hususan XX asırnıñ soñki çerigine qadar) - [[vatandaşlıq aqları|vatandaşlıq aqları]] [[aborigen]]lerniñ megapolisniñ sakinlerine nisbeten bozulmaları, [[medeniy|medeniyler]]. , [[din|dinler] aborigenlerge yabancı olğan ]], [[til]]a, urf-adetler, yerli medeniyetniñ ayırdı etilmesi, atta irqiy, sınıf ya da başqa [[segregatsiya|segregatsiya]], [[aparteid]]a, yer deñiştirüv topraqtan, yaşayıştan marum etmek, [[genotsid ]]A; * Bir çoq allarda koloniya sakinleriniñ ekseriyetiniñ öz vaziyetini deñiştirmek ve yahşılaştırmaq istegi. ** Vaqıt keçtikçe açıq ifadelengen ve daimiy [[separatizm]]a ([[milliy azatlıq areketi|milliy azatlıq areketi]]) - [[aborigenlerniñ]] [[ayırıluv|ayırıluv]] isteginiñ olması, qazanmaq [[ suverenitet]]ve öz taqdirini mustaqil qararlaştırmaq içün ([[mustaqillik|mustaqillik]] ya da daa çoq [[coğrafik|coğrafik-]], [[etnos|etnik-]], [[din|diniy]]- ile birleşmek içün). ve/ya da [[medeniy|medeniy ceetten]]-adekvat memleket); ** Megapolis tarafından onı zornen bastırmaq içün tedbirler; ** Kimerde - bu müstemlekege uzun müddetli territorial iddialar daa çoq [[coğrafik|coğrafik-]], [[etnik|etnik-]], [[din|diniy]]- ve/ya da [[medeniy|medeniy]]. - adekvat memleket. Siyasetşınas [[Moisey, Entoni Dirk|Dirk Moisey]] fikirine köre, mustaqillik devrinde «tamır halqlar ve işğal etilgen halqlar özlerini mümkün olmağan vaziyetke tüşeler. Eger olar küçnen qarşılıq kösterseler, vahşiyce bastırılalar. Eger olar bunı yapmasalar, devletler özlerine oğratılğan az ağır, amma devamlı zorbalıqnı közge almaycaqlar."{{sfn|Matveyev|2023}}. == Tarih == ===Erte zemaneviy === Mustamlekeniñ evelki şartları [[Büyük coğrafik keşfiyatlar|Büyük coğrafik keşfiyatlar]] devrinde, yani [[XV asır]]de, portugal şturmanı [[Vasko da Gama]] Indistanğa yol açqanda, ve [[Kolumb]] Amerika yalısına yetti. Büyük ​​devletlerniñ mustaqillik siyasetini alıp barmaq aqqını qayd ettiler birinci vesiqalardan biri [[Alkasova muqavelesi]]. Avropalılar başqa medeniyet halqlarınen rastkelgende özleriniñ tehnologik üstünligini (okean yelkenli gemileri ve atlı silâ) köstere ediler. Yañı dünyada birinci müstemlekelerni [[İspaniya|ispanlar]] qurdılar. Amerika indeyets devletleriniñ talaması Avropa bank sistemasınıñ inkişafına, ilimge maddiy yatırımlarnıñ artmasına yardım etti ve sanayınıñ inkişafına yardım etti, bu ise öz nevbetinde yañı hammal talap ete. Sermiyanıñ primitiv toplanuv devriniñ mustaqillik siyaseti zapt etilgen topraqlarnen ticarette inhisar qurmaq istegi, bütün memleketlerni zapt etmek ve talamaq, yerli halqnı yırtıcı feodal ve qul ekspluatatsiya şekillerini qullanmaq ya da yüklemeknen harakterlene edi [1]. . Bu siyasetniñ primitiv toplanuv ceryanında büyük rol oynadı. O, Avropa memleketlerinde müstemlekelerniñ talamasına ve qul ticaretine esaslanğan büyük sermayeniñ toplanmasına ketire, bu ticaret hususan XVII asırnıñ 2-nci yarısında inkişaf ete ve İngiltereni o 1900 senesi eñ inkişaflı memleketke çevirmek içün rıçaglardan biri olıp hızmet ete. vaqıt. Qul olğan memleketlerde mustaqillik siyaseti mahsuldar küçlerniñ yoq etilmesine sebep oldı, bu memleketlerniñ iqtisadiy ve siyasiy inkişafını keçiktirdi, keniş meydanlarnıñ talamasına ve bütün halqlarnıñ yoq etilmesine sebep oldı. O devirde müstemlekelerniñ ekspluatatsiyasında arbiy musade usulları büyük rol oynay ediler. Böyle usullarnıñ qullanıluvına diqqatqa lâyıq misal olaraq [[Britaniya Ost-İndiya Kompaniyası|Britan Ost-İndiya Kompaniyası]] 1757 senesi zapt ettigi [[Bengaliya|Bengaliya]] siyasetini ketirmek mümkün. Bu siyasetniñ neticesi [[Bengaliyada 1769-1773 seneleri açlıq|1769-1773 seneleri açlıq]] oldı, olardan 10 million bengali qurbanı oldı. İrlandiyada XVI-XVII asırlar devamında ingliz ükümeti [[İrlandiyanı inglizlerniñ mustamlekesi|musade etildi]] ve yerli irlandlarğa ait olğan deyerlik bütün topraqlarnı ingliz mustamlekecilerine berdi. === XIX asir === İşlep çıqaruvdan büyük zavod sanayısına keçüvnen mustaqillik siyasetinde müim deñişmeler olıp keçti. Müstemlekeler iqtisadiy ceetten megapolislernen daa sıq bağlı olıp, köy hocalığı inkişafınıñ bir medeniyetli yönelişine malik olğan agrar ve hammal qoşmalarına, megapolislerniñ ösken kapitalist sanayısı içün sanayı mahsulatları bazarlarına ve hammal menbalarına çevirile. Meselâ, 1814 senesinden 1835 senesine qadar ingliz pamuq qumaçlarınıñ Indistanğa eksportı 65 kere arttı. Yañı ekspluatatsiya usullarınıñ darqaluvı, yerli halqlar üzerinde ükümdarlıqnı pekite bilgen mahsus mustaqillik idaresi organlarını yaratmaq kerekligi, em de megapolislerdeki burjuaziyanıñ çeşit qatlamlarınıñ raqipligi inhisarcı mustaqillik ticaret şirketleriniñ ve esir alınğan memleketlerniñ ve territoriyalarnıñ megapolislerniñ devlet idaresi altına keçüvi. Müstemlekelerniñ ekspluatatsiya şekilleri ve usullarınıñ deñişmesi onıñ intensivliginiñ eksilmesinen beraber olmadı. Müstemlekelerden pek büyük zenginlik çıqarıla edi. Olarnıñ qullanıluvı Avropada ve Şimaliy Amerikada içtimaiy-iqtisadiyet inkişafınıñ tezleşmesine ketire. Mustamlekeciler müstemlekelerde köylü fermerliginiñ bazarlaştırılmasını arttırmaqnen meraqlansalar da, mustamlekteki memleketlerdeki feodal ve qabile mırzalarını öz içtimaiy yardımı olaraq sayıp, feodal ve feodaldan evelki munasebetlerni sıq-sıq yardım ete ve pekittiler. Müstemleke ükümdarlığı memuriy ceetten ya [[vitse-korol|vitse-padişa]], general-kapitan ya da general-gübernator vastasınen müstemlekeniñ doğrudan-doğru nezareti şeklinde, ya da "[[protektorat]]a" şeklinde ifadelene edi. Mustamlekeniñ ğayeviy aqlanması medeniyetni darqatmaq kerekligi ile keldi (medeniy ticaret, [[mödernizatsiya]], [[ğarplaştıruv]]) - «[[Beyaz adamnıñ yükü|beyaz adamnıñ yükü]].» Mustamlekeniñ ispan variantı katoliklikniñ ve ispan tiliniñ [[encomienda]] sisteması vastasınen kenişlemesini közde tuta edi. Cevheriy Afrikanıñ mustamlekesi aqqında golland variantı [[aparteid]], yerli halqnı quvmaq ve olarnı rezervatsiyalarğa ya da [[bantustanlar]]lerge qapatmaqnı közde tuta edi. Mustamlaqçılar yerli halqtan bütünley mustaqil cemiyetlerni teşkil ete ediler, olar çeşit sınıflardan, şu cümleden cinayetçilerden ve maceracılardan ibaret ediler. Diniy cemiyetler de keniş darqalğan edi (Yañı İngiltereniñ [[püritanları]] ve Kiyik Ğarpnıñ [[mormonları]]). Müstemleke idaresiniñ akimiyeti «[[Bölmek ve zapt etmek (siyaset)|bölmek ve zapt etmek]] printsipine köre amelge keçirile edi, bunen bağlı olaraq o, akimiyetniñ tışqı alâmetlerini ve yolbaşçılıq usullarını öz isteginen qabul etken yerli ükümdarlarğa yardım ete edi. === Dekolonizatsiya. Neokolonializm === {{bölükte menbalar yoq|tarih=2015-04-19}} {{esas|Dekolonizatsiya}} Mustamleke sistemasınıñ qararlı parçalanması ([[dekolonizatsiya]]) [[ekinci cian cenkinden|ekinci cian cenkinden]] soñ [[insanizm|insanlaştıruv]] ve [[demokratlaştıruv] ceryanınıñ başlanuvı neticesinde olıp keçti. |demokratlaştıruv]] cemiyetiniñ. Dekolonizatsiyanı em o vaqıttaki superdevletler, [[Sovet Sotsialist Cumhuriyetleri Birligi|SSSR]] ([[Stalin]]a ve [[Hruşçev]]a tarafından teşviqat eteler), em de [[Amerika Birleşken Ştatları|AQŞ] qarşıladılar. ] ([[Ayzenhauer, Duayt Devid |Ayzenhauer]]). [[İndoneziya|İndoneziya]] mustaqilligi 1945 senesi avgust 17-de, üç yıllıq [[İşğal|işğal]] [[İmperator Yaponiya Ordusı|Yaponiya Silâlı Quvetleri]] tarafından ilân etildi. Suveren devletniñ qurulmasına [[İndoneziya mustaqillik cenkleri|gollandlarnen uzun silâlı küreş]] yoldaşlıq ete ediler, olar evelki müstemleke üzerinde öz nezaretini tiklemege tırışalar. [[Fayl:Gandi.jpg|baş parmaq| solda|150px|[[Mahatma Gandi]] 44 yaşında]] Büyük ​​qıyınlıqlarnen Indistan milliy mustaqillikke irişti, buña esasen [[Mahatma Gandi|Gandi]] kampaniyası [[Satyagraha|passiv qarşı areket]] (ind. ''Satyagraha'') başlandı ve [[1947]] senesi Indistan mustaqillik qazandı. 1954 senesi [[Dyen-Byen-Fu cenkinde|Dyen-Byen-Fuda yeñilgen soñ]] fransızlar [[Fransız İndokitay|Fransız İndokitay]] dan çıqtılar. 1960 senesi [[Afrika yılı|Avropa devletleriniñ bir sıra afrika mülkleri]] mustaqillik qazandı. Müstemleke bağlılığından qurtulğan memleketlerge [[Üçünci dünya|üçünci dünya]] memleketler dey ediler. Peyda olğan mustaqillikten soñki devirde inkişaflı ğarp memleketleri iqtisadiy ve siyasiy ceetten Üçünci dünya memleketlerinden çoq üstün ediler. Üçünci dünya memleketleriniñ bazıları şimdi de hammal menbası olaraq çalışalar, bu ise olarğa Avropa memleketlerinen ([[Birleşken Arap Emirlikleri|Arab Emirlikleri]]) teñeştirilgen, bazı allarda ise ondan üstün olğan rifa seviyesini temin etmege imkân bere. Ücretniñ alçaq seviyesi olarnı uçuz [[emek|emek]] rezervuarlarına çevire, bu ise halqara korporatsiyalarğa öz istisalını, birinci nevbette istimal mallarını anda avuştırmaqnen öz masraflarını eñ eksik derecege yetkizmege imkân bere. Mustamleke sistemasınıñ lâğu etilmesiniñ bütün neticeleri müsbet olmadı. Öz bürokratiyası şahsiyetinde qarışıq idare ve çoq yıllar devamında işlep çıqarılğan idare siyasetlerinen [[Metropolis|metropolis]] bürokratiyası yerine adaletli [[İçki bazar|içki bazarlar]] içün fiyat nisbeti, valüta qazançlarınıñ qaytarıluvı üzerinde nezaretni temin etmek ve öz tasil ve ilmiy saamıznıñ inkişafı içün bergi toplavını arttırmaq. Bir çoq [[İnkişaf eteyatqan memleketlerniñ|inkişaf eteyatqan memleketlerniñ]] borcu hronik şekilde ösmekte. == Mustamlekeniñ tesiri == Mustamleke siyasetiniñ devletlerge ve olarnıñ halqına tesirini soñ derece emiyetli ve er taraflama dep tariflemek mümkün. Em yaqın, em de uzun müddetli çeşit tesirler çoq; bularğa [[Hastalıq|hastalıqlar]] darqalması, musaviysiz [[Cemaat munasebetleri|içtimaiy munasebetler]], halqnı ekspluatatsiya etmek ve [[qullaştırmaq]], bazı avropalı olmağan etnik gruppaları, ve aynı vaqıtta - [[Tibbiyet|tibbiyet]] inkişafı, yañı [[İçtimaiy institut|içtimaiy institutlar]]niñ şekillenüvi, [[abolitsionizm]], [[İnfrastruktura|infrastruktura]] mükemmelleştirüv ve umumiy tehnologik ilerilev. Mustamlaqçılıq tillerniñ ve edebiyatnıñ darqaluvına, em de umumen medeniy almaşuvğa da yardım etti. Mustamleke ve onıñ neticeleri mevzusı dünyada ziyade populâr ola, teşviqat siyasetiniñ bir qısmını teşkil ete. Müstemleke imperiyalarınıñ mirasçıları olğan memleketlerniñ bu mevzuğa keçikken ve qaçqan munasebetleri meselesine ziyade diqqat ayırıla. Yaqın vaqıtqa qadar bu ceryanlar Rusiyege pek az tesir ete edi. Lâkin Rusiyeniñ özünde zemaneviy devirde mustaqillikke qarşı küreşniñ sovet ananeleri ziyade hatırlana, Rusiyeniñ tışında ise Rusiye yolbaşçılığınıñ siyasiy qarşı çıqqanları Rusiyeniñ keçmişine ve kelecegine ait dekolonizatsiya mevzusını faal qullanalar {{ sfn|Miller|2024 senesi}}. === Evelki müstemlekelerniñ soñki inkişafına tesir === {{alınma |text=İnqilâbiy cenkten evel Amerika Birleşken Ştatları müstemleke edi, ve biz unutmamaq kerekmiz ki, müstemlekeler mustaqillik qazanğan soñ bile, müstemleke olmaqtan vazgeçmeyler. |müellif=[[Bencamin Dizraeli]] ||источник=Выступлении в Палате Общин от 5 февраля 1863 года <ref>{{Cite web |url=http://hansard.millbanksystems.com/commons/1863/feb/05/address-to-her-majesty-on-the-lords |title=ADDRESS TO HER MAJESTY ON THE LORDS COMMISSIONERS' SPEECH. (Hansard, 5 February 1863)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-03-01 |archive-date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301132108/http://hansard.millbanksystems.com/commons/1863/feb/05/address-to-her-majesty-on-the-lords |deadlink=no }}</ref> {{оригинальный текст|en|Before the civil war commenced, the United States of America were colonies, and we should not forget that such communities do not cease to be colonies because they are independent}} }} Daron Acemoglu ve Ceyms Robinson «Ne içün bazı memleketler zengin, digerleri ise fuqare» kitabında Yañı institutsional mektepniñ dünya musaviysizligine olğan baqışını ifade eteler. Olar siyasiy ve iqtisadiy institutlarda – cemiyette olğan olarnı yerine ketirmek içün qaide ve mehanizmlerniñ toplamlarında – çeşit devletlerniñ iqtisadiy ve içtimaiy inkişafındaki farqlarnıñ esas sebebini köreler, başqa faktorlarnı ekinci dereceli dep sayalar. Müellifler institutlarnı eki büyük gruppağa böleler: siyasiy ve iqtisadiy. Birincileri memleketteki çeşit devlet organları arasında vazifelerniñ paylaştırıluvını ve bu organlarnıñ şekillenüv tertibini nizamlaylar, ekincileri ise vatandaşlarnıñ mülk munasebetlerini nizamlaylar. Acemoglu ve Robinsonnıñ qavrayışı eki arhetipni qarşılaştırmaqtır: böyle adlandırılğan. «çıqarğan» («çıqarğan», «sıqqan») ve «inklüzion» («onıñ içinde», «birleştirgen») iqtisadiy ve siyasiy institutlar, olar er eki alda da biri-birini quvetleştireler ve yardım eteler. İnklüziv iqtisadiy institutlar keniş cemiyetniñ (tek elitanıñ degil) mülk aqlarını qorçalaylar, olar mülkniñ aqılsız yatlaştırılmasına mania ola, bütün vatandaşlarğa qazanç qazanmaq maqsadınen iqtisadiy munasebetlerde iştirak etmege imkân bere. Böyle müessiseniñ şaraitinde işçiler emek mahsuldarlığını arttırmaqnen meraqlana. Böyle iqtisadiy institutlarnıñ uzun müddetli ömüri, müelliflerniñ fikirine köre, cemiyetniñ keñ qısımlarına memleketni idare etmekte iştirak etmege ve ekseriyetke fayda ketirgen qararlar qabul etmege imkân bergen inklüziv siyasiy institutlar olmadan mümkün degil. Ekstraktiv iqtisadiy institutlar halqnıñ büyük qısımlarını öz faaliyetinden kelirlerniñ paylaştırıluvından tış qoyalar. Olar elita azalarından ğayrı er keske iqtisadiy munasebetlerde iştirak etmekten faydalanmağa mania ola, olarğa, aksine, atta elitağa ait olmağanlarnıñ mülküni özgünleştirmege ruhset etile. Böyle iqtisadiy institutlarğa halqnıñ büyük qısımlarını memleketni idare etmekten tış qaldırğan ve bütün siyasiy akimiyetni cemiyetniñ tar bir qatlamınıñ elinde toplağan ekstraktiv siyasiy institutlar da yoldaşlıq eteler. Müelliflerniñ fikirine köre, çıqaruv müessiseleri bir çoq inkişaf eteyatqan memleketlerde yoqsullıqnıñ sebebidir<ref name="henderson">{{Cite web|url=https://www.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/regulation/2013/3/v36n1-13_4.pdf#page=11|title=The Wealth and Poverty of Nations|author=David R. Henderson|website=Regulation|date=spring 2013|publisher=|access-date=2020-11-20|archive-date=2020-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026012420/https://www.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/regulation/2013/3/v36n1-13_4.pdf#page=11|deadlink=no}}</ref><ref name = "hunter">{{Cite web|lang=en|url=https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2012/08/26/book-review-why-nations-fail-the-origins-of-power-prosperity-and-poverty/|title=Book Review: Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty|author=August 26th, 2012{{!}}Book Reviews{{!}}0 Comments|date=2012-08-26|publisher=EUROPP|accessdate=2020-05-10|archive-date=2020-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016011313/https://blogs.lse.ac.uk/europpblog/2012/08/26/book-review-why-nations-fail-the-origins-of-power-prosperity-and-poverty/|deadlink=no}}</ref>{{sfn|Аджемоглу, Робинсон|2016}}.. Avropa mustaqillik şirketleri tarihta birinci [[aktsionerlik şirketi|aktsionerlik şirketleri]] oldılar ve özüni [[ratsionalizm|ratsional]] [[iqtisadiy agentler|iqtisadiy agentler]] kibi alıp bardılar — inhisarlar qurdılar ve qazançnı eñ yüksek seviyege çıqardılar. [[Monopoliya]] bir de bir malnıñ tışqa çıqarılmasına ayrı bir şirketke raqiplik şaraitlerindeki ticaretten çoq ziyade qazanç ketirecek, ve inhisarnı saqlap qalmaq içün çıqaruv müessiseleri kerek, şunıñ içün bu şirketler ya qurdılar, ya da pekittiler ve kontsentratsiya yapmaq içün endi bar olğan çıqaruv müessiselerini qullandılar. mustaqillerniñ elindeki qıymetli [[müstemleke|müstemleke]] resurslarını tışqa çıqaruvdan kelgen kelir{{Cite web|url=http://www.independent.co.uk/arts- eglence/kitaplar/retsenziyalar/ne içün-milletler- ğalip çıqmaylar-daron-acemoglu-ve-ceyms-a-robinson-7785734.html|title=Ne içün halqlar ğalip çıqmaylar, Daron Acemoglu ve Ceyms A. Robinson tarafından|date=2012-05- 26|neşirci=The Independent|lang=kr |kiriş künü=2020-04-02|arhiv-url=https://veb.arhiv.org/veb/20200724152422/https:/ /www.independent.co.uk/sanat -eglence/kitaplar/retsenziyalar/ne içün-milletler-ğalip çıqmaylar-daron-acemoglu-ve-ceyms-a-robinson-7785734.html|ölü bağlantı=yoq}} . Meselâ, [[Gollandiya Ost-İndiya kompaniyası]] şimdiki [[İndoneziya|İndoneziya]] yerinde çeşit cemaatlarnı silâ küçünen boysundırdı, ve tek qabul etmedi, evelden bar olğan çıqaruv müessiselerini de pekitti: [[bergi|bergiler]. ] ve kölem [[zorbalıq|zorbalıq]] arttırıldı. Siyasiy [[Merkezleştirüv|merkezleştirüv]] olmağanından, endi bar olğan çıqaruv institutlarından faydalanmaq mümkün olmağan yerde, gollandlar yerli halqnı sadece yoq ettiler, olarnıñ yerine [[qulluq|qullar]]] qoydılar. Afrika|Afrika]], böyleliknen, çıqaruv müessiseleri sıfırdan qurula. Afrikanıñ özünde qul ticareti avropalılar anda kelmezden çoq evel devam ete edi, amma [[Vest-İndiya|Karib adalarında]] [[plantatorlar]]lerniñ qullarğa öyle büyük talabı bar edi ki, qulnıñ kölemi [1]. XVIII—XIX asırlarda Afrikada ticaret onlarnen kere arttı. [[Kongo Padişalığı]], [[Oyo (Devlet)|Oyo]], [[Dahomey]] ve [[Aşanti (Devlet)|Aşanti]] kibi devletler, qullarnı esir almaq içün cenk maşinalarına çevirildiler, olarnı avropalılarğa sattılar. ve qarşılıq olaraq qomşularına yañı basqınlar yapmaq ve yañı qullarnı esir almaq içün silâ satın aldılar<ref name = "wpost">{{Cite news|accessdate=2020-04-02|first=Warren|last=Bass|date=2012-04-20|website=Washington Post|title=Book review: ‘Why Nations Fail,’ by Daron Acemoglu and James A. Robinson|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/book-review-why-nations-fail-by-daron-acemoglu-and-james-a-robinson/2012/04/20/gIQAcHs8VT_story.html|archivedate=2019-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230155920/https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/book-review-why-nations-fail-by-daron-acemoglu-and-james-a-robinson/2012/04/20/gIQAcHs8VT_story.html}}</ref>. İspanlar [[Latin Amerikası|Latin Amerikası]] yerli halqlarnı zapt ettikten soñ, [[Serfdom|serfdom]]niñ daa qattı şekli olğan soñ derece ekstraktiv institutlar [[encomienda]] ve [[repartimiento]] qurdılar<ref name = "economist">{{Cite web|url=https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/10/the-big-why|title=The big why|author=[[The Economist]]|website=|date=2012-03-10|publisher=www.economist.com|access-date=2020-11-20|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125031340/https://www.economist.com/books-and-arts/2012/03/10/the-big-why|deadlink=no}}</ref><ref name = "wsj">{{Cite news|accessdate=2020-04-02|first=Dalibor|last=Rohac|date=2012-03-16|website=Wall Street Journal|title=The Poverty of Nations|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204603004577266960221652098|archivedate=2020-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128170031/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204603004577266960221652098}}</ref>. Ekseri memleketlerde olar tek [[Amerikadaki ispan müstemlekeleri mustaqillik cenkinde|öz mustaqillikni qazanğanda]] soñ sağ qalmadılar, amma yerli elitalarnıñ qorqusı edi ki, qabul ettiler [[İspaniya imperiyası|İspan İmperiya]] [[Kadis konstitutsiyası]] olarnıñ imtiyazlarını ve kelirlerini telükege qoyacaq ve olarnı mustaqillik ilân etmege mecbur etecek, bu ise soñunda olarğa eski tertipni saqlap qalmağa imkân berecek. İşler tek [[On üç müstemleke|Şimaliy Amerikadaki ingliz müstemlekeleri]] başqa edi. İngiltere [[Amerikanıñ mustamelleştirüvine|mustamleke irqı]] keç kirdi ve [[altın|altın]] ve [[kümüş|kümüş]] yatqızmalarınen zengin olğan bütün topraqlar endi başqaları (ispanlar ve portugallar) tarafından zapt etilgen ediler. ref adı = " avcı" />."Oña tek yerli halq az ve cenkleşken Şimaliy Amerika yalısı qaldı. Müstemlekelerniñ sağ qalması içün yekâne yol bar edi: İngiltereden yerleşkenlerni celp etmek edi. Lâkin olar çıqaruv müessiseleri qurmaq areketlerine qarşı çıqtılar: [[Virciniya kompaniyası]] olarnıñ mahsulatlarınıñ çoqusını tartıp almağa tırışqanda, olar kompaniyanıñ idaresi altındaki yerlerden çıqıp, onıñ sıñırlarından tış yerlerni östürdiler. Ealiniñ alçaq sıqlığı ve elverişli topraqlarnıñ çoqluğı çıqaruv müessiseleri qurmaqnı qıyınlaştırdı{{sfn|Cons S.|2015}}. Ve 1619 senesi şirket yerleşkenlerniñ istegini qarşılamağa mecbur oldı: [[Virciniyanıñ Baş Assambleyası|Baş Assambleyası]] quruldı, bu demek ki, belli bir mülkke saip olğan er bir büyük beyaz erkek endi koloniyası. [[Keyp-Koloniya|Keyp-Koloniya]]-de başlanğıç da ğayet optimist oldı: yerli sakinler, [[Köy hocalığı mahsulatları|köy hocalığı mahsulatları]] satuvından kelir almaq imkânına saip olıp, olar içün yañı köy hocalığı tehnologiyalarını faal menimsediler ve kirsettiler [1]. , öz topraqları kibi topraq almağa tırıştılar. Yerli sakinler beyaz fermerlernen yarış ete ediler, olarğa, bundan da ğayrı, uçuz emek kerek edi. Ve olar soñunda eki meseleniñ de çezilüvine {{np3|Tuvğan topraqlar aqqında qanun (1913)||Tuvğanlar topraqları aqqında qanun, 1913}} qabul etilmesinen iriştiler, bu qanun topraqnıñ 87%-ni beyaz fermerlerge berdi, olar 20%-ni teşkil ete ediler. halqnıñ 80%-i ve tamır halqnıñ tek 13%-i topraq aldı. Neticede, tamır halq topraq olarnı beslemegeni içün, fuqarelikke maһküm oldı ve olar beyaz fermerlerge yetişmegen uçuz emekke çevirildi. Bu, halqnıñ bir qısmınıñ başqa qısmı esabına abadanlaşmasına esaslanğan «[[Lyuis Mödeli|Ekilik iqtisadiyat]]niñ başlanğıçı oldı, ve [[Cenübiy Afrika]] mustaqilligi vaziyetni daa beterleştirdi{{sfn|Levy|2014|с=102—104}} Neticede, tek AQŞ, [[Kanada|Kanada]] ve [[Avstraliya|Avstraliya]] Avropa mustamlekesi inklüziv institutlarnıñ qurulmasına yardım etti ve atta bu allarda bu mustamlaqçılarnıñ istegine qarşı edi. Avropa mustamlekesi [[Asiya|Asiya]], Afrika ve [[Latin Amerikası|Latin Amerikası]] bir çoq memleketlerine büyük zarar ketirdi, mustamlekeciler tarafından «yaman daire» mehanizmi vastasınen qurulğan ekstraktiv institutlar daima tekrarlandı ve pekitildi, bu memleketlerniñ mustaqilligini elde etmelerine ve soñraki elita deñişmelerine baqmadan{{sfn|Michalopoulos, Papaioannou|2014}}{{sfn|Ravallion|2016|с=49}}{{sfn|Аджемоглу, Робинсон|2016|с=17—49;332—369;461—469}}. == Daa baqıñız == * [[Anarhizm]] * [[İstibdat]] * [[Demokratiya]] == Къайдлар == bxgm0dmg6obmzyxcifjaw3v9edp1pif Oleksa Gayvoronskiy 0 55863 244448 229013 2026-06-27T03:39:19Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in I[І] to Latin 244448 wikitext text/x-wiki {{qırım-1000}} {{kişi}} '''Oleksa Gayvoronskiy''' ({{lang-uk|Олекса Гайворонський}}, tolu adı — '''Oleksiy Yevgenovıç Gayvoronskiy''' {{lang-uk|Олексій Євгенович Гайворонський}}, [[1974]] s. [[çiçek ayı]] 30 — [[2023]] s. [[ceviz ayı]] 27) — belli [[qırım]] ve [[Ukraina|ukrain]] tarihçısı, fotograf ve ötkerici. [[Qırım Hanlığı]], [[qırımtatarlar]] ve Qırım aqqında tarihiy eserler yazğan edi. == Eserler == * -{[http://history.org.ua/LiberUA/978-966-96917-1-2/978-966-96917-1-2.pdf Гайворонский Олекса. Повелители двух материков. — Том. I: Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды.] — Киев; Бахчисарай: Оранта, Майстерня книги, 2007. — 368 с.}- * -{[http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/ukr0000013106 Гайворонский, Олекса. Повелители двух материков. — Том. II: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие.] — Киев: Майстерня книги ; Бахчисарай: Оранта, 2009. — 272 c. : ил.,карты.}- * -{Созвездие гераев: краткие биографии крымских ханов (Сімферополь: «Доля», 2003);}- * -{Ханское кладбище в Бахчисарайском дворце. — Симферополь: Доля, 2006. — 62 с.}- * -{Страна Крым: Крымское ханство в лицах и событиях (Сімферополь: «Доля», 2004—2006)}- {{DEFAULTSORT:Gayvoronskiy, Oleksa}} [[Kategoriya:Qırım tarihçıları]] [[Kategoriya:Ukraina adamları]] 4paxygrb4fhd5u9ts5865yw5opkw8gb Vaqıf 0 55875 244433 228902 2026-06-27T03:34:03Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in [Е]debiyat to Latin 244433 wikitext text/x-wiki '''Vaqf''' ({{lang-ar|وقف}} - tam manada «toqtatmaq», «asmaq», «tutmaq»), '''vaqf''', '''habus''' - devlet ya da şahıs tarafından diniy ya da hayriye maqsatları içün bağışlanğan mal. Vaqfqa em köçürilmez, em de köçürilmez ayırılmaz mülkler kirsetile bile, amma tek fayda (kelir) ketirgen ve sarf etilmegen (meselâ, paranı vaqfqa keçirmek mümkün degil). Mal-mülküni vaqfqa bağışlağanğa vaqfnıñ ''tesisçisi'' deyler. * '''''Qanuniy vaqf'''<nowiki/>'<nowiki/>'', İslâm qanunlarına esaslanıp, tesisçi tarafından berilgen mülkke aqlarını bütünley coyğanını farz ete edi. * '''Adiy vaqf''' (qanunlı vaqftan farqlı olaraq, [[vaqfalet]] dep adlandırıla) qurucınıñ evlâtlarına vaqftan kelgen kelirniñ bir qısmını almaq aqqını tayin ete edi. Vaqfaletniñ («adet üzre vaqf qanunı») peyda oluvı, başqa şeylernen beraber, saiplerniñ mülkni Şarqta keniş amelge keçirilgen akimiyetniñ elge keçirüvlerinden, musadelerinden ve ihtiyarlığından qorçalamaq isteginen añlatıla. Böyleliknen, vaqf'' mülkniñ tınç qullanılmasına belli bir kefalet olaraq hızmet etti. Meñlibay''. İslâm qanunlarına köre, vaqf mülki (ister topraq, ister bina ve ilâhre) bergenniñ mülki olmamaqtan vazgeçe, amma aynı vaqıtta ondan alınğan kelirni qullanmaq aqqını alğan kimseniñ mülki olmay. Vaqfqa berilgen mal hayriye müessisesi kibi baqıla, ondan kelgen kelir bu ya da başqa şekilde musulman cemaatınıñ (ümmetiniñ) ihtiyaclarına kete. Bu yerde müim şey şunda ki, mülk vaqfqa berilgende, saiplik aqqınıñ (vaqf) emiyeti toqtatıla ve ne bağışlayıcı, ne de devlet, printsip olaraq, bu mülkniñ statusını deñiştire bilmez<ref>{{Книга|автор=Rinat A. Nabiev|заглавие=Vlastʹ i religioznoe vozroždenie|год=2014|место=Kazanʹ|издательство=Kazanskij universitet|том=vypusk 24|страниц=303|серия=Serija "Kulʹtura, religija i obščestvo"|isbn=978-5-00019-186-6}}</ref>. Vaqf ve [[İşanç]] munasebetleri arasında bazıda sızılğan analogiyalar ep sıñırlıdır (vaqf anglosakson [[işanç]] munasebetine yaqıncadır). Bazı tarihçılar [[İşanç]] institutınıñ özü [[XII asır|XII]]-[[XIII asır|XIII]] asırlarda ğarbiy Avropada [[Haçlılar]] qarşılaşqan vaqfnıñ tesiri altında peyda olğanını iddia eteler<ref>{{Citation |last=Gaudiosi |first=Monica M. |title=The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England: The Case of Merton College |journal=[[University of Pennsylvania Law Review]] |volume=136 |issue=4 |date=April 1988 |pages=1231–1261 |doi=10.2307/3312162 |url=http://jstor.org/stable/3312162 |publisher=University of Pennsylvania Law Review, Vol. 136, No. 4 |access-date=2010-09-28 |archive-date=2015-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105182137/http://jstor.org/stable/3312162 |url-status=live }} {{Cite web |url=http://jstor.org/stable/3312162 |title=Источник |access-date=2010-09-28 |archive-date=2015-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105182137/http://jstor.org/stable/3312162 |deadlink=unfit }}</ref>. Vaqfnıñ yaratılması yazma şekilde ya da camide cemaat ilân etüv yolunen mümkündir. Vaqf şu an küçke kire ve onı lâğu etmek mümkün degil. Vaqfnı idare etmek içün mahsus şahıs ([[mutavaliy]]) tayinlene; tesisçi alğan kelirni sarf etmekniñ yollarını köstere bile. [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı imperiyası]] kelirni kefalet etmek içün, qurucınıñ özüne ya da onıñ balalarına mutavalli tayinlemek ameliyatını qullana edi. Vasiyetnamede mülkni vaqfqa bermek mümkün, amma bu alda mülkniñ üçte birinden ziyadesini bermek mümkün degil. Birinci kere [[VII asır|VII]]-[[VIII asır|VIII]] asırlarında [[Arap Halifeligi|Halifeligi]]de peyda oldı ve bütün musulman memleketlerine darqaldı. XI asırdan başlap vaqf cemiyet ayatında sezile başladı. Paralarnıñ doğru sarf etilmesi üzerinde nezaret [[qadi]] ya da emanetçi (nazir) tarafından yapıla edi. [[Mısır|Mısır]] yerindeki [[Fatimidler|Fatimidler]] devrinde vaqflarnı (divan avqaf, divan hubus) nezaret etmek içün mahsus bölükler peyda oldı. XII asırdan başlap vaqf musulman diniy müessiseleri içün esas para menbasına çevirildi. XIX asırda Osmanlı imperiyasınıñ bütün topraqlarınıñ üçte biri vaqflarğa kirsetildi. Soñki [[Dünyaviyleştirüv (tarih)|sekulârizatsiya]] olğanına baqmadan, bazı memleketlerde, misal olaraq, [[Saudiy Arabistanı|Saudiy Arabistanı]] ve [[İsrail|İsrail]]. === Başqa manaları === Eñ keñ (ve şimdi siyrek qullanılğan) manada vaqf devlet topraq bergisi tölengen bütün topraqlarnı - [[harac]] bildire edi. == Edebiyat == * ''О. Г. Большаков''. Вакф // Ислам: Энциклопедический словарь. — М.; [[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы, 1991. — 315 с : ил. ISBN 5-02-016941-2 ('''С.45''') * ''М. Амин''. Ал-Аукаф ва-л-хайат ал-иджтима’ийа фи Миср 648—923/1250—1517. Каир, 1980; * ''В. П. Наливкин''. Положение вакуфного дела в Туркестанском крае. Таш., 1904; * Бухарский вакф XIII в. Факс. Изд. текста, пер. с араб, и перс, введ. и коммент. ''А. К. Арендса. А. Б. Халидова, О. Д. Чехович''. М., 1979 (ППВ, LII); * ''А. Г. Периханян''. Общество и право Ирана в парфянский и сасанидский периоды. М., 1983; * ''Н. Clavel''. Rite musulrnan: le waqf ou habus (rite hanafite et malekite). 1—2. P., 1895—1896; * ''Sh. Bidair''. L’institution des biens dits habous ou waqf. P., 1924; * ''Cl. Cahen''. Quelques reflexions sur le waqf ancien.— MKB, ('''25, 38—40'''); * ''W. Heffening''. Waqf.// The Encyclopaedia of Islam. 1—4. Ley de-London, (1908), 1913—1934, ('''4, 1187—1194'''). == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20140116100244/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10802-vakuf Вакуф]. // Башкирская энциклопедия. == Qaydlar == 805ize140us2i46std18n9l5i4tfzmm Gromıko komissiyası 0 56004 244429 231012 2026-06-27T03:31:51Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Latin characters in документаці[ï] to Cyrillic 244429 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatarlar arasından SSSR vatandaşlarından kelgen muracaatlarda köterilgen meselelerni baqmaq içün devlet komissiyası''' buña adet üzre sadece "'''komissiya [[Gromiko Andrey Andreyeviç|Gromıka]]'''" dep adlandıralar komissiya reisiniñ adı – «tatar meselesi» degen şeyni çezgen birinci devlet komissiyası. 1987 senesi iyül ayında meydanğa kelgen o, 1988 senesi iyün ayında qırımtatar vatandaşlıq aqları küreşçileriniñ Qırımğa qaytuv uquqından başlap, Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini tiklevge qadar bütün esas talaplarını red etti. == Fon == On yıllar devamında ükümet qırımtatarlarnıñ milliy meselesi [[493-nci qarar|493-nci qarar]] ile «çezilgenini» idda ete edi, anda «evel Qırımda yaşağan tatar milletli insanlar». «reabilitatsiya» yaptı, lâkin qaytmaq aqqını bermedi ve Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini tiklemege lâyıq olmadı, bundan da ğayrı, doğru etnonim yerine tanılmağan etnik gruppa içün evfemizmniñ qullanıluvını normalleştirdi; Bu arada diger sürgün etilgen halqlarğa, meselâ, çeçenler, inguşlar, qalmıqlar, balqarlar ve qaraçaylar episi öz vatanlarına qaytmağa ruhset berildi, olarnıñ titulâr milliy cumhuriyetleri tiklendi, olar ayrı etnik gruppalar olaraq tanıldılar - bir şey ki, qırımtatar aqları areket qıdırğan edi. Tışqı sorğularğa ükümet qırımtatarlarnıñ aqları teñ olğanını ve ekseriyeti sadece Qırımğa qaytmağa istemegenini cevap berdi, amma ameliyatta radikal farqlı siyasetke riayet etti; qırımtatarlar Qırımğa köçip kelmege tırışqanda, olarğa deyerlik er vaqıt kerekli [[propiska|propiska]] berilmey ve soñra kene sürgün etile bile edi, Qırımğa kelgen tatar olmağan muhacirlerniñ ise Qırımda yaşamağa ruhset almaq içün böyle maniaları olmadı ve anda köçip kelmege sıq-sıq çağıralar. Qırımğa köçmek istegini bildirgen qırımtatarlarnıñ ekseriyeti yaşağan Özbekistanda olarnı cezalay ediler, horlay ediler, Qırım olarğa qapalı olğanını hatırlata ediler<ref>{{Cite book |title=Tatars of the Crimea: their struggle for survival |url=https://archive.org/details/tatarsofcrimeath0000unse |last=Allworth |first=Edward |year=1988 |publisher=Duke University Press |location=Durham |isbn=0-8223-0758-8 |oclc=17263415 }}</ref><ref name=":3"/><ref name=":5">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=D9cjAQAAIAAJ |title=Крымскотатарская проблема в СССР: 1944-1991 |last=Бекирова |first=Гульнара |authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна |date=2004 |publisher=Оджак |language=російською |isbn=978-966-8535-06-2 }}</ref>. == Qızıl meydanda narazılıq aktsiyaları ve delegatsiyalar başlandı == Qırımtatar vatandaşlıq uquqları areketiniñ başlanğıçında qırımtatarlar Moskvağa sovet yolbaşçılarınen körüşmek ve Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini qaytarmaq ve tiklenmek içün aq-uquq talap etmek içün namuslı qırımtatar faalcileri ve partiya azalarından ibaret büyük delegatsiyalar yolladılar. Amma vaqıt keçe, delegatsiyalar iştirakçilerniñ iştirak etkenleri içün cezalanğanından başqa iç bir şeyge nail olmadılar, şunıñ içün böyle delegatsiyalar ve Moskvağa ziyaretler azlaştı. Lâkin [[Politika Glasnosti|glasnosti]] vaqıtında qırımtatar faalcileri Moskvağa kütleviy seyaatlarnı yañıdan başladılar. Olar da, tsenzura az olğanda, matbuat olarnı diñlemege ve «er şey yahşı» satırını yaqlamaqtan ziyade, olarnıñ fikirlerini milliy meselelerniñ ifadelenmesine kirsetmege razı olacağına ümüt ete ediler. [[20 iyün]] [[1987]] birinci qırımtatar vekilleri Moskvağa kelip, çeşit gazeta, mecmua ve televideniye muarririyetlerini, em de [[SSSR yazıcıları birligi|1987 senesi birligini ziyaret ettiler. Yazıcılar]], sürgünlikleri aqqında aytıp, olarğa mektüpler ve arizalar çıqarmaqnı rica ete ediler, amma bu ricalar, adet üzre, red etile edi. Soñundan, iyün 26-da bir qaç qırımtatar Petr Niloviç Demiçevnen körüştiler, tek öz fikirlerini Gorbaçevğa aytmağa razı oldı. İyülniñ başında bir qaç onluq qırımtatar Qızıl Meydanda qaytuv aqqına çağırğan plakatlarnen piketler teşkil ettiler. Narazılıqlarnıñ kölemi tez östi: iyülniñ 23-te [[KPSS Merkeziy Komiteti|KPSS Merkeziy Komiteti]] binası ögünde keçirilgen piket 100-ge yaqın narazılıq köstergen adamnı bir yerge topladı, amma eki künden soñ sayı 100-ge yetti. 500 yaqın<ref name=":3"/><ref name=":4">{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|date=9 липня 2015|title=Московские акции крымских татар летом 1987-го|url=https://ru.krymr.com/a/27118135.html|accessdate=2021-11-28|website=Крым.Реалии|language=ru|authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна}}</ref>. == Komissiyanıñ teşkil etilmesi == 1987 senesi iyülniñ 9-da ükümet niayet qırımtatar halqınıñ taqdirini çezecek komissiya teşkil etmege razı oldı. Bir kün evel qırımtatarlardan ibaret küçük bir delegatsiya yazıcı Yevtuşenko, Yevgeniy Yevtuşenko ile körüşip, sovet yolbaşçılarını olarnen körüşmege, ya da iç olmağanda diñlemege çağırdı. Mesele [[KPSS Merkeziy Komitetiniñ Politbürosında|Politbürosında]] muzakerege çıqtı, ve [[Gorbaçev Mihail Sergeyeviç|M. Gorbaçev]], bu meselede iç bir qattı qarar qabul etmege istemegen, qarar çıqardı. meseleni komissiyağa bermek. Soñra o, kündelik meselelernen siyrek oğraşqan komissiyanıñ reisini saylamaqnı teklif etti. O, qırımtatarlarnen körüşmege soñ derece istemegenine ve bu etnik gruppağa nisbeten duşmanlıqqa baqmadan saylandı. Gorbaçevnen olğan subette o, qırımtatarlarnı bütünley ğayıp etip, sürgünlik yerlerinde tutmaq, yani soñki onyıllıqlar siyasetini devam etmek istegini bildirdi. Lâkin komissiyanıñ reisi olaraq Gromıkanı tayin eteler, o, bu meseleni diger sovet siyasetçilerinen muzakere etmege mecbur ola. Komissiyanıñ reberliginde bu meselenen meraqlanğan çeşit yüksek rutbeli sovet siyasetçileri, hususan, Şevardnadze Eduard Amvrosiyeviç Eduard Şevardnadze, Çebrikov Viktor Mihayloviç Viktor Çebrikov, Vorotnikov Vitaliy İvanoviç Vitaliy Vorotnikov, Şçermirdiçeviçla] cayev [[İnamcon Buzrukoviç|İnamcon Usmonhocayev]], [[Demiçev Petr Niloviç|Petr Demiçev]], [[Yakovlev Aleksandr Nikolayeviç|Aleksandr Yakovlev]], [[Lukânov| Anatoliy Lukyanov]], [[Razumovskiy Georgiy Petroviç|Georgiy Razumovskiy]], lâkin qırımtatarlar yoq edi<ref name=":4"/><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MO0rAQAAIAAJ |title=Источник: документы русской истории |date=1993 |publisher=Родина |pages=101 |language=російською }}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-08|title=Июль в нашей истории|url=https://avdet.org/2021/07/08/iyul-v-nashej-istorii-3/|accessdate=2021-11-28|website=avdet.org|language=російською}}</ref><ref name=":6">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QNAiofG_-e0C&pg=PA61 |title=Nationalist Mobilization and the Collapse of the Soviet State |last=Beissinger |first=Mark |date=2002-02-04 |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-00148-9 }}</ref>. == Faaliyetler == 21 qırımtatar vekilleri niayet [[27 iyül]] [[1987]] Kremlde Gromıknen körüştiler, anda o, öz nefretini bildirdi ve iç bir türlü emiyetli imtiyazlar teklif etmedi, amma qırımtatarlarnıñ azca emotsional olmasını talap etti. Merkeziy gazetalarda ertesi künü komissiya yaratılğanı aqqında yalan haberniñ [[TASS]] derc etilmesinen beraber, bu qırımtatar delegatsiyasınıñ azalarını ümütsizlikke ketirdi, olar leyhanıñ tekrarlanması olacağına raatsızlandılar. [493-nci sanlı qarar|493-nci sanlı qarar]]. Soñra TASS Gromıknıñ devlet organlarına basım yapmaq içün yapılğan er angi areketlerniñ faydası olmaycağı aqqında daa bir beyanatını yañıdan bastırdı. Komissiya 1988 senesi iyün ayında öz soñki raportını neşir etmezden evel on bir ay devam etti. Bu arada Qırım akimiyeti qırımtatarlarğa qaytuv aqqını bermek fikrine duşman olıp qaldı ve yañı qırımtatarlar yarımadağa kelip, cedvelge alınmağa tırışqanları içün, Qırımda cedvelge aluv qaidelerini daa da quvetleştirdi. Bu arada Özbekistan SSR-de komissiya regional qırımtatar diasporasınıñ vekillerinen körüşüvler keçirmek yolunen qırımtatarlarnıñ duyğularını belgilemege tırışa ve olarnıñ Qırımğa qaytması ve Qırım Muhtar Sovet cumhuriyetçiligini ğayrıdan tiklemek tarafdarları olğanından havflana edi. sovet akimiyeti «avtonom» dep sayğan kimselerniñ talaplarına muvafıq olaraq<ref name=":3">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5_JoAAAAMAAJ |title=Крымскотатарское национальное движение: Документы, материалы, хроника |last=Губогло |first=Михаил |date=1992 |publisher=РАН |language=ru }}</ref><ref>Постановление Совета Министров СССР от 24 декабря 1987 года №&nbsp;1476 «Об ограничении прописки граждан в некоторых населенных пунктах Крымской области и Краснодарского края»</ref><ref>{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|date=7 серпня 2015|title=Долгая дорога домой (окончание)|url=https://ru.krymr.com/a/27175784.html|accessdate=2021-12-01|website=Крым.Реалии|language=російською|authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gykdAQAAMAAJ |title=Impact International |date=1987 |publisher=News & Media |language=en }}</ref><ref name=":6"/>. === Merkeziy teşebbüs gruppasınıñ areketleri === Gromıkniñ narazılıqlarnıñ artması ve cemaat narazılığınıñ başqa şekilleri zayıf qabul etilecegi aqqında tenbiyelegenine baqmadan, «Qırımtatar milliy areketi» teşkilâtı (Cemilev yolbaşçılığında) azaları Moskvada qalmağa devam ettiler, İzmaylovskiy parkında mitingler keçirdiler. Cemilev fraktsiyasınıñ eñ belli vekilleri – Sabriar Seutova, Safinar Cemilev, Reşat Cemilev ve Ablâmitov Fuat Yakuboviç Fuat Ablâmitov. «Pravoslav kommunistleri» sayılğan ve tış memleketlerden yardım almaq ğayesini qattı red etecek qırımtatar milliy areketiniñ ilk yolbaşçılarından farqlı olaraq, Cemilevniñ fraktsiyasınıñ bir çoq azaları açıqtan-açıq ğarptan yardım istediler, umumiy qırımtatar tiliniñ qayğılarınen paylaştılar. faalciler. onıñ areketni iflic etmek imkânını, çünki olar bütün qırımtatarlar sürgünlikte doğğan yaş nesilden mütenasıp olmağan şekilde ibaret olğan Merkeziy Teşebbüs Gruppasınıñ azalarınıñ lâyıq olmağan areketleri içün qaytuv aqqını daa ziyade keçiktirmeknen cezalanacaqlarını yahşı bile ediler ve evel iç bir vaqıt milliy areketniñ bir qısmı olmağan edi<ref>{{Cite web|last=Емінов|first=Руслан|date=27 січня 2016|title=КАК ЭТО БЫЛО. ДЕКЛАРАЦИЯ ВС СССР «О признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов" Документальный экскурс в процесс реабилитации, Эминов Р. Я., читать онлайн|url=http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=499485|accessdate=2021-11-30|website=www.litsovet.ru|language=російською}}</ref><ref>{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|date=10 липня 2015|title=Московские акции крымских татар летом 1987-го. Окончание|url=https://ru.krymr.com/a/27119914.html|accessdate=2021-12-01|website=Крым.Реалии|language=російською|authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=7NAjAQAAIAAJ |title=Вибрати не можна тільки батьківщину : Збірник статей і досліджень з історії кримськотатарського народу та його боротьби за повернення на історичну Батьківщину |year=2003 |publisher=Центр інформаціï та документації кримських татар |location=Київ |language=uk |isbn=978-966-8136-12-2 }}</ref><ref name=":7">Кадыев Роллан. «Наши болезни»– критические заметки по нашему национальному вопросу: [упомянается Ш. Алядин] / Р. Кадыев // Бесы движения.&nbsp;— 1988. Сектор архивных и рукописных материалов КРУ «Крымскотатарская библиотека им. И. Гаспринского».</ref><ref>{{Cite web|date=2016-11-27|title=Демонстрации крымских татар (1987, 14-4)|url=https://vesti-iz-sssr.com/2016/11/27/demonstratsii-krymskikh-tatar-1987-14-4/|accessdate=2021-11-13|website=Вести из СССР|language=російською}}</ref>. == Neticeler == Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ yañılanması ve qırımtatarlarnı Qırımğa qaytaruv planları ile bağlı çeşit tekliflerniñ quvetleştirilmesinen, em de qırımtatarlarnıñ indoktrinatsiyasınen, bu ise Qırımğa qaytuv ziyade tarafdar olğanını kösterdi, soñra Qırımtatarlar o qadar cemaat yoq etildi. «Gromik» komissiyasınıñ tesisçisi 1988 senesiniñ başında Qırımnıñ demografik hususiyetleri sebebinden Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini yañıdan qurmaq kerçeksiz olğanına qattı inana ve 2014 senesi içün az sayıda qırımtatarlarnıñ teşkilâtlı çalışuvına ruhset bermek teklif etile edi. bu memlekette Pölşa ükümdarlığına iş alıp bara, qırımtatarlarnıñ tekrarlanmaz kütleviy dinge keçüvi ve qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi yerlerinde «medeniy ihtiyaclarnı büyük qandıruv» içün qoşma qoşma yönelişler yapıla<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MpsrDgAAQBAJ&pg=PA368 |title=The Geography of Nationalism in Russia and the USSR |last=Kaiser |first=Robert J. |date=2017-03-14 |publisher=Princeton University Press |language=en |isbn=978-1-4008-8729-3 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Nrw9AQAAIAAJ |title=New Politics |date=1989 |publisher=New Politics Associates. |pages=135 |language=en }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wwc0EAAAQBAJ |title=Émigré, Exile, Diaspora, and Transnational Movements of the Crimean Tatars: Preserving the Eternal Flame of Crimea |last=Aydın |first=Filiz Tutku |date=2021-06-18 |publisher=Springer Nature |language=en |isbn=978-3-030-74124-2 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=oBlREAAAQBAJ&pg=PA437 |title=The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation |last=Williams |first=Brian |date=2021 |publisher=BRILL |language=en |isbn=978-90-04-49128-1 }}</ref><ref name=":8">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=yMIYDQAAQBAJ&pg=PT239 |title=Central Asia Reader: The Rediscovery of History: The Rediscovery of History |last=Paksoy |first=H. B. |date=2016-09-16 |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-315-48503-4 }}</ref>. === Reaktsiya ve neticeler === Komissiyanıñ çıqarğan neticelerine reaktsiya esasen menfiy oldı; Komissiyanıñ tapmacaları qırımtatarlar arasındaki eñ sadıq kommunistlerni bile ümütsizlikke qaldırdı. Meselâ, [[Kadiyev Rollan Kemaleviç|Rollan Kadıyev]], o devirde siyasiy ceetten öyle bir derecede inkişaf etti ki, Qızıl meydandaki mitingge qarşı çıqqanı içün, deyerlik bütün diger qırımtatar faalcileri tarafından tenqid etildi, çünki bu ... akimiyetni qozğaycaq edi, qırımtatarlarnıñ tek bir qısmını Qırımğa köçmege ruhset etile bilecegi aqqında fikirden havflı olğanını bildirdi, bu fikirni «lotereyanıñ artındaki vatan» dep adlandırdı. O, Gromık komissiyasınıñ demografik sebeplerden Qırım ASSR-ni ğayrıdan tiklemek mümkün olmağanı aqqında çıqarğan neticelerini de tenqid etip, Qazaq SSR-i region ealisiniñ tek 13% qazaqlar teşkil etken vaqıtta meydanğa kelgenini qayd etti. [[Osmanov Yuriy Bekiroviç|Yuriy Osmanov]] komissiyanı [[Perebudov|perebudovna]] kününde antisotsialist ve stalinizmge qol tutuv vastası dep adlandırdı<ref name=":7"/><ref>{{Cite book |title=Белая книга Национального движения крымских татар |last=Османов |first=Юрий |authorlink1=Османов Юрій Бекірович |year=2011 |publisher=Бизнес Информ |location=Сімферополь |language=російською |isbn=978-966-648-279-5 |oclc=746463537 }}</ref><ref name=":8"/>. Komissiyanıñ Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini qaytarmaq ve yañıdan qurmaqtan red etilmesi hulâsasını çıqarğanından tek bir yıl keçken soñ, bu meseleni yañıdan baqmaq içün ekinci komissiya meydanğa ketirildi, amma başında [[Gennadiy İvanoviç Yanayev|G.İ. Yanayev]] ve iştiraginen qırımtatarlar<ref name=":5"/>. == Qaydlar == 28b3ipb6icyk332bj2z39waigzlgpvh 244431 244429 2026-06-27T03:32:43Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Latin characters in інформаці[ï] to Cyrillic 244431 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatarlar arasından SSSR vatandaşlarından kelgen muracaatlarda köterilgen meselelerni baqmaq içün devlet komissiyası''' buña adet üzre sadece "'''komissiya [[Gromiko Andrey Andreyeviç|Gromıka]]'''" dep adlandıralar komissiya reisiniñ adı – «tatar meselesi» degen şeyni çezgen birinci devlet komissiyası. 1987 senesi iyül ayında meydanğa kelgen o, 1988 senesi iyün ayında qırımtatar vatandaşlıq aqları küreşçileriniñ Qırımğa qaytuv uquqından başlap, Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini tiklevge qadar bütün esas talaplarını red etti. == Fon == On yıllar devamında ükümet qırımtatarlarnıñ milliy meselesi [[493-nci qarar|493-nci qarar]] ile «çezilgenini» idda ete edi, anda «evel Qırımda yaşağan tatar milletli insanlar». «reabilitatsiya» yaptı, lâkin qaytmaq aqqını bermedi ve Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini tiklemege lâyıq olmadı, bundan da ğayrı, doğru etnonim yerine tanılmağan etnik gruppa içün evfemizmniñ qullanıluvını normalleştirdi; Bu arada diger sürgün etilgen halqlarğa, meselâ, çeçenler, inguşlar, qalmıqlar, balqarlar ve qaraçaylar episi öz vatanlarına qaytmağa ruhset berildi, olarnıñ titulâr milliy cumhuriyetleri tiklendi, olar ayrı etnik gruppalar olaraq tanıldılar - bir şey ki, qırımtatar aqları areket qıdırğan edi. Tışqı sorğularğa ükümet qırımtatarlarnıñ aqları teñ olğanını ve ekseriyeti sadece Qırımğa qaytmağa istemegenini cevap berdi, amma ameliyatta radikal farqlı siyasetke riayet etti; qırımtatarlar Qırımğa köçip kelmege tırışqanda, olarğa deyerlik er vaqıt kerekli [[propiska|propiska]] berilmey ve soñra kene sürgün etile bile edi, Qırımğa kelgen tatar olmağan muhacirlerniñ ise Qırımda yaşamağa ruhset almaq içün böyle maniaları olmadı ve anda köçip kelmege sıq-sıq çağıralar. Qırımğa köçmek istegini bildirgen qırımtatarlarnıñ ekseriyeti yaşağan Özbekistanda olarnı cezalay ediler, horlay ediler, Qırım olarğa qapalı olğanını hatırlata ediler<ref>{{Cite book |title=Tatars of the Crimea: their struggle for survival |url=https://archive.org/details/tatarsofcrimeath0000unse |last=Allworth |first=Edward |year=1988 |publisher=Duke University Press |location=Durham |isbn=0-8223-0758-8 |oclc=17263415 }}</ref><ref name=":3"/><ref name=":5">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=D9cjAQAAIAAJ |title=Крымскотатарская проблема в СССР: 1944-1991 |last=Бекирова |first=Гульнара |authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна |date=2004 |publisher=Оджак |language=російською |isbn=978-966-8535-06-2 }}</ref>. == Qızıl meydanda narazılıq aktsiyaları ve delegatsiyalar başlandı == Qırımtatar vatandaşlıq uquqları areketiniñ başlanğıçında qırımtatarlar Moskvağa sovet yolbaşçılarınen körüşmek ve Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini qaytarmaq ve tiklenmek içün aq-uquq talap etmek içün namuslı qırımtatar faalcileri ve partiya azalarından ibaret büyük delegatsiyalar yolladılar. Amma vaqıt keçe, delegatsiyalar iştirakçilerniñ iştirak etkenleri içün cezalanğanından başqa iç bir şeyge nail olmadılar, şunıñ içün böyle delegatsiyalar ve Moskvağa ziyaretler azlaştı. Lâkin [[Politika Glasnosti|glasnosti]] vaqıtında qırımtatar faalcileri Moskvağa kütleviy seyaatlarnı yañıdan başladılar. Olar da, tsenzura az olğanda, matbuat olarnı diñlemege ve «er şey yahşı» satırını yaqlamaqtan ziyade, olarnıñ fikirlerini milliy meselelerniñ ifadelenmesine kirsetmege razı olacağına ümüt ete ediler. [[20 iyün]] [[1987]] birinci qırımtatar vekilleri Moskvağa kelip, çeşit gazeta, mecmua ve televideniye muarririyetlerini, em de [[SSSR yazıcıları birligi|1987 senesi birligini ziyaret ettiler. Yazıcılar]], sürgünlikleri aqqında aytıp, olarğa mektüpler ve arizalar çıqarmaqnı rica ete ediler, amma bu ricalar, adet üzre, red etile edi. Soñundan, iyün 26-da bir qaç qırımtatar Petr Niloviç Demiçevnen körüştiler, tek öz fikirlerini Gorbaçevğa aytmağa razı oldı. İyülniñ başında bir qaç onluq qırımtatar Qızıl Meydanda qaytuv aqqına çağırğan plakatlarnen piketler teşkil ettiler. Narazılıqlarnıñ kölemi tez östi: iyülniñ 23-te [[KPSS Merkeziy Komiteti|KPSS Merkeziy Komiteti]] binası ögünde keçirilgen piket 100-ge yaqın narazılıq köstergen adamnı bir yerge topladı, amma eki künden soñ sayı 100-ge yetti. 500 yaqın<ref name=":3"/><ref name=":4">{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|date=9 липня 2015|title=Московские акции крымских татар летом 1987-го|url=https://ru.krymr.com/a/27118135.html|accessdate=2021-11-28|website=Крым.Реалии|language=ru|authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна}}</ref>. == Komissiyanıñ teşkil etilmesi == 1987 senesi iyülniñ 9-da ükümet niayet qırımtatar halqınıñ taqdirini çezecek komissiya teşkil etmege razı oldı. Bir kün evel qırımtatarlardan ibaret küçük bir delegatsiya yazıcı Yevtuşenko, Yevgeniy Yevtuşenko ile körüşip, sovet yolbaşçılarını olarnen körüşmege, ya da iç olmağanda diñlemege çağırdı. Mesele [[KPSS Merkeziy Komitetiniñ Politbürosında|Politbürosında]] muzakerege çıqtı, ve [[Gorbaçev Mihail Sergeyeviç|M. Gorbaçev]], bu meselede iç bir qattı qarar qabul etmege istemegen, qarar çıqardı. meseleni komissiyağa bermek. Soñra o, kündelik meselelernen siyrek oğraşqan komissiyanıñ reisini saylamaqnı teklif etti. O, qırımtatarlarnen körüşmege soñ derece istemegenine ve bu etnik gruppağa nisbeten duşmanlıqqa baqmadan saylandı. Gorbaçevnen olğan subette o, qırımtatarlarnı bütünley ğayıp etip, sürgünlik yerlerinde tutmaq, yani soñki onyıllıqlar siyasetini devam etmek istegini bildirdi. Lâkin komissiyanıñ reisi olaraq Gromıkanı tayin eteler, o, bu meseleni diger sovet siyasetçilerinen muzakere etmege mecbur ola. Komissiyanıñ reberliginde bu meselenen meraqlanğan çeşit yüksek rutbeli sovet siyasetçileri, hususan, Şevardnadze Eduard Amvrosiyeviç Eduard Şevardnadze, Çebrikov Viktor Mihayloviç Viktor Çebrikov, Vorotnikov Vitaliy İvanoviç Vitaliy Vorotnikov, Şçermirdiçeviçla] cayev [[İnamcon Buzrukoviç|İnamcon Usmonhocayev]], [[Demiçev Petr Niloviç|Petr Demiçev]], [[Yakovlev Aleksandr Nikolayeviç|Aleksandr Yakovlev]], [[Lukânov| Anatoliy Lukyanov]], [[Razumovskiy Georgiy Petroviç|Georgiy Razumovskiy]], lâkin qırımtatarlar yoq edi<ref name=":4"/><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MO0rAQAAIAAJ |title=Источник: документы русской истории |date=1993 |publisher=Родина |pages=101 |language=російською }}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-08|title=Июль в нашей истории|url=https://avdet.org/2021/07/08/iyul-v-nashej-istorii-3/|accessdate=2021-11-28|website=avdet.org|language=російською}}</ref><ref name=":6">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QNAiofG_-e0C&pg=PA61 |title=Nationalist Mobilization and the Collapse of the Soviet State |last=Beissinger |first=Mark |date=2002-02-04 |publisher=Cambridge University Press |language=en |isbn=978-0-521-00148-9 }}</ref>. == Faaliyetler == 21 qırımtatar vekilleri niayet [[27 iyül]] [[1987]] Kremlde Gromıknen körüştiler, anda o, öz nefretini bildirdi ve iç bir türlü emiyetli imtiyazlar teklif etmedi, amma qırımtatarlarnıñ azca emotsional olmasını talap etti. Merkeziy gazetalarda ertesi künü komissiya yaratılğanı aqqında yalan haberniñ [[TASS]] derc etilmesinen beraber, bu qırımtatar delegatsiyasınıñ azalarını ümütsizlikke ketirdi, olar leyhanıñ tekrarlanması olacağına raatsızlandılar. [493-nci sanlı qarar|493-nci sanlı qarar]]. Soñra TASS Gromıknıñ devlet organlarına basım yapmaq içün yapılğan er angi areketlerniñ faydası olmaycağı aqqında daa bir beyanatını yañıdan bastırdı. Komissiya 1988 senesi iyün ayında öz soñki raportını neşir etmezden evel on bir ay devam etti. Bu arada Qırım akimiyeti qırımtatarlarğa qaytuv aqqını bermek fikrine duşman olıp qaldı ve yañı qırımtatarlar yarımadağa kelip, cedvelge alınmağa tırışqanları içün, Qırımda cedvelge aluv qaidelerini daa da quvetleştirdi. Bu arada Özbekistan SSR-de komissiya regional qırımtatar diasporasınıñ vekillerinen körüşüvler keçirmek yolunen qırımtatarlarnıñ duyğularını belgilemege tırışa ve olarnıñ Qırımğa qaytması ve Qırım Muhtar Sovet cumhuriyetçiligini ğayrıdan tiklemek tarafdarları olğanından havflana edi. sovet akimiyeti «avtonom» dep sayğan kimselerniñ talaplarına muvafıq olaraq<ref name=":3">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5_JoAAAAMAAJ |title=Крымскотатарское национальное движение: Документы, материалы, хроника |last=Губогло |first=Михаил |date=1992 |publisher=РАН |language=ru }}</ref><ref>Постановление Совета Министров СССР от 24 декабря 1987 года №&nbsp;1476 «Об ограничении прописки граждан в некоторых населенных пунктах Крымской области и Краснодарского края»</ref><ref>{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|date=7 серпня 2015|title=Долгая дорога домой (окончание)|url=https://ru.krymr.com/a/27175784.html|accessdate=2021-12-01|website=Крым.Реалии|language=російською|authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gykdAQAAMAAJ |title=Impact International |date=1987 |publisher=News & Media |language=en }}</ref><ref name=":6"/>. === Merkeziy teşebbüs gruppasınıñ areketleri === Gromıkniñ narazılıqlarnıñ artması ve cemaat narazılığınıñ başqa şekilleri zayıf qabul etilecegi aqqında tenbiyelegenine baqmadan, «Qırımtatar milliy areketi» teşkilâtı (Cemilev yolbaşçılığında) azaları Moskvada qalmağa devam ettiler, İzmaylovskiy parkında mitingler keçirdiler. Cemilev fraktsiyasınıñ eñ belli vekilleri – Sabriar Seutova, Safinar Cemilev, Reşat Cemilev ve Ablâmitov Fuat Yakuboviç Fuat Ablâmitov. «Pravoslav kommunistleri» sayılğan ve tış memleketlerden yardım almaq ğayesini qattı red etecek qırımtatar milliy areketiniñ ilk yolbaşçılarından farqlı olaraq, Cemilevniñ fraktsiyasınıñ bir çoq azaları açıqtan-açıq ğarptan yardım istediler, umumiy qırımtatar tiliniñ qayğılarınen paylaştılar. faalciler. onıñ areketni iflic etmek imkânını, çünki olar bütün qırımtatarlar sürgünlikte doğğan yaş nesilden mütenasıp olmağan şekilde ibaret olğan Merkeziy Teşebbüs Gruppasınıñ azalarınıñ lâyıq olmağan areketleri içün qaytuv aqqını daa ziyade keçiktirmeknen cezalanacaqlarını yahşı bile ediler ve evel iç bir vaqıt milliy areketniñ bir qısmı olmağan edi<ref>{{Cite web|last=Емінов|first=Руслан|date=27 січня 2016|title=КАК ЭТО БЫЛО. ДЕКЛАРАЦИЯ ВС СССР «О признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов" Документальный экскурс в процесс реабилитации, Эминов Р. Я., читать онлайн|url=http://www.litsovet.ru/index.php/material.read?material_id=499485|accessdate=2021-11-30|website=www.litsovet.ru|language=російською}}</ref><ref>{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|date=10 липня 2015|title=Московские акции крымских татар летом 1987-го. Окончание|url=https://ru.krymr.com/a/27119914.html|accessdate=2021-12-01|website=Крым.Реалии|language=російською|authorlink1=Бекірова Гульнара Тасимівна}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=7NAjAQAAIAAJ |title=Вибрати не можна тільки батьківщину : Збірник статей і досліджень з історії кримськотатарського народу та його боротьби за повернення на історичну Батьківщину |year=2003 |publisher=Центр інформації та документації кримських татар |location=Київ |language=uk |isbn=978-966-8136-12-2 }}</ref><ref name=":7">Кадыев Роллан. «Наши болезни»– критические заметки по нашему национальному вопросу: [упомянается Ш. Алядин] / Р. Кадыев // Бесы движения.&nbsp;— 1988. Сектор архивных и рукописных материалов КРУ «Крымскотатарская библиотека им. И. Гаспринского».</ref><ref>{{Cite web|date=2016-11-27|title=Демонстрации крымских татар (1987, 14-4)|url=https://vesti-iz-sssr.com/2016/11/27/demonstratsii-krymskikh-tatar-1987-14-4/|accessdate=2021-11-13|website=Вести из СССР|language=російською}}</ref>. == Neticeler == Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ yañılanması ve qırımtatarlarnı Qırımğa qaytaruv planları ile bağlı çeşit tekliflerniñ quvetleştirilmesinen, em de qırımtatarlarnıñ indoktrinatsiyasınen, bu ise Qırımğa qaytuv ziyade tarafdar olğanını kösterdi, soñra Qırımtatarlar o qadar cemaat yoq etildi. «Gromik» komissiyasınıñ tesisçisi 1988 senesiniñ başında Qırımnıñ demografik hususiyetleri sebebinden Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini yañıdan qurmaq kerçeksiz olğanına qattı inana ve 2014 senesi içün az sayıda qırımtatarlarnıñ teşkilâtlı çalışuvına ruhset bermek teklif etile edi. bu memlekette Pölşa ükümdarlığına iş alıp bara, qırımtatarlarnıñ tekrarlanmaz kütleviy dinge keçüvi ve qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi yerlerinde «medeniy ihtiyaclarnı büyük qandıruv» içün qoşma qoşma yönelişler yapıla<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MpsrDgAAQBAJ&pg=PA368 |title=The Geography of Nationalism in Russia and the USSR |last=Kaiser |first=Robert J. |date=2017-03-14 |publisher=Princeton University Press |language=en |isbn=978-1-4008-8729-3 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Nrw9AQAAIAAJ |title=New Politics |date=1989 |publisher=New Politics Associates. |pages=135 |language=en }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wwc0EAAAQBAJ |title=Émigré, Exile, Diaspora, and Transnational Movements of the Crimean Tatars: Preserving the Eternal Flame of Crimea |last=Aydın |first=Filiz Tutku |date=2021-06-18 |publisher=Springer Nature |language=en |isbn=978-3-030-74124-2 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=oBlREAAAQBAJ&pg=PA437 |title=The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation |last=Williams |first=Brian |date=2021 |publisher=BRILL |language=en |isbn=978-90-04-49128-1 }}</ref><ref name=":8">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=yMIYDQAAQBAJ&pg=PT239 |title=Central Asia Reader: The Rediscovery of History: The Rediscovery of History |last=Paksoy |first=H. B. |date=2016-09-16 |publisher=Routledge |language=en |isbn=978-1-315-48503-4 }}</ref>. === Reaktsiya ve neticeler === Komissiyanıñ çıqarğan neticelerine reaktsiya esasen menfiy oldı; Komissiyanıñ tapmacaları qırımtatarlar arasındaki eñ sadıq kommunistlerni bile ümütsizlikke qaldırdı. Meselâ, [[Kadiyev Rollan Kemaleviç|Rollan Kadıyev]], o devirde siyasiy ceetten öyle bir derecede inkişaf etti ki, Qızıl meydandaki mitingge qarşı çıqqanı içün, deyerlik bütün diger qırımtatar faalcileri tarafından tenqid etildi, çünki bu ... akimiyetni qozğaycaq edi, qırımtatarlarnıñ tek bir qısmını Qırımğa köçmege ruhset etile bilecegi aqqında fikirden havflı olğanını bildirdi, bu fikirni «lotereyanıñ artındaki vatan» dep adlandırdı. O, Gromık komissiyasınıñ demografik sebeplerden Qırım ASSR-ni ğayrıdan tiklemek mümkün olmağanı aqqında çıqarğan neticelerini de tenqid etip, Qazaq SSR-i region ealisiniñ tek 13% qazaqlar teşkil etken vaqıtta meydanğa kelgenini qayd etti. [[Osmanov Yuriy Bekiroviç|Yuriy Osmanov]] komissiyanı [[Perebudov|perebudovna]] kününde antisotsialist ve stalinizmge qol tutuv vastası dep adlandırdı<ref name=":7"/><ref>{{Cite book |title=Белая книга Национального движения крымских татар |last=Османов |first=Юрий |authorlink1=Османов Юрій Бекірович |year=2011 |publisher=Бизнес Информ |location=Сімферополь |language=російською |isbn=978-966-648-279-5 |oclc=746463537 }}</ref><ref name=":8"/>. Komissiyanıñ Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyetini qaytarmaq ve yañıdan qurmaqtan red etilmesi hulâsasını çıqarğanından tek bir yıl keçken soñ, bu meseleni yañıdan baqmaq içün ekinci komissiya meydanğa ketirildi, amma başında [[Gennadiy İvanoviç Yanayev|G.İ. Yanayev]] ve iştiraginen qırımtatarlar<ref name=":5"/>. == Qaydlar == 7zinxpra67i7z11b09qvo5ld1yemql2 Kilimancaro 0 56056 244430 229749 2026-06-27T03:32:23Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in Kiliman[с]aro to Latin 244430 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''Kilimancaro''' — [[Tanzaniya]]nıñ şimaliy şarqında, [[Afrika]] eñ yüksek dağı. Deñiz seviyesinden yüksekligi 5895 m<ref>[https://www.britannica.com/place/Kilimanjaro Kilimanjaro/Britannica]</ref>). Bazı tetqiqatlarğa köre faal [[stratvulkan]]dır. == Galereya == [[Fayl:Kilimanjaro_3D_-_version_1.gif|255x255px]][[Fayl:Kilimanjaro_3D.gif|thumb|255x255px|Kilimancaro üç ölçüli animatsiyası|left]] [[Fayl:Kilimanjaro_3D_view.jpg|thumb|255x255px|Kilimancaronıñ 3D-te körünişi. Soldan sağğa: Şira, Kibo ve Mavenzi. Körüşüv içün yükseklik 1,5 qat ziyade|left]] [[Kategoriya:Dağlar]] [[Kategoriya:Afrika]] == İhtar == 821yq0exdw11ogupv3lygebnth36882 Hüseyin vahidi 0 56584 244421 232881 2026-06-26T17:15:48Z Mehditabrizli 31353 244421 wikitext text/x-wiki [[File:Huseynvahedi_2026.png|thumb|'''Hüseyn Vahidi''']] '''Hüseyn Vahidi''' ([[Azerbaycan tili|az]]: Hüseyn Vahidi حسین واحدی ; [[1981]] [[30 Ekim]], [[Urmiya]], [[İran]]) yazıcısı, gazeteci. <ref>[https://www.amerikaninsesi.org/a/urmiya-kitab-sevgi-yolchulari/1584058.html&ved=2ahUKEwjgneaChcOJAxX4VqQEHVrOJBQQFnoECCUQAQ&usg=AOvVaw0UX_FdEZIbbxrPHoHrEQ-H VOA]</ref> == Kitapları == * Sevgi yolcuları (سئوگی یولچولاری), (öyküler derlemesi), Yaz Yayınevi, Urmiye, 2012<ref>{{Web kaynağı |url=https://www.irna.ir/news/83481954/%D8%B3%D8%A6%D9%88%DA%AF%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%84%DA%86%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%B4%D9%82 |başlık=Arşivlenmiş kopya |erişimtarihi=15 Aralık 2023 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20231215061718/https://www.irna.ir/news/83481954/%D8%B3%D8%A6%D9%88%DA%AF%DB%8C-%DB%8C%D9%88%D9%84%DA%86%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D8%B4%D9%82 |arşivtarihi=15 Aralık 2023 |ölüurl=hayır }}</ref> * [[Yabancı (Albert Camus romanı)]] (یابانچی), [[Albert Camus]]un Yabancı romanının Yabançi adıyla çevirisi) (Azerbaycan Türkçesi), Buta yayınevi, Urmiye, 2016 * [[Beyaz Geceler]] (بیاض گئجه&zwnj;لر), [[Fyodor Dostoyevski]]nin romanını, [[Kiril alfabesi]], Arap alfabesine çevirmesi. Buta yayınevi, Urmiye, 2017<ref>{{Web kaynağı |url=https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF%DB%8C |başlık=Azb wikipedia |erişimtarihi=15 Aralık 2023 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20230326221010/https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF%DB%8C |arşivtarihi=26 Mart 2023 |ölüurl=hayır }}</ref> * Bizim hikâyele (بيزيم حكايه لر) (Hikayeler Antolojisi, Azerbaycan Türkçesi), Ahtar yayınevi, [[Tebriz]], 2023<ref>[https://ca.axar.az/news/kult/811903.html kult.az]</ref> == Bağlantılar == pdio08teiswt7vsr879praha7r4vh8f Holokost 0 57444 244428 233577 2026-06-27T03:31:34Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Latin characters in Микола[ï]вський to Cyrillic 244428 wikitext text/x-wiki [[Fayl:WW2-Holocaust-Europe.png|thumb|Gettolarnıñ ve «olüm lagerleriniñ» haritası.]] '''Holokost''' (qadimiy yunanca: ὁλοκαύστος), keñ manada '''Şoa''' ([[İvrit tili|ivritçe]] השואה, «felâket») olaraq da belli, 1933-1945 seneleri faşist Almaniyası ve onıñ işbirlikçileri tarafından alıp barılğan, faşist rejiminiñ Avropadaki etnik ve içtimaiy gruppalarnıñ ırqı, etnik, milliy ve cinsiy mensüpligi ya da genetik tiplerine köre qusurlı, zararlı körip olarnı yoq etüv siyaseti; tar manada ise – Ekinci cian cenki vaqtında yeudi halqınıñ genotsidi<ref>{{Cite book |title=The Final Solution: A Genocide |last=Bloxham, Donald |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-955034-0 }}</ref><ref>{{Cite web|title=HOLOCAUST {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com|url=https://www.lexico.com/definition/holocaust|website=Lexico Dictionaries {{!}} English|accessdate=2022-01-18|language=en|archive-date=2016-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720063726/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/holocaust}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_kmRAwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PR13&dq=Lemkin+ludobójstwo&hl=en |title=Inside a Gestapo Prison: The Letters of Krystyna Wituska, 1942-1944 |last=Tomaszewski |first=Irene |date=2006-05-18 |publisher=Wayne State University Press |language=en |isbn=978-0-8143-3887-2 }}</ref>, bunıñ neticesinde tahminen 6 million yeudi elâk oldı. Mensüpligine köre faşistler tarafından taqip etilgen ve zulümge oğratılğan başqa etnik ve içtimaiy toplulıqlar (romlar, gomoseksualistler, masonlar, saqatlar ve ilâhre) de keñ Holokostnıñ qurbanı olaraq qabul etile. Holokost qurbanlarınıñ sayısı keniş manada daa ziyadedir. Holokost Almaniya milliy sotsialist işçiler firqasınıñ totalitar diktaturası devrinde Almaniyada faşist ırqıy siyasetiniñ bir qısmı edi<ref name="UNO">{{cite web|url=http://www.un.org/russian/sg/messages/2009/holocaustremembrance09.shtml|title=Послання з приводу Міжнародного дня пам'яти жертв голокосту|last=Пан Ги Мун|date=27 січня 2009 року|accessdate=2009-11-22|quote=Сьогодні ми вшановуємо пам'ять мільйонів жертв нацизму — майже одної третини єврейського народу та незліченних представників інших народів, — які зазнали жорстокій дискримінації, поневірянь, звірств і вбивств|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131034533/http://www.un.org/russian/sg/messages/2009/holocaustremembrance09.shtml|archivedate=2011-01-31|deadurl=yes}}</ref>. == Edebiyat == * Энциклопедия судеб : [воспоминания детей войны, переживших Холокост / под ред. С. И. Вайнблата]. — Одесса : Бондаренко М. А., 2017. — 352 с. : ил., портр. ; 21 см. — 200 экз. — ISBN 978-617-7424-37-5 * Перекажіть це дітям вашим... Книга про Голокост в Європі 1933-1945 / С. Брухфельд, П. Левін. – 2-е вид., допов. та розшир. – Дніпро : Ткума, 2018. – 132 с. – (Українська б-ка Голокосту). – ISBN 966-981-064-9. * Існує дуже великий масив наукових та документальних публікацій про Голокост. Серед останніх, які вийшли, відома праця Саула Фрідлендера «Нацистська Німеччина і євреї» (2 томи), де проаналізовано передумови та перебіг Голокосту із залученням численних німецьких документів, а, головне, свідчень з щоденників очевидців катастрофи. Книжка Фрідлендера була негайно перекладена німецькою, французькою та багатьма іншими мовами й визнана науковою спільнотою й громадськістю, як одне з найфундаментальніших досліджень на згадану тему. &nbsp;Див.: ** Saul Friedländer, Nazi Germany and the Jews, v.1: The Years of Persecution 1933—1939, New York: HarperCollins, 1997. ** Saul Friedländer, Nazi Germany and the Jews, v.2: The Years of Extermination, 1939—1945, HarperCollins, 2007 === İngliz tilinde edebiyat === * Hilberg, Raul. The Destruction of the European Jews, vol. 1-3 (2003, c1961) * Hilberg, Raul. Perpetrators, Victims, Bystanders: The Jewish Catastrophe 1933—1945, (1992) * Davidowicz, Lucy, The War Against the Jews : 1933—1945 (1975). * Browning, Christopher R. The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942 (2004) * Davies, Norman and Lukas, Richard C. Forgotten Holocaust: The Poles Under German Occupation 1939—1944, (2001, c1996) *   Dean, Martin: ''Robbing the Jews&nbsp;— The Confiscation of Jewish Property in the'' === Rus tilinde edebiyat === * Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941—1945).&nbsp;— Т.1,2.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума»; ЧП «Лира ЛТД»; М.: Центр «Холокост», 2007.&nbsp;— 816 с. * Возрождение памяти: воспоминания свидетелей и жертв Холокоста.&nbsp;— Выпуски №&nbsp;1-6.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума»; ЧП «Лира», 2008—2014. * Михман Д. Историография Катастрофы. Еврейский взгляд: Концептуализация, терминология, подходы и фундаментальные вопросы.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума», 2005.&nbsp;— 448 с. * Я. Хонигсман, Катастрофа Львовского еврейства.&nbsp;— Львів, 1993 * Круглов А.&nbsp;И.&nbsp;Потери евреев Украины в 1941—1944 гг.&nbsp;— Харьков: Тарбут Лаам, 2005.&nbsp;— 376 c. * Круглов А. Трагедия Бабьего Яра в немецких документах.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума»; ЧП «Лира», 2011.&nbsp;— 140 с. * Щупак И. Евреи в Украине: вопросы истории и религии с древнейших времен до Холокоста.&nbsp;— Учеб. пособие для учащихся старших классов сред. общеобразоваучеб. заведений.&nbsp;— Днепропетровск: Центр «Ткума», 2009.&nbsp;— 148 с. === Ukrain tilinde edebiyat === * Нацистський «новий порядок» в містах України: Збірка фотографій та документів з фондів Музею «Пам'ять єврейського народу та Голокост в Україні».&nbsp;— Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015.&nbsp;— 336&nbsp;с. [http://tkuma.dp.ua/index.php/ua/publikacy-tkuma/nauchnie-izdaniya/124-natsistskij-novij-poryadok-v-mistakh-ukrajini-zbirka-fotografij-ta-dokumentiv-z-fondiv-muzeyu-pam-yat-evrejskogo-narodu-ta-golokost-v-ukrajini] * Давлєтов О. Підготовка «покоління вовків»: вишкіл майбутніх виконавців Голокосту (Нариси молодіжної політики НСДАП у 1922—1939&nbsp;р.).&nbsp;— Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015.&nbsp;— 280&nbsp;с. * Є.Наконечний. Голокост у Львові // Віче.&nbsp;— 1992.&nbsp;— No 14. [http://tkuma.dp.ua/index.php/ua/publikacy-tkuma/nauchnie-izdaniya/123-pidgotovka-pokolinnya-vovkiv-vishkil-majbutnikh-vikonavtsiv-golokostu] * Праведники світу та інші рятівники під час Голокосту: приклад України у порівняльному контексті: збірка наукових статей.&nbsp;— Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015.&nbsp;— 200&nbsp;с. * М. Коваль, Нацистський геноцид щодо євреїв та українське населення. // Український історичний журнал&nbsp;— 1992&nbsp;— №&nbsp;2. * М. Попович, Єврейський геноцид в Україні історія та уроки. // Філософська та соціологічна думка.&nbsp;— 1994&nbsp;— №&nbsp;5-6 * А. Подольський, Нацистський геноцид щодо єврейського народу України. 1941—1944. Дисертація кандидата історичних наук&nbsp;— Київ, 1997 * Ж. Ковба, Людяність у безодні пекла, Поведінка місцевого населення Східної Галичини в роки «остаточного розв'язання єврейського питання», Київ: Інститут юдаїки, 1998&nbsp;— 268 с. * Єлисаветський С. Я., Катастрофа і опір українського еврейства (1941—1944): нариси з історії Голокосту і опору в Україні, Інститут політичних i етнонаціональних досліджень НАН України, 1999&nbsp;— 423 с. * Х. Аронов, Катастрофа європейського єврейства під час другої світової війни, Київ: Інститут юдаїки, 2000&nbsp;— 364 с. * Довідник про табори, тюрми та гетто на окупованій території України (1941—1944) / Упоряд. М.&nbsp;Г.&nbsp;Дубик.&nbsp;— К., 2000.&nbsp;— 320 с. * Гон М., Голокост на Рівненщині (документи і матеріали), Запоріжжя: Прем'єр, 2004.&nbsp;— 119 с. ISBN 966-685-138-5 * Мирський Р. Я., Голокост в Україні у регіональному і загальнолюдському вимірі, Львів: Видавництво університету «Львівська політехніка», 2005.&nbsp;— 199 с. * О.&nbsp;М.&nbsp;Гончаренко, Голокост на території Київщини: загальні тенденції та регіональні особливості (1941&nbsp;— 1944&nbsp;рр.): Автореф. дис… канд. іст. наук: 07.00.01 /; Черкас. нац. ун-т ім. Б.Хмельницького.&nbsp;— Черкаси, 2005.&nbsp;— 20 с. [http://www.nbuv.gov.ua/ard/2005/05gomror.zip Онлайн] * Голокост і сучасність: науково-педагогічний бюлетень українського центру вивчення історії голокосту, Інститут політичних і етнонаціональних досліджень НАН України, Український центр вивчення історії Голокосту. Випуски 1, 2, 3, 2005—2008. * Круглов А.&nbsp;И.&nbsp;Потери евреев Украины в 1941—1944 гг.&nbsp;— Харьков: Тарбут Лаам, 2005.&nbsp;— 376 c. * Адам А., Зейкан Ю., Навроцька Е. Білий камінь з чорної катівні: Голокост ромів Закарпаття.&nbsp;— Ужгород: Видавництво Олександри Гаркуши, 2006.&nbsp;— 146 с.: іл. * Сугацька Н.&nbsp;В.&nbsp;Геноцид проти єврейського населення Півдня України в роки німецько-румунської окупації (1941—1944&nbsp;рр.). Дис. на здоб. наук. ступ. канд. істор. наук за спец. 07.00.01 (Історія України).&nbsp;— Миколаїв: Миколаївський державний університет, 2006.&nbsp;— 189 с. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2008_1/Solonari_Sugatska.pdf Рецензія онлайн] * О.&nbsp;В.&nbsp;Гісем, О.&nbsp;О.&nbsp;Мартинюк, Голокост в Україні (1941—1944): словник-довідник, Український центр дослідження Голокосту, Видавництво Сфера, 2007&nbsp;— 92 с. ISBN 966-8782-40-2 * Н. Попадюк, Голокост: трагедія XX століття, Ужгород: Гражда, 2007. * Подольський А.&nbsp;Ю.&nbsp;Уроки минулого: Історія Голокосту в Україні. Навч. посібник / Музей «Будинок Анни Франк», Укр. центр вивчення історії Голокосту.&nbsp;— К.: «Сфера», 2007.&nbsp;— 100 с.: іл.&nbsp;— (Серія «Українська бібліотека Голокосту»)&nbsp;— ISBN 966-8782-41-0. * Шитюк М. М., Геноцид проти євреїв Південної України в роки німецько-румунської окупації (1941—1944), Миколаїв, 2008.&nbsp;— 153 с. ISBN 978-966-8592-53-9 * Гон М. Геноциди першої половини XX століття: порівняльний аналіз. Навчальний посібник для студентів історичних спеціальностей вищих навчальних закладів.&nbsp;— Івано-Франківськ: Лілея-НВ, 2009.&nbsp;— 180 с. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2009_2/PORTNOV_GON.pdf Рецензія онлайн] * Зонтгаймер К. Як нацизм прийшов до влади / Пер. з нім.&nbsp;— Київ: Дух і літера, 2009.&nbsp;— 320 с. * Бартов О. Стерті. Зникаючі сліди євреїв Галичини в сучасній Україні / Переклад з англійської Сергія Коломійця.&nbsp;— Київ: Українській центр вивчення історії Голокосту; «Зовнішторгвидав України», 2010.&nbsp;— 300 с. * Козицький Андрій. Геноцид та політика масового винищення цивільного населення у XX столітті (причини, особливості, наслідки). Посібник для студентів вишів рекомендований МОН, молоді та спорту України.&nbsp;— Львів, «Літопис».&nbsp;— 2012. * Шоа в Україні: історія, свідчення, увічнення.&nbsp;— Київ: Дух і Літера,&nbsp;— 2015.&nbsp;— 520 c. з іл. == Qaydlar == {{reflist|2}} == Bağlantı ==   * [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=861%2F2008 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ Про відзначення державними нагородами України За мужність і самопожертву, виявлені у роки Великої Вітчизняної війни у врятуванні осіб єврейської національності від фашистського геноциду, збереження пам'яті жертв Голокосту] * [http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Golokost&abcvar=4&bbcvar=18 Стаття «Голокост» в Електронній енциклопедії історії України, Інститут історії НАН України] * [http://www.dipsm.org.ua/files/2008/11/slovnik.pdf Український центр вивчення історії Голокосту: Словник-довідник «Голокост в Україні»] * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/index.html На сайті Національної бібліотеки України імені В.&nbsp;І.&nbsp;Вернадського: «Голокост і сучасність», науковий журнал, Український центр вивчення історії Голокосту&nbsp;— Дослідження, документальні джерела, полеміка, рецензії (щоб мати доступ до всіх статей у електронному вигляді слід клацнути на «архів номерів»)] * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2010_1/bibliography.pdf Національна бібліотека України імені В.&nbsp;І.&nbsp;Вернадського&nbsp;— Бібліографія: Вибрані останні видання з історії голокосту та геноцидів] * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2008_1/Kulchytskyi.pdf Станіслав Кульчицький: Голодомор в Україні й український голокост] * [https://web.archive.org/web/20081016150927/http://exlibris.org.ua/mirczuk/ Петро Мірчук «Зустрічі й розмови в Ізраїлю. (Чи українці „традиційні антисеміти“)»] * [https://web.archive.org/web/20120702061730/http://provid.org/2009/11/29/golokost-ignorovana-realnist-timoti-snayder Голокост: ігнорована реальність. Тімоті Снайдер, професор Єльського університету (укр.)] * [http://www.ushmm.org/wlc/ru/article.php?ModuleId=10005143 Стаття «Голокост» на сайті Меморіального музею голокосту в Сполучених Штатах (також інші споріднені статті російською, англійською, німецькою, французькою та ін. мовами)] * [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\H\O\Holocaust.htm Стаття «Голокост» в англомовній Інтернетній енциклопедії України (Internet Encyclopedia of Ukraine)] * [http://hromadskeradio.org/2015/01/25/yakshho-mi-vigrayemo-ideologichnu-viynu-todi-mi-vigrayemo-i-viynu-u-poli-vitaliy-nahmanovich/ 27 січня світ відзначатиме Міжнародний день пам'яті жертв Голокосту. Хто звільнив Аушвіц?&nbsp;// Громадське радіо, 25 січня 2015] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20150127230622/http://hromadskeradio.org/2015/01/25/yakshho-mi-vigrayemo-ideologichnu-viynu-todi-mi-vigrayemo-i-viynu-u-poli-vitaliy-nahmanovich/ |date=2015-01-27 }} * [http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2015/01/150126_ukraine_auschwitz_victims_vc?ocid=socialflow_gplus Українські жертви і визволителі Аушвіца&nbsp;// «ВВС Україна», 26 січня 2015] * Стаття «Причина Холокосту» в кн. «Українська політологія або Атдадім Львов Палякам»: [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alS2h3NUtha0xHVVE/view PDF], [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alT0xMOTJKUFNEMzA/view EPUB], переклад на російську: [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alcm9uYUJrQkhvRWs/view PDF], [https://drive.google.com/file/d/0B-gWbuz5e6alMDdqUWRReHRZaGM/view EPUB] 4e6bbf26ptbwdk3qtbop7v279yl9bde Timoti Snayder 0 59814 244435 242486 2026-06-27T03:34:24Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in Norveçç[е] to Latin 244435 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Timoti Devid Snayder''' ({{Lang-en|Timothy David Snyder}}, [[1969|1969 senesi]] arman ayınıñ 18-nde doğdı, [[Ohayo]], [[Amerika Qoşma Ştatları|ABD]])<ref>{{cite web|url=http://authorities.loc.gov/|title=Library of Congress Authorities|work=LCNAF Cataloging in Publication data - LC Control Number: no 98080445|publisher=[[Library of Congress|LOC]]|accessdate=22 січня 2010|archive-date=19 червня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619001403/http://authorities.loc.gov/}}</ref> — Amerikalı tarihçı ve yazıcı. Şarqiy Avropa tarihı mütehassısı, ayrıca [[Ukraina|Ukrayina]], [[Lehistan|Poloniya]], [[Rusiye]] tarihı. Esasen, XX-nci asırnıñ tarihınen oğraşa. Milletçilik, totalitarlıq, [[Holokost]] mevzularını tedqiq ete. == Tercimeialı == 1969 senesi Deytonda (ing. ''Dayton''), Ohayo (ing. ''Ohio'') ştatında doğdı. Onıñ anası Kristin Ğedli Snayder (ing. ''Christine Hadley Snyder'') oca, muasebeci, ev bikesi; onıñ babası Estel Yucın Snayder (ing. ''Estel Eugene Snyder'') mal ekimi.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rnDWBQAAQBAJ&q=%22Estel+Eugene+Snyder+and+Christine+Hadley+Snyder%22&pg=PA349|title=Black Earth: The Holocaust as History and Warning|last=Snyder|first=Timothy|date=2015-09-08|publisher=Crown|language=en|isbn=978-1-101-90346-9|accessdate=23 квітня 2021|archive-date=9 січня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202541/https://books.google.com/books?id=rnDWBQAAQBAJ&q=%22Estel+Eugene+Snyder+and+Christine+Hadley+Snyder%22&pg=PA349}}</ref> Sentervilde (ing. ''Centerville'') mektep bitirdi. 1987–1991 seneleri Braun Universitetinde (ing. ''Brown University'') oqudı. Anda tarih ve siyasetşınaslıq sanaatından bakalavr unvanını aldı.<ref name=":0">[https://timothysnyder.org/bio About Timothy Snyder]</ref> 1991–1994 seneleri Oksford Universitetinde (ing. ''Oxford University'') oqudı. Anda zemaneviy tarihtan doktorlıq unvanını aldı. 1994–1995 seneleri [[Paris|Pariste]] Milliy İlmiy Tedqiqler Merkezinde (fr. ''Centre national de la recherche scientifique'') çalıştı.<ref name=":0" /> 1996 senesi [[Viyana|Viyanada]] Gumanitar İlimler İnstitutında (alm. ''Institut für die Wissenschaften vom Menschen'') çalıştı.<ref name=":0" /> 1997 senesi Ğarvard Universiteti (ing. ''Harvard University'') Olin Strategiya Tedqiqleri İnstitutında (ing. ''Olin Institute for Strategic Studies'') çalıştı.<ref name=":0" /> 1998–2001 seneleri Ğarvard Universiteti Uezerhed Halqara Munasebetler Merkezinde (ing. ''Weatherhead Center for International Affairs'') çalıştı. 2001–2025 seneleri Yel Universitetinde (ing. ''Yale University'') professor olaraq çalıştı.<ref name=":1">[https://yaledailynews.com/articles/snyder-on-leaving-yale SNYDER: On leaving Yale]</ref> 2025 senesinden Toronto Universitetinde çalışa.<ref name=":1" /> Snayder beş til bile ve on tilde oqup ola.<ref name=":0" /> Bu oña çeşit arhiv vesiqalarınen işte yardım ete. O, 15 kitapnıñ müellifi. Onıñ emekleri İnglizce, Lehçe, Almanca, Norveççe, Ukrayince, Çehçe, Fransızca, Slovakça, Belorusça, İspanca ve Rusça tercime ve neşir etilgen. == Ukrayin tiline tercimeler == [[Ukrain tili|Ukrayince]] tercime etilgen kitaplar arasında şular bar: * “Qırmızı şahzade”, arşidük Vilğelm von Ğabsburg (alm. ''Wilhelm von Habsburg'') aqqında; * “Qanlı topraqlar”, 1933–1945 seneleri arasında merkeziy–şarqiy Avropa aqqında; * “Milletlerniñ çevirilüvi”, Jeç Pospolitadan Lehistan, Ukrayina, Litvaniya ve Belarusnıñ peyda oluvı aqqında; * “Qara topraq”, Holokost aqqında; Serbestlik, demokratiya ve zulum aqqında kitaplar sırası — “Serbestsizlikke yol”, “Zulum aqqında: XX-nci asır içün 20 ders”,  “Serbestlik aqqında”. == Ukrayinağa yardım == 2014 senesi Rusiye tecavuzınıñ birnici kunleriden oña qarşı çıqtı.<ref>[https://www.istpravda.com.ua/columns/2014/03/6/141785/ Як Європа мала б відповісти на російську агресію]</ref> O vaqttan berli o, Ukrayinanıñ ittifaqdaşı. 2022 senesinden başlap faal şekilde çeşit ihtiyaclar içün para toplavına qoşula. Ayrıca, UNITED24 elçilerinden biri ola.<ref>[https://u24.gov.ua/ambassador/timothy_snyder UNITED24. Timothy Snyder]</ref> == Qaydlar == {{Reflist}} [[Kategoriya:1969 senesinde doğğanlar]] [[Kategoriya:Avgust 18 künü doğğanlar]] [[Kategoriya:Tarihçılar]] [[Kategoriya:Yazıcılar]] ecfbubj098lyyypu76s3miab2pb1pp3 Büyük Han Cami 0 59857 244432 242746 2026-06-27T03:33:13Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in dört[с]aplı to Latin 244432 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; border-spacing:2px;" |+ style="font-size:1.25em; font-weight:bold;" | Büyük Han Camisi |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fayl:Bakhchysarai 04-14 img14 Palace Grand Mosque.jpg|300px]]<br /><small>Büyük Han Camisi</small> |- ! Koordinatlar | [https://geohack.toolforge.org 44°44′55″ N, 33°52′56″ E] |- ! Bulunğan yeri | [[Bağçasaray]], Ukraina |- ! Qurucı | [[I Sahib Geray]] |- ! Qurulğan senesi | [[1532]] |- ! Mimariyet uslubı | Qırımtatar mimarlığı |- ! Din | [[İslâm]] |- ! Vaziyeti | Ukraina medeniy miras obyekti |} '''Büyük Han Cami – [[Bağçasaray|Bağçasaraydaki]] [[Hansaray|Hansaraynıñ]] camisidir.''' == Tarih == Büyük Han Cami saray meydanında, şimal qapısınıñ şarqında yerleşe. Bu, Qırımnıñ eñ büyük camilerinden biridir ve [[Hansaray]]<nowiki/>daki binalardan birincisidir. <ref name="büyükhancami">Олекса Гайворонский. Большая Ханская мечеть</ref>. Bu camini 1532 senesi [[I Sahib Geray]] qurdı. XVII-nci asırda cami onıñ adını taşıy edi. <ref name="büyükhancami"/> Caminiñ binası salmaqlıdır. Onıñ ast qısmını bir sıra süyrü uclu kemerler <ref name="х16">{{Cite web |url=http://leto.ukr-biz.net/travel/d_handvor.htm |title=Ханський палац |accessdate=11 квітня 2014 |archive-date=20 лютого 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220011338/http://leto.ukr-biz.net/travel/d_handvor.htm }}</ref>, divarlarını ise mayolika elementleri <ref name="planeta">Yuriy Danilevskiy. [https://web.archive.org/web/20170303175239/http://www.planetakrim.com/catalog/01/bahchis/ Bağçasaray — virtual ekskursiya.] (arhiv: 2017 m. mart 3). Turistıçeskaya planeta Krım.</ref> yaraştıra. Caminiñ damı dörtcaplı ve qırmızı kirametnen qaplanğan. Başta dam qubbelernen örtüli edi. <ref name="büyükhancami"/> Caminiñ içinde yüksek sutun direklernen balaban zal bar. Cenübiy divarda renkli camlı pencereler ve mihrap bar. İçeriden, caminiñ şarqiy, cenübiy ve ğarbiy divarlarınıñ yuqarı qatınıñ perimetri boyunca keñ balkon (horı) uzana. Onı sutun direkler tuta. Balkonda camlanğan han lojası (yani hannıñ ayırılğan şahsiy yeri) bulunmaqta. O, boyalı, yıltıratılğan pilâki ve vitrajnen yaraştırılğan. Balkonğa çıqqan sarmal şeklindeki merdiven de buluna. Bundan ğayrı, han lojasına azbardan ayrı kiriş de bar. Caminiñ baş qapısı [[Çürük Suv]] özeniniñ tarafında yerleşe. Bu taraftaki fasad evelleri mermernen yaraştırılğan edi. Caminiñ şarqiy divarı yanında şadırvan ile abdesthane buluna. Divarlarnıñ üstünde XVIII-inci asırda peyda olğan bir qaç hattatlı yazı (Qurandan alıntılar) tasvirlengen. Yazılar yeşil kartuşlarda (yani yaraştırıcı çerçiveler ya da qalqanlar) siya tüste yapılğan. Divardaki hattatlı yazılar arasında daa Qırım Geraynıñ adı añıla. Bu han camini tamir etti ve yaraştıdı. “Hayır müessesesi Ali hazret-i [[Qırım Geray Han]]” ( خـير مـؤسسـه سى اعـلى حـضرت قـريم كراى خان ), — dep yazılğan. Camide süyrü uclu dam ile eki ontaraflı yüksek minare bar. Olarnıñ töpesinde baqırdan alemler (yani yarımaylar) tiklengen. Minarelerniñ yüksekligi 28 metr. Minarelerniñ içindeki taş sarmal şeklindeki merdiven yuqarığa çıqa. Minarelerniñ qulleleri kesilgen pilâkilerden tizilgen. Olar biri-birine qurşun qoşma parçalarnen tutturılğan.<ref name="planeta"/> 1736 senesi cami yanğınğa oğradı. [[II Selâmet Geray]]<nowiki/>nıñ saltanatı sürgen vaqıtta usta Ömer onı yañıdan qurdı. 1750-nci seneleri [[Arslan Geray]] caminiñ azbarında medreseniñ temelni qoydı, o medrese bugüngece saqlanmadı. Sovetler devrinde cami qapalı edi. Onıñ yuqarı qısmında müzeyniñ arheologiya bölüginiñ sergisi, aşağı qısmında ise lapidariy (mimariy detaller, parçalar, yazılar ve resimlernen taşlar tutulğan yer) buluna edi.<ref name="х10">V. Garagulâ. [https://web.archive.org/web/20190403175513/http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html Бахчисарайский дворец] (arhiv: 2019 s. aprel 3).</ref> Şimdi cami imanlılar içün açıq.{{Center|<gallery caption="Büyük Han Cami"> Файл:Hansaray Mosque.jpg|Minare Файл:Мінарети Великої ханської мечеті.jpg|Büyük Han Camisiniñ minareleri Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 2.JPG|Divardaki hattatlı yazılar Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 3.JPG|Divardaki hattatlı yazılar Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray.JPG|Hayır müessesesi Ali hazret-i Qırım Geray Han Файл:Мінарет, фрагмент.jpg|Minare Файл:Бахчисарайський палацово-парковий комплекс (Ханський палац), 4.JPG|Hansaray </gallery>}} == Qaydlar == {{Reflist}} == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20161221153803/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_bca.html Большая ханская мечеть] {{ref-ru}} [[Kategoriya:Memuriy bölüv]] [[Kategoriya:Hansaray]] [[Kategoriya:Bağçasaray]] [[Kategoriya:Camiler]] [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Qırım camileri]] 0x7brf9dcyzybpltukdc2jva4rrir1e Qırım türkmenleri 0 60334 244424 244305 2026-06-26T20:21:11Z Tkmen 77583 Tkmen adlı qulanıcı [[Türkmen tatarları]] saifesiniñ adını [[Qırım ğurbetleri]] dep deñiştirildi. 244305 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Türkmen tatarları |native_name= |image= |caption= |popplace=[[Qırım|Qırım]], [[Ukraina|Ukraina]], [[Rusiye|Rusiye]], [[Romaniya]], [[Bulğaristan]] |rels=[[İslâm]] |langs=[[Qırımtatar tili]], [[Türk tili]] |related = }} '''Türkmen tatarları''' (Qırımda ''Tayfa/Dayfa'', Dobrucada ''Davulcu/Çorapçı''), yada sadece '''Türkmen''' dep añılğan Türkmen asıllı [[qırımtatarlar]]dır. Olar vaqtında [[Anadolu]]dan [[Qırım]] tarafına köçkenler. [[Qırımtatar tili]]ni ve [[Türk tili]]ni bileler. Bugün Anadoluda ve etrafında özüne Türkmen degenler bar, meselâ Iraq türkmenleri. Olarda türk tilinde laf ete. [[Kategoriya:Qırımtatarlar]] kqsrjrvfnip22qfu4k6zu8mfm4sgcik 244426 244424 2026-06-26T20:23:34Z Tkmen 77583 /* */ 244426 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Türkmen tatarları |native_name= |image= |caption= |popplace=[[Qırım|Qırım]], [[Ukraina|Ukraina]], [[Rusiye|Rusiye]], [[Romaniya]], [[Bulğaristan]] |rels=[[İslâm]] |langs=[[Qırımtatar tili]], [[Türk tili]] |related = }} '''Qırım ğurbetleri''' (Qırımda ''Tayfa/Dayfa'', Dobrucada ''Davulcu/Çorapçı''), yada sadece '''ğurbet''' (''Türkmen'') dep añılğan [[qırımtatarlar]]dır. Olar vaqtında [[Anadolu]]dan [[Qırım]] tarafına köçkenler. [[Qırımtatar tili]]ni ve [[Türk tili]]ni bileler. [[Kategoriya:Qırımtatarlar]] 79a9t8me6qic9k5vvv2vdky9g5774qg 244427 244426 2026-06-26T20:24:04Z Tkmen 77583 /* */ 244427 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırım ğurbetleri |native_name= |image= |caption= |popplace=[[Qırım|Qırım]], [[Ukraina|Ukraina]], [[Rusiye|Rusiye]], [[Romaniya]], [[Bulğaristan]] |rels=[[İslâm]] |langs=[[Qırımtatar tili]], [[Türk tili]] |related = }} '''Qırım ğurbetleri''' (Qırımda ''Tayfa/Dayfa'', Dobrucada ''Davulcu/Çorapçı''), yada sadece '''ğurbet''' (''Türkmen'') dep añılğan [[qırımtatarlar]]dır. Olar vaqtında [[Anadolu]]dan [[Qırım]] tarafına köçkenler. [[Qırımtatar tili]]ni ve [[Türk tili]]ni bileler. [[Kategoriya:Qırımtatarlar]] kk1rmr2j6lzmfsfn7mlozod6vslkt4e Qullanıcı:Арслан Фазилов/Draft 2 60365 244416 244376 2026-06-26T14:10:02Z Арслан Фазилов 79178 244416 wikitext text/x-wiki {{BAŞLIKGÖSTER:Qırq Azizler}} = Draft = <mapframe latitude="44.764104" longitude="33.846903" zoom="14" width="344" height="290" text="Qırq-Azizler mezarlığınıñ lokatsiyası" align="center">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 33.846228, 44.763014 ] } } ] }</mapframe> == Obyektniñ tarihı ve bozuluvnıñ tarifi == Çoqusı allarda abideniñ emiyeti onıñ adından añlaşıla: Qırq Azizler "Qırq muqaddes yer" dep manağa kele. Mezarlıqta epitafiyalar kompleksi de hususiy qıymet taşıy. Olarnıñ çoqusında “Qırımı” ya da “Kirimi” soyadları bar, yani “qırımlı”, “Qırım sakini”. Olar XIV-XV asırlarğa ait, eñ eskisi Mahmud al-Kiriminiñ qızı Şah-Hatunğa bağışlanğan, 1316 senesi ilk küz ayınıñ 18-incide qurulğan. Böylece, bu mezarlıqlar qırımtatar halqınıñ şekillenüv tarihını tesbit eteler. Bu mezarlıq cenübiy-ğarbiy [[Qırım]] tarihında müim bir devirge ait, o vaqıt Qırım alanları memleketiniñ yerine Qırq-Yer beylik kele. Bu esnas sovetlerniñ "Mongol esirligi" ve "tatarlardan evelki ve soñki" vaqiaları ideologiyasına uymağan. As memleketinden Qırq-Yer beyliklerine keçüv, As memleketiniñ ükümdarlarınıñ XIV asırnıñ başında [[Altın Ordu]] han tahtı içün uruşta muvafaqiyetsiz iştirak etüvi ve, neticede, olarnıñ (ve halqınıñ) Qırımdan Bizansqa çıqışınen bağlıdır. Qadimiy mezarlıq Eski-Yurt şeeriniñ ve daa evel belli olmağan XIII-XIV asırnıñ ortaları/soñu qasabalarınıñ civarında yerleşken edi. Yañı mesken, Eski-Yurt meskeniniñ daa evelde belli olmağan rayonı ola bilir. Şimdi onıñ territoriyası Bağçasaraynıñ terkibine kirdi – bu şeerniñ ayrı rayonı, Demiryol vokzalınıñ ğarbında yerleşe. Mezarlıqnıñ hronologiyası – XIV asırnıñ başı-XX asırnıñ başı, bütün bu vaqıt devamında o, daima qullanıla edi. Qırımtatar sürgünligine qadar Qırq Azizler mezarlığı büyük edi: mında qabir taşları, rotondalar ve mağaralar bar edi. Bugün iç bir şey yoq. Sürgünlikten soñ mezarlıq hırsızlandı ve bütün taşlar qurucılıqqa çıqarıldı, amma 1925 senesi [[Bağçasaray]] müzeyiniñ tesisçisi [[Üsein Bodaninskiy]] etnografik ekspeditsiyanı teşkil etip, eñ qıymetli 20 mezar taşını çıqarıp oldı. == Şimdiki vaqıt == Qırq Azizler mezarlığı Keriç-Aqyar yolunıñ qurucılığı vaqtında bayağı zarar kördi. 2016-2018 seneleri “yıqıluv altında” qanunsız arheologik qazma işleri yapıldı. Bu, XIV-XV asırlarnıñ mezarlığı edi. Nekropolden ğayrı, 2018 senesi abideniñ merkeziy qısmında, eki tepe arasındaki adsız qumda, XIII asırnıñ soñu-XIV asırnıñ ortası/soñu mezarlığı açıldı. Abideniñ umumiy viran etilgen meydanlığı 1 gektardan ziyade, 153 mezar ve abideniñ şarqiy qısmına ait edi. “Qurtarıcı” arheologik qazmalarında peyda olğan meseleler, yañı qurulğan infrastruktura obyektlerinde işğal akimiyeti organları tarafından adette bildirilmey. 2017 senesiniñ işleri bozuluvlarnen keçirildi dep aytmaq mümkün, çünki 2018 senesi diger ekspeditsiyanıñ qanunsız qazma işleri endi tedqiq etilgen bölükke (2017 senesi bölükniñ cenübiy-ğarbiy qısmı) qayttı. Arheologik qazmalarda ekskavatornıñ kütleviy qullanuvı atta derc etilgen tedqiqat neticelerinden belli: aman-aman bütün mezarlar terenliginiñ yarısını qazıp çıqqanlar. Böyle usul qullanılsa, topraqnıñ kündüz yüzü seviyesinde şekillengen medeniy qatı bütünley ğayıp ola. Bu qanunsız qazmalarda abideniñ sıñırları bayağı eksildi. Bundan da ğayrı, topraqnıñ boş teşkilâtı bozulğan edi: mezarlıq öz taşıyıcı-evi Eski-Yurtadan müim bir müendislik obyektinen ayırılğan edi. Mezarlıq taşıyıcı qasabasınen yarnıñ bir qısmı yoq etildi. Qırq Azizler avtomobil yolunıñ qurulmasınen Bağçasaraynıñ bu köşesiniñ manzarası deñiştirildi. Şimdi bu Qırq Azizler degil – bu işğal etilgen topraqta vilâyet şeeriniñ adiy bir aylanuvıdır. == Mesüliyetli şahıslar == Qanunsız arheologik qazmalarda [https://irbis-nbuv.gov.ua/ASUA/0027053 Kirilko Vladimir Petroviç] ([http://archtat.ru/ A.H. Halikova adına Tatarstan Cumhuriyeti ilimler akademiyasınıñ Rusiye Arheologiya İnstitutı]) ve [https://archaeolog.ru/media/aspirantura/2023/%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B/2.%20%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%20%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2..pdf Voloşınov Aleksey Aleksandroviç] ([https://archaeolog.ru/ Rusiye ilimler akademiyasınıñ Arheologiya institutı]) iştirak etkenler. == Menbalar == • [https://www.archaeolog.ru/media/books_2019/Krym_Tavrida_2.pdf#page=211 Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю., Резниченко И.А., Юнкин Ж.А., Брызгалов В.В. Раскопки мусульманского могильника Кырк-Азизлер в 2018 г. // Крым - Таврида. Археологические исследования в Крыму в 2017–2018 гг. К 100-летию российской академической археологии. Том II. Москва: Институт археологии РАН, 2019. С. 211-238]; • [https://www.academia.edu/44394979/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF_%D0%98_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF_%D0%9A%D0%A0%D0%AB%D0%9C%D0%90_%D0%92%D1%8B%D0%BF_XI Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю. ИССЛЕДОВАНИЯ МОГИЛЬНИКА КЫРК-АЗИЗЛЕР В 2018 г. // История и археология Крыма. Вып. ХI. Севастополь: Колорит, 2019. С. 65-72]. • [https://www.academia.edu/44329160/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF_%D0%98_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF_%D0%9A%D0%A0%D0%AB%D0%9C%D0%90_%D0%92%D1%8B%D0%BF_VIII Кирилко В.П., Пигарёв Е.М. ИССЛЕДОВАНИЯ МОГИЛЬНИКА КЫРК-АЗИЗЛЕР В 2017 г. // История и археология Крыма. Вып. VIII. Севастополь: Колорит, 2018. С. 59-60]. • [https://archaeolog.ru/media/aspirantura/2024/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE.pdf Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю., Резниченко И.А., Юнкин Ж.А., Брызгалов В.В. Исследования мусульманского могильника Кырк-Азизлер // Археологические открытия. 2018 год. М.: Институт археологии РАН, 2020. С.280-282]; [[Kategoriya:Qırım]] [[Kategoriya:Ukraina]] [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Bağçasaray]] [[Kategoriya:Bağçasaray rayonı]] jto5qls72e16r0i6eszbbpovda3okon Şablon:Potd/2026-08-26 (crh) 10 60387 244396 244395 2026-06-26T12:02:38Z Хтосьці 13041 mahv etilgen → mahv etilgen edi 244396 wikitext text/x-wiki «-{''USS Missouri''}- gemisiniñ Gibraltardaki apansızdan yanması», -{Ackermann & Co}- tarafından derc etilgen bir litografiya. Yanğın 1843 yılnıñ bu kününde başlanğan. Dört saatten soñ vapur fregatınden tek qararğan ve suvğa enken kevde olğan, ve soñ-soñunda 27-nci avgustta saba 3:20-te burundaki barot anbarı atılğan ve gemi mahv etilgen edi. kmid112ouso71ce8u84m3xifodazir8 Şablon:Open GLAM 10 60389 244399 244393 2026-06-26T12:23:03Z Хтосьці 13041 kiril elifbesinde Опен ГЛАМ yerinde Open GLAM yazmağa içün -{ ... }- teglerini qoştım; alternativ metin-nı qoştım 244399 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{NAMESPACE}} |{{ns:0}}=<span style="color:#d33;font-size:20px">'''Lütfen, -{Open GLAM}- şablonını maqale içinde yapıştırmañız. Onı [[Muzakere:{{PAGENAME}}|muzakere saifesi içinde]] yapıştırmaq kerek'''</span> |{{ns:2}}|{{ns:3}}|{{ns:6}}|{{ns:7}}|{{ns:14}}|{{ns:15}}=<span style="color:#d33;font-size:20px">'''{{tl|Open GLAM}} şablonı tek maqale muzakere saifelerinde qullanılmaq içün etilgen (meselâ, <code>Muzakere:Maqale</code>). Lütfen onı mında yapıştırmañız, çünki bu saife "{{NAMESPACE}}" ad saifesine ait'''</span> |#default={{tmbox |image= [[File:Wikimedia-UA-logo-Ukrainian-flag.png|90px|alt=Wikimedia Україна]]<br><br>[[File:Fundedby Si Swedish Institute.svg|90px|alt=Funded by Swedish Institute]] |text=İsveç İnstitutınıñ maliyeviy desteginen, "Vikimediya İsveçiya" ticariy olmağan teşkilât ve İsveçiya Devlet arhivinen işbirlikte "Vikimediya Ukrayina" içtimaiy teşkilâtnıñ "-{Open GLAM in Ukraine}-" halqara isveç-ukrayin ortaq leyhası çerçivesinde '''"-{Open GLAM}-"''' {{#switch:{{NAMESPACE}} |{{ns:0}} |{{ns:1}} =maqalesi |{{ns:10}}|{{ns:11}}=şablon |saife}} yaratıldı.<br><br> -{GLAM}- müessiselerinen (galereyalar, kitaphaneler, arhivler, müzeyler) işbirlik vastasınen Vikipediyada ve diger vikileyhalarda medeniy ve tarihiy mirasnı tarqatmağa — leyhanıñ maqsadıdır. }} }}<includeonly> {{#if:{{{nocat|}}}{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:1}}||Maqaleler muzakereleriniñ yeri degil - kategoriyalamaymız.}}|| [[Kategoriya:Maqaleler Open GLAM]]}}</includeonly> __NOTC__ qho0vqim1vyslb08x0g76nmhbrs90he Şablon:Potd/2026-08-27 (crh) 10 60391 244397 2026-06-26T12:16:41Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#27]] ingliz metnini tercime etip baqtım 244397 wikitext text/x-wiki [[İtaliya]]nıñ Allege köyü yanında Dolomit Alpları eteginde Kolday dağ gölü. Bugün [[Birleşken Milletler]] tarafından göllerniñ müimligini diqqatqa çekmek ve tutumlı qullanıluvını ileriletmek içün tayin etilgen Bütündünya göller künüdir. ai2i30eegm7eujtpizoxpa0fk6u1clp 244403 244397 2026-06-26T12:42:04Z Хтосьці 13041 kiril elifbesinde Алплары → Альплары 244403 wikitext text/x-wiki [[İtaliya]]nıñ Allege köyü yanında Dolomit -{crh-latn: Alpları; crh-cyrl: Альплары}- eteginde Kolday dağ gölü. Bugün [[Birleşken Milletler]] tarafından göllerniñ müimligini diqqatqa çekmek ve tutumlı qullanıluvını ileriletmek içün tayin etilgen Bütündünya göller künüdir. ddp1a70pg2w7kouy10one9ozt3xehry Şablon:Potd/2026-08-27 10 60392 244398 2026-06-26T12:16:58Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#27]] ingliz saifesinden kopiyaladım 244398 wikitext text/x-wiki Lago Coldai 6.jpg lk4kk7b22fwbsdxubi1bprxm9l35qyl Şablon:Potd/2026-08-28 (crh) 10 60393 244400 2026-06-26T12:37:14Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#28]] ingliz metnini tercime etip baqtım: «Circaetus gallicus (Short-toed_snake_eagle) in Bhigwan, Maharashtra, India» → «İndistannıñ Maharaştra ştatındaki Bhigvan şeerinde bir yılan aşacı qartalı (Circaetus gallicus)». Short-toed snake eagle: [[uk:Змієїд]], [[ru:Змееяд]]-dan kalka yaptım 244400 wikitext text/x-wiki [[İndistan]]nıñ Maharaştra ştatındaki Bhigvan şeerinde bir yılan aşacı qartalı (-{Circaetus gallicus}-). ofl9z6fea1eptd883fn9bmeocz4atlm 244402 244400 2026-06-26T12:37:59Z Хтосьці 13041 formatlama 244402 wikitext text/x-wiki [[İndistan]]nıñ Maharaştra ştatındaki Bhigvan şeerinde bir yılan aşacı qartalı (-{''Circaetus gallicus''}-). rnpiz67npzicqiy4hw3kyy0k1qz66hm Şablon:Potd/2026-08-28 10 60394 244401 2026-06-26T12:37:35Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#28]] ingliz saifesinden kopiyaladım 244401 wikitext text/x-wiki Short-toed Snake-Eagle in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg tpc5n07uhzd0pl0i5fy40y0x8eyydxg Şablon:Potd/2026-08-29 (crh) 10 60395 244404 2026-06-26T12:50:56Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#29]] ingliz metnini tercime etip baqtım: «Flower bud of one Succisa pratensis. Focus stack of 36 photos. The main flower is about 11 mm in diameter.» → «Bir Succisa pratensis çiçeginiñ gönceleri. 36 çeşit fokuslı fotoresmini birleştirüv. Esas çiçekniñ diametri — 11 mm qadar» 244404 wikitext text/x-wiki Bir -{''Succisa pratensis''}- çiçeginiñ gönceleri. 36 çeşit fokuslı fotoresmini birleştirüv. Esas çiçekniñ diametri — 11 mm qadar. 9mphc0v84tsem6bamhakbky7kfz7ywl 244406 244404 2026-06-26T12:51:48Z Хтосьці 13041 gönceleri → göncesi 244406 wikitext text/x-wiki Bir -{''Succisa pratensis''}- çiçeginiñ göncesi. 36 çeşit fokuslı fotoresmini birleştirüv. Esas çiçekniñ diametri — 11 mm qadar. o6gp4iobhake8msv891h01s24oacqo3 Şablon:Potd/2026-08-29 10 60396 244405 2026-06-26T12:51:15Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#29]] ingliz saifesinden kopiyaladım 244405 wikitext text/x-wiki Bloemknop van een blauwe knoop (Succisa pratensis). 29-08-2023. (d.j.b).jpg 7k24ahf3lzs0y2bk9wy640bk4o4qyeb Qullanıcı muzakeresi:Арслан Фазилов 3 60397 244407 2026-06-26T12:54:18Z Хтосьці 13041 /* Hoş keldiñiz! */ yañı bölük 244407 wikitext text/x-wiki == Hoş keldiñiz! == {| align="center" class="notice noprint" style="background: #D7FFC7; border: 1px solid #aaa; padding: 0.5em; margin: 0.5em auto;" |- | valign="top" style="padding: 0.1em" | | style="padding: 0.1em" | '''''Vikipediyağa hoş keldiñiz!''''' ---- Meraba, {{PAGENAME}}, vikipediyağa hoş keldiñiz!<br /> Vikipediya eñ çabik inkişaf etken internet proyektlerinden biridir. Biz iri ve meraqlı bir entsiklopediya qurmaq niyetindemiz. Qırımtatar vikipediyasınıñ inkişafına öz isseñizni qoşuñız! Eger yardım kerek olsa, [[Yardım:Münderice|yardım saifesine]] baqıñız. Maqale yazıp, vikipediyacı olıp hoşnut olursıñız dep ümüt etemiz! Muzakere saifelerinde dört tilda işaretini (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) qoyıp, beyanatıñızğa imza çekiñiz, bunıñ sayesinde qullanıcı adıñız ve vaqıt kösterilir. Eger tafsilâtlı malümat almaq kerek olsa, menim muzakere saifesimde sorañız ya da özüñizniñ muzakere saifesiñizde <code>{&#123;helpme}}</code> şablоnını ekleñiz, o alda birev az vaqıtta sualiñizni körip cevabını berir.<br /> Sual ya da fikirleriñiz оlsa, [[Vikipediya:Meydan|Meydanımızda]] olarnı aytıp оlasıñız. {{PAGENAME}}, bir daa hoş keldiñiz! ---- -{Hello and welcome to the Crimean Tatar Wikipedia! We appreciate your contributions. Don't worry if your Crimean Tatar skills are not good enough. We have an [[Vikipediya:Elçihane|embassy]] where you can inquire for further information in English. We hope you'll enjoy your time here!}- ---- -{Здравствуйте, и добро пожаловать в крымскотатарскую Википедию! Мы рады Вашему участию в проекте. Если Вы недостаточно хорошо знаете крымскотатарский язык, это нестрашно. Заходите на страницу [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], где Вы сможете получить более подробную информацию на русском. Надеемся, вы получите большое удовольствие от участия в проекте.}- ---- -{Привіт, і ласкаво просимо в кримськотатарську Вікіпедію! Ми раді Вашій участі у проєкті. Якщо Ви недостатньо добре знаєте кримськотатарську мову, це нестрашно. Заходьте на сторінку [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], де Ви зможете отримати більш детальну інформацію українською. Сподіваємося, ви отримаєте велике задоволення від участі у проєкті.}- ---- &nbsp;[[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) |} {{Vikipediya:Er bir Vikipediyada olması kerek olğan maqaleler/Navigatsiya}} [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) doawf807pu5ee4oyeqiwirwkfamqiqw 244415 244407 2026-06-26T14:05:15Z Арслан Фазилов 79178 /* Hoş keldiñiz! */ Cevap 244415 wikitext text/x-wiki == Hoş keldiñiz! == {| align="center" class="notice noprint" style="background: #D7FFC7; border: 1px solid #aaa; padding: 0.5em; margin: 0.5em auto;" |- | valign="top" style="padding: 0.1em" | | style="padding: 0.1em" | '''''Vikipediyağa hoş keldiñiz!''''' ---- Meraba, {{PAGENAME}}, vikipediyağa hoş keldiñiz!<br /> Vikipediya eñ çabik inkişaf etken internet proyektlerinden biridir. Biz iri ve meraqlı bir entsiklopediya qurmaq niyetindemiz. Qırımtatar vikipediyasınıñ inkişafına öz isseñizni qoşuñız! Eger yardım kerek olsa, [[Yardım:Münderice|yardım saifesine]] baqıñız. Maqale yazıp, vikipediyacı olıp hoşnut olursıñız dep ümüt etemiz! Muzakere saifelerinde dört tilda işaretini (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) qoyıp, beyanatıñızğa imza çekiñiz, bunıñ sayesinde qullanıcı adıñız ve vaqıt kösterilir. Eger tafsilâtlı malümat almaq kerek olsa, menim muzakere saifesimde sorañız ya da özüñizniñ muzakere saifesiñizde <code>{&#123;helpme}}</code> şablоnını ekleñiz, o alda birev az vaqıtta sualiñizni körip cevabını berir.<br /> Sual ya da fikirleriñiz оlsa, [[Vikipediya:Meydan|Meydanımızda]] olarnı aytıp оlasıñız. {{PAGENAME}}, bir daa hoş keldiñiz! ---- -{Hello and welcome to the Crimean Tatar Wikipedia! We appreciate your contributions. Don't worry if your Crimean Tatar skills are not good enough. We have an [[Vikipediya:Elçihane|embassy]] where you can inquire for further information in English. We hope you'll enjoy your time here!}- ---- -{Здравствуйте, и добро пожаловать в крымскотатарскую Википедию! Мы рады Вашему участию в проекте. Если Вы недостаточно хорошо знаете крымскотатарский язык, это нестрашно. Заходите на страницу [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], где Вы сможете получить более подробную информацию на русском. Надеемся, вы получите большое удовольствие от участия в проекте.}- ---- -{Привіт, і ласкаво просимо в кримськотатарську Вікіпедію! Ми раді Вашій участі у проєкті. Якщо Ви недостатньо добре знаєте кримськотатарську мову, це нестрашно. Заходьте на сторінку [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], де Ви зможете отримати більш детальну інформацію українською. Сподіваємося, ви отримаєте велике задоволення від участі у проєкті.}- ---- &nbsp;[[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) |} {{Vikipediya:Er bir Vikipediyada olması kerek olğan maqaleler/Navigatsiya}} [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) :Selâm aleyküm! Tevsiyeleriñiz içün çoq sağ oluñız! Menim adım Arslan Fazılov, men qırımtatar tili mütehassısı, oca ve tercimanım. Men Vikipediyağa Open GLAM leyhası çerçivesinde keldim. Ukrayin ve qırımtatar vikipediyalarına öz issesimni qoşmağa tırışacağım. İçtimaiy teşkilâtımızda biz telükede olğan tillernen, şu cümleden belorus tilinen çalışamız. Leyhalarımız aqqında daa çoq bilmege isteseñiz, maña arslantipaev98@gmail.com elektron poçtasına yazıñız. [[Qullanıcı:Арслан Фазилов|Арслан Фазилов]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Арслан Фазилов|muzakere]]) 14:05, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) mmspysbz6q6ceqirn5y4wej57ti2d9x 244418 244415 2026-06-26T14:27:07Z Хтосьці 13041 /* Hoş keldiñiz! */ Cevap 244418 wikitext text/x-wiki == Hoş keldiñiz! == {| align="center" class="notice noprint" style="background: #D7FFC7; border: 1px solid #aaa; padding: 0.5em; margin: 0.5em auto;" |- | valign="top" style="padding: 0.1em" | | style="padding: 0.1em" | '''''Vikipediyağa hoş keldiñiz!''''' ---- Meraba, {{PAGENAME}}, vikipediyağa hoş keldiñiz!<br /> Vikipediya eñ çabik inkişaf etken internet proyektlerinden biridir. Biz iri ve meraqlı bir entsiklopediya qurmaq niyetindemiz. Qırımtatar vikipediyasınıñ inkişafına öz isseñizni qoşuñız! Eger yardım kerek olsa, [[Yardım:Münderice|yardım saifesine]] baqıñız. Maqale yazıp, vikipediyacı olıp hoşnut olursıñız dep ümüt etemiz! Muzakere saifelerinde dört tilda işaretini (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) qoyıp, beyanatıñızğa imza çekiñiz, bunıñ sayesinde qullanıcı adıñız ve vaqıt kösterilir. Eger tafsilâtlı malümat almaq kerek olsa, menim muzakere saifesimde sorañız ya da özüñizniñ muzakere saifesiñizde <code>{&#123;helpme}}</code> şablоnını ekleñiz, o alda birev az vaqıtta sualiñizni körip cevabını berir.<br /> Sual ya da fikirleriñiz оlsa, [[Vikipediya:Meydan|Meydanımızda]] olarnı aytıp оlasıñız. {{PAGENAME}}, bir daa hoş keldiñiz! ---- -{Hello and welcome to the Crimean Tatar Wikipedia! We appreciate your contributions. Don't worry if your Crimean Tatar skills are not good enough. We have an [[Vikipediya:Elçihane|embassy]] where you can inquire for further information in English. We hope you'll enjoy your time here!}- ---- -{Здравствуйте, и добро пожаловать в крымскотатарскую Википедию! Мы рады Вашему участию в проекте. Если Вы недостаточно хорошо знаете крымскотатарский язык, это нестрашно. Заходите на страницу [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], где Вы сможете получить более подробную информацию на русском. Надеемся, вы получите большое удовольствие от участия в проекте.}- ---- -{Привіт, і ласкаво просимо в кримськотатарську Вікіпедію! Ми раді Вашій участі у проєкті. Якщо Ви недостатньо добре знаєте кримськотатарську мову, це нестрашно. Заходьте на сторінку [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], де Ви зможете отримати більш детальну інформацію українською. Сподіваємося, ви отримаєте велике задоволення від участі у проєкті.}- ---- &nbsp;[[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) |} {{Vikipediya:Er bir Vikipediyada olması kerek olğan maqaleler/Navigatsiya}} [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) :Selâm aleyküm! Tevsiyeleriñiz içün çoq sağ oluñız! Menim adım Arslan Fazılov, men qırımtatar tili mütehassısı, oca ve tercimanım. Men Vikipediyağa Open GLAM leyhası çerçivesinde keldim. Ukrayin ve qırımtatar vikipediyalarına öz issesimni qoşmağa tırışacağım. İçtimaiy teşkilâtımızda biz telükede olğan tillernen, şu cümleden belorus tilinen çalışamız. Leyhalarımız aqqında daa çoq bilmege isteseñiz, maña arslantipaev98@gmail.com elektron poçtasına yazıñız. [[Qullanıcı:Арслан Фазилов|Арслан Фазилов]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Арслан Фазилов|muzakere]]) 14:05, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) ::Sağ oluñız! Men Dmıtro Kuşnarövım, men tek yaramay qırımtatarca laf etem. Şimdiki bu Vikipediyada faallik az, ve yahşı yazılğan yañı maqalelerge quvanam. ::Men mında kod tüzetmip baqam (eger meseleriñiz olsa, yazıñız, lütfen) ve künniñ resimlerini tercime etip baqam (tercimelerim yaramay dep bilem — amma tercime olmasa, -{Ymblanter}- rus tilinde tercime kopiyalay — meselâ [[Şablon:Potd/2026-02|fevralde]] — ve maña köre, yaramay qırımtatar tili rus tilinden daa yahşı). ::Leyhalarıñız daa faydalı, sağ oluñız, lâkin şimdi menim yañı leyhalar içün vaqıtım yoq. 😅 (Lâkin eger siziñ -{MediaWiki}- yaki -{Lua}- kodu aqqında meseleleriñız bar, lütfen, maña yazıñız, men Vikipediyada kodnı tüzetmeke isteyim. Bu şey içün vaqtım bar.) Belarus tilini ise [https://en.wiktionary.org/wiki/Special:Contributions/%D0%A5%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96 ingliz Vikiluğatında tasvir etem]. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 14:27, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) bp6nve2n4b295jxkat7b1fm4648ffve 244419 244418 2026-06-26T14:33:11Z Арслан Фазилов 79178 /* Hoş keldiñiz! */ Cevap 244419 wikitext text/x-wiki == Hoş keldiñiz! == {| align="center" class="notice noprint" style="background: #D7FFC7; border: 1px solid #aaa; padding: 0.5em; margin: 0.5em auto;" |- | valign="top" style="padding: 0.1em" | | style="padding: 0.1em" | '''''Vikipediyağa hoş keldiñiz!''''' ---- Meraba, {{PAGENAME}}, vikipediyağa hoş keldiñiz!<br /> Vikipediya eñ çabik inkişaf etken internet proyektlerinden biridir. Biz iri ve meraqlı bir entsiklopediya qurmaq niyetindemiz. Qırımtatar vikipediyasınıñ inkişafına öz isseñizni qoşuñız! Eger yardım kerek olsa, [[Yardım:Münderice|yardım saifesine]] baqıñız. Maqale yazıp, vikipediyacı olıp hoşnut olursıñız dep ümüt etemiz! Muzakere saifelerinde dört tilda işaretini (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) qoyıp, beyanatıñızğa imza çekiñiz, bunıñ sayesinde qullanıcı adıñız ve vaqıt kösterilir. Eger tafsilâtlı malümat almaq kerek olsa, menim muzakere saifesimde sorañız ya da özüñizniñ muzakere saifesiñizde <code>{&#123;helpme}}</code> şablоnını ekleñiz, o alda birev az vaqıtta sualiñizni körip cevabını berir.<br /> Sual ya da fikirleriñiz оlsa, [[Vikipediya:Meydan|Meydanımızda]] olarnı aytıp оlasıñız. {{PAGENAME}}, bir daa hoş keldiñiz! ---- -{Hello and welcome to the Crimean Tatar Wikipedia! We appreciate your contributions. Don't worry if your Crimean Tatar skills are not good enough. We have an [[Vikipediya:Elçihane|embassy]] where you can inquire for further information in English. We hope you'll enjoy your time here!}- ---- -{Здравствуйте, и добро пожаловать в крымскотатарскую Википедию! Мы рады Вашему участию в проекте. Если Вы недостаточно хорошо знаете крымскотатарский язык, это нестрашно. Заходите на страницу [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], где Вы сможете получить более подробную информацию на русском. Надеемся, вы получите большое удовольствие от участия в проекте.}- ---- -{Привіт, і ласкаво просимо в кримськотатарську Вікіпедію! Ми раді Вашій участі у проєкті. Якщо Ви недостатньо добре знаєте кримськотатарську мову, це нестрашно. Заходьте на сторінку [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], де Ви зможете отримати більш детальну інформацію українською. Сподіваємося, ви отримаєте велике задоволення від участі у проєкті.}- ---- &nbsp;[[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) |} {{Vikipediya:Er bir Vikipediyada olması kerek olğan maqaleler/Navigatsiya}} [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) :Selâm aleyküm! Tevsiyeleriñiz içün çoq sağ oluñız! Menim adım Arslan Fazılov, men qırımtatar tili mütehassısı, oca ve tercimanım. Men Vikipediyağa Open GLAM leyhası çerçivesinde keldim. Ukrayin ve qırımtatar vikipediyalarına öz issesimni qoşmağa tırışacağım. İçtimaiy teşkilâtımızda biz telükede olğan tillernen, şu cümleden belorus tilinen çalışamız. Leyhalarımız aqqında daa çoq bilmege isteseñiz, maña arslantipaev98@gmail.com elektron poçtasına yazıñız. [[Qullanıcı:Арслан Фазилов|Арслан Фазилов]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Арслан Фазилов|muzakere]]) 14:05, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) ::Sağ oluñız! Men Dmıtro Kuşnarövım, men tek yaramay qırımtatarca laf etem. Şimdiki bu Vikipediyada faallik az, ve yahşı yazılğan yañı maqalelerge quvanam. ::Men mında kod tüzetmip baqam (eger meseleriñiz olsa, yazıñız, lütfen) ve künniñ resimlerini tercime etip baqam (tercimelerim yaramay dep bilem — amma tercime olmasa, -{Ymblanter}- rus tilinde tercime kopiyalay — meselâ [[Şablon:Potd/2026-02|fevralde]] — ve maña köre, yaramay qırımtatar tili rus tilinden daa yahşı). ::Leyhalarıñız daa faydalı, sağ oluñız, lâkin şimdi menim yañı leyhalar içün vaqıtım yoq. 😅 (Lâkin eger siziñ -{MediaWiki}- yaki -{Lua}- kodu aqqında meseleleriñız bar, lütfen, maña yazıñız, men Vikipediyada kodnı tüzetmeke isteyim. Bu şey içün vaqtım bar.) Belarus tilini ise [https://en.wiktionary.org/wiki/Special:Contributions/%D0%A5%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96 ingliz Vikiluğatında tasvir etem]. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 14:27, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) :::Çoq sağ oluñız! Eger kodnen bağlı bir de bir mesele çıqsa, men siznen bağlanacağım. Men tilşınasım ve IT-de yañı bir qullanıcı😁 :::Thank you very much! If I have any problems with the code, I'll contact you. I'm a philologist and new in IT sphere😁 [[Qullanıcı:Арслан Фазилов|Арслан Фазилов]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Арслан Фазилов|muzakere]]) 14:33, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) iqspwn8xoe759u5ftkt28j6cj7e86yc 244420 244419 2026-06-26T14:44:07Z Хтосьці 13041 hatamnı tüzettim (daa → çoq) 244420 wikitext text/x-wiki == Hoş keldiñiz! == {| align="center" class="notice noprint" style="background: #D7FFC7; border: 1px solid #aaa; padding: 0.5em; margin: 0.5em auto;" |- | valign="top" style="padding: 0.1em" | | style="padding: 0.1em" | '''''Vikipediyağa hoş keldiñiz!''''' ---- Meraba, {{PAGENAME}}, vikipediyağa hoş keldiñiz!<br /> Vikipediya eñ çabik inkişaf etken internet proyektlerinden biridir. Biz iri ve meraqlı bir entsiklopediya qurmaq niyetindemiz. Qırımtatar vikipediyasınıñ inkişafına öz isseñizni qoşuñız! Eger yardım kerek olsa, [[Yardım:Münderice|yardım saifesine]] baqıñız. Maqale yazıp, vikipediyacı olıp hoşnut olursıñız dep ümüt etemiz! Muzakere saifelerinde dört tilda işaretini (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) qoyıp, beyanatıñızğa imza çekiñiz, bunıñ sayesinde qullanıcı adıñız ve vaqıt kösterilir. Eger tafsilâtlı malümat almaq kerek olsa, menim muzakere saifesimde sorañız ya da özüñizniñ muzakere saifesiñizde <code>{&#123;helpme}}</code> şablоnını ekleñiz, o alda birev az vaqıtta sualiñizni körip cevabını berir.<br /> Sual ya da fikirleriñiz оlsa, [[Vikipediya:Meydan|Meydanımızda]] olarnı aytıp оlasıñız. {{PAGENAME}}, bir daa hoş keldiñiz! ---- -{Hello and welcome to the Crimean Tatar Wikipedia! We appreciate your contributions. Don't worry if your Crimean Tatar skills are not good enough. We have an [[Vikipediya:Elçihane|embassy]] where you can inquire for further information in English. We hope you'll enjoy your time here!}- ---- -{Здравствуйте, и добро пожаловать в крымскотатарскую Википедию! Мы рады Вашему участию в проекте. Если Вы недостаточно хорошо знаете крымскотатарский язык, это нестрашно. Заходите на страницу [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], где Вы сможете получить более подробную информацию на русском. Надеемся, вы получите большое удовольствие от участия в проекте.}- ---- -{Привіт, і ласкаво просимо в кримськотатарську Вікіпедію! Ми раді Вашій участі у проєкті. Якщо Ви недостатньо добре знаєте кримськотатарську мову, це нестрашно. Заходьте на сторінку [[Vikipediya:Elçihane|посольства]], де Ви зможете отримати більш детальну інформацію українською. Сподіваємося, ви отримаєте велике задоволення від участі у проєкті.}- ---- &nbsp;[[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) |} {{Vikipediya:Er bir Vikipediyada olması kerek olğan maqaleler/Navigatsiya}} [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 12:54, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) :Selâm aleyküm! Tevsiyeleriñiz içün çoq sağ oluñız! Menim adım Arslan Fazılov, men qırımtatar tili mütehassısı, oca ve tercimanım. Men Vikipediyağa Open GLAM leyhası çerçivesinde keldim. Ukrayin ve qırımtatar vikipediyalarına öz issesimni qoşmağa tırışacağım. İçtimaiy teşkilâtımızda biz telükede olğan tillernen, şu cümleden belorus tilinen çalışamız. Leyhalarımız aqqında daa çoq bilmege isteseñiz, maña arslantipaev98@gmail.com elektron poçtasına yazıñız. [[Qullanıcı:Арслан Фазилов|Арслан Фазилов]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Арслан Фазилов|muzakere]]) 14:05, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) ::Sağ oluñız! Men Dmıtro Kuşnarövım, men tek yaramay qırımtatarca laf etem. Şimdiki bu Vikipediyada faallik az, ve yahşı yazılğan yañı maqalelerge quvanam. ::Men mında kod tüzetmip baqam (eger meseleriñiz olsa, yazıñız, lütfen) ve künniñ resimlerini tercime etip baqam (tercimelerim yaramay dep bilem — amma tercime olmasa, -{Ymblanter}- rus tilinde tercime kopiyalay — meselâ [[Şablon:Potd/2026-02|fevralde]] — ve maña köre, yaramay qırımtatar tili rus tilinden daa yahşı). ::Leyhalarıñız çoq faydalı, sağ oluñız, lâkin şimdi menim yañı leyhalar içün vaqıtım yoq. 😅 (Lâkin eger siziñ -{MediaWiki}- yaki -{Lua}- kodu aqqında meseleleriñız bar, lütfen, maña yazıñız, men Vikipediyada kodnı tüzetmeke isteyim. Bu şey içün vaqtım bar.) Belarus tilini ise [https://en.wiktionary.org/wiki/Special:Contributions/%D0%A5%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96 ingliz Vikiluğatında tasvir etem]. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 14:27, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) :::Çoq sağ oluñız! Eger kodnen bağlı bir de bir mesele çıqsa, men siznen bağlanacağım. Men tilşınasım ve IT-de yañı bir qullanıcı😁 :::Thank you very much! If I have any problems with the code, I'll contact you. I'm a philologist and new in IT sphere😁 [[Qullanıcı:Арслан Фазилов|Арслан Фазилов]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Арслан Фазилов|muzakere]]) 14:33, 2026 s. iyünniñ 26 (UTC) ib8v1xnz7qrzfy6elgls1j2c46st17s Şablon:Potd/2026-08-30 (crh) 10 60398 244408 2026-06-26T13:09:35Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#30]] ingliz tarifini tercime etip baqtım: «Toco toucan (Ramphastos toco) in Mato Grosso, Brazil» → «Brazilniñ Matu Grosu ştatında bir büyük tukan (Ramphastos toco)». Toco toucan: [[uk:Тукан великий]], [[ru:Большой тукан]]-dan kalka yaptım. 244408 wikitext text/x-wiki [[Brazil]]niñ [[Matu Grosu]] ştatında bir büyük tukan (-{''Ramphastos toco''}-). tejpir5lp7zgzox2kysk3vnt9eoi1js Şablon:Potd/2026-08-30 10 60399 244409 2026-06-26T13:09:53Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#30]] ingliz saifesinden kopiya yaptım 244409 wikitext text/x-wiki 006 Toco toucan in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg tffqiaw9yuutjdo2jzzty4gtnywtf16 Şablon:Potd/2026-08-31 (crh) 10 60400 244410 2026-06-26T13:39:20Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#31]] ingliz metnini tercime etip baqtım 244410 wikitext text/x-wiki [[Kanada]]nıñ Ontario vilâyetinde Vindsor şeerinde -{''Devonshire Lodge''}- çiftligi (Lou ve Martinnıñ binası). Binanı 1927 senesinde rom kontrabandacısı Garri Lou yaptırğan, leyha Kotsuold kottecı üslübinde etilgen ve iş 1928 senesinde bitirilgen edi. O, otuz seneden ziyade bu Parlament azası Büyük Pol Martinniñ evi edi. 2008 senesiniñ Ontario Asabalıq Qanunına köre o, mimarcılıq yadikârlığıdir. sa33m09ribskzaqzwev3i263kw534gv Şablon:Potd/2026-08-31 10 60401 244411 2026-06-26T13:39:52Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-08#31]] ingliz saifesinden kopiya yaptım 244411 wikitext text/x-wiki Devonshire Lodge (Low-Martin House), Windsor, Ontario, 2025-08-31 01.jpg rspparihtcx9krdadn6wdy09xss7lnu Şablon:Potd/2026-09 10 60402 244412 2026-06-26T13:40:57Z Хтосьці 13041 [[Şablon:Potd/2025-09]]-nı kopiyaladım 244412 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ [[#1|1]] | [[#2|2]] | [[#3|3]] | [[#4|4]] | [[#5|5]] | [[#6|6]] | [[#7|7]] | [[#8|8]] | [[#9|9]] | [[#10|10]] | [[#11|11]] | [[#12|12]] | [[#13|13]] | [[#14|14]] | [[#15|15]] | [[#16|16]] | [[#17|17]] | [[#18|18]] | [[#19|19]] | [[#20|20]] | [[#21|21]] | [[#22|22]] | [[#23|23]] | [[#24|24]] | [[#25|25]] | [[#26|26]] | [[#27|27]] | [[#28|28]] | [[#29|29]] | [[#30|30]] {{Potd/Day|month=2026-09|day=1|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=2|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=3|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=4|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=5|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=6|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=7|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=8|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=9|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=10|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=11|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=12|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=13|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=14|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=15|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=16|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=17|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=18|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=19|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=20|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=21|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=22|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=23|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=24|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=25|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=26|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=27|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=28|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=29|width=300}} {{Potd/Day|month=2026-09|day=30|width=300}} t14t4mi7rkcsykwnxx5p7llxda16o21 Qırq Azizler 0 60403 244413 2026-06-26T13:45:25Z Арслан Фазилов 79178 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{BAŞLIKGÖSTER:Qırq Azizler}} = Qırq Azizler = <mapframe latitude="44.764104" longitude="33.846903" zoom="14" width="344" height="290" text="Qırq-Azizler mezarlığınıñ lokatsiyası" align="center">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 33.846228, 44.763014 ] } } ] }</mapframe> == Obyektniñ tar...' 244413 wikitext text/x-wiki {{BAŞLIKGÖSTER:Qırq Azizler}} = Qırq Azizler = <mapframe latitude="44.764104" longitude="33.846903" zoom="14" width="344" height="290" text="Qırq-Azizler mezarlığınıñ lokatsiyası" align="center">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 33.846228, 44.763014 ] } } ] }</mapframe> == Obyektniñ tarihı ve bozuluvnıñ tarifi == Çoqusı allarda abideniñ emiyeti onıñ adından añlaşıla: Qırq Azizler "Qırq muqaddes yer" dep manağa kele. Mezarlıqta epitafiyalar kompleksi de hususiy qıymet taşıy. Olarnıñ çoqusında “Qırımı” ya da “Kirimi” soyadları bar, yani “qırımlı”, “Qırım sakini”. Olar XIV-XV asırlarğa ait, eñ eskisi Mahmud al-Kiriminiñ qızı Şah-Hatunğa bağışlanğan, 1316 senesi ilk küz ayınıñ 18-incide qurulğan. Böylece, bu mezarlıqlar qırımtatar halqınıñ şekillenüv tarihını tesbit eteler. Bu mezarlıq cenübiy-ğarbiy [[Qırım]] tarihında müim bir devirge ait, o vaqıt Qırım alanları memleketiniñ yerine Qırq-Yer beylik kele. Bu esnas sovetlerniñ "Mongol esirligi" ve "tatarlardan evelki ve soñki" vaqiaları ideologiyasına uymağan. As memleketinden Qırq-Yer beyliklerine keçüv, As memleketiniñ ükümdarlarınıñ XIV asırnıñ başında [[Altın Ordu]] han tahtı içün uruşta muvafaqiyetsiz iştirak etüvi ve, neticede, olarnıñ (ve halqınıñ) Qırımdan Bizansqa çıqışınen bağlıdır. Qadimiy mezarlıq Eski-Yurt şeeriniñ ve daa evel belli olmağan XIII-XIV asırnıñ ortaları/soñu qasabalarınıñ civarında yerleşken edi. Yañı mesken, Eski-Yurt meskeniniñ daa evelde belli olmağan rayonı ola bilir. Şimdi onıñ territoriyası Bağçasaraynıñ terkibine kirdi – bu şeerniñ ayrı rayonı, Demiryol vokzalınıñ ğarbında yerleşe. Mezarlıqnıñ hronologiyası – XIV asırnıñ başı-XX asırnıñ başı, bütün bu vaqıt devamında o, daima qullanıla edi. Qırımtatar sürgünligine qadar Qırq Azizler mezarlığı büyük edi: mında qabir taşları, rotondalar ve mağaralar bar edi. Bugün iç bir şey yoq. Sürgünlikten soñ mezarlıq hırsızlandı ve bütün taşlar qurucılıqqa çıqarıldı, amma 1925 senesi [[Bağçasaray]] müzeyiniñ tesisçisi [[Üsein Bodaninskiy]] etnografik ekspeditsiyanı teşkil etip, eñ qıymetli 20 mezar taşını çıqarıp oldı. == Şimdiki vaqıt == Qırq Azizler mezarlığı Keriç-Aqyar yolunıñ qurucılığı vaqtında bayağı zarar kördi. 2016-2018 seneleri “yıqıluv altında” qanunsız arheologik qazma işleri yapıldı. Bu, XIV-XV asırlarnıñ mezarlığı edi. Nekropolden ğayrı, 2018 senesi abideniñ merkeziy qısmında, eki tepe arasındaki adsız qumda, XIII asırnıñ soñu-XIV asırnıñ ortası/soñu mezarlığı açıldı. Abideniñ umumiy viran etilgen meydanlığı 1 gektardan ziyade, 153 mezar ve abideniñ şarqiy qısmına ait edi. “Qurtarıcı” arheologik qazmalarında peyda olğan meseleler, yañı qurulğan infrastruktura obyektlerinde işğal akimiyeti organları tarafından adette bildirilmey. 2017 senesiniñ işleri bozuluvlarnen keçirildi dep aytmaq mümkün, çünki 2018 senesi diger ekspeditsiyanıñ qanunsız qazma işleri endi tedqiq etilgen bölükke (2017 senesi bölükniñ cenübiy-ğarbiy qısmı) qayttı. Arheologik qazmalarda ekskavatornıñ kütleviy qullanuvı atta derc etilgen tedqiqat neticelerinden belli: aman-aman bütün mezarlar terenliginiñ yarısını qazıp çıqqanlar. Böyle usul qullanılsa, topraqnıñ kündüz yüzü seviyesinde şekillengen medeniy qatı bütünley ğayıp ola. Bu qanunsız qazmalarda abideniñ sıñırları bayağı eksildi. Bundan da ğayrı, topraqnıñ boş teşkilâtı bozulğan edi: mezarlıq öz taşıyıcı-evi Eski-Yurtadan müim bir müendislik obyektinen ayırılğan edi. Mezarlıq taşıyıcı qasabasınen yarnıñ bir qısmı yoq etildi. Qırq Azizler avtomobil yolunıñ qurulmasınen Bağçasaraynıñ bu köşesiniñ manzarası deñiştirildi. Şimdi bu Qırq Azizler degil – bu işğal etilgen topraqta vilâyet şeeriniñ adiy bir aylanuvıdır. == Mesüliyetli şahıslar == Qanunsız arheologik qazmalarda [https://irbis-nbuv.gov.ua/ASUA/0027053 Kirilko Vladimir Petroviç] ([http://archtat.ru/ A.H. Halikova adına Tatarstan Cumhuriyeti ilimler akademiyasınıñ Rusiye Arheologiya İnstitutı]) ve [https://archaeolog.ru/media/aspirantura/2023/%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B/2.%20%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%20%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2..pdf Voloşınov Aleksey Aleksandroviç] ([https://archaeolog.ru/ Rusiye ilimler akademiyasınıñ Arheologiya institutı]) iştirak etkenler. == Menbalar == • [https://www.archaeolog.ru/media/books_2019/Krym_Tavrida_2.pdf#page=211 Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю., Резниченко И.А., Юнкин Ж.А., Брызгалов В.В. Раскопки мусульманского могильника Кырк-Азизлер в 2018 г. // Крым - Таврида. Археологические исследования в Крыму в 2017–2018 гг. К 100-летию российской академической археологии. Том II. Москва: Институт археологии РАН, 2019. С. 211-238]; • [https://www.academia.edu/44394979/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF_%D0%98_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF_%D0%9A%D0%A0%D0%AB%D0%9C%D0%90_%D0%92%D1%8B%D0%BF_XI Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю. ИССЛЕДОВАНИЯ МОГИЛЬНИКА КЫРК-АЗИЗЛЕР В 2018 г. // История и археология Крыма. Вып. ХI. Севастополь: Колорит, 2019. С. 65-72]. • [https://www.academia.edu/44329160/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF_%D0%98_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF_%D0%9A%D0%A0%D0%AB%D0%9C%D0%90_%D0%92%D1%8B%D0%BF_VIII Кирилко В.П., Пигарёв Е.М. ИССЛЕДОВАНИЯ МОГИЛЬНИКА КЫРК-АЗИЗЛЕР В 2017 г. // История и археология Крыма. Вып. VIII. Севастополь: Колорит, 2018. С. 59-60]. • [https://archaeolog.ru/media/aspirantura/2024/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE.pdf Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю., Резниченко И.А., Юнкин Ж.А., Брызгалов В.В. Исследования мусульманского могильника Кырк-Азизлер // Археологические открытия. 2018 год. М.: Институт археологии РАН, 2020. С.280-282]; [[Kategoriya:Qırım]] [[Kategoriya:Ukraina]] [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Bağçasaray]] [[Kategoriya:Bağçasaray rayonı]] lf0o73wbdxpnxju66f71r16swqe16z9 244449 244413 2026-06-27T03:39:27Z Trey314159 11550 fix homoglyphs: convert Cyrillic characters in [Х]I to Latin 244449 wikitext text/x-wiki {{BAŞLIKGÖSTER:Qırq Azizler}} = Qırq Azizler = <mapframe latitude="44.764104" longitude="33.846903" zoom="14" width="344" height="290" text="Qırq-Azizler mezarlığınıñ lokatsiyası" align="center">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 33.846228, 44.763014 ] } } ] }</mapframe> == Obyektniñ tarihı ve bozuluvnıñ tarifi == Çoqusı allarda abideniñ emiyeti onıñ adından añlaşıla: Qırq Azizler "Qırq muqaddes yer" dep manağa kele. Mezarlıqta epitafiyalar kompleksi de hususiy qıymet taşıy. Olarnıñ çoqusında “Qırımı” ya da “Kirimi” soyadları bar, yani “qırımlı”, “Qırım sakini”. Olar XIV-XV asırlarğa ait, eñ eskisi Mahmud al-Kiriminiñ qızı Şah-Hatunğa bağışlanğan, 1316 senesi ilk küz ayınıñ 18-incide qurulğan. Böylece, bu mezarlıqlar qırımtatar halqınıñ şekillenüv tarihını tesbit eteler. Bu mezarlıq cenübiy-ğarbiy [[Qırım]] tarihında müim bir devirge ait, o vaqıt Qırım alanları memleketiniñ yerine Qırq-Yer beylik kele. Bu esnas sovetlerniñ "Mongol esirligi" ve "tatarlardan evelki ve soñki" vaqiaları ideologiyasına uymağan. As memleketinden Qırq-Yer beyliklerine keçüv, As memleketiniñ ükümdarlarınıñ XIV asırnıñ başında [[Altın Ordu]] han tahtı içün uruşta muvafaqiyetsiz iştirak etüvi ve, neticede, olarnıñ (ve halqınıñ) Qırımdan Bizansqa çıqışınen bağlıdır. Qadimiy mezarlıq Eski-Yurt şeeriniñ ve daa evel belli olmağan XIII-XIV asırnıñ ortaları/soñu qasabalarınıñ civarında yerleşken edi. Yañı mesken, Eski-Yurt meskeniniñ daa evelde belli olmağan rayonı ola bilir. Şimdi onıñ territoriyası Bağçasaraynıñ terkibine kirdi – bu şeerniñ ayrı rayonı, Demiryol vokzalınıñ ğarbında yerleşe. Mezarlıqnıñ hronologiyası – XIV asırnıñ başı-XX asırnıñ başı, bütün bu vaqıt devamında o, daima qullanıla edi. Qırımtatar sürgünligine qadar Qırq Azizler mezarlığı büyük edi: mında qabir taşları, rotondalar ve mağaralar bar edi. Bugün iç bir şey yoq. Sürgünlikten soñ mezarlıq hırsızlandı ve bütün taşlar qurucılıqqa çıqarıldı, amma 1925 senesi [[Bağçasaray]] müzeyiniñ tesisçisi [[Üsein Bodaninskiy]] etnografik ekspeditsiyanı teşkil etip, eñ qıymetli 20 mezar taşını çıqarıp oldı. == Şimdiki vaqıt == Qırq Azizler mezarlığı Keriç-Aqyar yolunıñ qurucılığı vaqtında bayağı zarar kördi. 2016-2018 seneleri “yıqıluv altında” qanunsız arheologik qazma işleri yapıldı. Bu, XIV-XV asırlarnıñ mezarlığı edi. Nekropolden ğayrı, 2018 senesi abideniñ merkeziy qısmında, eki tepe arasındaki adsız qumda, XIII asırnıñ soñu-XIV asırnıñ ortası/soñu mezarlığı açıldı. Abideniñ umumiy viran etilgen meydanlığı 1 gektardan ziyade, 153 mezar ve abideniñ şarqiy qısmına ait edi. “Qurtarıcı” arheologik qazmalarında peyda olğan meseleler, yañı qurulğan infrastruktura obyektlerinde işğal akimiyeti organları tarafından adette bildirilmey. 2017 senesiniñ işleri bozuluvlarnen keçirildi dep aytmaq mümkün, çünki 2018 senesi diger ekspeditsiyanıñ qanunsız qazma işleri endi tedqiq etilgen bölükke (2017 senesi bölükniñ cenübiy-ğarbiy qısmı) qayttı. Arheologik qazmalarda ekskavatornıñ kütleviy qullanuvı atta derc etilgen tedqiqat neticelerinden belli: aman-aman bütün mezarlar terenliginiñ yarısını qazıp çıqqanlar. Böyle usul qullanılsa, topraqnıñ kündüz yüzü seviyesinde şekillengen medeniy qatı bütünley ğayıp ola. Bu qanunsız qazmalarda abideniñ sıñırları bayağı eksildi. Bundan da ğayrı, topraqnıñ boş teşkilâtı bozulğan edi: mezarlıq öz taşıyıcı-evi Eski-Yurtadan müim bir müendislik obyektinen ayırılğan edi. Mezarlıq taşıyıcı qasabasınen yarnıñ bir qısmı yoq etildi. Qırq Azizler avtomobil yolunıñ qurulmasınen Bağçasaraynıñ bu köşesiniñ manzarası deñiştirildi. Şimdi bu Qırq Azizler degil – bu işğal etilgen topraqta vilâyet şeeriniñ adiy bir aylanuvıdır. == Mesüliyetli şahıslar == Qanunsız arheologik qazmalarda [https://irbis-nbuv.gov.ua/ASUA/0027053 Kirilko Vladimir Petroviç] ([http://archtat.ru/ A.H. Halikova adına Tatarstan Cumhuriyeti ilimler akademiyasınıñ Rusiye Arheologiya İnstitutı]) ve [https://archaeolog.ru/media/aspirantura/2023/%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B/2.%20%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%20%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2..pdf Voloşınov Aleksey Aleksandroviç] ([https://archaeolog.ru/ Rusiye ilimler akademiyasınıñ Arheologiya institutı]) iştirak etkenler. == Menbalar == • [https://www.archaeolog.ru/media/books_2019/Krym_Tavrida_2.pdf#page=211 Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю., Резниченко И.А., Юнкин Ж.А., Брызгалов В.В. Раскопки мусульманского могильника Кырк-Азизлер в 2018 г. // Крым - Таврида. Археологические исследования в Крыму в 2017–2018 гг. К 100-летию российской академической археологии. Том II. Москва: Институт археологии РАН, 2019. С. 211-238]; • [https://www.academia.edu/44394979/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF_%D0%98_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF_%D0%9A%D0%A0%D0%AB%D0%9C%D0%90_%D0%92%D1%8B%D0%BF_XI Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю. ИССЛЕДОВАНИЯ МОГИЛЬНИКА КЫРК-АЗИЗЛЕР В 2018 г. // История и археология Крыма. Вып. XI. Севастополь: Колорит, 2019. С. 65-72]. • [https://www.academia.edu/44329160/%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF_%D0%98_%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF_%D0%9A%D0%A0%D0%AB%D0%9C%D0%90_%D0%92%D1%8B%D0%BF_VIII Кирилко В.П., Пигарёв Е.М. ИССЛЕДОВАНИЯ МОГИЛЬНИКА КЫРК-АЗИЗЛЕР В 2017 г. // История и археология Крыма. Вып. VIII. Севастополь: Колорит, 2018. С. 59-60]. • [https://archaeolog.ru/media/aspirantura/2024/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BE.pdf Волошинов А.А., Меньшиков М.Ю., Резниченко И.А., Юнкин Ж.А., Брызгалов В.В. Исследования мусульманского могильника Кырк-Азизлер // Археологические открытия. 2018 год. М.: Институт археологии РАН, 2020. С.280-282]; [[Kategoriya:Qırım]] [[Kategoriya:Ukraina]] [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Bağçasaray]] [[Kategoriya:Bağçasaray rayonı]] 10tcy0bnbrrxohxg5tp4kv965fer4lb Muzakere:Qırq Azizler 1 60404 244414 2026-06-26T13:46:04Z Арслан Фазилов 79178 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Open GLAM}}' 244414 wikitext text/x-wiki {{Open GLAM}} b97qi1mjbb3bm6ap20p2yi25zw9koxd Qullanıcı:Арслан Фазилов 2 60405 244417 2026-06-26T14:23:57Z Арслан Фазилов 79178 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Babel|crh|uk-4|en-3|ru-3|tr-2}}' 244417 wikitext text/x-wiki {{Babel|crh|uk-4|en-3|ru-3|tr-2}} 6n519lx76vc4vvm199bwv4vxqyjn0x5 Türkmen tatarları 0 60406 244425 2026-06-26T20:21:11Z Tkmen 77583 Tkmen adlı qulanıcı [[Türkmen tatarları]] saifesiniñ adını [[Qırım ğurbetleri]] dep deñiştirildi. 244425 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Qırım ğurbetleri]] i7t6o20i6tl14iz8y1tzd3bg4b4ecif