Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 21228 246455 246262 2026-10-23T19:56:25Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246455 wikitext text/x-wiki '''Baqla''' — [[Qırım]]nıñ [[Bağçasaray rayonı]]nda bir [[ayırıq]]. Bu yerde aynı adlı orta asır qasabasınıñ qalımtıları saqlanğan. Baqla [[Tav Badraq]] köyünden 2,5 km şimalinde, [[Qırım dağları]]nıñ içki sırasında buluna. Qasaba deñiz seviyesinden 470 m yüksekliginde, qayalıq bir meydanda qurulğan. Onı cenüp tarafından tik qaya sıñırlay.<ref name="BRE">Могаричев Ю. М. [https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/5601928 Бакла] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20241208185004/https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/5601928 |date=2024-12-08 }} // Большая российская энциклопедия.</ref> == Tarih == Arheolog [[Aleksandr Aybabin]]ge köre, Baqla yerindeki ilk qasaba IV asırnıñ soñu — V asırnıñ başında peyda olğan. Kermen qurulmazdan evel mında şarap yapılğan. VI asırnıñ soñlarında qasabanıñ bir qısmı divarnen çevrilip, [[Rum imperiyası]]nıñ kermenine çevrilgen.<ref name="Aybabin2021">Айбабин А. И. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2021/12/26_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD.pdf Ранневизантийский и хазарский периоды эволюции городов на Внутренней горной гряде Крыма] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2021. Вып. XXVI. С. 475–497.</ref> Kermen etraftaki vadiylerniñ sakinleri içün sığınaq edi. Qaravullar çöl tarafından yaqınlaşqan duşman aqqında başqa kermenlerge haber bere edi. IX asırnıñ ortalarında kermen divarları qalınlaştırılıp quvetleştirilgen. XII–XIII asırlarda Baqla sıq qurulğan evleri ve soqaqları olğan bir şeerçik edi.<ref name="BRE"/> Baqlanıñ viran olması çoq vaqıt 1299 senesi [[Noğay (emir)|Noğaynıñ]] Qırımğa seferinen bağlana.<ref name="BRE"/> Lâkin bu tarih qatiy degil. 2025 senesi neşir etilgen bir tetqiqatta mındaki yanğın izleri XIII asırnıñ üçünci çerigine ait dep esaplana ve köçebelerniñ basqınlarınen bağlana.<ref>Цымбал М. Л., Камелина Г. А. [https://doi.org/10.31833/uav/2025.25.4.052 Навершие плети из Баклинского городища (Юго-Западный Крым)] // Уфимский археологический вестник. 2025. Т. 25, № 4. С. 796–803.</ref> == Binalar ve hocalıq == Qasaba kermen ve oña yanaşıq evlerden ibaret edi. Kermen divarları iri [[kireçtaş]]lardan qurulğan, taşlar kireç irintisinen birleştirilgen. Kiriş qapısı üstünde bir [[qulle]] bar edi. Divar astında qayada oyulğan bir keçit kermenni qasabanıñ diger qısmınen bağlay edi. Kermen yanındaki evlerniñ çoqusı eki qatlı edi. Evler arasında soqaqlar ve tar yollar bar edi.<ref name="Mogarichev2005">Могаричев Ю. М. [https://krimoved-library.ru/books/peschernie-goroda-v-krimu16.html Бакла] // «Пещерные города» в Крыму. Симферополь: Сонат, 2005.</ref> Qasabanıñ hocalığında aşlıq saqlav ve [[şarap]] yapuv müim yer tuta edi. Qayada oyulğan onlarca çuqur aşlıq anbarı olaraq qullanılğan. Şarap yapmaq içün yüzüm sıqılğan yerler ve şıra toplamaq içün çuqurlar oyulğan.<ref name="Aybabin2021"/> == Qobalar ve kilseler == Baqla Qırımnıñ «[[qoba şeerleri]]» arasında sayıla. Arheologlar mında 90-dan ziyade suniy qoba tapqan. Qobalarnıñ çoqusı hocalıq işleri içün qullanılğan. Bazı qobalarda ise ibadet yerleri ve mezarlar olğan. Sakinler yer üstünde qurulğan evlerde yaşağan.<ref name="Mogarichev2005"/> Baqlada ve onıñ etrafında [[hristianlıq|hristian]] kilseleri ve mezarlıqlar araştırılğan. Belli olğan kilselerniñ çoqusı X–XIII asırlarğa aittir. Olar arasında yer üstünde qurulğan binalar da, qayada oyulğan kiçik ibadet yerleri de bar.<ref name="Mogarichev2005"/> == Arheologik tetqiqatlar == 1961–1981 seneleri Baqlada D. L. Talis ve V. Ye. Rudakov reberliginde arheologik qazuv işleri yapılğan. 2003–2007 seneleri tetqiqatlarnı V. Yu. Yuroçkin devam ettirgen. Bu qazmalar qasabanıñ binalarını, hocalığını ve tarihını daa yahşı añlamağa imkân bergen.<ref name="BRE"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] e2cyqetqmwk2vcgmxdfqdvwc8n3nhuj 0 30371 246454 246282 2026-10-23T19:50:04Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246454 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hagia_Sophia_Mars_2013.jpg|thumb|right|Aya Sofya, İstanbul]] [[Fayl:"Vista meridional de la mezquita de Santa Sofía." (22878809025).jpg|thumb|[[Fayl:Aya Sofia, Constantinople (BM 1889,0603.107)FXD.jpg|thumb]]]] '''Aya Sofya''' ({{lang-tr|Ayasofya}}, {{lang-el|Αγία Σοφία}}) — [[İstanbul]]nıñ tarihiy merkezinde, [[Sultanahmet]]te bulunğan ibadethane. O, [[Bizans İmperiyası]] mimarisiniñ eñ belli abidelerinden biri ve İstanbulnıñ timsallerinden biridir. Tarih boyunca kilse, cami ve müzey olaraq qullanılğan. Bugün kene camidir. Bina 532–537 seneleri Bizans imperatorı [[I Yustinian]]niñ emri ile qurulğan. Bizans devrinde şeerniñ baş kilsesi edi. 1453 senesi [[Konstantinopolisniñ fethi|osmanlılar İstanbulnı alğanından]] soñ, sultan [[II Mehmed]] onı camige çevirdi.<ref name="tarih">[https://www.ktb.gov.tr/EN-113776/ayasofya-hagia-sophia.html -{Ayasofya (Hagia Sophia)}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261005075707/https://www.ktb.gov.tr/EN-113776/ayasofya-hagia-sophia.html |date=2026-10-05 }}. Türkiye Medeniyet ve Turizm nazirligi (inglizce).</ref> 1934 senesi [[Mustafa Kemal Atatürk]]niñ prezidentligi vaqtında Türkiye ükümeti binanı müzeyge çevirmek aqqında qarar qabul etti. Müzey 1935 senesi ziyaretçiler içün açıldı. 2020 senesi iyülniñ 10-unda Türkiyeniñ Devlet şurası 1934 senesi qabul etilgen qararnı lâğu etti. Aynı kün prezident [[Recep Tayyip Erdoğan]] binanı Diyanet işleri idaresine berip, onıñ yañıdan cami olaraq qullanılmasına qarar berdi. Aya Sofyada toplu ibadetler iyülniñ 24-ünde başlandı.<ref>[https://www.fatih.bel.tr/en/main/pages/the-hagia-sophia-grand-mosque-ayasofya-i-kebi/578 -{The Hagia Sophia Grand Mosque}-]. Fatih belediyesi (inglizce).</ref> Aya Sofyanıñ büyük qubbesi binanıñ tabanından 55,6 metr yüksekliktedir. Qubbeniñ diametri taqriben 31 metrdir.<ref name="tarih"/> 1985 senesi Aya Sofya «İstanbulnıñ tarihiy rayonları» saasınıñ bir qısmı olaraq [[UNESCO Dünya Mirası Cedveli]]ne qayd etildi.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/356/ -{Historic Areas of Istanbul}-]. -{UNESCO}- Dünya Mirası merkezi (inglizce).</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Türkiye tarihı]] [[Kategoriya:İstanbul]] [[Kategoriya:Kilseler]] [[Kategoriya:Camiler]] j7g6szlb46fmg6zw9rreyhfcldj3u6v 0 30375 246458 246175 2026-10-23T23:43:11Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246458 wikitext text/x-wiki '''ŞSCBde dissidentlik areketi''' — XX asırnıñ ekinci yarısında [[ŞSCB]]de devletniñ siyasetini açıq tenqit etken, insan aqları ve serbestliklerini qorçalağan cemaat areketi. Areket 1950-li yıllarnıñ soñunda inkişaf etmege başlap, 1980-li yıllarnıñ soñuna qadar devam etti. Onıñ iştirakçilerine '''dissidentler''' deyler. Bu söz {{lang-la|dissidens}} («razı olmağan») sözünden kele. Dissidentlik areketi tek bir teşkilâttan ibaret degil edi. Onıñ iştirakçileri arasında yazıcı, şair, alim, ressam, din adamı ve başqa meslek adamları bar edi. Olarnıñ siyasiy fikirleri de bir-birinden farqlı edi. Çoq dissident akimiyetten ŞSCB qanunlarında yazılğan aqlarnı saqlamaqnı talap etti.<ref name="alekseyeva">Lüdmila Alekseyeva. [https://mhg.ru/sites/default/files/files/ist-pravozashchit-dvizh-rossiiya.pdf История правозащитного движения в России: советский период] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20240719222035/https://www.mhg.ru/sites/default/files/files/ist-pravozashchit-dvizh-rossiiya.pdf |date=2024-07-19 }}. — Moskva: Moskva Helsinki gruppası, 2016 senesi. ISBN 978-5-98440-079-4.</ref> == Dissidentlik areketiniñ peyda oluvı == 1953 senesi [[İosif Stalin]] ölgen soñ ŞSCBde siyasiy basqılar bir qadar azaldı. Bir çoq siyasiy mabus azat etildi. 1956 senesi [[Şuralar Birligi Kommunist Fırqası|Kommunist fırqasınıñ]] XX qurultayında [[Nikita Hruşçov]] Stalin devriniñ basqılarını tenqit etti. Bu devirde adamlar cemaat ayatı, edebiyat ve sanat aqqında daa serbest fikir alışmağa başladı. Amma devlet [[tsenzura]]sı saqlandı, akimiyetni açıq tenqit etken adamlar ise taqip etildi. 1965 senesi dekabrnıñ 5-inde [[Moskva]]nıñ Puşkin meydanında narazılıq mitingi keçirildi. Onıñ iştirakçileri yaqalanğan yazıcı [[Andrey Sinâvskiy]] ve [[Yuliy Daniel]]niñ makemesi açıq keçirilmesini talap etti. 1966 senesi bu eki yazıcı eserlerini memleket tışında bastırğanları içün apis cezasına maküm etildi. Bu iş bir çoq adamnıñ narazılığına sebep oldı. 1968 senesi avgustnıñ 25-inde Moskvanıñ [[Qızıl meydan]]ında sekiz kişi [[Çehoslovakiya]]ğa ŞSCB ve onıñ müttefiqleriniñ asker yiberüvine qarşı narazılıq bildirdi. Numayış iştirakçileri yaqalandı. Bu vaqia dissidentlik areketiniñ eñ belli narazılıq numayışlarından biri oldı.<ref name="saharov">Saharov merkezi. [https://www.sakharov-center.ru/node/11682 Сопротивление несвободе в СССР].</ref> == Esas yönelişler == Dissidentlik areketinde bir qaç esas yöneliş bar edi: * '''İnsan aqlarını qorçalav.''' Faaller söz ve matbuat serbestligi, adaletli makeme ve siyasiy mabuslarnıñ azat etilmesi içün küreşti. * '''Milliy aq ve medeniyetni qorçalav.''' Milliy areketler ana til ve medeniyetniñ saqlanmasını talap etip, ruslaştıruv siyasetine qarşı çıqtı. Bazı faaller milliy mustaqillikni de talap etti. * '''Din serbestligi içün küreş.''' Dindarlar serbest ibadet etmek, diniy toplulıqlar teşkil etmek ve balalarına din ögretmek istedi. * '''Çetelge köçüv aqqı içün küreş.''' Faaller ŞSCBden başqa memleketlerge köçmek istegen adamlarğa izin berilmesini talap etti. Bu yönelişler bir-birinden büs-bütün ayrı degil edi. Milliy ya da diniy aqları içün küreşken adamlar başqa dissidentlerge de yardım ete edi.<ref>Vasıl Ovsiyenko. [https://archive.khpg.org/1477138736 Етичні засади правозахисного руху в Україні 60–80-х рр. ХХ ст.]. Harkiv aq qorçalav gruppası.</ref> == Areketniñ faaliyeti == Çoq dissident zorbalıq qullanmadan areket etti. Olar akimiyetke mektüp ve arizalar yazdı, imza topladı, narazılıq numayışları keçirdi. Siyasiy mabuslar ve olarnıñ ailelerine yardım etti. Aq bozulğan vaqialar aqqında malümat toplap, bunı memleket içinde ve tışında tarqattı.<ref name="alekseyeva"/> Areket içün '''[[samizdat]]''' pek müim edi. Devlet neşriyatları bastırmağan eserlerni adamlar elnen köçürip ya da [[yazı maşnası]]nda tuşlap çoğalttı. Soñra bu yazılarnı bir-birine berip oqudı. Böylece edebiy eser, siyasiy maqale, açıq mektüp ve makeme vesiqaları tarqatıldı.<ref name="saharov"/> 1968 senesi «Şimdiki vaqialar hronikası» ({{lang-ru|Хроника текущих событий}}) bülleteni çıqmağa başladı. Onda arest, makeme, siyasiy mabuslarnıñ vaziyeti ve aq bozulğan başqa vaqialar aqqında haberler berildi. Bülleteni azırlağan ve tarqatqan adamlar da taqip etildi.<ref>Saharov merkezi. [https://www.sakharov-center.ru/node/12269 Самиздат].</ref> 1969 senesi ŞSCBde insan aqlarını qorçalav içün bir teşebbüs gruppası quruldı. Onıñ iştirakçilerinden biri [[Mustafa Cemilev]] edi.<ref name="teshebbus">[https://museum.khpg.org/1127151423 Ініціативна група захисту прав людини в СРСР]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual muzeyi.</ref> 1976 senesi mayısnıñ 12-sinde Yuriy Orlovnıñ yolbaşçılığınen [[Moskva Helsinki gruppası]] teşkil etildi. Gruppa ŞSCBniñ [[Helsinki añlaşmaları]]nda insan aqları aqqında bergen sözlerini tutıp-tutmağanını yoqladı. Aq bozulğan vaqialar aqqında malümat toplap neşir etti. Soñra [[Ukraina]], [[Litvaniya]], [[Gürcistan]] ve [[Ermenistan]]da da Helsinki gruppaları quruldı.<ref name="helsinki">[https://museum.khpg.org/ru/1628664482 Московская Хельсинкская группа]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual müzeyi.</ref> == Ukrainada altmışıncı yıllar nesli == 1960-lı yıllarda [[Ukraina]]da yazıcı, şair, ressam ve başqa medeniyet erbaplarınıñ yañı nesli tanıldı. Bu nesilge ukraince {{lang-uk|шістдесятники}}, yani «altmışıncı yıllar nesli» deyler. Olar ukrain til ve medeniyetini qorçalap, icat serbestligini talap etti. Olarnıñ episi siyasiy dissident degil edi, amma bir qısmı soñra akimiyetke açıq qarşı çıqtı.<ref name="ukraina">Yevgen Zaharov. [https://museum-old.khpg.org/1256737855 Дисидентський рух на Україні (1954–1987)]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual muzeyi.</ref> Bu nesilniñ tanılğan vekilleri arasında [[Lina Kostenko]], [[Vasıl Simonenko]], [[İvan Draç]], [[İvan Svitlıçnıy]], [[Yevgen Sverstük]], [[Mıkola Vingranovskıy]], [[Alla Gorska]] ve [[İvan Dzüba]] bar edi. Ukrain dissidentlik areketinde [[Yuliy Şelest]], [[Vasıl Stus]], [[Mıhaylo Osadçıy]], [[İgor Kalınets]], [[İrına Stasiv-Kalınets]] ve [[İvan Gel]] de faaliyet kösterdi. Areketnen [[Mıhaylo Gorın]], [[Bogdan Gorın]] ve [[Mıkola Gorın]] ağa-qardaşları da bağlı edi.<ref>[https://suspilne.media/culture/507421-u-tabori-vmiraut-tilki-ukrainci-biografia-ukrainskogo-disidenta-mihajla-gorina/ Михайло Горинь: біографія українського дисидента й борця за незалежність]. Суспільне Культура.</ref> 1965 ve 1972 seneleri Ukrainada dissidentlerniñ kütleviy arestleri oldı. Faaller apis cezası aldı, bir çoq adam işinden çıqarıldı. Bu basqılarğa rağmen samizdat tarqatuv ve siyasiy mabuslarğa yardım etüv devam etti.<ref name="ukraina"/> == Qırımtatarlarnıñ vatanğa qaytuv areketi == [[Qırımtatar milliy areketi]] ŞSCBdeki milliy ve aq qorçalav areketleriniñ müim bir parçası edi. 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|sürgün etilgen qırımtatarlar]] [[Qırım]]ğa qaytuv ve milliy aqlarınıñ qaytarılmasını talap etti. 1956 senesi qırımtatarlar üstünden hususiy yerleşüv rejiminiñ sıñırlamaları alındı. Amma bu qarar olarğa Qırımğa qaytuv aqqını bermedi. Bu sebepten vatanğa qaytuv içün küreş devam etti.<ref>«Memorial». [https://memo.site/ru/crimean_tatar_resistance История сопротивления крымских татар].</ref> Qırımtatar faalleri şeer ve köylerde teşebbüs gruppaları qurıp, mektüp yazdı, imza topladı ve Moskvağa vekiller yiberdi. Soñra miting ve numayışlar da keçirdi. Bu areket ŞSCBdeki başqa aq qoruyıcılarınen yaqın bağlar quruldı. [[Mustafa Cemilev]] onıñ belli faallerinden biri edi. [[Petro Grıgorenko]], [[İlya Gabay]] ve başqa aq qoruyıcıları da qırımtatarlarnıñ talaplarına qoltuttı.<ref>[https://museum.khpg.org/1127149415 Ініціативні групи кримських татар за повернення до Криму]. Harkiv aq qorçalav gruppasınıñ virtual muzeyi.</ref> == Basqı ve areketniñ soñki devri == ŞSCB akimiyeti dissidentlerni taqip etti. Olar arest etilip apishane ve lagerlerge yiberildi, sürgün etildi ya da yurt tışına köçmege mecbur oldı. Bazı adamlar siyasiy fikirleri sebebinden psihiatriya hastahanelerine zornen qapatıldı.<ref name="saharov"/><ref name="helsinki"/> 1980-li yıllarnıñ başında basqılar sebebinden bir çoq dissident toplulığı faaliyetini toqtatmağa mecbur oldı. 1982 senesi Moskva Helsinki gruppası da işini toqtattı.<ref name="helsinki"/> 1980-nci yıllarnıñ ekinci yarısında [[Mıhail Gorbaçov]]nıñ [[perestroyka]] siyaseti vaqtında vaziyet deñişmege başladı. 1986 senesi dekabrnıñ 23-ünde [[Andrey Saharov]] [[Nijniy Novgorod|Gorkiydeki]] sürgünlikten Moskvağa qayttı. 1987–1988 seneleri bir çoq siyasiy mabus azat etildi. Evelki dissidentler yañı aq qorçalav teşkilâtları ve siyasiy areketlerde faaliyet köstermege başladı.<ref name="alekseyeva"/><ref name="ukraina"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi]] 0sslih167bwoezyjdpdqeayl2ui00cr 0 30415 246456 246289 2026-10-23T20:05:47Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246456 wikitext text/x-wiki '''Bent''' — [[özen]] ya da başqa bir suv aqımınıñ yolunı kesip, suvnı toplamaq içün qurulğan gidrotehnik inşaat. O, suvnı tutıp qala ve onıñ seviyesini kötere. Bentniñ suv kelgen tarafında adette [[yapma göl]] teşkil ola.<ref>[https://apps.usgs.gov/thesaurus/term-simple.php?code=262&thcode=61 -{Dam}-]. AQŞ Geologiya hızmeti (inglizce).</ref> == Vazifeleri == Bentler türlü maqsatlar içün qurula: * şeer, köy ve fabrikalarnı suvnen temin etmek; * tarla ve bağlarnı suvarmaq; * [[gidroelektrostantsiya]]larda elektrik energiyası işlep çıqarmaq; * suv taşqınlarınıñ telükesini azaltmaq. GESte yuqarıdan aşağığa aqıp tüşken suv turbinanı aylandıra. Turbina ise generatornı areketke ketire. Generator elektrik energiyası işlep çıqara.<ref>[https://www.energy.gov/cmei/water/how-hydropower-works -{How Hydropower Works}-]. AQŞ Energetika nazirligi (inglizce).</ref> Bazı bentlerniñ üstünden avtomobil yolları da keçe.<ref name="ozu">[https://uhe.gov.ua/media_tsentr/novyny/retrospektiva-ekspluatacii-avtopereizdu-cherez-greblyu-dniproges Ретроспектива експлуатації автопереїзду через греблю ДніпроГЕС]. Ukrgidroenergo, 2019 (ukraince).</ref> == Esas çeşitleri == Bentlerniñ qurulışı ve qullanılğan malzemesi farqlı ola. Esas çeşitleri şulardır: * '''Topraq ve taş bentler''' — topraq ya da taş üymelerinden qurula. * '''Gravitatsion beton bentler''' — suvnıñ basımına büyük ağırlığınen qarşı tura. * '''Kemerli bentler''' — kemer şeklinde qurulıp, dereniñ eki yanındaki qayalarğa tayana. * '''Kontrforslı bentler''' — suv tutqan divarınıñ arqasında mahsus tayanma ayaqları bar.<ref>[https://www.usbr.gov/pn/about/dams/index.html -{Dams & Projects}-]. ABD Melioratsiya bürosı (inglizce).</ref> Bir bentte bir qaç qurulış usulı birleştirile bile. Meselâ, [[Huver benti]] em kemerli, em de gravitatsion bentniñ hususiyetlerine saiptir.<ref name="huver">[https://www.usbr.gov/lc/hooverdam/faqs/damfaqs.html -{Hoover Dam: Frequently Asked Questions}-]. AQŞ Melioratsiya bürosı (inglizce).</ref> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="200" heights="150" perrow="4"> Fayl:Hoover Dam Nevada Luftaufnahme.jpg|Huver (AQŞ)<ref name="huver"/><br />Kemerli-gravitatsion, 221 m Fayl:Плотина грунтовая однородная земляная.svg|Topraq bentiniñ kesiti<br />Bentniñ içki qurulışı Fayl:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|Kornalvo (İspaniya)<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/664/ -{Archaeological Ensemble of Mérida}-]. -{UNESCO}- Dünya Mirası merkezi (inglizce).</ref><br />Roma devrinden qalğan bent Fayl:Nurek Dam.JPG|Nurek (Tacikistan)<ref>[https://barqitojik.tj/en/activity/projects/330/196701/ -{Nurek Hydropower Plant Rehabilitation Project}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20260310124554/http://www.barqitojik.tj/en/activity/projects/330/196701/ |date=2026-03-10 }}. Barqi Tojik (inglizce).</ref><br />Taş-topraq üymesi, 300 m Fayl:GrandeDixence.jpg|Gran Diksen (İsviçre)<ref>[https://www.grande-dixence.ch/en/the-complex/dams/grande-dixence-78/ -{Grande Dixence}-]. Bentniñ resmiy saytı (inglizce).</ref><br />Gravitatsion beton, 285 m Fayl:Dnieper Hydroelectric Station in 2005.JPG|Özü GESi (Ukraina)<ref name="ozu"/><br />Beton, 60 m; foto: 2005 Fayl:Gordon Dam.jpg|Gordon (Avstraliya)<ref>[https://www.hydro.com.au/articles/people-heritage/celebrating-50-years-gordon-dam -{Celebrating 50 Years of the Gordon Dam!}-]. -{Hydro Tasmania}-, 2024 (inglizce).</ref><br />Kemerli beton, 140 m Fayl:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|Daniel-Conson (Kanada)<ref>[https://www.hydroquebec.com/facility-tours/tours-general-public/daniel-johnson-manic-5-cote-nord.html -{Manic-5 generating station}-]. -{Hydro-Québec}- (inglizce).</ref><br />Çoq kemerli beton, 214 m </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tehnika]] szo2rfqs4xam6238z6ihbkrfanw6udu 0 55876 246453 239443 2026-10-23T19:42:31Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 246453 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması''' [[Qırımğa]] 1989 senesi SSSRde [[Perestroyka|Perestroyka]] ve [[Glasnostniñ siyaset|Glasnost siyasetleri]] neticesi olaraq başlandı, bu Stalinniñ repressiyaları aqqında açıq muzakere etmek mümkün oldı stalinizmniñ cinayetleri. [[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi|Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi]] sovet akimiyeti tarafından 1944 senesi mayıs ayında eda etildi. Qırımnıñ episi [[Qırım halqlarınıñ SSSRge sürgün etilmesi|slavân olmağan eali]] Orta Asiyağa, esasen Özbekistanğa sürgün etildi. Stalin devirinde sürgün etilgenlerniñ çoqusından farqlı olaraq, qırımtatarlarğa 1950 – 1960 seneleri Hruşçöv iritüvi devirinde tarihiy vatanlarına qaytmağa ruhset berilmey edi. 1989-1993 seneleri 250 biñ adam qayttı (SSSRniñ bütün qırımtatarlarınıñ yaqınca yarısı). 2010-ncı senelerge köre qırımtatarlar Qırım ealisiniñ 10-12%-ni teşkil eteler (teñeştirmek içün, 1926-26 %, 1897-35,5 %). Qırımlarnıñ qaytqanda rastkelişken esas problemler – Qırım cedveli olmaması ve onsız iş tapmaq qıyınlıqları, sürgünlikten evel ecdatlarına ait olğan meskenge qaytıp olamağanları ve er angi bir mesken aluvda, hususan, 2014 senesi içün topraq aluvda qıyınlıqlar edi. yañı evlerniñ qurulması. , ve qırımtatarlarğa qarşı teşviqat<ref name="90.in.ua">[https://90.in.ua/crimea-homereturn Самоповернення в Крим]</ref>. == Quvulğan soñki birinci onyıllıqlar == {{main|Qırımtatar milliy areketi (1950-1980)}} 1944 Qızıl Ordu nemse askerlerini Qırımdan zornen çıqardı. Neticede, 1944 senesi mayıs 18-21 künü qırımtatarlar ve Qırımnıñ diger slavân olmağan halqları Orta Asiyağa sürgün etildiler. 1945 senesi Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyeti lâğu etile ve Qırım regionı yaratıla. [[Stalinniñ ölümi|1953 senesi Stalinniñ ölüminden]] soñ SSSRde [[Hruşçev cenki] başlandı. Vlada Vatanğa [[SSSRden halqlarnıñ sürgün etilmesi|başqa sürgün etilgen]] saatı altında Diger dünya halqları: [[Kalmiklerniñ|Kalmiklerniñ sürgün etilmesi]], [[Çeçenlerniñ ve inguşlarnıñ|Çeçenlerniñ sürgün etilmesi, inguşlarğa ]], qarşı qırımtatarlar Krimuğa çevirilmek içün qoralandılar. 1956 senesi mahsus yerleşüvde bulunğan soñ, qoranta cinaiy işke oğradı, amma reabilitatsiya olmadı (qabaatlav devlet sağlıq sistemasından ğayıp oldı)<ref name="90.in.ua"/>. 1968 senesi mayıs 17 künü [[Moskva|Moskva]] şeerinde 800 qırımtatar miting keçirdi. İştirakçilerni urdılar, bazılarını lagerlerge yolladılar (olarnıñ arasında qırımtatar areketiniñ kelecek yolbaşçısı [[Mustafa Cemilev]] de bar edi). 1978 senesi [[Musa Mamut]] narazılıq alâmeti olaraq özüni yaqtı<ref name="90.in.ua"/>. [[Qırımtatar milliy areketi (1950-1980 seneleri)|Qırımtatar qaytuv areketi]] peyda oldı, onıñ dissidentleri lagerlerge yollanıldı. 1960 – 1970 seneleri bazı allarda akimiyet Qırımğa az sayıda köçürilmege ruhset berdi (1969 senesi 104 qoranta, 1970 senesi 45 qoranta, 1971 senesi 65 qoranta)<ref name="90.in.ua"/>. Soñra evelki yaşağan yerlerge qaytuv yasaqları lâğu etildi, amma asılında Qırımda propiska almaq mümkün degil edi, bu ise sovet aqiqatlarında qaçmadan tekrar sürgünlik demek edi. Şu sebepten qırımlar Qırımğa daa yaqın regionlarda —[[Herson vilâyeti|Herson vilâyeti]] ve [[Krasnodar krayı|Kuban]]<ref name="90.in.ua"/>. == Kütleviy qaytarım == === Yañıdan quruv ve reabilitatsiya === [[Файл:Mustafa Dzhemilev.jpg|thumb|300px|Mustafa Cemilev&nbsp;— qırımtatar milliy areketiniñ yolbaşçılarından biri, dissident.]] 1985 senesi [[Perestroyka]] SSSRde bir qaç liberalizatsiyanen başlandı. Qırımtatar siyasiy aqıntıları peyda oldılar - [[Qırımtatar milliy areketiniñ teşkilâtı]] (OKND), Merkeziy Teşebbüs Gruppası esasında meydanğa ketirilgen ve olarda [[Mustafa Cemilev]] esas rol oynağan, ve [[1990 senesi milliy areketi]] Qırımtatarlar (teşkilât) Qırımtatarlarnıñ milliy areketi (NDKT), reberliginde [[Yuriy Osmanov|Yuriy Osmanov]]. 1987-1988 seneleri bütün SSSR boyunca bir çoq aktsiyalar olıp keçti, qırımtatarlarnıñ delegatsiyaları Moskvadaki insan aqları faalilerini, gazeta ve mecmua muarririyetlerini, merkeziy televideniyeni ziyaret ettiler. 1987 senesi [[Taman|Taman]] den Aqmescit qadar eki biñ qırımtatarı yolbaşçılıq ettiler. Bazı faalciler açlıq ilân ettiler. Moskvanıñ Qızıl meydanında piketler oldı. 1987 senesi oktâbr ayında Kremlde SSSR Yuqarı Sovetiniñ Prezidium Reisi reberliginde [[Andriy Gromık Andriy Andriyoviç]] [[Gromık komissiyası|Devlet komissiyası]] toplaşuvı olıp keçti, anda « qırımtatarlarnıñ medeniy isteklerini daa tolu qandıruv ve muvazeneli yanaşuv." Ukraina SSR Qırım regionı kommunist firqasınıñ yolbaşçıları komissiyaları Özbek SSR-ni ziyaret ettiler, ondan soñ Qırımda içtimaiy infrastruktura olmağanı sebebinden qaytaruv çoq yıllar alacağı hulâsasını çıqardılar<ref name="90.in.ua"/>. 1987 senesiniñ soñunda [[SSSR Ükümeti|SSSR Nazirler Şurası]] «Qırımnıñ bir sıra şeer ve rayonlarına kelgen adamlarnıñ yaşamaq muvaqqat sıñırlanması» aqqında qarar qabul etti. Bu sırağa bütün [[Qırımnıñ cenübiy yalısı|Qırımnıñ cenübiy yalısı]], em de yarımadanıñ bütün büyük şeerleri kirdi. Oña deñizden uzaq [[Çöl Qırım|çöl Qırım]] köylerine yerleşmege ruhset berildi. Mesken tapmaq büyük mesele edi: eger ev saipleri evni qırımtatarlarğa satmağa razı olsalar, akimiyet olarğa endi Qırımda cedvelge alınmağa ruhset bermeyceklerini olarğa açıq-aydın bildirdi<ref name="90.in.ua"/>. 1989 senesi noyabr 14-te [[SSSR Yuqarı Soveti]] bütün repressiyağa oğrağan halqlarnı reabilitatsiya etti ve olarğa qarşı yapılğan repression areketlerni: iftira, genotsid, mecburiy yerleştirüv, mahsus meskenlerde terror rejimini qanunsız ve cinaiy olaraq tanıdı<ref>{{Cite web|title=Крим – це Україна, попри всі намагання окупантів. Коротка історія українського півострова|url=https://www.village.com.ua/village/knowledge/podcast/345545-ukrainian-history-street-2023-s02e06|website=The Village Україна|date=2023-11-29|accessdate=2024-01-27}}</ref>. === Teşviqat === Yarımadada demografik çoqluqnı teşkil etken Qırımnıñ rus ealisi qırımtatarlarnıñ qaytmasına sıq-sıq duşmanlıq kösterip, bunı basqın olaraq qabul ete ediler. 1944 senesinden soñ Qırımğa köçip kelgen insanlar qırımtatarlarnı qaytmazdan evel körmegenler ve ekseriyetle olar aqqında az bile ediler. Yerli akimiyet kütleviy haber vastaları ve miş-mişler vastasınen [[Tatarofobiya|menfiy malümat]] darqattı, misal olaraq, qırımtatarlar evden quvulğanına açuvlana ve qaytqanda intiqam alacaqlar. Qırımğa 1982 senesi kelgen jurnalist Mikola Semena [[Sonâçna Dolına (köy)|Sonâçnıy Dolına]] (1948 senesinden evel Közı) [[Sudaq (şeer)|Sudaq]] yanında erkeklerniñ qırımtatarlarnı qarşılamaq içün nasıl etip smena teşkil etkenlerini ikâye etti. . Bundan da ğayrı, matbuatta [[Ekinci cian cenki|Ekinci cian cenki]] vaqtında qırımtatarlarnıñ uydurma vahşiylikleri aqqında ve Özbekistandaki «ekstremistler» aqqında yazıldı<ref name="90.in.ua"/>. Yerli [[ruslar|ruslar]] qırımtatarlar tarafından satın alınmasın dep, daa çoq topraq uçastkalarını almağa çağırıldı. Qırım akimiyeti yardımınen qırımtatarlarnıñ Qırımda topraq ve mesken almaq içün daa da bürokratik manialar peyda oldı ve mesken qurucılığı içün qırımtatar repatriantlarına yañıdan paylaştırmaq içün nisbetlengen devlet toprağı soñunda halqqa S bağçalar ve daçalar içün. Devriy surette rus milletçileri «Tatar satqınları&nbsp; – Qırımdan çıqıñız!»<ref name=":1">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=MUnHAAAAQBAJ |title=Beyond Memory: The Crimean Tatars' Deportation and Return |last=Uehling |first=Greta |date=2004 |publisher=Springer |language=en |isbn=978-1-4039-8127-1 }}</ref>. === Vatandaşlıq meseleleri ve topraq aqları davaları === [[Файл:Самозахваты - panoramio (8).jpg|thumb|300px|Öz-özüni yerleştirüvniñ misali.]] [[Sovet Sotsialist Cumhuriyetleri Birligi|SSSR]] yıqılğan soñ, Qırım [[Ukraina|Ukraina]] idaresine keçti, amma ukrain akimiyeti yerleşkenlerge sıñırlı yardım kösterdi. 1991 senesinden evel [[Ukraina Sovet Sotsialist Cumhuriyeti|SSR]] qaytqanlarnıñ tek 150 biñi avtomatik olaraq ukraina vatandaşlığını aldı, 1991 senesinden soñ qaytqan daa 100 biñi ise bürokratik qıyınlıqlarğa oğradı. Mesken aluv meseleleri adamlarnı özleri ev qurmağa mecbur ete edi. 1990-ncı seneleri [[kolhoz]] topraqlarınıñ leyhasızlanması ve Qırım kolhozlarında çalışqanlar tarafından hususiy mülkke berilmesi başlandı bu yerde Özbekistanda çalışqan qırımtatarlarğa topraq berilmesi istisna etildi] ve [[ Qırğızstan]]i). Qırımtatar insan aq-uquq qorçalayıcıları çöl yerlerde eñ olmağanda yaşamağa yaramay topraqnı almaq maqsadınen yerli akimiyetlernen muzakere ettiler. Bu muzakereler ekseriyetle muvafaqiyetsiz oldı: 2000 senesi yerleşkenlerden topraq payları aqqında 46 603 ariza keldi, olarnıñ çoqusı red etildi<ref>{{Cite book|last=Buckley|first=Cynthia|url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA236|title=Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia|last2=Ruble|first2=Blair|last3=Hofmann|first3=Erin|date=2008|publisher=Woodrow Wilson Center Press|isbn=978-0-8018-9075-8|language=en}}</ref><ref name="90.in.ua" />. Narazılıqlardan ğayrı, [[qırımtatarlar|qırımlar]] öz-özüni yerleştirüvge muracaat etmege başladılar, akimiyet buña «öz-özüni siñdirüv» dep adlandırdı. Başta muvaqqat çadır şeerleri yaratıldı, soñra daimiy evler quruldı. Materiallarnı sıq-sıq Kubandan ketire ediler. Militsiya, askerler, bazıda yerli sakinler çadır şeerlerine şturm etip, qurucılıqnıñ ögüne keçmege tırıştılar ([[Çervın Ray köyündeki vaqialar|böyle vaqialardan biri]] 1992 senesi oktâbr ayında Aluşta yanında olıp keçti). Ekseri qasabalarda jurnal tutulğan, anda kimge uçastka kerek, kim nevbetçilik yapqan, demarkatsiya içün kim para tölegeni yazıla edi, böyleliknen, onı qanunileştirmek mümkün edi. Topraq aqqında dava 2000-inci senelerge qadar devam etti {{Fakt}}. == Qırımtatarlarnıñ Ukrainada reintegratsiyası == 1990-ıncı senelerniñ başında [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurası|Qırım Yuqarı Şurası]] qanun qabul etti, oña köre nevbetteki çağıruv parlamentiniñ Qırım parlament saylavı, 100 mandattan 14-i olmalı edi. qırımtatar halqınıñ vekillerine berildi. Şu sebepten 1994 senesi [[Qırımtatar halqı Meclisi|Meclisi]] azaları Qırım Yuqarı Radasınıñ deputatları oldılar. Lâkin soñundan Saylavlar aqqında Qanun deñiştirildi ve soñraki çağıruvlarda qırımtatarlar ya iç de temsil etilmediler, ya da tek bir qaç deputatları bar edi. 1991 senesinden 2014 senesine qadar Ukraina sürgün etilgenlerni yerleştirüv programması içün 1 milliard AQŞ dolları (könversiya şeklinde) ayırdı. Bundan ğayrı, [[Türkiye]] ve halqara donorlar maliyetke qoşuldılar<ref name="90.in.ua"/>. 2021 senesi [[Ukrainanıñ tamır halqları]] aqqında qanun küçke kirdi<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text Про корінні народи України] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250604110705/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text |date=2025-06-04 }}&nbsp;— Відомості Верховної Ради (ВВР), 2021, №&nbsp;38, ст.319</ref>. Oña köre, Qırım territoriyasında Ukrainanıñ tamır halqları qırımtatarlar, [[Karaim]] ve [[Qırımçaqlar]]dir, olarnıñ Ukraina içinde özüni taqdir etüv aqqı ve siyasiy statusı bar. Qanunnıñ qabul etilmesi Ukraina içine [[qırımtatar muhtarlığı|Qırımtatar muhtarlığı]] içün uquqiy şartlar yarata. = Deurbanizatsiyanıñ qırımtatar cemaatına tesiri= Sürgünlikten evel qırımtatarlarnıñ ekseriyeti Qırımnıñ cenübiy yalısında şeerlerde yaşay edi, sürgünlik vaqıtında ise qırımtatarlarnıñ tahminen üçte ekisi Orta Asiya şeerlerinde yaşay edi. Onıñ yerine, Qırımğa qaytqan soñ, çoqusı [[deurbanizatsiya|köylerde yaşamağa mecbur]] yarımadanıñ çöl qısmından edi, anda topraq qıymeti az edi. Qırımtatar ealisiniñ emiyetli bir qısmınıñ cenübiy yalı iqtisadiyatından tış qaldırılması çöllerde qaytqanlarnıñ fuqareligini daa da terenleştirdi, anda olarnıñ çoq vaqıt esas yaşayış şaraitleri, aşıqıp qurulğan evlerde kommunikatsiyaları yoq edi. Qırımtatarlar arasında işsizlik kimerde 40-70%-ke yete edi; çoq oqumışlı adamlar öz ustalıq seviyesinden çoq aşağı olğan alçaq işlerge mecbur etildi. Lâkin 2 %-den az adam Orta Asiyağa ketti, atta olar da ekseriyetle muvaqqat kettiler. Vaqıt keçtikçe, Qırım içindeki migratsiya biraz cenüpke, tuvğan köyleri tarafqa avuştı ve şeer yerlerine yaqınlaştı, anda iş imkânları daa yahşı, amma yaşayış fiyatı ziyade edi<ref name=":2">{{Cite book|last=Dudwick|first=Nora|url=https://books.google.com/books?id=dF4p6OBxv0wC&pg=PA306|title=When Things Fall Apart: Qualitative Studies of Poverty in the Former Soviet Union|last2=Gomart|first2=Elizabeth|last3=Marc|first3=Alexandre|date=2003|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-5067-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dJ-DAAAAMAAJ|title=Boundary and Security Bulletin|date=1993|publisher=International Boundaries Research Unit, Department of Geography, University of Durham|language=en}}</ref>. [[Sevastopol]] kibi büyük şeerlerniñ etrafında qırımtatarlarğa orta esapnen tek 0,04 sotok keyfiyetsiz ya da köy hocalığı içün kelişmegen topraq ayırıldı<ref>{{Cite book|last=Buckley|first=Cynthia|url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA236|title=Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia|last2=Ruble|first2=Blair|last3=Hofmann|first3=Erin|date=2008|publisher=Woodrow Wilson Center Press|isbn=978-0-8018-9075-8|language=en}} </ref>. Köçmenler [[Qırım qasabalarınıñ adını deñiştirüv|517 taşlanğan qırımtatar köylerini]] taptılar, lâkin bürokratiya olarnı tiklemek içün areketlerge keder etti<ref>{{Cite web|last=[[Human Rights Watch]]| year=1991| url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf| title=Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations|page=37}}</ref>. == Qırımnı Rusiye anneksiya etken soñ vaziyet == {{main|Qırımda rus işğal akimiyeti tarafından qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi}} 2014 senesi [[Qırım anneksiyası (2014)|Qırımnı Rusiye anneksiyası]] vaqıtında qırımtatarlar Qırımnı Ukraina terkibinde saqlap qalmaq içün faal surette ögge sürdiler. Qırımdaki rus akimiyeti qırımtatarlarğa qarşı qorqutuv, basım ve cinaiy cevapkârlıq (kirüvni yasaq etmek, tintmek, tutmaq ve ğayıp olğan ya da öldürilgen işlerni közge almamaq) qullana edi. Aqlar bozulğan birinci vaqialardan biri qırımtatar yolbaşçısı Mustafa Cemilevge Qırımğa kirmege yasaq etildi. Cemilevni yaqlağan narazılıq aktsiyası iştirakçilerine cerime qoyuldı, soñra diger Meclis yolbaşçılarına, şu cümleden [[Refat Çubarov Refat Abdurahmanoviç|Refat Çubarov]] kirmege yasaq etildi. 2016 senesi Meclis Qırımda «ekstremist teşkilâtı» olaraq yasaq etildi. Rusiye anneksiyasından soñ qırımtatarlarnıñ taqip etilmesi aqqında eñ belli vaqialar «26 fevral işi» ve «[[Hizb-ut-Tahrir işi]]<nowiki/>»<ref name="громадське16">[https://hromadske.ua/posts/aneksovanyi-krym-dva-roky-represii-krymskykh-tatar Анексований Крим: два роки репресій кримських татар]&nbsp;— Громадське, 17 травня 2016</ref>. Meclis reisi Refat Çubarovnıñ qıymet kesüvine köre, 2014-2024 seneleri Qırımdan 50 biñge yaqın qırımtatar ketti (anneksiyadan evel Qırımda yaşağan sayınıñ tahminen 16,5%)<ref name="чубаров рбк24">[https://www.rbc.ua/rus/news/nazvano-dani-skilki-krimskih-tatar-viyihalo-1709192527.html Названо дані, скільки кримських татар виїхало з окупованого півострова за 10 років]&nbsp;— РБК Україна, 29 лютого 2024</ref>. [[Cenkni ögrenüv institutı|Cenkni ögrenüv boyunca Amerika institutı]] (ISW), em de ukrain insan aqları qorçalayıcıları, Rusiye işğal etilgen Ukraina topraqlarında, bazı yerlerde tamır halqnı etnik temizlev keçire<ref name="ISW">[https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-15 Russian offensive campaign assessment, October 15, 2022] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20240714015458/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-october-15 |date=July 14, 2024 }}&nbsp;— ISW, 15.10.2022</ref><ref name="КР23">[https://ua.krymr.com/a/krym-deportatsia-krymski-tatary-avtonomia-ukraina/32418740.html Кримські татари: через депортацію, з окупації&nbsp;— до автономії]&nbsp;— Крим. Реалії, 19 травня 2023</ref>. 2014 senesi mart ayında Rusiye işğal akimiyeti özü işğal etken topraqlarnıñ bir qısmını-ge qaytarmaq planlarını bildirdi<ref>[https://www.unian.ua/politics/amp-897736-separatisti-krimu-vidnimut-u-krimskih-tatar-zemlyu-yaku-vvajatimut-samozahoplenoyu.html Сепаратисти Криму віднімуть у кримських татар землю, яку вважатимуть самозахопленою]&nbsp;— УНІАН</ref>. 2014 senesiniñ yazda ekseriyet öz-özüni işğal etken topraqlarnı qanunileştirüv aqqında qanun qabul etildi<ref>[https://hromadske.ua/posts/v-krymu-lehalizuiut-samozakhoplennia-zemli В Криму легалізують самозахоплення землі]&nbsp;— Громадське</ref>. == Bağlantılar == * [http://ukrzurnal.eu/ukr.archive.html/1228/ Повернення кримських татар до Криму]&nbsp;— Український журнал 6/2011 == Edebiyat == * Пів століття опору. Кримські татари від вигнання до повернення (1941—1991 роки). Нарис політичної історії / [[Бекірова Гульнара Тасимівна|Ґульнара Бекірова]]&nbsp;— Київ: Критика, 2017.&nbsp;— 480 сторінок. ISBN 978-9-66278-901-0 == Qaydlar == cyqnpl4lpbnuc2fb0f0eczusey1uu27 0 60857 246451 2026-10-23T16:33:08Z ~2026-56625-91 92616 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{İçkilik | adı = Leninaded | asıl adı = {{lang-en|Leninade}} | resim = Leninade.png | tasvir = Leninaded şişesi, önden ve arqadan körünüşi | tür = [[alkogolsiz içkilik]] | istehsalcı = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | kelip çıqqanı = {{Flaifikatsiya|AQŞ}} | tüs = qırmızı | sait = https://leninade.realsoda.com/ | esas komponentler = [[Gazlı suv]], [[qamish şeker]], [[limon kislotası]], [[gumiarabik]], tabiiy ve suniy tat q...' 246451 wikitext text/x-wiki {{İçkilik | adı = Leninaded | asıl adı = {{lang-en|Leninade}} | resim = Leninade.png | tasvir = Leninaded şişesi, önden ve arqadan körünüşi | tür = [[alkogolsiz içkilik]] | istehsalcı = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | kelip çıqqanı = {{Flaifikatsiya|AQŞ}} | tüs = qırmızı | sait = https://leninade.realsoda.com/ | esas komponentler = [[Gazlı suv]], [[qamish şeker]], [[limon kislotası]], [[gumiarabik]], tabiiy ve suniy tat qoşucuları, [[gliseril abietat]], [[natriy benzoat]]<ref name="BEV">{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}</ref> }} '''Leninaded''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[limonad]] esasında azırlanğan [[gazlı suv|gazlı]] [[alkogolsiz içkilik]], ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' şirketinen istehsal etile. Adı [[Vladimir Lenin|Lenin]] adınen ingliz tilindeki ''lemonade'' ({{Lang-crh|limonad}}) sözüniñ birleşmesinden ([[kontaminatsiya]]) peйда olğan, qabı ise [[ Sovet Sotsialistik Jumhuriyetler İttifaqı|sovet]] stilinde beýsetilgen. == Tarihi == İçkilik [[2000-inci yıllar|2000-inci yıllarnıñ]] başında çıqarıla başlanğan, onıñ peйда oluvı aqqında ilk malümatlar taqriben [[2002 yıl]]ğa ait. İçkilik parlq qırmızı tüste olğan limonad gazirovkası olaraq tasvir etile. Unda [[kofein]] yoq; komponentler arasında gazlı suv, qamish şeker, limon kislotası, gumiarabik, tabiiy ve suniy tat qoşucuları, gliseril abietat ve natriy benzoat bar<ref name="POPSOP">{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}</ref><ref>{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}</ref>. == Qabul etüv == [[Resim:Leninadebottlecap.jpg|mini|Leninaded şişeleriniñ qapaqlarınıñ astki qısmı]] ''[[The Huffington Post]]'' malümatlarına köre, tat Leninadedniñ eñ müim üstünligi degil — onı şişe etiketkasına basılğan sovet kalamburları ve sloganları arqasından satalar. Şişedeki sloganlar sovet frazeologiyasını ve [[SSSR propaganda|sovet propagandasını]] parodya ete, şıyle ibarelerni qullana: - Naöbette t<bos>6rmağa layıq tat! - Oraqlı ve çekiçli oluñız! - İç, yoldaş! İç! Yoqsa [[GULAG]] - Cenki eñ yahşısı [[ Suvuq cenK|suvuq kibi]] bermek - İssi künde suvuq cenknen suvuqlaşıñız<ref>{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}</ref>. ''[[Houston Press]]'' neşirinden Ketrin Şilkatt Leninadedni yengil gazlı qırmızı limonad kibi tasvir etken: «Maña o pek beğendi. Bu ironiyanen berilgen ve [[ironiya|ironik]] tulumanen içilgen yengil, şen yaz içkiligi». ''BevReview'' neşirinde içkilikke közden keçirgeninde Stiv Tanner yazğan: «Şişeniñ özü de yoqımlı [[suvenir]] olıp tura, çünki grafika tüz şüşeniñ üstüne basılgan. Tatı şişede tasvirlanmağan, ve birincinden onı añlamaq bayaq qıyın. Limon, sitrus, çiye ve greypfrut notaları bar, az degende meni tat reseptorlarım şıyle ayttı. Standart olmaman tat profili içkilikke pozitsionirovaniya boyunda da, tat boyunda da ayırılıp turmağa yardım ete. Leninaded [[Şarq bloq|Şarq bloqunıñ]] [[steroidler]] qullanmağan olimpiya sportsmanı kibi ösep tura. Tavsiye etem!» == İstisnalar == {{istisnalar}} == Bağlantılar == - {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}} - {{Facebook|Leninade-53627296210}} [[Kategoriya:Limonadlar]] [[Kategoriya:Alkogolsiz gazlı içkilikler]] [[Kategoriya:AQŞ siyasiy satirasu]] [[Kategoriya:SSSR boyınça nostalgiyası]] [[Kategoriya:Vladimir Lenin şerefine adalğan obyektler]] 13hp74hen1tcgofmb0x0tr6n2xitclq 0 60858 246452 2026-10-23T19:27:10Z ~2026-56625-91 92616 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Film | tatarca adı = Aqquş qıralçası | orijinal adı = The Swan Princess | ژانр / kategorya = [[animatsiya|animatsiya]], [[aile filmі|aile]], [[fentezi]] | rejissör = [[Ричард Річ|Ричард Рич]] | prodüser = | stsenariy müellifi = | aktyorlar = | kompozitor = | operator = | montaj = | kino şirket = | distribütor = | müddet = 01:25:36 | til = [[ingliz tili|inglizce]] | ülke = {{ABŞ bayrağı}} Amerika Bir...' 246452 wikitext text/x-wiki {{Film | tatarca adı = Aqquş qıralçası | orijinal adı = The Swan Princess | ژانр / kategorya = [[animatsiya|animatsiya]], [[aile filmі|aile]], [[fentezi]] | rejissör = [[Ричард Річ|Ричард Рич]] | prodüser = | stsenariy müellifi = | aktyorlar = | kompozitor = | operator = | montaj = | kino şirket = | distribütor = | müddet = 01:25:36 | til = [[ingliz tili|inglizce]] | ülke = {{ABŞ bayrağı}} [[Amerika Birleşik Devletleri|ABŞ]] | yıl = 1994 | çıqış tarihi = | bütcet = $21 mln. | kassa ğeliri = $9.7 млн.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 iün 2012|archive-date=6 sentâbr 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}</ref> | reyting = | imdb_id = 0111333 | sayt = | aldaki = | soñrakı = | resim = Swanprincessposter.jpg }} '''«Aqquş qıralçası»''' (inglizce ''The Swan Princess'') — 1994 senesi çıqarılğan Amerika animatsion filmidir. == Siyuzset == Tılsımlı qalalar, sirli ormanlar, fantastik hayvancıklar ve yaramaz tılsımcılar olğan o masal zamanlarında bu vaqa yüz berdi. Yaramaz tılsımcı Rotbart aqquşqa çevirgen güzel qıralça qızı ve printz Derek, Aqquş gölü boyunda yaşağan bütün müteessir yaratılışlar, olarnıñ sevgisi, dostluq ve yamanlıqqa qarşı küreşi aqqında bir istoriya. == Bağlantılar == * {{IMDb title|0111333}} == İhtar == {{ihtar}} [[Kategoriya:1994 filmleri]] [[Kategoriya:ABŞ filmleri]] [[Kategoriya:Animatsion filmler]] [[Kategoriya:Fentezi filmleri]] oe29t72fz17ayitj70xeidxegk96zy5 0 60859 246457 2026-10-23T20:14:35Z ~2026-56625-91 92616 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kompüter oyunu | adı = Tetris | resim = | resim acıklaması = Tetris oyunun tipik oynaş prosesi | yapıجی = [[Pajitnov, Aleksey Leonidoviç|Aleksey Pajitnov]] | dizayner = Aleksey Pajitnov | programcı = Aleksey Pajitnov | neşir etken = | çıkma yılı = {{Rusiya bayrağı}} 1985<ref name="release date">{{cite web|url=https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|title=Is Tetris Really 40 This Year?...' 246457 wikitext text/x-wiki {{Kompüter oyunu | adı = Tetris | resim = | resim acıklaması = Tetris oyunun tipik oynaş prosesi | yapıجی = [[Pajitnov, Aleksey Leonidoviç|Aleksey Pajitnov]] | dizayner = Aleksey Pajitnov | programcı = Aleksey Pajitnov | neşir etken = | çıkma yılı = {{Rusiya bayrağı}} 1985<ref name="release date">{{cite web|url=https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|title=Is Tetris Really 40 This Year?|publisher=Time Extension|date=2024-06-18|access-date=2024-06-23|lang=en|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623210020/https://www.timeextension.com/news/2024/06/anniversary-is-tetris-really-40-this-year|url-status=live}}</ref> | janr = [[mantıq oyunu / головоломка|mantıq oyunu]] | rejim = [[Tek oyuncalı oyun|tek oyuncalı]] | platformalar = İhtimal olunan bütün platformalar }} '''«Tétris»''' («[[tetramino]]» ve «tennis» sözlerinden ya da [[Xonix]] oyunından peйда olğan) — sovet programcısı [[Pajitnov, Aleksey Leonidoviç|Aleksey Pajitnov]] tarafından tapılğan ve yapılğan bir [[kompüter oyunu]]dır. Oyun 1985 senesinde çıkarılğan — o vaqıtta Pajitnov SSRİ İlimler Akademiyasınıñ [[A. A. Dorodnitsın adındaki Hesap Merkezinde|Hesap Merkezinde]] çalışqan edi. «Tetris» — dört kareden ibaret [[polimino]] türü olğan «tetramino» geometrik şekillerini qullanuvğa esaslanğan mantıq oyunudır. Oyunnıñ fikrini Pajitnovğa [[pentamino]] oyunu hatırlatqan. Oyunnıñ ilk versiyası Pajitnov tarafından [[Pasqal (programlav tili)|Pasqal tilinde]] «[[Elektronika-60]]» kompüteri içün yazılğan edi. Ticariy versiyası ise Amerikanıñ [[Spectrum HoloByte]] şirketinen 1987 senesinde çıkarılğan. Soñki senelerde «Tetris» çoq çeşitli cihazlarğa, o cümleden kompüterlerge, oyun konsollarına, kalkulyatorlarğa, mobil telefonlarğa ve mediapleerlerge köçürilgendir. == Qaideeri == Teoddet tüşken şekiller — tetraminolar — yuqarıdan kenişligi 10 ve yüksekligi 20 kletka olğan stakançıqqa tüşe. Uçuş vaqtında oyundilek şekilni 90 derecege çevirip horizontal olaraq qıymıldatıp bile. Eger 10 kletkadan ibaret horizontal sıra tolsa, o yoq ola ve onıñ üstündeki bütün elementler bir kletka aşağı tüşe. Oyun yañı şekil stakançıqqa sıñmasa bite. == Tarih == SSRi-de «domino», «trimino», «tetramino» ve «pentamino» oyunları çok populâr edi. Aleksey Pajitnov 1984 senesinde oyunnı yazıp başlay, 1985 senesinde «Elektronika-60» kompüterinde «Tetris»ni çıqara. IBM PC içün oyunnı Turbo Pascal tilinde 16 yaşındaki mektep oquvcısı [[Gerasimov, Vadim (programcı)|Vadim Gerasimov]] yañdandın yazğan. 1989 senesinde [[Nintendo]] şirketi [[Game Boy]] portativ konsolı içün «Tetris» versiyasını çıqara, bu ise oyunnıñ bütün dünyağa yayılmasına büyük hız berdi — tek Game Boy içün 35 milliondan ziyade nusqa satılğan. 2007 senesinde «Tetris» ABŞ Kongressi kitaphanesine saqlav içün alınğan eñ mühim kompüter oyunları cedveline kirsetildi. == İhtar == {{ihtar}} == Bağlantılar == * [https://www.tetris.com/ The Tetris Company LCC] — «TETRIS» marka saibidir [[Kategoriya:Tetris]] [[Kategoriya:Kompüter oyunları]] [[Kategoriya:SSRi-de yapılğan kompüter oyunları]] fjwb8ptrywdpvt9zoutwd1zu41q7ddl