Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 1703 246462 233674 2026-10-25T10:56:47Z HıyarAşa 75992 246462 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|thumb|right|300px|Qırımnıñ eski haritası]] '''[[Qırım]] [[tarih]]ı''': == Qadimiy zaman == ===Paleolit ve mezolit=== [[Kiyik Qoba]] — [[Qırım|Qırımdaki]] eñ qadimiy meskün qobadır. Neandertal toqtav yerleri bügünki [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray civarında]], [[Salaçıq]] köyüniñ yanında yerleşken edi. [[Çuqurça]] qobasında ise mamont kemigi uyumları tapılğan. Qafa, filtiş, qol legen ve diger kemiklerniñ ayrı-ayrı turğanı, Qırımnıñ qadimiy ealisiniñ primitiv siiriy merasimınıñ ihtimallı bar olğanını köstere. [[Fayl:Neandertal scratches.jpg|thumb|right|[[Kiyik Qoba]]. Kertikli çaqmaqlı alet. 36 000 yıl evel]] Mustye toqtav yerlerniñ yerleşmesi, sakinleriniñ av saasında inkişafını köstere. Olardan er biri yılğalar, uçurımlar ve qamaçav içün uyğun yerlerde buluna. Aq Qaya toqtav yeri taqımı ([[Qarasuvbazar]] yanında), böyle yerlerden eñ büyügi edi, mında Qırımdaki bütün diger mustye toqtav yerlerinden ziyade çaqmaqlı aletler tapıldı. Daa soñra, avcılarnıñ ve toplayıcılarnıñ bıralqı yaşayışı oturaq tarzına deñişti. Tahminen 40 biñ yıl evel [[Qadimiy paleolit|qadimiy paleolitten]] soñ [[yuqarı paleolit]] keldi. Qırımda bu devirge [[Belbek]] vadiyasındaki [[Süyren-I]], [[Buran Qaya mağarası]] (şimdiki [[Burulça]] vadiyasınıñ çetindeki [[Qaynavut|Qaynavutta]]), [[Qaçı asmasi|Qaçı asması]] ve [[Acı Qobası]] aittir. [[Fayl:Красная балка.3 Гроты красной балки.jpg|thumb|right|Neandertal toqtav yeri. [[Aq Qaya]], Qarasuvbazar yanında]] Toqtav yerlerinde tapılğan şeylerge köre, Qırım sakinleri kemikni teşmege ögrendiler; buynuz ve kemik üzerinde ilk oyma resimler peyda ola. Avcılar, ağaç ya da kemik çerçivesine taş ucunı tıqıp, pıçaqlarnı, qancalarnı, ciritlerni yasay ediler. Süyrenli adam balaban [[Balıq|balıqnı]], [[Mamont|mamontnı]], [[Qoba sırtlar|qoba sırtlarını]], [[Ayuv|ayuvnı]] avlay bile edi. Içtimaiy ayat da deñişe — biri-birinden ayırılğan iptidaiy cemaatları soylarğa birleşe. [[Orta taş devri]] (mezolit) m.e. 14-nci biñyıllıqtan 7-nci biñyıllıqqa qadar uzandı. Qırımnıñ mezolit abideleri — [[Süyren-II]], [[Şan Qoba]], [[Fatma Qoba]], [[Çorğuna]] özenniñ vadiyasındaki [[Murzaq Qoba]], [[Buran Qoba|Buran Qobanıñ]] yuqarı ufuqqı. Mezolit insanınıñ baş muvafaqiyeti — yaynıñ icadıdır. Bu aradan av daa mühtelif oldı. Kiçik ayvanlarnı ve quşlarnı avlaması avcılıqnı daa istiqrarlı bir aş çoqrağını yaptı. Av ferdiy bir iş oldı, bu ise uzaq kelecekteki aqibette büyük bir röl oynay. Şahsiy hocalıqlar peyda ola, anda, başta kiyik ayvanlarnıñ balaları, soñ ise tuvar besleme içün baqına (Qırımda bu başta köpek ve çoçqa edi). ===Neolit=== Tahminen m.e. 5 biñ yıl evelsi [[Neolit]] devri başlana. Devirniñ 150-den daa çoq abidesi bütün Qırımda cayratılğan, bu, insannıñ sayısınıñ ve dinamiklikniñ keskin sürette artmasınen ve [[tuvarcılıq]] ile bağlı mevsim köçelerinen añlatıla. Qırım avları ve ahırları tekeler, qoyunlar, sığırlar, atlar ve çoçqalarnen tolu edi. Ondan ğayrı, qırımlılar tarlalarında ösümlik toplay ediler ve ondan boğday ununı yapa ediler. Av, ziraatnıñ iqtisadiy tarafından daa istiqrarlı olğanı içün müimligini coya. [[Bağça Eli]] köyüniñ yanında tapılğan taş stelası (plita) üstünde iç av aleti yoqtır ve onıñnen beraber saban, çapa, oğuz, boyundırıq ve balta tasvir etilgen. Qulübelerde ateşte yaqılğan balçıq savutı peyda ola ([[Zamil Qoba]] toqtav yeri ve [[Taş Air]], [[Bağçasaray]] yanındaki [[Qaya Arası]], [[Aqmescit]] yanındaki [[At Baş]] ve [[Balin Qoş]]). Defin merasiminiñ daa mürekkepleşmesi, qırımlılarnıñ yalıñız maddiy degil, maneviy yaşayışı da zenginleşmesini isbat ete. [[Küçük Mamşaq|Küçük Mamçıq]] qasabası ([[Krasnoperekopsk rayonı]]) yanında büyük bir mezarı tapılğan. Definden evel merumler qırmızı ohra ile tökülgen edi. Teriden urbaları teşilgen sığın tişlerinen ve kemik boyunçağınen yaraştırılğan. Taqletler olğan yerleri ve mezar edevatı içtimaiy taqsimatnıñ başlanmasını köstere. Bu — taş devriniñ batıdır. ===Baqır, tunç ve erte demir devri=== [[Fayl:Таврский могильник Таш-Кой 2.jpg|thumb|left|Tavr qutusı (isiriq). Baydar vadiyasındaki [[Taş Köy]]]] [[Taş çağı|Taş devrinden]] soñ [[Baqır devri|baqır]] ve [[Tunç devri|tunç]] devirler başlandı. Qırımda birincisine m.e. 20-ncı biñyıllıqnıñ ilk üç yüzyıllıq, ekincisine ise m.e. XVII — VIII asırlar aittir. Artıq taş devriniñ başlanğıçta maden, taş mahsutları yüksek derecede inkişaf etilse bile, taşnıñ yerini ala Ondan ğayrı, Qırımda [[İngiltere|İngliteredeki]] [[Stounhenc]] kibi mürekkep maden bünyeleri olğan [[Kromleh|kromlehler]] peyda ola. Olar adetince Küneşke putlaştıruvqa itaf etile. Yanaşa medeniyetlerniñ nufuzı altında, vaqtınen defin merasimleri de deñişe edi. M.e. 2-nci ve 1-nci biñyıllıqlarnıñ hudutında, tunç devirde merumlerni başta yaqıp-yıqıp, ağaç kütükten divarlarında kömege başladılar. [[Kezlev]] ve [[Krasnoperekopsk]] yanındaki qurğanlarda ilk Qırım çalğı aletleri olğan kemik fleytası tapılğan edi. Qırımdaki [[erte demir devri]] m.e. XIII — VII asırlarğa aittir. Bu devirniñ medeniyeti bütün yarımadağa içün umumiy degildir. Mütehassıslar bu medeniyetni üç esas parçağa böleler: [[Kimmerler|kimmer]], [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba]] ve [[Tavrlar|tavr]] medeniyetlerine. İlk eki medeniyetniñ abideleri [[Qırım|Qırımnıñ]] bütün yerlerinde rastkele, üçüncisiniñ ise yalıñız Kezlev — [[Zuya Arabat]] yolağınıñ cenübinde. Bu medeniyetleriniñ bar olmasınıñ hronologik çerçiveleri de aydın degildir. Tapılğan abideleriniñ eñ ertesi tunç devrine ait, devirniñ yuqarı sıñırı [[Skitler|skitlerge]] (m.e. VI asır) qadar yetişe. Lâkin bu kimmerlerge de aittir. ===Kimmerler=== [[Tunç devri|Tunç devriniñ]] soñunda — [[Demir çağı|erte demir devriniñ]] başında (m.e. X–VIII a.), [[Qara deñiz|Qara deñiziniñ]] yalısında [[Avrasiya]] çölüniñ i[[İran tilleri|ran taqımınıñ]] şimaliy til ailesine ait olğan [[Kimmerler|kimme]]<nowiki/>r medeniyeti peyda ola. Arheologik malümatlar kimmer medeniyetiniñ keç tunç devriniñ yerli medeniyetlerinden asıl olğanını köstere. Alimlerniñ farzlarına köre kimmerler m.e. XI/VIII—VII asırlarda Qara deñizniñ yalısında yaşay ediler. [[Fayl:Kimmerer1.jpg|thumb|left|250px|Bir antik yunan vazasından kimmer oqçularınıñ tasviri.]] Antik dünyada bu halq qadimiy yunan müellifler olğan [[Homer|Gomer]], [[Eshid]], [[Gerodot]], [[Strabona|Strabonanıñ]] eserlerinden belli oldı. Gerodotnıñ malümatlarına köre, kimmerler, skitlerniñ kelmesine qadar Şimaliy Qara deñiz çöllerinde üküm süre ediler, amma soñ bu yerlerni terk etmege mecbur etildiler. Qadimiy yaqın şarq menbalarınıñ şeadeti, kimmerlerniñ m.e. VIII asırnıñ soñuna ya da m.e. VII asırnıñ 70-40-ncı yıllarğa ait olğan [[Anadolu|Anadoluda]] ve [[Cenübiy Kavkaz|Cenübiy Kavkazda]] arbiy faaliyetini añlata. Qararnen bu zamanlarda kimmerler Qara deñizniñ şimaliy yalısından [[Ğarbiy Asiya|Ğarbiy Asiyağa]] köçtiler. ===Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar=== M.e. II-nci biñyıllıqnıñ soñunda — I-nci biñyıllıqnıñ başında ealiniñ köçebe tuvarcılığına keçmegen bir parçası, iqlim şaraitlerniñ keskin deñişmesi munasebetnen [[Qırım|Qırım yarımadasınıñ]] dağlarına ve dağlarınıñ eteklerine avuştı. Erte demir devrinde mında, qızıl qoba adlı yerli arheologik medeniyeti peyda oldı. Bu medeniyetni eki esas devirge bölüne: birincisi m.e. X—VIII asırlarına aittir, ekincisi ise m.e. VIII asırnıñ soñundan — VII asırnıñ başından başlap, m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar süre. Bu zamanlarda qızıl qoba medeniyeti Qara deñizniñ şimaliy yalısından, [[Tuna|Tunadan]], [[Balqan yarımadası|Balkanlardan]] ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] kelgen çeşit türlü tesirlernini keçerek inkişaf ete edi. Tedqiqçiler IV—III asırnıñ ilk onyıllığına ait olğan üçünci devir aqqında ğayet sıqça yazalar. Bu zamanlarda [[Qırım dağları|Qırım dağlarınıñ]] eteklerinde [[Skitler|skit]] ve [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba medeniyetleriniñ]] esasında kelecek altı asır devamında Qırım yarımadasında yaşağan keç skit medeniyetiniñ esası olğan qarışıq [[tavr-skit medeniyeti]] peyda olması ihtimallıdır. Antik yazma menbalarına köre, qızıl qoba medeniyetini m.e. I biñyıllıqta Qırım yarımadasınıñ dağlarınıñ eteklerinde yaşağan qadimiy indoariy halqı olğan tavrlarnen nisbetleşmelidir. Amma qızıl qoba medeniyetiniñ keramikası Şarqiy ve Şimal-ğarbiy Qırımdaki barbar ealisinde de bar olğanı qızıl qoba medeniyetiniñ tarqaluvı tavrlarnıñ tarqaluvından daa keñiş olğanını köstere. [[Fayl:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|right|Qırım, m.e. II asır {{legend|#ff96f8|Qırımdaki [[skitler]]}} {{legend|#ff8d4c|[[Bospor çarlığı]]}} {{legend|#ffc800|[[Yazıglar]]}} {{legend|#ffb677|[[Roksolanlar]]}} {{legend|#db70ff|[[Siraklar]]}} {{legend|#b79fff|[[Meotlar]]}} {{legend|#00c942|[[Tavrlar]]}}]] [[Gerodot|Gerodotnıñ]] tarifine köre, tavrlar m.e. V asırnıñ ortasında esasen Qırım dağlarında yaşay ediler, yarımadanıñ çöl parçasında ise skitler yerleştiler. Belli ki, VI asırnıñ soñki çeriginde tavrlar skitlerniñ [[İran|farslarğa]] qarşı ittifaq teklifini red ettiler ve skitler redini neticesiz qaldırdılar. Demek ki, tavrlar, eñ azından bu vaqıtqa qadar skilerden mustaqil ediler. Bu aradan skitler ve tavrlar arasındaki munasebetleri ğayet barışıqlı edi, lâkin bu fikir sıq-sıq tenqit etile. M.e. II asırnıñ soñunda tavrlar, [[Pont çarlığı]] ve başında [[Skilur]] ve [[Palak]] olğan Qırım skitleri arasındaki cenkte iştirak ete ediler. Pont serdarı [[VI Mitridat]] skitlerni darma-dağın etti, yerli tavrlarnı tabi etti ve olarnıñ taprağında şeer qurdı. Bu vaqialarnıñ mekânı, ğaliba, [[Hersones]] yanında keçti. Tavr dağlıları yalı ve deñiz yağmacıları olaraq nam qazanğanlar. Antik müellifler limanlar ve korsan turaqlarını añıp keçeler. Gerodotnıñ “Tarih”Ina köre, tavrlar em deñiz qazasına oğrağalarnı, em de deñizde esir etilgen bütün yunanlarnı öz [[Orsiloha]] adlı mabudesine qurban ete ediler. [[Tavrlar|Tavrlarnıñ]] hocalıq esası dağ vadiyasındaki ziraatçılıq ve tuvarcılıq edi. M.e. II a. Nikandr Kolofonlı ve Skimn Hioslı olarnı köçebeler olaraq aña ediler. Ufaq qurğanlardaki dağlarnıñ ormansız töpelerinde ya da yaylaqlarda tapılğan mezarlarğa köre, yerli ealisi keç tunç devrinden berli tuvarcılıq yapa edi. Qadimiy yazıcılar tavrlarnıñ ziraatçılıqğını añmay ediler, oturaq yaşayışı aqqında yalıñız arheologik qazılmalardan bellidir. Tavr ve qızıl qoba medeniyetleriniñ birlik ve farq meselesi ciddiy ziddiyetlerine sebeptir, amma bazı tarihçiler olarnıñ birligini isbat eteler. ==Antik devir== ===Skitler ve Skit devleti=== M.e. VII—VI asırlarda [[Skitler|skit aşiretleri]] esasen [[Tuna]] ve [[Don]] özenleriniñ arasındaki çöllerden tabiat şaraitleri ceetinden daa elverişli olğan Qırım orman-çöllerinde ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] şimalce toplanğan edi. Qırım çöllerde ise arhaik mezalar deyerlik tapılmadı. [[Qırım|Qırım yarımadasında]] eñ erte skit abideleri m.e. VII asırnıñ ekinci yarısına aittir. M.e. VI asırnıñ soñunda — m.e. V asırnıñ başında [[Çöl Skitiyası]] meydanğa ketirildi, oña Qırımnıñ tüzlük parçası da kirsetildi. İqlimniñ dımlanması ve m.e. VI asırda [[Skitiya|Skitiyağa]] istilâ etken [[I Darius|I Dariusnıñ]] yeñilmesi Skit qabilelerniñ birleşmesine ihtimalli sebep oldı. Ğalebesi, Skitiya sıñırınıñ ğarpta keñişlemesine ve Qara deñizniñ şimaliy yalısında ükümdarlığınıñ pekitilmesine yol açtı. Bundan ğayrı, olar yalısındaki yunan müstemleke şeeriniñ altında [[protektorat]] qurmağa tırışa ediler. [[Fayl:Skilur&Palak - Scythian Neapolis.jpg|left|thumb|250px|[[Skitiya|Skit]] çarları olğan [[Skilur|Skilurnıñ]] ve [[Palak|Palaknıñ]] [[barelyef|barelyefte]] tasviri]]Tahminen bu vaqıtlarda [[skitler]], [[Tavrlar|tavrlarnı]] kettikçe yayla terenligine zıqılap, dağlar etekleriniñ tış parçasına malik oldılar. M.e. IV a. skitlerniñ Qırım topraqlarındaki yaşayışı deñişti. Bu zamanda eali çoqlaştı. Köçebeler içün uyğun olğan boşluqnıñ sıñılanması ve bir qaç başqa faktorlar, skitlerniñ büyük parçasını [[Ziraatçılıq|ziraatçılıqqa]] ve [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçmege mecbur etti. [[Kefe]] ortalığınıñ ve [[Şarqiy Qırım|Şarqiy Qırımnıñ]] incelemesi m.e. III asırda belli olmağan bir felâket ekenini kösterdi. Bu rayonlarda ayat keskin bir şekilde toqtatıldı, yañğınnıñ izleri ve ölgen insanlarnıñ naaşları tapıldı. Belânıñ sebepleri alâ daa belli olmadı, tedqiqçiler arasında umumiy iç zan yoq. Ğaliba, şarqtan kelgen [[Sarmatlar|sarmat qabileleri]] bir ya bir qaç seferniñ ketişatta, yunan topraqlarını meramet etmeyip, skitlerniñ Qara deñizniñ şimaliy yalısındaki ükümdarlığını yoq ettiler. Yalıñız yeterli derecede pekitilgen kermenli yunan şeerleri saqlandı. Amma [[Skitiya|Ulu Skitiya]] ilk-evelâ Qırımnıñ dağlarınıñ eteklerinde saqlandı, olar biraz deñişip, keç skit medeniyetiniñ esası oldılar. Çöl skitleri de halq olaraq yoq etilmedi. Qırım Skitiyanıñ yañı devri başlandı. Bu devirniñ başlanğıçı — [[Skit Neapoli|Skit Neapoliniñ]] qurulmasıdır. Bu devirden soñ, başında [[Diofant]] olğan pont ordusınıñ Skitiyağa eki istilâsı, skitlerniñ yeñilmesi ve ondan soñ isyanınıñ bastırması skit devletiniñ kesin telefine yol açtı. ===Bospor çarlığı=== [[Fayl:Bosporan Kingdom growth map-ru.svg|thumb|[[Bospor çarlığı|Bospor çarlığınıñ]] yayılmasını köstergen haritası]] [[Kimmer Bosporı|Kimmer Bosporınıñ]] ğarbiy topraqlarınıñ ([[Keriç boğazı]]) [[yunan müstemlekeştirüvi]] tahminen m.e. VII-VI asırlarnıñ sıñırında başlandı. Boğazdaki birinci müstemleke olğan [[Pantikapey|Pantikapeyniñ]] temeli, [[Mitridat dağı|Mitridat dağındaki]] [[Milet]] şeerinden kelgen insanlar tarafından quruldı. M.e. VI asırnıñ ekinci çeriginde müstelemelekeştirüv kutleviyleşti: Şarqiy Qırımda [[Mirmekiy]], [[Tiritaka]], [[Nimfey]], [[Kefe körfezi|Kefe körfezinde]] ise [[Kefe|Feodosiya]] (Kefe) şeerleri meydanğa keldi. Başta bu qasabalar iqtisadiy ve siyasiy mustaqillikni saqlağan kiçik azat cemaatlar olğan [[Polis|polisler]] edi. Olar m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar mustaqilligini saqlamaqta edi. Tahminen m.e. 480 senesi boğaznıñ yalılarında yerleşken şeerler [[Arheanaktid]] sülâlesiniñ pantikapey zalımlarınıñ akimiyeti altında birleşti. M.e. 438/437 senesi akimiyet 300 yıldan ziyade üküm etken [[Spartakid]] sülâlesinıñ qurucısı olğan [[Spartok|Spartokqa]] keçti. [[I Satir|I Satirniñ]] ve hususan [[Levkon|Levkonnıñ]] akimiyeti zamanlarında (m.e. IV a.) devlet faal sürette keñişlene edi: [[Kefe|Feodosiya]], [[Sindika]], [[Kuban]] yanındaki [[Meotlar|meot qabileler]] ve [[Don|Don özeniniñ]] etegine qadar topraqlar tabi etildi. Ükümdarlar [[Bospor]] ve Feodosiya arhontı ve em de yerli qabilelerniñ çarları olaraq qabul etile ediler. M.e. II asırnıñ soñunda Spatokidli soñki ükümdarnıñ akimiyeti pont çarı olğan [[VI Mitridatqa]] berilmesinden soñ Bospor [[Pont çarlığı|Pont çarlığına]] kirsetildi. Mitridatnıñ ölüminden soñra devlet kettikçe [[Roma İmperiyası|Romanıñ]] tesir saasına keçti. Bospor ealisi yunan müstemlekecilerinden ve yerli [[Barbarlar|barbar qabilelerinden]] (skitler, meotlar, sindler ve digerleri) ibaret edi. Lâkin oña baqmadan, [[Yunan tili|ellin tili]], medeniyeti, siyasiy ve uquqiy adetleri devletniñ baş esasları qala edi. Spatokid akimiyeti altındaki birleşmesinden berli Bospor merkezleştirilgen bir devlet edi, Avropa (Şarqiy Qırım) ve Asiya ([[Taman]]) rayonına faraziy bölünmesi siyasiy degil, yalıñız coğrafik hasiyetni taşıy edi. Çarlıqnıñ iqtisadı ububat ticaretine, yüzümcilikke, balıqçılıqqa ve em de esnaflarğa tayana edi. Medeniyet ise yunan ve yerli adetlerinden ibaret edi. ===Tavrik Hersones=== Qırımnıñ cenüp-ğarbiy yalısında ise [[Qırım|yarımadasında]] yekâne [[Doriyler|doriy]] müstemlekesi olğan Tavrik Hersones polisi yerleşti. Şeer [[Gerakleya|gerakleyalılar]] tarafından deloslılarnıñ yardımı ile bügünki [[Aqyar]] topraqlarında quruldı. [[Hersones]] Şarqiy Qırımdaki [[Ionlar|ionik]] şeerlerge nisbeten mustaqil ve [[Demokratiya|demokratik]] bir [[polis]] olaraq inkişaf ete edi. [[Ellenistiklik|Ellenistik]] zamanlarda (m.e. III-II asırlar) polis skitler ve sarmatlar tarafından qayta-qayta ücüm etile edi. M.e. II asırda Hersones yardım ricasınen [[VI Mitridat|VI Mitridatqa]] muracaat etti. Skit çarı [[Palak|Palaknıñ]] ve [[Roksolanlar|roksolanlarnıñ]] yeñilmesinden soñ, şeer Pont devletiniñ nezareti altına keçip, özüni idare etmesini saqladı. Mitridatnıñ vefatından soñ, Hersones Bospor çarlığından mustaqilligine irişe edi ve m.s. I asırnıñ ortasında [[Tsezar|Tsezarden]] azat tasdığını aldı. M.s. I asırda berli [[Hersones|polis]] [[Roma İmperiyası|Roma imperiyasınıñ]] ittifaq şeeri edi. M.s. 234 senesi Roma orduları yarımadadan çıqarıldı. ===Roma protektoratı=== [[VI Mitridat|Mitridat Evpatornıñ]] ölüminden soñ, [[Bospor çarlığı]] Roma İmperiyasınınezatireti altına boysunğan bir devlet olaraq kettikçe keçmekte edi. Roma imperatorları, “tsezarniñ ve romalarnıñ dostu” unvanını alğan bospor çarlarını tayinlene ediler. Başta [[Mark Antoniy]], soñ ise İmperator [[Avgust imperator|Avgust]] tarafından tanılğan [[Asandr]], Roma tesiriniñ küçleşmesinde büyük bir rol oynadı. [[Dinamiya|Dinamiyanıñ]] ve [[Skriboniy|Skriboniyniñ]] akimiyeti ile bağlı olğan sülâle fesatları devrinden soñ, akimiyet [[Aspurg|Aspurgğa]] keçti. M.s. 14 senesi o şahsen Romağa yollandı ve çar olaraq resmiy tanılmasını qazandı. Aspurgnıñ ve onıñ helefleriniñ zamanında Bospor Roma tarafdarı siyasetini keçirmesine baqmadan, içki mustaqilligini saqlamaqta edi. [[Файл:Charax2.JPG|thumb|[[Ay Todor|Ay Todor burnu]] yanındaki [[Haraks]] adlı [[Roma imperiyası|Roma]] qalesiniñ viranesi]] M.s. I asırnıñ ortasından berli Romadan bağlılıq daa yükseldi. Bospor çarları skit, tavr ve sarmat qabileleri ile cenklerde büyük muvafaqiyetlerni qazanıp, Şarqiy Qırımda kendi tesiri keñişletmekte ediler. M.s. II asırnıñ soñunda, [[II Savromat|II Savromatnıñ]] zamanında (174/175–210/211 seneleri) devletniñ uruç devri keldi. Çar, [[Siraklar|siraklarnı]] ve Roma arbiy makemeleriniñ yardımınen skitlerni mağlübiyetke oğrattıp, deñizde [[Korsanlıq|korsanlıqnı]] yoq etti. [[Hersones]] ve Roma ile añlaşmasına köre, Qırımdaki tesir saaları bölündi: cenüp-ğarp Hersones ve Roma altında qaldı, orta ve šarqiy topraqlar ise Bosporğa keçti. M.s. III asırnıñ ortasında Bospor çarlığı [[Gotlar|gotlarnıñ]] ve diger barbar qabileleriniñ darbelerinden zayıflaştı. Romadan resmiy bağlılıqnıñ saqlanmasına baqmadan, devlet zevalge erdi. ===Keç antik devir=== III asırnıñ ortasında [[gotlar]] ve diger german qabileleri [[Qırım|Qırımğa]] istilâ ettiler. Olar Bospor çarlığını bozdılar, dağ eteklerindeki skit töpe qalelerini yoq ettiler ve Bospor gemilerini qullanıp [[Anadolu|Anadoluğa]] ücüm etmekte ediler. Aynı zamanda Cenüp-Ğarbiy Qırım ve dağlı regiolarğa [[alanlar]] köçtiler. Bospor çarlığı germanlarnıñ yağmalarına rağmen, devletçiligini ve Roma ile alâqalarını saqladı. Roma garnizonı vaqtınca [[Hersones|Hersonesten]] çıqtı, amma III asırnıñ soñunda kene şeerge qaytı. IV asırnıñ soñundhunlarnınıñ istilâsı başlandı. [[Hunlar]], Şarqiy Qırımnı ve [[Kefe|Feodosiyanı]] harap etip ve çöl yerlerini elge keçirip, yarımadadan keçtiler. Alanlar ve gotlar dağlarnıñ terenligine kerilediler, anda ise olar [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçtiler ve kettikçe [[Hristianlıq|hristianlar]] oldılar. Bospor V asırğace mevcut edi, Hersones ise [[Bizans İmperiyası|Şarqiy Roma imperiyasınıñ]] nezareti altına keçip, [[Bizans İmperiyası|rumlarnıñ]] Qırımda esas arbiy ve ticaret forpostı oldı. == Erte Orta asırlar == [[Fayl:Мечеть Узбека.JPG|thumb]] [[IV asır]]nıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa [[hunnular]] ve olarnen beraber [[alanlar]] kirip keleler. Olar [[got devleti]]ni ve [[Bosporos Devleti]]ni tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler. 527-533 seneleri [[Keriç yarımadası]]ndaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler. IV—V asırlar — [[Bizans İmperiyası|Roma (Bizans) İmperiyasınıñ]] Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler. [[VI asır]]nıñ soñu - [[Türkiy Qağanat]]nıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar. [[VI asır]]nıñ soñu – [[VII asır]]nıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım [[bulğar qabileleri]]niñ birligine kire. [[VII asır]]nıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı. [[IX asır]]nıñ soñu. [[Peçenegler]] [[Hazar Qağanatı]]nı darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar. [[XI asır]]nıñ birinci yarısı [[XII asır]]nıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus [[Tmutarakan knâzlığı]]nıñ meydanını elde ettiler. [[XIII asır]] - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil [[Gotiya prinsligi]] (ya da [[Teodoro]] prinsligi) olıp ayrıldı. [[1222 senesi]] [[Selcükler]] [[Sudaq]] şeerinde yerleşmege tırıştılar. [[Cenevizler]]niñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı. 1239 senesi Qırımnı [[Batu]] hannıñ [[moğollar|moğol]] ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü [[Altın Ordu]]nıñ bir qısmı olıp qaldı. 1255-1260 seneleri [[Altın Ordu]]nıñ hanı [[Berke]] Qırımnı [[Oreng Timur]]ğa berdi. [[XIII asır]]nıñ 60-ncı seneleri. [[Solhat]] şeerinde (şimdiki [[Eski Qırım]]) [[Buhara]]dan çıqqanlar tarafından cami qurulğan. [[1289 senesi]] Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı [[Mısır]] sultanı Malik [[Beybars]]nıñ parasına cami quruldı. [[1290 senesi]] [[Noğay]] Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı. 1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “[[Kodeks Kumanikus]]” tertip etildi. [[1314 senesi]] Solhat şeerinde [[Özbek han]]nıñ camisi quruldı. 1357-1359 seneleri Qırım emir [[Mamay]]ğa ait edi. XIV - XV asırnıñ ortası - [[Cenevizler]] [[Teodoro prinsligi]]nen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler. [[1365 senesi]] Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı [[Canibek]]ten oña ait 18 köyni - [[Qoz]], [[Taraq Taş]], [[Voron]], [[Arpat]], [[Üsküt]], [[Beşevli]], [[El Buzlu]] ve başqalarını satın aldı. [[1395 senesi]] Altın Ordunıñ tümen başı [[Taş Timur]] ([[I Hacı Geray]]nıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı. == [[Qırım Hanlığı]] == [[1428]] senesi [[I Hacı Geray]] [[Litvaniya]] ulu prinsi [[Vitautas]]nıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı. [[1433]] senesi, [[iyün 22]]. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen [[Solhat]] şeeriniñ civarında [[cenevizler]]niñ 6 biñ askerini tar-mar etti. [[1434]] senesi [[Toqtamış]]nıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı. [[1441]] senesi Mustaqil [[Qırım Hanlığı]] meydanğa keldi. [[1452]] senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı [[Ulu Muhammed]]ni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı. [[1466]] senesi Hacı Geray vefat etti. [[1467]], [[1469]]-[[1475]], [[1478]]-[[1514]] seneleri Hacı Geraynıñ oğlu [[I Meñli Geray]] idare etken vaqıtları. [[1485]] senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı [[Nur Sultan]]ğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler. [[1491]] senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. [[1502]] senesi, [[iyün 28]]. I Meñli Geray [[Ulu Ordu]]nıñ hanı [[Şeyh Ahmed]]ni tar-mar etti. Hanlıqqa [[Turla]], [[Özü]] ve [[Don]], em de [[Taman yarımadası]] ve [[Qabarda]] tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene. [[1515]] senesi I Meñli Geray öldi. [[1515]]-[[1523]] seneleri [[I Mehmed Geray]]nıñ idare etüv devri. Han [[Moskva knâzlığı]] siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı. [[1521]] senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası [[I Sahib Geray|Sahib Geraynı]] teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı. [[1523]] senesi I Mehmed Geray vefat ete. [[Hacı Tarhan]] ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o [[Doroşenko]] reberligindeki [[Zaporog qazaqları]] yardımında qırımlılar quvup çıqarıla. [[1532]]-[[1551]] seneleri [[I Sahib Geray]]nıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti. Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti. [[1551]]-[[1577]] seneleri [[I Devlet Geray]] idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqil sürette siyaset yürsetti. [[1571]]-[[1572]] seneleri. [[Qırım-Rus Cenki (1571–1572)|Qırım-Rus cenki]]. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı [[IV İvan]] [[Livoniya]]nı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı. [[1607]] senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı [[Lehistan]]nen birlik tüzdiler. [[1607]]-[[1617]] seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar. [[1648]] senesi [[Zaporog qazaqları]]nıñ ordusı [[Toğay bey]]niñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (Жовті води) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. [[III İslâm Geray]] [[Bogdan Hmelnıtskiy]]nen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler. [[1657]]-[[1667]] seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete. [[1681]] senesi [[Rusiye]], [[Osmanlı Devleti]], [[Lehistan]] ve [[Qırım Hanlığı]] 20 yılğa [[Bağçasaray]]da barışıq muqavelesini imzaladılar. [[1687]] senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına ([[1686]] senesi) köre knâz [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman [[Samoylovıç]]nıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın [[Or]]ğace yetip barmadı ve artqa qayttı. [[1689 senesi]] knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. [[I Selim Geray]] rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı. [[1710]] senesi [[II Devlet Geray]] (1699-1703, 1708-1713 seneleri) [[Şimal cenki]]nden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ [[getman]]ı [[Pılıp Orlik]] arasında [[Bağçasaray]]da birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi. [[1736 senesi]] feldmarşal [[Kristof Minih]]niñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı [[Kezlev]]ni aldı, [[Bağçasaray]]nı, [[Aqmescit]]ni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. [[II Fetih Geray]] (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti. [[1771]] senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı [[II Sahib Geray]] Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası [[Şahin Geray]] oldı, lâkin Qırımda knâz [[Vasiliy Dolgorukov]] komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi. [[1772]] senesi, [[noyabr 1]]. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini [[Qarasuvbazar]]da Qırımnı [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti. [[1771]]-[[1783]] seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete. [[1774]] senesi, [[iyül 21]]. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı [[Küçük Kaynarca muqavelesi]] imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası [[Berdi]], [[Konskiye Vodı]], [[Özü]] özenleri arasındaki [[Qara deñiz]] boyu çölleri, [[Bug]] ve [[Turla]] arasındaki ([[Qara Kermen]]den ğayrı) çöl, em de [[Quban]]daki topraqlar, [[Taman yarımadası]] kirdiler. [[Keriç]], [[Yeñi Qale]] ve [[Kinburun]] Rusiyege keçti. [[1774]] senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı [[Or]], Aqyar körfezini ([[Aleksandr Suvorov]]nen teşebbüsinen) basıp alalar. [[1777]]-[[1778]] seneleri. Rus basqıncıları ve han [[Şahin Geray]]ğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı. [[1783]] senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. [[II Yekaterina]] Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı. == [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde == [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Крым. Алупка. Воронцовский дворец. Львиная терраса 1910-1913гг 464650 e1sm.jpg|thumb]] [[1783]] senesi, [[aprel 8]]-de [[II Yekaterina]] Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı. 1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni [[Aqqaya]] dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti. [[1784]]-[[1800]] seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi. [[1829]]-[[1836]] seneleri Diniy ceetten sıquvlar: [[Mekke]]ge acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. [[Müfti]] Seyit Celil efendiniñ, [[qadıasker]] Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı. 1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler [[alman]], [[bulğar]], [[ermeni]], [[yunan]] ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete. 1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı. [[1883]]-[[1918]] seneleri. [[Bağçasaray]]da “[[Terciman]]” gazetası (temelcisi ve muarriri [[İsmail Gasprinskiy]]) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı. [[1905]]-[[1917]] seneleri. [[Qarasuvbazar]]da “[[Vatan hadimi]]” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları [[Abdureşid Mediyev]], [[Asan Sabri Ayvazov]], [[Ali Bodaninskiy]] ve başqaları birleşeler. == [[İnqilâp]] ve [[Rusiye Vatandaşlıq cenki|Vatandaşlıq cenki]] == [[Fayl:Evpatoria red terror corpses at sea coast.jpg|thumb]] [[1917]] senesi, [[mart 25]]. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O [[Noman Çelebicihan]] yolbaşçılığında [[Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komiteti]]ni (Временный Крымско-Мусульманский Исполнительный Комитет, Мусисполком) saylandı. 1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi. 1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan [[Milliy Fırqa]] teşkil oluna. 1917 senesi, sentâbr 8-15. [[Kiyev]]de Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta [[Amet Özenbaşlı]] ve [[Cafer Seydamet]] Ukrain [[Merkeziy Rada]]nıñ yolbaşçılarınen, reisi [[Mıhaylo Gruşevskiy]] ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler. 1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi. 1917 senesi, [[noyabr 26]]. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]ni ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. [[Qırımtatar bayrağı|Milliy bayraq]] tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı. [[1918]] senesi, yanvar. [[Aqyar]] arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan [[bolşevikler]] otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler. 1918 senesi, [[fevral 23]]. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar. 1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), [[mart 10]]-da [[Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni ilân ettiler. 1918 senesi, aprel. Qırımğa [[alman]] basqıncılırınıñ ordusı kirdi. [[Aprel 21]]-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları [[Aluşta]] civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler. [[1919]] senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar. 1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi. == [[Qırım MŞSC]] == [[Fayl:Sivash.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Pavlichenko in a trench.jpg|thumb]] [[1921 senesi|1921 senesi]], [[oktâbr 18]]. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine [[Vladimir Lenin]] qoyğan imzasınen [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] (QMŞSC) meydanğa ketirildi. [[1921]]-[[1923]] seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi. [[1924]]-[[1939]] seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti. [[1928]] senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi [[Veli İbraimovnı]], [[Deren-Ayırlını]], [[Bekir Ümerov]]nı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar. [[1937]]-[[1938]] seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı. [[1941]]-[[1945]] seneleri. Qırımtatarlar [[II Cian cenki]]nde iştirak ettiler. [[Qızıl Ordu]]ğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı [[Almaniya]]ğa aydap kettiler. Sekiz qırımtatar [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını aldı, olardan [[Amethan Sultan]] eki defa qaraman oldı. == [[Sürgünlik]] ve sürgünlikten soñ devri == [[1944 senesi]], [[mayıs 11]]. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan [[Özbekistan]]ğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi [[mayıs 21]]-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı. [[1944]] senesi, [[mayıs 18]]. [[Sürgünlik]] künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve [[mayıs 20]]-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi. 1944 senesi, [[dekabr 14]]. [[RŞFSC]] Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi. [[1946]] senesi, [[iyün 26]]. [[ŞSCB]] Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi. [[1952]] senesi, [[mayıs 25]]. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi. [[1954]] senesi, [[fevral 19]]. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi. 1954-1956 seneleri. [[Qırımtatar miliy areketi]] meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek. == Avdetinden bugünge qadar == [[Image:Crimea republic map.png|thumb|250px|right]] [[Fayl:Mustafa Dzhemilev1.jpg|thumb]] [[1989]]-[[1992]] seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar. [[1990]] senesi, [[sentâbr 23]]. [[Aqmescit]]te Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı. 1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi. 1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: [[Qırım]]da, [[Ukraina]]da, [[Özbekistan]]da, [[Orta Asiya]]nıñ diger cumhuriyetlerinde, [[Krasnodar ülkesi]]nde ve [[Rusiye]]niñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi. 1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde [[II Qırımtatar Milliy Qurultayı]] oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy [[Ant etkenmen|gimni]] ve [[Qırımtatar bayrağı|bayraqnı]] tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı. 1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. [[Ukraina Yuqarı Radası]] binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve [[Ukraina Nazirler Kabineti]] qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti. 1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı. [[1993]] senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı [[Qırırmtatar latin elifbesi|qırımtatar elifbesi]] qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar. [[1993]] senesi, [[sentâbr 1]]. [[Büyük Onlar]] qasabasında birinci milliy mektep açıldı. 1993 senesi, [[sentâbr 28]] – [[oktâbr 2]]. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti. 1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı. 1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı. 1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar. 1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi. 1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi. 1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi. 2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı. == Menbalar == * Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Очерки истории и культуры крымских татар" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan) [[Kategoriya:Qırım tarihı| ]] rs3581eckory26owsjva5zyz1nihs5w 246463 246462 2026-10-25T11:00:28Z HıyarAşa 75992 246463 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|thumb|right|300px|Qırımnıñ eski haritası]] '''[[Qırım]] [[tarih]]ı''': == Qadimiy zaman == ===Paleolit ve mezolit=== [[Kiyik Qoba]] — [[Qırım|Qırımdaki]] eñ qadimiy meskün qobadır. Neandertal toqtav yerleri bügünki [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray civarında]], [[Salaçıq]] köyüniñ yanında yerleşken edi. [[Çuqurça]] qobasında ise mamont kemigi uyumları tapılğan. Qafa, filtiş, qol legen ve diger kemiklerniñ ayrı-ayrı turğanı, Qırımnıñ qadimiy ealisiniñ primitiv siiriy merasimınıñ ihtimallı bar olğanını köstere. [[Fayl:Neandertal scratches.jpg|thumb|right|[[Kiyik Qoba]]. Kertikli çaqmaqlı alet. 36 000 yıl evel]] Mustye toqtav yerlerniñ yerleşmesi, sakinleriniñ av saasında inkişafını köstere. Olardan er biri yılğalar, uçurımlar ve qamaçav içün uyğun yerlerde buluna. Aq Qaya toqtav yeri taqımı ([[Qarasuvbazar]] yanında), böyle yerlerden eñ büyügi edi, mında Qırımdaki bütün diger mustye toqtav yerlerinden ziyade çaqmaqlı aletler tapıldı. Daa soñra, avcılarnıñ ve toplayıcılarnıñ bıralqı yaşayışı oturaq tarzına deñişti. Tahminen 40 biñ yıl evel [[Qadimiy paleolit|qadimiy paleolitten]] soñ [[yuqarı paleolit]] keldi. Qırımda bu devirge [[Belbek]] vadiyasındaki [[Süyren-I]], [[Buran Qaya mağarası]] (şimdiki [[Burulça]] vadiyasınıñ çetindeki [[Qaynavut|Qaynavutta]]), [[Qaçı asmasi|Qaçı asması]] ve [[Acı Qobası]] aittir. [[Fayl:Красная балка.3 Гроты красной балки.jpg|thumb|right|Neandertal toqtav yeri. [[Aq Qaya]], Qarasuvbazar yanında]] Toqtav yerlerinde tapılğan şeylerge köre, Qırım sakinleri kemikni teşmege ögrendiler; buynuz ve kemik üzerinde ilk oyma resimler peyda ola. Avcılar, ağaç ya da kemik çerçivesine taş ucunı tıqıp, pıçaqlarnı, qancalarnı, ciritlerni yasay ediler. Süyrenli adam balaban [[Balıq|balıqnı]], [[Mamont|mamontnı]], [[Qoba sırtlar|qoba sırtlarını]], [[Ayuv|ayuvnı]] avlay bile edi. Içtimaiy ayat da deñişe — biri-birinden ayırılğan iptidaiy cemaatları soylarğa birleşe. [[Orta taş devri]] (mezolit) m.e. 14-nci biñyıllıqtan 7-nci biñyıllıqqa qadar uzandı. Qırımnıñ mezolit abideleri — [[Süyren-II]], [[Şan Qoba]], [[Fatma Qoba]], [[Çorğuna]] özenniñ vadiyasındaki [[Murzaq Qoba]], [[Buran Qoba|Buran Qobanıñ]] yuqarı ufuqqı. Mezolit insanınıñ baş muvafaqiyeti — yaynıñ icadıdır. Bu aradan av daa mühtelif oldı. Kiçik ayvanlarnı ve quşlarnı avlaması avcılıqnı daa istiqrarlı bir aş çoqrağını yaptı. Av ferdiy bir iş oldı, bu ise uzaq kelecekteki aqibette büyük bir röl oynay. Şahsiy hocalıqlar peyda ola, anda, başta kiyik ayvanlarnıñ balaları, soñ ise tuvar besleme içün baqına (Qırımda bu başta köpek ve çoçqa edi). ===Neolit=== Tahminen m.e. 5 biñ yıl evelsi [[Neolit]] devri başlana. Devirniñ 150-den daa çoq abidesi bütün Qırımda cayratılğan, bu, insannıñ sayısınıñ ve dinamiklikniñ keskin sürette artmasınen ve [[tuvarcılıq]] ile bağlı mevsim köçelerinen añlatıla. Qırım avları ve ahırları tekeler, qoyunlar, sığırlar, atlar ve çoçqalarnen tolu edi. Ondan ğayrı, qırımlılar tarlalarında ösümlik toplay ediler ve ondan boğday ununı yapa ediler. Av, ziraatnıñ iqtisadiy tarafından daa istiqrarlı olğanı içün müimligini coya. [[Bağça Eli]] köyüniñ yanında tapılğan taş stelası (plita) üstünde iç av aleti yoqtır ve onıñnen beraber saban, çapa, oğuz, boyundırıq ve balta tasvir etilgen. Qulübelerde ateşte yaqılğan balçıq savutı peyda ola ([[Zamil Qoba]] toqtav yeri ve [[Taş Air]], [[Bağçasaray]] yanındaki [[Qaya Arası]], [[Aqmescit]] yanındaki [[At Baş]] ve [[Balin Qoş]]). Defin merasiminiñ daa mürekkepleşmesi, qırımlılarnıñ yalıñız maddiy degil, maneviy yaşayışı da zenginleşmesini isbat ete. [[Küçük Mamşaq|Küçük Mamçıq]] qasabası ([[Krasnoperekopsk rayonı]]) yanında büyük bir mezarı tapılğan. Definden evel merumler qırmızı ohra ile tökülgen edi. Teriden urbaları teşilgen sığın tişlerinen ve kemik boyunçağınen yaraştırılğan. Taqletler olğan yerleri ve mezar edevatı içtimaiy taqsimatnıñ başlanmasını köstere. Bu — taş devriniñ batıdır. ===Baqır, tunç ve erte demir devri=== [[Fayl:Таврский могильник Таш-Кой 2.jpg|thumb|left|Tavr qutusı (isiriq). Baydar vadiyasındaki [[Taş Köy]]]] [[Taş çağı|Taş devrinden]] soñ [[Baqır devri|baqır]] ve [[Tunç devri|tunç]] devirler başlandı. Qırımda birincisine m.e. 20-ncı biñyıllıqnıñ ilk üç yüzyıllıq, ekincisine ise m.e. XVII — VIII asırlar aittir. Artıq taş devriniñ başlanğıçta maden, taş mahsutları yüksek derecede inkişaf etilse bile, taşnıñ yerini ala Ondan ğayrı, Qırımda [[İngiltere|İngliteredeki]] [[Stounhenc]] kibi mürekkep maden bünyeleri olğan [[Kromleh|kromlehler]] peyda ola. Olar adetince Küneşke putlaştıruvqa itaf etile. Yanaşa medeniyetlerniñ nufuzı altında, vaqtınen defin merasimleri de deñişe edi. M.e. 2-nci ve 1-nci biñyıllıqlarnıñ hudutında, tunç devirde merumlerni başta yaqıp-yıqıp, ağaç kütükten divarlarında kömege başladılar. [[Kezlev]] ve [[Krasnoperekopsk]] yanındaki qurğanlarda ilk Qırım çalğı aletleri olğan kemik fleytası tapılğan edi. Qırımdaki [[erte demir devri]] m.e. XIII — VII asırlarğa aittir. Bu devirniñ medeniyeti bütün yarımadağa içün umumiy degildir. Mütehassıslar bu medeniyetni üç esas parçağa böleler: [[Kimmerler|kimmer]], [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba]] ve [[Tavrlar|tavr]] medeniyetlerine. İlk eki medeniyetniñ abideleri [[Qırım|Qırımnıñ]] bütün yerlerinde rastkele, üçüncisiniñ ise yalıñız Kezlev — [[Zuya Arabat]] yolağınıñ cenübinde. Bu medeniyetleriniñ bar olmasınıñ hronologik çerçiveleri de aydın degildir. Tapılğan abideleriniñ eñ ertesi tunç devrine ait, devirniñ yuqarı sıñırı [[Skitler|skitlerge]] (m.e. VI asır) qadar yetişe. Lâkin bu kimmerlerge de aittir. ===Kimmerler=== [[Tunç devri|Tunç devriniñ]] soñunda — [[Demir çağı|erte demir devriniñ]] başında (m.e. X–VIII a.), [[Qara deñiz|Qara deñiziniñ]] yalısında [[Avrasiya]] çölüniñ i[[İran tilleri|ran taqımınıñ]] şimaliy til ailesine ait olğan [[Kimmerler|kimme]]<nowiki/>r medeniyeti peyda ola. Arheologik malümatlar kimmer medeniyetiniñ keç tunç devriniñ yerli medeniyetlerinden asıl olğanını köstere. Alimlerniñ farzlarına köre kimmerler m.e. XI/VIII—VII asırlarda Qara deñizniñ yalısında yaşay ediler. [[Fayl:Kimmerer1.jpg|thumb|left|250px|Bir antik yunan vazasından kimmer oqçularınıñ tasviri.]] Antik dünyada bu halq qadimiy yunan müellifler olğan [[Homer|Gomer]], [[Eshid]], [[Gerodot]], [[Strabona|Strabonanıñ]] eserlerinden belli oldı. Gerodotnıñ malümatlarına köre, kimmerler, skitlerniñ kelmesine qadar Şimaliy Qara deñiz çöllerinde üküm süre ediler, amma soñ bu yerlerni terk etmege mecbur etildiler. Qadimiy yaqın şarq menbalarınıñ şeadeti, kimmerlerniñ m.e. VIII asırnıñ soñuna ya da m.e. VII asırnıñ 70-40-ncı yıllarğa ait olğan [[Anadolu|Anadoluda]] ve [[Cenübiy Kavkaz|Cenübiy Kavkazda]] arbiy faaliyetini añlata. Qararnen bu zamanlarda kimmerler Qara deñizniñ şimaliy yalısından [[Ğarbiy Asiya|Ğarbiy Asiyağa]] köçtiler. ===Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar=== M.e. II-nci biñyıllıqnıñ soñunda — I-nci biñyıllıqnıñ başında ealiniñ köçebe tuvarcılığına keçmegen bir parçası, iqlim şaraitlerniñ keskin deñişmesi munasebetnen [[Qırım|Qırım yarımadasınıñ]] dağlarına ve dağlarınıñ eteklerine avuştı. Erte demir devrinde mında, qızıl qoba adlı yerli arheologik medeniyeti peyda oldı. Bu medeniyetni eki esas devirge bölüne: birincisi m.e. X—VIII asırlarına aittir, ekincisi ise m.e. VIII asırnıñ soñundan — VII asırnıñ başından başlap, m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar süre. Bu zamanlarda qızıl qoba medeniyeti Qara deñizniñ şimaliy yalısından, [[Tuna|Tunadan]], [[Balqan yarımadası|Balkanlardan]] ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] kelgen çeşit türlü tesirlernini keçerek inkişaf ete edi. Tedqiqçiler IV—III asırnıñ ilk onyıllığına ait olğan üçünci devir aqqında ğayet sıqça yazalar. Bu zamanlarda [[Qırım dağları|Qırım dağlarınıñ]] eteklerinde [[Skitler|skit]] ve [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba medeniyetleriniñ]] esasında kelecek altı asır devamında Qırım yarımadasında yaşağan keç skit medeniyetiniñ esası olğan qarışıq [[tavr-skit medeniyeti]] peyda olması ihtimallıdır. Antik yazma menbalarına köre, qızıl qoba medeniyetini m.e. I biñyıllıqta Qırım yarımadasınıñ dağlarınıñ eteklerinde yaşağan qadimiy indoariy halqı olğan tavrlarnen nisbetleşmelidir. Amma qızıl qoba medeniyetiniñ keramikası Şarqiy ve Şimal-ğarbiy Qırımdaki barbar ealisinde de bar olğanı qızıl qoba medeniyetiniñ tarqaluvı tavrlarnıñ tarqaluvından daa keñiş olğanını köstere. [[Fayl:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|right|Qırım, m.e. II asır {{legend|#ff96f8|Qırımdaki [[skitler]]}} {{legend|#ff8d4c|[[Bospor çarlığı]]}} {{legend|#ffc800|[[Yazıglar]]}} {{legend|#ffb677|[[Roksolanlar]]}} {{legend|#db70ff|[[Siraklar]]}} {{legend|#b79fff|[[Meotlar]]}} {{legend|#00c942|[[Tavrlar]]}}]] [[Gerodot|Gerodotnıñ]] tarifine köre, tavrlar m.e. V asırnıñ ortasında esasen Qırım dağlarında yaşay ediler, yarımadanıñ çöl parçasında ise skitler yerleştiler. Belli ki, VI asırnıñ soñki çeriginde tavrlar skitlerniñ [[İran|farslarğa]] qarşı ittifaq teklifini red ettiler ve skitler redini neticesiz qaldırdılar. Demek ki, tavrlar, eñ azından bu vaqıtqa qadar skilerden mustaqil ediler. Bu aradan skitler ve tavrlar arasındaki munasebetleri ğayet barışıqlı edi, lâkin bu fikir sıq-sıq tenqit etile. M.e. II asırnıñ soñunda tavrlar, [[Pont çarlığı]] ve başında [[Skilur]] ve [[Palak]] olğan Qırım skitleri arasındaki cenkte iştirak ete ediler. Pont serdarı [[VI Mitridat]] skitlerni darma-dağın etti, yerli tavrlarnı tabi etti ve olarnıñ taprağında şeer qurdı. Bu vaqialarnıñ mekânı, ğaliba, [[Hersones]] yanında keçti. Tavr dağlıları yalı ve deñiz yağmacıları olaraq nam qazanğanlar. Antik müellifler limanlar ve korsan turaqlarını añıp keçeler. Gerodotnıñ “Tarih”Ina köre, tavrlar em deñiz qazasına oğrağalarnı, em de deñizde esir etilgen bütün yunanlarnı öz [[Orsiloha]] adlı mabudesine qurban ete ediler. [[Tavrlar|Tavrlarnıñ]] hocalıq esası dağ vadiyasındaki ziraatçılıq ve tuvarcılıq edi. M.e. II a. Nikandr Kolofonlı ve Skimn Hioslı olarnı köçebeler olaraq aña ediler. Ufaq qurğanlardaki dağlarnıñ ormansız töpelerinde ya da yaylaqlarda tapılğan mezarlarğa köre, yerli ealisi keç tunç devrinden berli tuvarcılıq yapa edi. Qadimiy yazıcılar tavrlarnıñ ziraatçılıqğını añmay ediler, oturaq yaşayışı aqqında yalıñız arheologik qazılmalardan bellidir. Tavr ve qızıl qoba medeniyetleriniñ birlik ve farq meselesi ciddiy ziddiyetlerine sebeptir, amma bazı tarihçiler olarnıñ birligini isbat eteler. ==Antik devir== ===Skitler ve Skit devleti=== M.e. VII—VI asırlarda [[Skitler|skit aşiretleri]] esasen [[Tuna]] ve [[Don]] özenleriniñ arasındaki çöllerden tabiat şaraitleri ceetinden daa elverişli olğan Qırım orman-çöllerinde ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] şimalce toplanğan edi. Qırım çöllerde ise arhaik mezalar deyerlik tapılmadı. [[Qırım|Qırım yarımadasında]] eñ erte skit abideleri m.e. VII asırnıñ ekinci yarısına aittir. M.e. VI asırnıñ soñunda — m.e. V asırnıñ başında [[Çöl Skitiyası]] meydanğa ketirildi, oña Qırımnıñ tüzlük parçası da kirsetildi. İqlimniñ dımlanması ve m.e. VI asırda [[Skitiya|Skitiyağa]] istilâ etken [[I Darius|I Dariusnıñ]] yeñilmesi Skit qabilelerniñ birleşmesine ihtimalli sebep oldı. Ğalebesi, Skitiya sıñırınıñ ğarpta keñişlemesine ve Qara deñizniñ şimaliy yalısında ükümdarlığınıñ pekitilmesine yol açtı. Bundan ğayrı, olar yalısındaki yunan müstemleke şeeriniñ altında [[protektorat]] qurmağa tırışa ediler. [[Fayl:Skilur&Palak - Scythian Neapolis.jpg|left|thumb|250px|[[Skitiya|Skit]] çarları olğan [[Skilur|Skilurnıñ]] ve [[Palak|Palaknıñ]] [[barelyef|barelyefte]] tasviri]]Tahminen bu vaqıtlarda [[skitler]], [[Tavrlar|tavrlarnı]] kettikçe yayla terenligine zıqılap, dağlar etekleriniñ tış parçasına malik oldılar. M.e. IV a. skitlerniñ Qırım topraqlarındaki yaşayışı deñişti. Bu zamanda eali çoqlaştı. Köçebeler içün uyğun olğan boşluqnıñ sıñılanması ve bir qaç başqa faktorlar, skitlerniñ büyük parçasını [[Ziraatçılıq|ziraatçılıqqa]] ve [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçmege mecbur etti. [[Kefe]] ortalığınıñ ve [[Şarqiy Qırım|Şarqiy Qırımnıñ]] incelemesi m.e. III asırda belli olmağan bir felâket ekenini kösterdi. Bu rayonlarda ayat keskin bir şekilde toqtatıldı, yañğınnıñ izleri ve ölgen insanlarnıñ naaşları tapıldı. Belânıñ sebepleri alâ daa belli olmadı, tedqiqçiler arasında umumiy iç zan yoq. Ğaliba, şarqtan kelgen [[Sarmatlar|sarmat qabileleri]] bir ya bir qaç seferniñ ketişatta, yunan topraqlarını meramet etmeyip, skitlerniñ Qara deñizniñ şimaliy yalısındaki ükümdarlığını yoq ettiler. Yalıñız yeterli derecede pekitilgen kermenli yunan şeerleri saqlandı. Amma [[Skitiya|Ulu Skitiya]] ilk-evelâ Qırımnıñ dağlarınıñ eteklerinde saqlandı, olar biraz deñişip, keç skit medeniyetiniñ esası oldılar. Çöl skitleri de halq olaraq yoq etilmedi. Qırım Skitiyanıñ yañı devri başlandı. Bu devirniñ başlanğıçı — [[Skit Neapoli|Skit Neapoliniñ]] qurulmasıdır. Bu devirden soñ, başında [[Diofant]] olğan pont ordusınıñ Skitiyağa eki istilâsı, skitlerniñ yeñilmesi ve ondan soñ isyanınıñ bastırması skit devletiniñ kesin telefine yol açtı. ===Bospor çarlığı=== [[Fayl:Bosporan Kingdom growth map-ru.svg|thumb|[[Bospor çarlığı|Bospor çarlığınıñ]] yayılmasını köstergen haritası]] [[Kimmer Bosporı|Kimmer Bosporınıñ]] ğarbiy topraqlarınıñ ([[Keriç boğazı]]) [[yunan müstemlekeştirüvi]] tahminen m.e. VII-VI asırlarnıñ sıñırında başlandı. Boğazdaki birinci müstemleke olğan [[Pantikapey|Pantikapeyniñ]] temeli, [[Mitridat dağı|Mitridat dağındaki]] [[Milet]] şeerinden kelgen insanlar tarafından quruldı. M.e. VI asırnıñ ekinci çeriginde müstelemelekeştirüv kutleviyleşti: Şarqiy Qırımda [[Mirmekiy]], [[Tiritaka]], [[Nimfey]], [[Kefe körfezi|Kefe körfezinde]] ise [[Kefe|Feodosiya]] (Kefe) şeerleri meydanğa keldi. Başta bu qasabalar iqtisadiy ve siyasiy mustaqillikni saqlağan kiçik azat cemaatlar olğan [[Polis|polisler]] edi. Olar m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar mustaqilligini saqlamaqta edi. Tahminen m.e. 480 senesi boğaznıñ yalılarında yerleşken şeerler [[Arheanaktid]] sülâlesiniñ pantikapey zalımlarınıñ akimiyeti altında birleşti. M.e. 438/437 senesi akimiyet 300 yıldan ziyade üküm etken [[Spartakid]] sülâlesinıñ qurucısı olğan [[Spartok|Spartokqa]] keçti. [[I Satir|I Satirniñ]] ve hususan [[Levkon|Levkonnıñ]] akimiyeti zamanlarında (m.e. IV a.) devlet faal sürette keñişlene edi: [[Kefe|Feodosiya]], [[Sindika]], [[Kuban]] yanındaki [[Meotlar|meot qabileler]] ve [[Don|Don özeniniñ]] etegine qadar topraqlar tabi etildi. Ükümdarlar [[Bospor]] ve Feodosiya arhontı ve em de yerli qabilelerniñ çarları olaraq qabul etile ediler. M.e. II asırnıñ soñunda Spatokidli soñki ükümdarnıñ akimiyeti pont çarı olğan [[VI Mitridatqa]] berilmesinden soñ Bospor [[Pont çarlığı|Pont çarlığına]] kirsetildi. Mitridatnıñ ölüminden soñra devlet kettikçe [[Roma İmperiyası|Romanıñ]] tesir saasına keçti. Bospor ealisi yunan müstemlekecilerinden ve yerli [[Barbarlar|barbar qabilelerinden]] (skitler, meotlar, sindler ve digerleri) ibaret edi. Lâkin oña baqmadan, [[Yunan tili|ellin tili]], medeniyeti, siyasiy ve uquqiy adetleri devletniñ baş esasları qala edi. Spatokid akimiyeti altındaki birleşmesinden berli Bospor merkezleştirilgen bir devlet edi, Avropa (Şarqiy Qırım) ve Asiya ([[Taman]]) rayonına faraziy bölünmesi siyasiy degil, yalıñız coğrafik hasiyetni taşıy edi. Çarlıqnıñ iqtisadı ububat ticaretine, yüzümcilikke, balıqçılıqqa ve em de esnaflarğa tayana edi. Medeniyet ise yunan ve yerli adetlerinden ibaret edi. ===Tavrik Hersones=== Qırımnıñ cenüp-ğarbiy yalısında ise [[Qırım|yarımadasında]] yekâne [[Doriyler|doriy]] müstemlekesi olğan Tavrik Hersones polisi yerleşti. Şeer [[Gerakleya|gerakleyalılar]] tarafından deloslılarnıñ yardımı ile bügünki [[Aqyar]] topraqlarında quruldı. [[Hersones]] Şarqiy Qırımdaki [[Ionlar|ionik]] şeerlerge nisbeten mustaqil ve [[Demokratiya|demokratik]] bir [[polis]] olaraq inkişaf ete edi. [[Ellenistiklik|Ellenistik]] zamanlarda (m.e. III-II asırlar) polis skitler ve sarmatlar tarafından qayta-qayta ücüm etile edi. M.e. II asırda Hersones yardım ricasınen [[VI Mitridat|VI Mitridatqa]] muracaat etti. Skit çarı [[Palak|Palaknıñ]] ve [[Roksolanlar|roksolanlarnıñ]] yeñilmesinden soñ, şeer Pont devletiniñ nezareti altına keçip, özüni idare etmesini saqladı. Mitridatnıñ vefatından soñ, Hersones Bospor çarlığından mustaqilligine irişe edi ve m.s. I asırnıñ ortasında [[Tsezar|Tsezarden]] azat tasdığını aldı. M.s. I asırda berli [[Hersones|polis]] [[Roma İmperiyası|Roma imperiyasınıñ]] ittifaq şeeri edi. M.s. 234 senesi Roma orduları yarımadadan çıqarıldı. ===Roma protektoratı=== [[VI Mitridat|Mitridat Evpatornıñ]] ölüminden soñ, [[Bospor çarlığı]] Roma İmperiyasınınezatireti altına boysunğan bir devlet olaraq kettikçe keçmekte edi. Roma imperatorları, “tsezarniñ ve romalarnıñ dostu” unvanını alğan bospor çarlarını tayinlene ediler. Başta [[Mark Antoniy]], soñ ise İmperator [[Avgust imperator|Avgust]] tarafından tanılğan [[Asandr]], Roma tesiriniñ küçleşmesinde büyük bir rol oynadı. [[Dinamiya|Dinamiyanıñ]] ve [[Skriboniy|Skriboniyniñ]] akimiyeti ile bağlı olğan sülâle fesatları devrinden soñ, akimiyet [[Aspurg|Aspurgğa]] keçti. M.s. 14 senesi o şahsen Romağa yollandı ve çar olaraq resmiy tanılmasını qazandı. Aspurgnıñ ve onıñ helefleriniñ zamanında Bospor Roma tarafdarı siyasetini keçirmesine baqmadan, içki mustaqilligini saqlamaqta edi. [[Файл:Charax2.JPG|thumb|[[Ay Todor|Ay Todor burnu]] yanındaki [[Haraks]] adlı [[Roma imperiyası|Roma]] qalesiniñ viranesi]] M.s. I asırnıñ ortasından berli Romadan bağlılıq daa yükseldi. Bospor çarları skit, tavr ve sarmat qabileleri ile cenklerde büyük muvafaqiyetlerni qazanıp, Şarqiy Qırımda kendi tesiri keñişletmekte ediler. M.s. II asırnıñ soñunda, [[II Savromat|II Savromatnıñ]] zamanında (174/175–210/211 seneleri) devletniñ uruç devri keldi. Çar, [[Siraklar|siraklarnı]] ve Roma arbiy makemeleriniñ yardımınen skitlerni mağlübiyetke oğrattıp, deñizde [[Korsanlıq|korsanlıqnı]] yoq etti. [[Hersones]] ve Roma ile añlaşmasına köre, Qırımdaki tesir saaları bölündi: cenüp-ğarp Hersones ve Roma altında qaldı, orta ve šarqiy topraqlar ise Bosporğa keçti. M.s. III asırnıñ ortasında Bospor çarlığı [[Gotlar|gotlarnıñ]] ve diger barbar qabileleriniñ darbelerinden zayıflaştı. Romadan resmiy bağlılıqnıñ saqlanmasına baqmadan, devlet zevalge erdi. ===Keç antik devir=== III asırnıñ ortasında [[gotlar]] ve diger german qabileleri [[Qırım|Qırımğa]] istilâ ettiler. Olar Bospor çarlığını bozdılar, dağ eteklerindeki skit töpe qalelerini yoq ettiler ve Bospor gemilerini qullanıp [[Anadolu|Anadoluğa]] ücüm etmekte ediler. Aynı zamanda Cenüp-Ğarbiy Qırım ve dağlı regiolarğa [[alanlar]] köçtiler. Bospor çarlığı germanlarnıñ yağmalarına rağmen, devletçiligini ve Roma ile alâqalarını saqladı. Roma garnizonı vaqtınca [[Hersones|Hersonesten]] çıqtı, amma III asırnıñ soñunda kene şeerge qaytı. IV asırnıñ soñundhunlarnınıñ istilâsı başlandı. [[Hunlar]], Şarqiy Qırımnı ve [[Kefe|Feodosiyanı]] harap etip ve çöl yerlerini elge keçirip, yarımadadan keçtiler. Alanlar ve gotlar dağlarnıñ terenligine kerilediler, anda ise olar [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçtiler ve kettikçe [[Hristianlıq|hristianlar]] oldılar. Bospor V asırğace mevcut edi, Hersones ise [[Bizans İmperiyası|Şarqiy Roma imperiyasınıñ]] nezareti altına keçip, [[Bizans İmperiyası|rumlarnıñ]] Qırımda esas arbiy ve ticaret forpostı oldı. == Erte Orta asırlar == [[Fayl:Мечеть Узбека.JPG|thumb]] [[IV asır]]nıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa [[hunnular]] ve olarnen beraber [[alanlar]] kirip keleler. Olar [[got devleti]]ni ve [[Bosporos Devleti]]ni tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler. 527-533 seneleri [[Keriç yarımadası]]ndaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler. IV—V asırlar — [[Bizans İmperiyası|Roma (Bizans) İmperiyasınıñ]] Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler. [[VI asır]]nıñ soñu - [[Türkiy Qağanat]]nıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar. [[VI asır]]nıñ soñu – [[VII asır]]nıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım [[bulğar qabileleri]]niñ birligine kire. [[VII asır]]nıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı. [[IX asır]]nıñ soñu. [[Peçenegler]] [[Hazar Qağanatı]]nı darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar. [[XI asır]]nıñ birinci yarısı [[XII asır]]nıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus [[Tmutarakan knâzlığı]]nıñ meydanını elde ettiler. [[XIII asır]] - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil [[Gotiya prinsligi]] (ya da [[Teodoro]] prinsligi) olıp ayrıldı. [[1222 senesi]] [[Selcükler]] [[Sudaq]] şeerinde yerleşmege tırıştılar. [[Cenevizler]]niñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı. 1239 senesi Qırımnı [[Batu]] hannıñ [[moğollar|moğol]] ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü [[Altın Ordu]]nıñ bir qısmı olıp qaldı. 1255-1260 seneleri [[Altın Ordu]]nıñ hanı [[Berke]] Qırımnı [[Oreng Timur]]ğa berdi. [[XIII asır]]nıñ 60-ncı seneleri. [[Solhat]] şeerinde (şimdiki [[Eski Qırım]]) [[Buhara]]dan çıqqanlar tarafından cami qurulğan. [[1289 senesi]] Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı [[Mısır]] sultanı Malik [[Beybars]]nıñ parasına cami quruldı. [[1290 senesi]] [[Noğay]] Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı. 1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “[[Kodeks Kumanikus]]” tertip etildi. [[1314 senesi]] Solhat şeerinde [[Özbek han]]nıñ camisi quruldı. 1357-1359 seneleri Qırım emir [[Mamay]]ğa ait edi. XIV - XV asırnıñ ortası - [[Cenevizler]] [[Teodoro prinsligi]]nen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler. [[1365 senesi]] Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı [[Canibek]]ten oña ait 18 köyni - [[Qoz]], [[Taraq Taş]], [[Voron]], [[Arpat]], [[Üsküt]], [[Beşevli]], [[El Buzlu]] ve başqalarını satın aldı. [[1395 senesi]] Altın Ordunıñ tümen başı [[Taş Timur]] ([[I Hacı Geray]]nıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı. == [[Qırım Hanlığı]] == [[1428]] senesi [[I Hacı Geray]] [[Litvaniya]] ulu prinsi [[Vitautas]]nıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı. [[1433]] senesi, [[iyün 22]]. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen [[Solhat]] şeeriniñ civarında [[cenevizler]]niñ 6 biñ askerini tar-mar etti. [[1434]] senesi [[Toqtamış]]nıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı. [[1441]] senesi Mustaqil [[Qırım Hanlığı]] meydanğa keldi. [[1452]] senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı [[Ulu Muhammed]]ni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı. [[1466]] senesi Hacı Geray vefat etti. [[1467]], [[1469]]-[[1475]], [[1478]]-[[1514]] seneleri Hacı Geraynıñ oğlu [[I Meñli Geray]] idare etken vaqıtları. [[1485]] senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı [[Nur Sultan]]ğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler. [[1491]] senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. [[1502]] senesi, [[iyün 28]]. I Meñli Geray [[Ulu Ordu]]nıñ hanı [[Şeyh Ahmed]]ni tar-mar etti. Hanlıqqa [[Turla]], [[Özü]] ve [[Don]], em de [[Taman yarımadası]] ve [[Qabarda]] tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene. [[1515]] senesi I Meñli Geray öldi. [[1515]]-[[1523]] seneleri [[I Mehmed Geray]]nıñ idare etüv devri. Han [[Moskva knâzlığı]] siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı. [[1521]] senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası [[I Sahib Geray|Sahib Geraynı]] teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı. [[1523]] senesi I Mehmed Geray vefat ete. [[Hacı Tarhan]] ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o [[Doroşenko]] reberligindeki [[Zaporog qazaqları]] yardımında qırımlılar quvup çıqarıla. [[1532]]-[[1551]] seneleri [[I Sahib Geray]]nıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti. Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti. [[1551]]-[[1577]] seneleri [[I Devlet Geray]] idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqil sürette siyaset yürsetti. [[1571]]-[[1572]] seneleri. [[Qırım-Rus Cenki (1571–1572)|Qırım-Rus cenki]]. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı [[IV İvan]] [[Livoniya]]nı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı. [[1607]] senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı [[Lehistan]]nen birlik tüzdiler. [[1607]]-[[1617]] seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar. [[1648]] senesi [[Zaporog qazaqları]]nıñ ordusı [[Toğay bey]]niñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (Жовті води) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. [[III İslâm Geray]] [[Bogdan Hmelnıtskiy]]nen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler. [[1657]]-[[1667]] seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete. [[1681]] senesi [[Rusiye]], [[Osmanlı Devleti]], [[Lehistan]] ve [[Qırım Hanlığı]] 20 yılğa [[Bağçasaray]]da barışıq muqavelesini imzaladılar. [[1687]] senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına ([[1686]] senesi) köre knâz [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman [[Samoylovıç]]nıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın [[Or]]ğace yetip barmadı ve artqa qayttı. [[1689 senesi]] knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. [[I Selim Geray]] rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı. [[1710]] senesi [[II Devlet Geray]] (1699-1703, 1708-1713 seneleri) [[Şimal cenki]]nden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ [[getman]]ı [[Pılıp Orlik]] arasında [[Bağçasaray]]da birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi. [[1736 senesi]] feldmarşal [[Kristof Minih]]niñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı [[Kezlev]]ni aldı, [[Bağçasaray]]nı, [[Aqmescit]]ni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. [[II Fetih Geray]] (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti. [[1771]] senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı [[II Sahib Geray]] Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası [[Şahin Geray]] oldı, lâkin Qırımda knâz [[Vasiliy Dolgorukov]] komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi. [[1772]] senesi, [[noyabr 1]]. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini [[Qarasuvbazar]]da Qırımnı [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti. [[1771]]-[[1783]] seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete. [[1774]] senesi, [[iyül 21]]. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı [[Küçük Kaynarca muqavelesi]] imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası [[Berdi]], [[Konskiye Vodı]], [[Özü]] özenleri arasındaki [[Qara deñiz]] boyu çölleri, [[Bug]] ve [[Turla]] arasındaki ([[Qara Kermen]]den ğayrı) çöl, em de [[Quban]]daki topraqlar, [[Taman yarımadası]] kirdiler. [[Keriç]], [[Yeñi Qale]] ve [[Kinburun]] Rusiyege keçti. [[1774]] senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı [[Or]], Aqyar körfezini ([[Aleksandr Suvorov]]nen teşebbüsinen) basıp alalar. [[1777]]-[[1778]] seneleri. Rus basqıncıları ve han [[Şahin Geray]]ğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı. [[1783]] senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. [[II Yekaterina]] Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı. == [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde == [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Крым. Алупка. Воронцовский дворец. Львиная терраса 1910-1913гг 464650 e1sm.jpg|thumb]] [[1783]] senesi, [[aprel 8]]-de [[II Yekaterina]] Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı. 1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni [[Aqqaya]] dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti. [[1784]]-[[1800]] seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi. [[1829]]-[[1836]] seneleri Diniy ceetten sıquvlar: [[Mekke]]ge acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. [[Müfti]] Seyit Celil efendiniñ, [[qadıasker]] Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı. 1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler [[alman]], [[bulğar]], [[ermeni]], [[yunan]] ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete. 1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı. [[1883]]-[[1918]] seneleri. [[Bağçasaray]]da “[[Terciman]]” gazetası (temelcisi ve muarriri [[İsmail Gasprinskiy]]) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı. [[1905]]-[[1917]] seneleri. [[Qarasuvbazar]]da “[[Vatan hadimi]]” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları [[Abdureşid Mediyev]], [[Asan Sabri Ayvazov]], [[Ali Bodaninskiy]] ve başqaları birleşeler. == [[İnqilâp]] ve [[Rusiye Vatandaşlıq cenki|Vatandaşlıq cenki]] == [[Fayl:Evpatoria red terror corpses at sea coast.jpg|thumb]] [[1917]] senesi, [[mart 25]]. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O [[Noman Çelebicihan]] yolbaşçılığında [[Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komiteti]]ni (Временный Крымско-Мусульманский Исполнительный Комитет, Мусисполком) saylandı. 1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi. 1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan [[Milliy Fırqa]] teşkil oluna. 1917 senesi, sentâbr 8-15. [[Kiyev]]de Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta [[Amet Özenbaşlı]] ve [[Cafer Seydamet]] Ukrain [[Merkeziy Rada]]nıñ yolbaşçılarınen, reisi [[Mıhaylo Gruşevskiy]] ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler. 1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi. 1917 senesi, [[noyabr 26]]. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]ni ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. [[Qırımtatar bayrağı|Milliy bayraq]] tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı. [[1918]] senesi, yanvar. [[Aqyar]] arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan [[bolşevikler]] otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler. 1918 senesi, [[fevral 23]]. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar. 1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), [[mart 10]]-da [[Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni ilân ettiler. 1918 senesi, aprel. Qırımğa [[alman]] basqıncılırınıñ ordusı kirdi. [[Aprel 21]]-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları [[Aluşta]] civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler. [[1919]] senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar. 1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi. == [[Qırım MŞSC]] == [[Fayl:Sivash.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Pavlichenko in a trench.jpg|thumb]] [[1921 senesi|1921 senesi]], [[oktâbr 18]]. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine [[Vladimir Lenin]] qoyğan imzasınen [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] (QMŞSC) meydanğa ketirildi. [[1921]]-[[1923]] seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi. [[1924]]-[[1939]] seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti. [[1928]] senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi [[Veli İbraimovnı]], [[Deren-Ayırlını]], [[Bekir Ümerov]]nı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar. [[1937]]-[[1938]] seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı. [[1941]]-[[1945]] seneleri. Qırımtatarlar [[II Cian cenki]]nde iştirak ettiler. [[Qızıl Ordu]]ğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı [[Almaniya]]ğa aydap kettiler. Sekiz qırımtatar [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını aldı, olardan [[Amethan Sultan]] eki defa qaraman oldı. == [[Sürgünlik]] ve sürgünlikten soñ devri == [[1944 senesi]], [[mayıs 11]]. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan [[Özbekistan]]ğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi [[mayıs 21]]-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı. [[1944]] senesi, [[mayıs 18]]. [[Sürgünlik]] künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve [[mayıs 20]]-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi. 1944 senesi, [[dekabr 14]]. [[RŞFSC]] Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi. [[1946]] senesi, [[iyün 26]]. [[ŞSCB]] Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi. [[1952]] senesi, [[mayıs 25]]. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi. [[1954]] senesi, [[fevral 19]]. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi. 1954-1956 seneleri. [[Qırımtatar miliy areketi]] meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek. == Avdetinden bugünge qadar == [[Image:Crimea republic map.png|thumb|250px|right]] [[Fayl:Mustafa Dzhemilev1.jpg|thumb]] [[1989]]-[[1992]] seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar. [[1990]] senesi, [[sentâbr 23]]. [[Aqmescit]]te Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı. 1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi. 1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: [[Qırım]]da, [[Ukraina]]da, [[Özbekistan]]da, [[Orta Asiya]]nıñ diger cumhuriyetlerinde, [[Krasnodar ülkesi]]nde ve [[Rusiye]]niñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi. 1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde [[II Qırımtatar Milliy Qurultayı]] oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy [[Ant etkenmen|gimni]] ve [[Qırımtatar bayrağı|bayraqnı]] tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı. 1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. [[Ukraina Yuqarı Radası]] binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve [[Ukraina Nazirler Kabineti]] qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti. 1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı. [[1993]] senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı [[Qırırmtatar latin elifbesi|qırımtatar elifbesi]] qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar. [[1993]] senesi, [[sentâbr 1]]. [[Büyük Onlar]] qasabasında birinci milliy mektep açıldı. 1993 senesi, [[sentâbr 28]] – [[oktâbr 2]]. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti. 1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı. 1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı. 1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar. 1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi. 1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi. 1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi. 2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı. ==Edeviyat== * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 1. * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 2. * Геродот. История. Мельпомена. * Шульц П. Н. О некоторых вопросах истории тавров (территория, хронология, взаимоотношения с античными городами и скифами) // Проблемы истории Северного Причерноморья в античную эпоху. М., 1959. * Колотухин В. А. Горный Крым в эпоху поздней бронзы — начале железного века: (Этнокультур. процессы). — Киев: Южногор. ведомости, 1996. == Menbalar == * Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Очерки истории и культуры крымских татар" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan) [[Kategoriya:Qırım tarihı| ]] g4f73x9r4pmofeygleah1ipvvph272o 0 16210 246459 221873 2026-10-24T16:44:11Z Spokiyny 35104 /* */ 246459 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = qasaba |qırımtatar adı = Prosâna |original adı = ''ukr.'' Просяна |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =48 |lat_min =07 |lat_sec =09 |lon_deg =36 |lon_min =22 |lon_sec =26 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Dnipropetrovsk vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = 1882 |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = 2024 |meydanlıq = 6 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 5 618 |cedvelge aluv senesi = 2001 |eali sıqlığı = 936 |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 5638 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = 53610 |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Prosâna''' ({{Lang-uk|Просяна}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Dnipropetrovsk vilâyeti]]nde bir [[qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 95 kişi. [[Kategoriya:Dnipropetrovsk vilâyetindeki qasabalar]] ohskjmlbucols1wcbezy8h5r2bishng 0 60482 246460 246320 2026-10-24T18:20:38Z Visem 1680 /* Meskün yerleri */ 246460 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem |Renk = {{Renk|Ukraina}} |Qırımtatar adı = Boyarka şeer cemaatı |Original adı = Боярська міська громада |Tuğra = |Bayraq = |Memleket = [[Ukraina]] |Gimn = |Status = cemaat |İçinde olğan memuriy birlem = |İçki bölünüv = |Merkez = [[Boyarka]] |Eñ balaban şeerler = |Peyda olğan tarihı = |Reber = |Название главы = |Reber2 = |Название главы2 = |ĞSİK = |ĞSİK senesi = |ĞSİK sırası = |Can başına ĞSİK = |Can başına ĞSİK sırası = |Til = |Tiller = |Eali = |Cedvelge aluv senesi = |Eali sıqlığı = |Milliy terkip = |Diniy terkip = |Meydanlıq = 208,15 |Процент от площади = |Meydanlıq sırası = |Harita = |Saat quşağı = |Qısqartma = |ISO = |FIPS = |Telefon kodu = |Poçta indeksleri = |İnternet domeni = |Avtomiobil nomerası kodu = |Sayt = |İzaat = }} '''Boyarka şeer cemaatı''' ({{lang-uk|Боярська міська громада}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda bir cemaatı. == Meskün yerleri == '''[[Şeer]]:''' * [[Boyarka]] '''[[Köy]]ler:''' * [[Dzvinkove]] * [[İvankiv (Fastiv rayonı)|İvankiv]] * [[Jornivka (Fastiv rayonı)|Jornivka]] * [[Knâjıçi (Fastiv rayonı)|Knâjıçi]] * [[Malütânka]] * [[Nove (Fastiv rayonı)|Nove]] * [[Novosilkı (Boyarka şeer cemaatı)|Novosilkı]] * Pereviz * Tarasivka * [[Zabirya (Fastiv rayonı)|Zabirya]] == İhtar == {{reflist}} [[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki cemaatlar]] ldyxerfff9kf3qadg6c7coj3lzsregc 0 60860 246461 2026-10-24T18:22:35Z Visem 1680 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Novosilkı |original adı = ''ukr.'' Новосілки |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec =23 |lon_deg =30 |lon_min =04 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale...' 246461 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Novosilkı |original adı = ''ukr.'' Новосілки |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =18 |lat_sec =23 |lon_deg =30 |lon_min =04 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Kıyiv vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = 1415 |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 941 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 4578 |poçta indeksi = 08070 |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Novosilkı''' ({{lang-uk|Новосілки}}) — [[Ukraina]]nıñ [[Kıyiv vilâyeti]]nde [[Fastiv rayonı]]nda [[Boyarka şeer cemaatı]]nde bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 941 kişi. [[Kategoriya:Kıyiv vilâyetindeki köyler]] iqix30caijr6dujmry8ag0ebvslbqnp