Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 27507 246539 241750 2026-11-03T16:22:57Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Han Cami]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Han Cami (Kezlev)]] dep deñiştirdi 241750 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Мечеть_Джума-Джами_в_ночное_время.jpg|thumb|Han Cami aqşamda]] '''Han Cami''' (başqa adı '''Cuma Cami''') — [[Kezlev]]de baş camisi. [[I Devlet Geray]] vaqtında belli turk mimarı [[Hoca Sinan]]nıñ leyhasına köre qurulğan. Büyük Han cami – çoq asırlıq Qırım tarihınıñ sessiz şaatıdır. Bağçasaraydaki Han sarayınıñ camisi ola. 1532 senesi I Sahib Geray han tarafından qurulıp, saray kompleksiniñ ilk inşaatlarından biri oldı. Tarihçılarnıñ aytqanına köre, başta qubbeli caminiñ bir minaresi bar edi. Lâkin o, 1736 senesiniñ yanğınından soñ zarar kördi. Cami adiy olsa da, qırımtatar medeniyetiniñ güzel devriniñ timsali oldı. Amma eñ esası, esas vazifesini yapmağa devam ete – Büyük Han caminiñ minaresinden bugün de ezan çağırıla. Hatırlatamız, Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Bağçasaraydaki Han sarayı, hususan Han camide bazı obyektlerni tamir etmek içün tış hızmetçilerni belgiledi. Eki şirket de – Rusiye şirketi, restavratsiyağa olarğa umumen 100 million ruble berilecek. Ukraina Medeniyet nazirligi, keçirilgen «restavratsiya işleri» sebebinden Han sarayınıñ esas korpusı bozula bile, dep bildirdi. Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti mahkemege muracaat etip, Alupkadaki Vorontsov sarayını tamir etken «Meandr» şirketinden 18 mln ruble alınması aqqında dava açtırdı. Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov Bağçasaraydaki Han sarayı, hususan Han camide bazı obyektlerni tamir etmek içün tış hızmetçilerni belgiledi. Eki şirket de – Rusiye şirketi, restavratsiyağa olarğa umumen 100 million ruble berilecek. Ukraina Medeniyet nazirligi, keçirilgen «restavratsiya işleri» sebebinden Han sarayınıñ esas korpusı bozula bile, dep bildirdi. Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti mahkemege muracaat etip, Alupkadaki Vorontsov sarayını tamir etken «Meandr» şirketinden 18 mln ruble alınması aqqında dava açtırdı. == Menbalar == * [https://archnet.org/sites/2772 Han Camii] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20181129012657/https://archnet.org/sites/2772 |date=2018-11-29 }} — -{''Archnet''}- {{stub}} [[Kategoriya:Kezlev]] [[Kategoriya:Qırım camileri]] 7dsb0cp87o9lq2j26f9xns0c01uwdn3 1 28987 246540 156025 2026-11-03T16:22:57Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Muzakere:Han Cami]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Muzakere:Han Cami (Kezlev)]] dep deñiştirdi 156025 wikitext text/x-wiki {{Qırım olması kerek}} 9sz0oz5ty3xmjsfbe73jj21vmx5hkua 0 30594 246582 160297 2026-11-04T11:29:03Z Don Alessandro 1 246582 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar aq qorçalayıcı areketi''' — [[ŞSCB|sovet]] devrinde qırımtatarlarnıñ Vatanğa qaytuv ve aqlarını tiklev içün alıp barğan kütleviy areketidir. O, [[qırımtatar sürgünligi|1944 senesi qırımtatar halqınıñ sürgünliginden]] soñ sürgünlik yerlerinde şekillengen qırımtatar milliy areketiniñ emiyetli bir qısmı edi. Areketniñ esas hususiyeti — silâsız, siyasiy ve cemaatçılıq usullarınen küreşüv edi.<ref name="institutional">[https://www.iccrimea.org/scholarly/national-movement.html -{Institutional Development of the Crimean Tatar National Movement}-]. -{International Committee for Crimea}-, 2002 senesi.</ref> == Başlanuvı ve maqsatları == Areket [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqası]]nıñ 1956 senesi keçirilgen XX qurultayından soñ keñ yayıldı. Bu devirde qırımtatarlar sürgünlik yerlerindeki mahsus nezaretten azat etildi. Lâkin olarğa Qırımğa qaytmaq ve sürgünlik vaqtında alınğan mal-mülkni keri almaq aqqı berilmedi. Bu vaziyet halq arasında narazılıqnı arttırdı.<ref name="institutional"/> Areket iştirakçileri: * qırımtatarlarnıñ Qırımğa serbest qaytmasını; * bütün halqqa qoyulğan qabaatlamalarnıñ lâğu etilmesini; * teñ aqlar ve milliy muhtariyetniñ tiklenmesini; * qırımtatar til ve medeniyetini inkişaf ettirmek içün şarait yaratılmasını talap ete ediler.<ref name="eiu">Кислий О. Є. [https://history.org.ua/?termin=Krimskotatarskii_Pravozahisnii_Ruh Кримськотатарський правозахисний рух] // ''Енциклопедія історії України''. 5-ci cılt: Кон—Кю. — Київ: Наукова думка, 2008 senesi. ISBN 978-966-00-0855-4.</ref> == Teşkilâtlanması ve faaliyetleri == Areketniñ esasını şeer, qasaba ve köylerde çalışqan '''teşebbüsçi gruppalar''' teşkil ete edi. Olar halqnıñ talaplarını toplay, muracaatlar azırlay, imza ve para toplay ediler. Toplanğan para temsilcilerni Moskvаğa yollamaq, apisteki faaller ve olarnıñ ailelerine yardım etmek içün qullanıla edi. Gruppalar arasında haberleşüv ve işbirlik yolğa qoyuldı. 1960 seneleriniñ ekinci yarısında olarnıñ faaliyetinde 5 biñge yaqın kişi iştirak ete edi.<ref name="eiu"/> 1961 senesiniñ soñunda Taşkentte «Qırımtatar yaşları birligi» teşkil etildi. Birlik yaşlar arasında halqnıñ tarihını ögrenmek ve Vatanğa qaytuv fikrini yaymaqnen oğraştı. 1962 senesi onıñ yolbaşçıları Marat Ömerov ve Seyit-Amza Ümerov tevqif etilip, apis cezasına mahküm etildi.<ref>[https://ru.krymr.com/a/26945269.html «Союз крымскотатарской молодежи»]. Крым.Реалии.</ref> Ortaq muracaat yani petitsiyalar areketniñ eñ keñ qullanılğan vastalarından biri edi. 1966 senesi Kommunistik Fırqanıñ XXIII qurultayına yollanğan muracaatnı 120 biñden ziyade kişi imzalağan. Faaller Sovet qanunları ve resmiy beyanatlarğa dayanıp, qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ tiklenmesini talap ete ediler. Olar ayrıca toplaşuv ve numayışlar keçire, halqnıñ vaziyeti aqqında malümat tarqata ediler.<ref name="institutional"/> == 1967 senesi qararı ve basqılar == 1967 senesi sentâbrniñ 5-inde Şuralar Birligi [[Yuqarı Şurasınıñ Prezidiumı]] Qırımda yaşağan qırımtatarlarğa qarşı kollektiv qabaatlamalarnı lâğu etken qarar çıqardı. Lâkin bu qarar halqnıñ serbest ve kütleviy avdetini temin etmedi. Qırımğa qaytqan ailelerge yaşağan yerinde qayd olmaq, ev almaq ve iş tapmaqta türlü mania çıqarıla edi. Bazı aileler Qırımdan tekrar çıqarılıp yiberildi.<ref name="institutional"/> Areketniñ faal iştirakçileri tevqif etilip, apis cezasına mahküm etile edi. Basqılarğa rağmen, muracaat azırlav, Moskvаğa temsilciler yollav ve başqa faaliyetler devam etti. Qırımtatar faalleriniñ Şuralar Birligindeki başqa aq qorçalayıcılernen bağları da quvetlendi.<ref name="institutional"/> == Vatanğa kütleviy avdet == 1980 seneleriniñ ekinci yarısında Sovetler Birliginde başlağan siyasiy deñişmeler areketke yañı imkânlar açtı. 1987 senesi Taşkentte teşebbüsçi gruppalarnıñ umumittifaq toplaşuvları keçirildi. Aynı seneniñ iyülinde Moskvada, bu arada Qızıl meydanda da, qırımtatarlarnıñ kütleviy narazılıq numayışları oldı.<ref>[https://qtmm.org/en/krymskotatarskyj-naczionalnyj-ruh/ -{Crimean Tatar national movement}-]. Qırımtatar Milliy Meclisi.</ref> 1980 seneleriniñ soñunda qırımtatarlar Qırımğa kütleviy qaytmağa başladılar.<ref>[https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/suerguen-crimean-tatars-deportation-and-exile.html -{Sürgün: The Crimean Tatars’ deportation and exile}-]. -{Sciences Po}-.</ref> 1989 senesi noyabrniñ 14-ünde Şuralar Birligi Yuqarı Şurası halqlarnı mecburen köçürmeknen bağlı basqı qararlarını qanunsız ve cinaiy dep tanığan deklaratsiya qabul etti.<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/276202 О признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению, и обеспечении их прав]. Elektron tarihiy vesiqalar kitaphanesi.</ref> 1991 senesi Aqmescitte [[Qırımtatar Milliy Qurultayı|II Qurultay]] toplandı. Qurultay halqnıñ temsil organı olğan [[Qırımtatar Milliy Meclisi]]ni sayladı. Vatanğa qaytqan qırımtatarlarnıñ aqlarını qorçalav ve sürgünlikniñ neticelerini yoq etüv bu organlarnıñ esas vazifeleri arasında oldı.<ref>[https://qtmm.org/en/pro-kurultaj/ -{About Kurultai}-]. Qırımtatar Milliy Meclisi.</ref> == İştirakçileri ve qoltutqanlar == Areketniñ teşkilâtçı ve faal iştirakçileri arasında [[Cebbar Akimov]], [[Mustafa Cemilev]], [[Yuriy Osmanov]], [[Ayşe Seitmuratova]], [[Reşat Cemilev]], [[Bekir Osmanov]], [[Mustafa Selimov]], [[Refat Mustafayev]], M. Halilov, A. Cepparov, A. Ablayev ve S. Memetov bar edi. Areketke [[Amet-Han Sultan]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]] ve [[Üzeir Abduramanov]] da qoltutqanlar.<ref name="eiu"/> Qırımtatarlarnıñ talaplarını [[Petro Grıgorenko]], [[Andrey Saharov]], [[Anatoliy Marçenko]], [[Aleksey Kosterin]], [[Lüdmila Alekseyeva]], [[Genrih Altunân]] ve başqa aq qorçalayıcılar da desteklegenler.<ref name="eiu"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] n8lvc7ik4qscnimpdm181wl9xs0qb16 0 30639 246522 228373 2026-11-03T12:13:55Z Don Alessandro 1 246522 wikitext text/x-wiki [[Fayl:View_from_the_Window_at_Le_Gras,_Joseph_Nicéphore_Niépce,_uncompressed_UMN_source.png|thumb|300x300px|Nisefor Nyepsniñ «-{Le Gras}- penceresinden körüniş» fotosureti (1827). Fotoapparatnen çekilgen ve zamanımızğace saqlanğan eñ eski fotosuret.]] '''Fotografiya''' ([[Yunan tili|yunancadan]] φώς (φωτός) — yarıq ve γράφω — yazam) — [[yarıq]] yardımınen tasvirlerni elde etüv ve saqlav usulıdır. Bu usulnen elde etilgen tasvirge '''foto''', '''fotosuret''', '''fotoresim''' ya da '''fotografiya''' deyler. == Çeküv usulları == Fotosuret çekilgende yarıq [[fotoapparat]]nıñ [[obyektiv]]i vastasınen şeritke ya da elektron sensorğa tüşe. Şeritniñ yüzünde yarıq duyğan bir qatlam bar. Çeküvden soñ şerit mahsus himiyaviy maddelernen işlene. Tasvirni ondan foto kâğıtına keçirmek mümkün. Raqamiy fotoapparatta şerit yerine elektron sensor qullanıla. Onıñ yardımınen tasvir fayl şeklinde saqlana. Bu faylnı telefonda, kompyuterde ya da fotoapparatnıñ ekranında körmek, başqalarğa yollamaq ve kâğıtqa bastırmaq mümkün.<ref>{{Cite web|url=https://www.nga.gov/educational-resources/explore-basics-photography|title=-{Explore the Basics of Photography}-|website=-{National Gallery of Art}-|language=en}}</ref> == Qullanıluvı == Fotografiya kündelik ayatta, [[gazetacılıq]], [[ilim]], [[tibbiyet]], [[reklama]] ve [[sanat]]ta qullanıla. Fotosuretler insanlar, tabiat, binalar ve vaqialar aqqında malümat saqlamağa yardım ete. Olar renkli ya da qara-beyaz ola bile. Fotosuretlerni toplap saqlamaq içün fotoalbomlar qullanıla. Sanat eseri olaraq fotosurette tek ne tasvir etilgeni degil, o nasıl kösterilgeni de müimdir. Fotograf yarıqnı, çeküv yerini ve tasvirde neler olacağını saylap, öz fikrini ya da duyğusını ifade ete. == Qısqa tarihı == Fotografiya XIX asırda inkişaf ete başladı. Frenk icatçısı Nisefor Nyeps 1827 senesi penceresinden körüngen manzaranıñ fotosuretini çekti. Bu, fotoapparat yardımınen çekilgen ve zamanımızğace saqlanğan eñ eski fotosurettir. 1839 senesi Lui Dager foto çeküvniñ dagerrotipiya degen usulını halqqa tanıttı.<ref>{{Cite web|url=https://www.hrc.utexas.edu/niepce-heliograph/|title=-{The Niépce Heliograph}-|website=-{Harry Ransom Center}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Fotografiya]] qyvjts0aqx1y6byzq424vopnw3up3qp 246523 246522 2026-11-03T12:16:29Z Don Alessandro 1 246523 wikitext text/x-wiki [[Fayl:View_from_the_Window_at_Le_Gras,_Joseph_Nicéphore_Niépce,_uncompressed_UMN_source.png|thumb|300x300px|Nisefor Nyepsniñ «-{Le Gras}- penceresinden körüniş» fotosureti (1827). Fotoapparatnen çekilgen ve zamanımızğace saqlanğan eñ eski fotosuret.]] '''Fotografiya''' ([[Yunan tili|yunancadan]] φώς (φωτός) — yarıq ve γράφω — yazam) — [[yarıq]] yardımınen körüntilerni elde etüv ve saqlav usulıdır. Bu usulnen elde etilgen körüntige '''foto''', '''fotosuret''', '''fotoresim''' ya da '''fotografiya''' deyler. == Çeküv usulları == Fotosuret çekilgende yarıq [[fotoapparat]]nıñ [[obyektiv]]i vastasınen şeritke ya da elektron sensorğa tüşe. Şeritniñ yüzünde yarıq duyğan bir qatlam bar. Çeküvden soñ şerit mahsus himiyaviy maddelernen işlene. Körüntini ondan foto kâğıtına keçirmek mümkün. Raqamiy fotoapparatta şerit yerine elektron sensor qullanıla. Onıñ yardımınen tasvir fayl şeklinde saqlana. Bu faylnı telefonda, kompyuterde ya da fotoapparatnıñ ekranında körmek, başqalarğa yollamaq ve kâğıtqa bastırmaq mümkün.<ref>{{Cite web|url=https://www.nga.gov/educational-resources/explore-basics-photography|title=-{Explore the Basics of Photography}-|website=-{National Gallery of Art}-|language=en}}</ref> == Qullanıluvı == Fotografiya kündelik ayatta, [[gazetacılıq]], [[ilim]], [[tibbiyet]], [[reklama]] ve [[sanat]]ta qullanıla. Fotosuretler insanlar, tabiat, binalar ve vaqialar aqqında malümat saqlamağa yardım ete. Olar renkli ya da qara-beyaz ola bile. Kâğıt fotosuretlerni toplap saqlamaq içün fotoalbomlar qullanıla. Sanat eseri olaraq fotosurette tek ne tasvir etilgeni degil, o nasıl kösterilgeni de müimdir. Fotograf yarıqnı, çeküv yerini ve tasvirde neler olacağını saylap, öz fikrini ya da duyğusını ifade ete. == Qısqa tarihı == Fotografiya XIX asırda inkişaf ete başladı. Frenk icatçısı Nisefor Nyeps 1827 senesi penceresinden körüngen manzaranıñ fotosuretini çekti. Bu, fotoapparat yardımınen çekilgen ve zamanımızğace saqlanğan eñ eski fotosurettir. 1839 senesi Lui Dager foto çeküvniñ dagerrotipiya degen usulını halqqa tanıttı.<ref>{{Cite web|url=https://www.hrc.utexas.edu/niepce-heliograph/|title=-{The Niépce Heliograph}-|website=-{Harry Ransom Center}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Fotografiya]] 7a8c288olyrlsn5elbpxsi1ccn3x9te 0 30645 246521 226448 2026-11-03T12:10:16Z Don Alessandro 1 246521 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Belen_maya.jpg|thumb|250px|Flamenko oyuncısı Belen Maya]] '''Flamenko''' ({{lang-es|flamenco}}) — [[İspaniya]]nıñ cenübinde, esasen [[Andalusiya]]da, inkişaf etken yır, muzıka ve [[oyun]] sanatı. Onıñ inkişafında Andalusiyada yaşağan [[çingeneler]] emiyetli rol oynağan. Flamenkoda yırlav, [[gitara]] çaluv ve oyun bir-biri ile yaqından bağlıdır.<ref name="unesco">{{Cite book|url=https://ich.unesco.org/doc/src/17331-EN.pdf|title=-{Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity}-|publisher=UNESCO|pages=136–137|language=en}}</ref> == Tarih == Flamenkoğa ait ilk yazılı malümatlar XVIII asırğa aittir. Başta onı aile ve dostlar toplaşuvlarında, bayramlarda ve iş vaqtında icra etkenler. XIX asırnıñ ekinci yarısında yır ve oyun temaşaları ötkerilgen mahsus qavehaneler keniş tarqalğan. Bu yerlerde icracılar ücret içün çıqışlar yapqan, flamenko ise daa büyük bir diñleyici toplulığına belli olğan.<ref>{{Cite web|url=https://www.juntadeandalucia.es/aaiicc/flamenco/content/historia-del-cante|title=-{Historia del cante}-|website=-{Instituto Andaluz del Flamenco}-|language=es}}</ref> 2010 senesi flamenko -{[[UNESCO]]}-nıñ ğayrımaddiy medeniy miras cedveline qayd etilgen.<ref name="unesco"/> == İcra etilüvi == Flamenko yırlarında quvanç, ğam-qasevet ve başqa duyğular ifade etile. Oyuncı elleri, qolları ve kevdesi ile ifadeli areketler yapa, ayaqlarınen ise vezinli sesler çıqara. İcra vaqtında el çırpuvdan ve bazı oyunlarda [[kastanyet]]lerden de faydalanalar.<ref name="unesco"/> Yır ve gitara muzıkası oyun olmadan da icra etile. Bazı yırlar ise çalğı aleti olmadan yırlana. İspancada flamenko yırcısına ''kantaor'', oyuncısına ''baylaor'', gitaracısına ise ''tokaor'' deyler. Qadın yırcı içün ''kantaora'', qadın oyuncı içün ise ''baylaora'' sözleri qullanıla.<ref name="terms">{{Cite web|url=https://www.juntadeandalucia.es/aaiicc/flamenco/content/vocabulario-b%C3%A1sico|title=-{Vocabulario básico}-|website=-{Instituto Andaluz del Flamenco}-|language=es}}</ref> == Üslüpleri ve vezni == Flamenkonıñ er bir üslübine ''palo'' deyler. Solea, buleriyas ve alegriyas — böyle üslüplerniñ bazılarıdır. Olar avası, ritmi ve icra tarzı ile bir-birinden ayırıla.<ref name="terms"/> Muzıkada tekrarlanıp turğan ritm tertibine ''kompas'' ({{lang-es|compás}}) deyler. Üslüpke köre uruvlarnıñ sayısı ve urğularnıñ yerleri deñişe. Bazı üslüplerde ise serbest ritm qullanıla.<ref>{{Cite book|url=https://www.juntadeandalucia.es/sites/default/files/2022-05/Diccionario%20flamenco.%20L%C3%A9xico%20del%20cante%2C%20toque%20y%20baile%20andaluces.pdf|author=-{Francisco Antonio Linares Lucena}-|title=-{Diccionario flamenco. Léxico del cante, toque y baile andaluces}-|publisher=-{Junta de Andalucía}-|year=2022|page=245|language=es}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Muzıka]] 845e7hot5zfqw375x9uwq1wp1oluz93 0 30650 246524 233028 2026-11-03T12:53:39Z Don Alessandro 1 246524 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Dovzhenko_filming_1932.jpg|thumb|380x380px|Oleksandr Dovjenko film çekken vaqıtta (1932)]] '''Film''' ya da '''kinofilm''' — areketli körüntiler vastasınen bir ikâyeni, vaqianı ya da fikirni köstergen [[kinematografiya]] eseridir. Kündelik tilde filmge '''kino''' da deyler. Körüntilerge adette adamlarnıñ aytqan sözleri, [[muzıka]] ve başqa sesler qoşula. Filmniñ körüntisi kadrlardan, yani ayrı-ayrı resimlerden ibarettir. Olar ekranda tez ve ardı-sıra kösterilgende, seyirci areketni köre.<ref>{{Cite web|url=https://aso.gov.au/about/glossary/|title=-{Glossary}-|website=-{Australian Screen Online}-|language=en}}</ref> Filmler kino şeritine ya da raqamiy şekilde yazıla. Olar sesli ya da sessiz, renkli ya da qara-beyaz ola bile. == Esas çeşitleri == * '''Bediiy filmler''' — aktörlar oynap köstergen, uydurılğan ya da kerçek vaqialarğa esaslanğan ikâyelerdir. * '''Vesiqalı filmler''' — kerçek adamlar, vaqialar, tabiat ve cemiyet ayatı aqqında malümat bere. * '''Animatsiya filmleri''' ya da '''multfilmler''' — resimler, [[qoqla]]lar ya da kompyuter körüntileri yardımınen yaratıla. Filmler [[komediya]], [[drama]], [[qorqu filmi]], fantastika ve başqa janrlarda ola bile. Animatsiya usulları bediiy ve vesiqalı filmlerde de qullanıla. == Filmniñ yaratılması == Film üstünde adette [[rejissör]], [[stsenariyci]], [[aktör]]lar, operatorlar ve başqa mütehassıslar çalışa. Rejissör filmniñ icadiy işine yolbaşçılıq ete. Stsenariyde vaqialar ve personajlarnıñ sözleri yazıla. Çeküvden soñ kerekli parçalar saylanıp, belli bir tertipte birleştirile. Bu işke '''montaj''' deyler. Filmge muzıka, laflar ve başqa sesler de qoşula.<ref>{{Cite web|url=https://www.acmi.net.au/education/school-program-and-resources/film-it-editing/|title=-{Editing}-|website=-{ACMI}-|language=en}}</ref> == Seyir etüv == Filmlerni [[kinoteatr]]da, [[televizor]]da, kompyuterde ya da telefonda seyir etmek mümkün. Qısqa metrajlı filmler de, bir qaç saat devam etken uzun filmler de bar. Filmler insanlarnı eglendirmek, bilgi bermek, duyğu ve fikirlerni ifade etmek içün yaratıla. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Filmler| ]] ce40ng0yy3ayg48ik9tn8sqp8tbjgu2 0 30653 246525 231381 2026-11-03T12:57:32Z Don Alessandro 1 246525 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Lily as Nezuko Kamado playing Gurenge at Xinzhongshan Stage 20201101.jpg|thumb|250px|Köndelen fleyta çalğan muzıkacı]] '''Fleyta''' ({{lang-de|Flöte}}) — nefesli bir çalgı aleti. Çalğıcı ava aqımını teşikniñ keskin çetine doğrultıp üfüre. Aletniñ içindeki ava titrey ve ses çıqa. Zemaneviy orkestr muzıkasında «fleyta» degende adette köndelen fleytanı közde tutalar. Fleyta çalğan muzıkacığa ''fleytacı'' deyler. == Qurulışı ve çalınuvı == Fleytanıñ kevdesi içi boş bir borudan ibaret. Sesniñ yüksekligini deñiştirmek içün aletniñ teşiklerini parmaqlar ya da klapanlar ile açıp qapatalar. Fleyta ağaç nefesli çalğı aletleri gruppasına aittir. Lâkin zemaneviy orkestr fleytalarınıñ çoqusı madenden yasalır. Ağaçtan yasalğan çeşitleri de qullanıla.<ref name="vsl">{{Cite web|url=https://www.vsl.co.at/academy/woodwinds/concert-flute|title=-{Concert flute}-|website=-{Vienna Symphonic Library}-|language=en}}</ref> == Çeşitleri == * '''Köndelen fleyta''' — çalğıcı aletni köndelen tutıp, yanındaki teşikniñ çetine doğru üfüre. Bu çeşit simfonik orkestrlerde keniş qullanıla.<ref name="vsl"/> * '''Boylama fleytalar''' — aletniñ üst ucundan üfürip çalınğan çeşitler. Misal olaraq, blokfleytada ava sızğıravuqqa beñzegen mahsus bir yoldan keçip, keskin çetke doğrula.<ref>{{Cite web|url=https://caslabs.case.edu/medren/medieval-instruments/recorder-baroque/|title=-{Recorder (Baroque)}-|website=-{Early Music Instrument Database}-|publisher=-{Case Western Reserve University}-|language=en}}</ref> * '''Pikkolo''' — kiçik köndelen fleyta. Onıñ sesi adiy orkestr fleytasından bir oktava yüksek ola.<ref>{{Cite web|url=https://www.vsl.co.at/academy/woodwinds/piccolo|title=-{Piccolo}-|website=-{Vienna Symphonic Library}-|language=en}}</ref> == Tarih == Fleyta eñ eski muzıka aletlerinden biridir. [[Almaniya]]nıñ cenübinde quş kemiginden ve mamont filtişinden yapılğan qadimiy fleytalar tapılğan. Olarnıñ bazıları 35 biñ yıldan ziyade evel yapılğan.<ref>{{Cite journal|author=-{Nicholas J. Conard, Maria Malina, Susanne C. Münzel}-|title=-{New flutes document the earliest musical tradition in southwestern Germany}-|journal=-{Nature}-|year=2009|volume=460|pages=737–740|doi=10.1038/nature08169|language=en}}</ref> [[Sloveniya]]daki Divye Babe qobasından tapılğan delikli ayuv kemigini bazı tetqiqatçılar [[neandertallar]] yapqan fleyta dep saya. Başqaları ise teşiklerniñ ayvan tişlerinden qalğanını ayta. Şunıñ içün bu tapılmanıñ muzıka aleti olğanı aqqında fikir birligi yoq.<ref>{{Cite journal|url=https://www.mdpi.com/2076-3417/10/4/1226|title=-{The Neanderthal Musical Instrument from Divje Babe I Cave (Slovenia): A Critical Review of the Discussion}-|journal=-{Applied Sciences}-|year=2020|volume=10|issue=4|pages=1226|doi=10.3390/app10041226|language=en}}</ref> XIX asırda alman fleytacısı Teobald Böhm köndelen fleytanıñ qurulışını mükemmelleştirgen. Onıñ işlep çıqarğan klapan sisteması zemaneviy orkestr fleytalarında da qullanıla.<ref name="vsl"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çalğı aletleri]] evt03n6038vnesjxizgg8y1lrvtd1gv 0 30656 246528 160080 2026-11-03T13:06:09Z Don Alessandro 1 246528 wikitext text/x-wiki '''Fortepiano''' — tellerge toqmaqlar urıp ses çıqarğan tuşlu çalğı aletidir. Onıñ esas çeşitleri — [[royal]] ve [[pianino]]. Adı {{lang-it|forte}} («gür sesnen») ve {{lang-it|piano}} («yavaş sesnen») sözlerinden yapılğan. Bu ad alette em yavaş, em de gür sesnen çalmaq mümkün olğanını köstere.<ref name="met">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/essays/the-piano-the-pianofortes-of-bartolomeo-cristofori-1655-1731|title=-{The Piano: The Pianofortes of Bartolomeo Cristofori (1655–1731)}-|author=-{Wendy Powers}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|year=2003|language=en}}</ref> == Qurulışı ve çalınuvı == Çalğıcı tuşqa basqanda aletniñ içindeki kiçik toqmaq bir ya da bir qaç telge ura. Zemaneviy fortepianolarda toqmaqlarnıñ başları kiyiznen qaplanğan. Uruvdan soñ teller titrep, ses çıqara. Teller qaviy bir çerçivege kerilgen. Olarnıñ titremesi ''deka'' degen ağaç tahtağa keçe. Deka da titrep, sesniñ daa gür eşitilmesini temin ete.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/piano/mechanism/mechanism002.html|title=-{The Sound-Producing Mechanism}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> Tuşlarnı yımşaq ya da quvetli basıp, sesniñ gürlügini deñiştirmek mümkün. Adette zemaneviy fortepianonıñ 88 tuşu bar. Onıñ ses diapazonı 7¼ oktavadır.<ref>{{Cite web|url=https://hub.yamaha.com/pianos/p-acoustic/why-arent-there-more-than-88-keys-on-a-piano/|title=-{Why Aren’t There More Than 88 Keys on a Piano?}-|website=-{Yamaha}-|language=en}}</ref> Aletniñ ayaqnen basılğan pedalleri de bar. Oñ pedal çalınğan seslerniñ tuşlar bıraqılğanından soñ da devam etmesine imkân bere. Sol pedal ise sesni yavaşlaştırmağa yardım ete.<ref name="types">{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/piano/selection/|title=-{Grand or Upright?}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> == Çeşitleri == * '''Royal''' — telleri yatıq vaziyette bulunğan fortepiano. Adette büyükçe yer tuta ve kontsertlerde keniş qullanıla. * '''Pianino''' — telleri tik vaziyette bulunğan fortepiano. Royalden az yer tutqanı içün evlerde ve oquv yerlerinde qullanmağa oñaytlıdır.<ref name="types"/> Elektrik pianinolarnıñ bazı çeşitlerinde ses titregen maden qısımlardan peyda ola ve elektrik quvetleştirgiç yardımınen gürleştirile. Raqamiy fortepianolarda ise ses elektron tertibat yardımınen çıqarıla.<ref>{{Cite web|url=https://hub.yamaha.com/keyboards/k-how-to/how-to-play-electric-piano-clavinet-and-organ-sounds/|title=-{How to Play Electric Piano, Clavinet and Organ Sounds}-|website=-{Yamaha}-|language=en}}; {{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/piano/selection/selection002.html|title=-{Acoustic or Digital?}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> == Tarih == Fortepianonı qararnen 1700 senesi [[İtaliya]]nıñ [[Florentsiya]] şeerinde usta Bartolomeo Kristofori icat etken. Onıñ selefleri arasında klavesin ve klavikord bar edi. Klavesinde teller çertilip ses çıqara. Fortepianoda ise toqmaqlı mehanizm icracığa sesniñ gürligüni tuşlarnı basuv tarzı ile deñiştirmege imkân bergen. Klavikordda da sesniñ gürlügini deñiştirmek mümkün edi, amma onıñ sesi umumiy olaraq pek yavaş edi.<ref name="met"/> == Galereya == <gallery mode="traditional" widths="240" heights="180" perrow="2"> Fayl:Piano_in_Entrance_Hall.jpg|Beyaz evdeki -{Steinway & Sons}- royali Fayl:Klavier_nah_offen.jpg|-{August Förster}- pianinosınıñ içki qurulışı Fayl:Steinway_piano_-_Duo-Art.ogv|thumbtime=2:30|1920 senesi yapılğan avtomatik -{Steinway Duo-Art}- royali (video) Fayl:Wurlitzer210.png|-{Wurlitzer 210}- elektrik pianinosı </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çalğı aletleri]] qwnkbmg0kptspsuiltbe7mudpsr47dg 0 30659 246526 171056 2026-11-03T13:01:17Z Don Alessandro 1 246526 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Reply_of_the_Zaporozhian_Cossacks_(sketch,_1880-90,_GTG)_2.jpg|right|thumb|300x300px|İ. Repinniñ «Özü [[qazaqlar]]ı Türkiye sultanına mektüp yazalar» resiminden bir parça]] '''Bildirişüv''' ya da '''kommunikatsiya''' ({{lang-la|communicatio}} — «bildirüv», «paylaşuv») — adamlarnıñ malümat, fikir ve duyğularını bir-birine bildirmesidir. Bildirişüv eki adam arasında, bir gruppa içinde ya da çoq adamğa birden muracaat etkende ola bile. Bildirişüv adamlarğa bir-birini tanımağa, ögrenmege, tecribe paylaşmağa ve beraber iş yapmağa yardım ete. == Bildirişüv usulları == Adamlarnıñ bildirişüvinde türlü usullar qullanıla: * '''Ağzaviy bildirişüv''' — sözlerni aytıp malümat berüv. Yüz-yüz ve telefonda laf etişüv buña misal ola. * '''Yazma bildirişüv''' — yazı vastasınen malümat berüv. Mektüpler, [[elektron poçta]], [[messencer]] ve internetteki başqa yazışmalar buña misal ola. * '''Sözsüz bildirişüv''' — bet ifadesi, baqış, el-qol areketleri ve kevdeniñ vaziyeti ile malümat berüv. Meselâ, bir yerni parmaqnen köstermek de malümat bere. Bu usullar sıqça beraber qullanıla. Laf etken adamnıñ sözleri ile beraber onıñ bet ifadesi ve areketleri de mana taşıy. '''İma-işaret tilleri''' — öz grammatika qaideleri olğan tillerdir. Bu tillerde mana el-qol areketleri, bet ifadesi ve kevdeniñ vaziyeti yardımınen añlatıla.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/observances/sign-languages-day|title=-{International Day of Sign Languages}-|website=-{United Nations}-|language=en}}</ref> [[Telefon]] ve [[internet]] uzaqta bulunğan adamlarğa laf etmege, yazışmağa, ses ve video yollamağa imkân bere. == Bir-birini añlav == Bildirişüvde malümatnıñ nasıl añlaşılğanı da müimdir. Bir söz ya da işaret türlü vaziyetlerde türlü manağa kele bile. Aytılğan sözlerniñ añlamına adamlarnıñ til bilgisi, tecribesi ve medeniyeti tesir ete. Cevaplar ve sualler malümatnıñ nasıl añlaşılğanını bilmege yardım ete. Tışarıdan kelgen küçlü sesler, tanış olmağan sözler ya da alâqa bozuqlığı añlaşuvnı qıyınlaştıra.<ref>{{Cite web|url=https://open.lib.umn.edu/communication/chapter/1-2-the-communication-process/|title=-{1.2 The Communication Process}-|website=-{Communication in the Real World}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Cemiyet]] hk96ebrr13d5fx6i5zo7x6oeilrft7i 246527 246526 2026-11-03T13:02:03Z Don Alessandro 1 246527 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Reply_of_the_Zaporozhian_Cossacks_(sketch,_1880-90,_GTG)_2.jpg|right|thumb|300x300px|İ. Repinniñ «[[Özü qazaqları]] Osmanlı padişasına mektüp yazalar» resiminden bir parça]] '''Bildirişüv''' ya da '''kommunikatsiya''' ({{lang-la|communicatio}} — «bildirüv», «paylaşuv») — adamlarnıñ malümat, fikir ve duyğularını bir-birine bildirmesidir. Bildirişüv eki adam arasında, bir gruppa içinde ya da çoq adamğa birden muracaat etkende ola bile. Bildirişüv adamlarğa bir-birini tanımağa, ögrenmege, tecribe paylaşmağa ve beraber iş yapmağa yardım ete. == Bildirişüv usulları == Adamlarnıñ bildirişüvinde türlü usullar qullanıla: * '''Ağzaviy bildirişüv''' — sözlerni aytıp malümat berüv. Yüz-yüz ve telefonda laf etişüv buña misal ola. * '''Yazma bildirişüv''' — yazı vastasınen malümat berüv. Mektüpler, [[elektron poçta]], [[messencer]] ve internetteki başqa yazışmalar buña misal ola. * '''Sözsüz bildirişüv''' — bet ifadesi, baqış, el-qol areketleri ve kevdeniñ vaziyeti ile malümat berüv. Meselâ, bir yerni parmaqnen köstermek de malümat bere. Bu usullar sıqça beraber qullanıla. Laf etken adamnıñ sözleri ile beraber onıñ bet ifadesi ve areketleri de mana taşıy. '''İma-işaret tilleri''' — öz grammatika qaideleri olğan tillerdir. Bu tillerde mana el-qol areketleri, bet ifadesi ve kevdeniñ vaziyeti yardımınen añlatıla.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/observances/sign-languages-day|title=-{International Day of Sign Languages}-|website=-{United Nations}-|language=en}}</ref> [[Telefon]] ve [[internet]] uzaqta bulunğan adamlarğa laf etmege, yazışmağa, ses ve video yollamağa imkân bere. == Bir-birini añlav == Bildirişüvde malümatnıñ nasıl añlaşılğanı da müimdir. Bir söz ya da işaret türlü vaziyetlerde türlü manağa kele bile. Aytılğan sözlerniñ añlamına adamlarnıñ til bilgisi, tecribesi ve medeniyeti tesir ete. Cevaplar ve sualler malümatnıñ nasıl añlaşılğanını bilmege yardım ete. Tışarıdan kelgen küçlü sesler, tanış olmağan sözler ya da alâqa bozuqlığı añlaşuvnı qıyınlaştıra.<ref>{{Cite web|url=https://open.lib.umn.edu/communication/chapter/1-2-the-communication-process/|title=-{1.2 The Communication Process}-|website=-{Communication in the Real World}-|language=en}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Cemiyet]] bzy3aj2b6zdlr1xkgih72wrlukff1rv 0 30660 246536 233075 2026-11-03T14:54:04Z Don Alessandro 1 246536 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Printing3_Walk_of_Ideas_Berlin.JPG|thumb|Berlinde kitaplardan ibaret eykel, 2006 senesi]] [[Fayl:Urval_av_de_bocker_som_har_vunnit_Nordiska_radets_litteraturpris_under_de_50_ar_som_priset_funnits_(2).jpg|thumb|Kitaplar]] '''Kitap''' — yazılı ya da resimli [[saife]]lerden ibaret eser. Adetince kitapnıñ saifeleri bir taraftan bir-birine birleştirilip, tışından qap ile qaplana. Kitaplar bilgi ve fikirlerni saqlamaq, başqalarına yetkizmek, adamlarğa bir şey ögretmek ya da olarnı eglendirmek içün qullanıla. Kitaplarda ilmiy ve tarihiy malümat, edebiy eserler, resimler, haritalar ve başqa şeyler ola bile. Kitaplarnı yazğan adamğa '''yazıcı''', konkret bir kitapnı yazğan adamğa ise '''müellif''' deyler. == Kitapnıñ qurulışı == Adetince kitap bir-birine birleştirilgen [[kâğıt]] yapraqlardan ibarettir. Bir yapraqnıñ eki tarafı bar. Bu taraflarnıñ er birine saife deyler. Kitapnıñ saifeleri adetince sayılar ile nomeralanır. Kitapnıñ saifelerini qorçalamaq içün tışından qap yapıla. Qattı ve yımşaq cıltlı kitaplar bar. Qattı cıltlı kitaplar sağlamca ola, amma olarnıñ ağırlığı ve fiyatı adetince daa yüksek ola. Kitapnıñ baş qapında adetince onıñ adı, müellifi, neşriyatnıñ adı ve basılğan senesi kösterile. Bazı kitaplarda münderice, yani kitabıñ bölükleri ve olarnıñ saife raqamları yazılğan cedvel de bar. == Kitap çeşitleri == Kitaplar mevzusına ve maqsadına köre çeşit-çeşit ola: * '''Bediy edebiyat kitapları''' — roman, ikâye, şiir, pyesa ve başqa edebiy eserler; * '''İlmiy kitaplar''' — tabiat, tarih, matematika ve başqa ilimler aqqında eserler; * '''Ders kitapları''' — mektep ve başqa oquv yurtlarında ders keçmek içün qullanılğan kitaplar; * '''Luğatlar''' — sözlerniñ manalarını añlatqan ya da olarnı başqa tillerge tercime etken kitaplar; * '''Entsiklopediyalar''' — çeşit mevzular aqqında qısqa malümat bergen kitaplar; * '''Balalar kitapları''' — balalar içün yazılğan, sıq-sıq resimlernen zenginleştirilgen kitaplar. Bundan başqa, atlas, rehber, resim albomı ve diger kitap çeşitleri de bar. == Kitapnıñ tarihı == Kitapnıñ tarihı yazuvnıñ peyda oluvınen bağlıdır. Qadimiy zamanlarda adamlar yazılarnı balçıq levha, [[papirus]] ve [[pergament]]ke yazğanlar. [[Qadimiy Mısır]]da papirus yapraqları bir-birine yapıştırılıp, uzun burğular yapılğan. Böyle burğunı oqumaq içün onı açıp yaymaq kerek edi. Soñraları ayrı-ayrı yapraqlarnı bir taraftan birleştirip kitap yapmağa başladılar. Böyle kitapnıñ saifelerini çevirmek qolay edi. Onıñ şekli bugünki kitaplarğa oşay edi.<ref>{{cite web |url=https://www.une.edu.au/info-for/visitors/museums/museum-of-antiquities/codebreaker-challenge/printing |title=Printing era |publisher=University of New England |language=en}}</ref> [[Matbaa]] icat etilmezden evel kitaplar elnen yazılıp köçürüle edi. Bir kitapnı köçürmek çoq vaqıt ala edi. Bu sebepten kitaplar paalı olıp, olarnı er kes satıp alamay edi. Kitap basuvnıñ ilk usulları [[Çin]]de peyda oldı. Metin ve resimler tahta levhalarğa oyulıp, mürekkep yardımınen kâğıtqa basıla edi. XI asırda çinli ustası Bi Şeñ ayrı-ayrı arif ve işaretlerni qullanıp metin basuv usulını icat etti. Bu usulda bir kere yapılğan ariflerni tekrar qullanmaq mümkün edi.<ref>{{cite web |url=https://blogs.loc.gov/international-collections/2021/06/the-history-of-printing-in-asia-according-to-library-of-congress-asian-collections-part-1/ |title=The History of Printing in Asia According to Library of Congress Asian Collections – Part 1 |publisher=Library of Congress |language=en |date=2021-06-22}}</ref> XV asırnıñ ortalarında Almaniyada [[Yohannes Gutenberg]] areketli maden ariflernen kitap basuv usulını inkişaf ettirdi. 1455 senesi onıñ basmahanesinde meşur Gutenberg İncili basıldı. Bu usul Avropada kitap basuvnıñ tez tarqalmasına yol açtı. Kitaplar evelkisinden çoq basılıp, ucuzlaşmağa başladı.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibits/bibles/the-gutenberg-bible.html |title=The Gutenberg Bible |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> Soñraki asırlarda matbaa tehnikası inkişaf etti. XIX asırda kitap basuv içün maşnalar kenişçe qullanılmağa başladı. XX asırda ise kitap azırlav ve basuvnıñ bir çoq işi avtomatikleştirildi. == Zemaneviy kitaplar == Bugün kitaplar faqat kâğıtta degil, elektron ve sesli şekilde de çıqa. '''Elektron kitap''' ya da '''e-kitap''' — raqamlı şekilde saqlanğan ve kompyuter, telefon, planşet ya da mahsus cihazda oqulğan kitap. Elektron kitapnı internetten köçürip almaq mümkün. Bir cihazda çoq kitap saqlap, olarnı istenilgen yerde oqumaq mümkün. '''Sesli kitap''' — metni sesnen oqulıp yazılğan kitap. Böyle kitapnı oqumaq yerine diñlemek mümkün. Sesli kitaplar közleri yahşı körmegen adamlarğa, şunıñ kibi yolculıq yapqanda ya da başqa bir işnen oğraşqanda kitap diñlemek istegenlerge faydalıdır. Kâğıt kitaplar da öz emiyetini coymağan. Dünyanıñ çoq memleketinde kitaplar basılmağa devam ete. Olarnı kitap tükânlarından satın almaq ya da kitaphanelerden alıp oqumaq mümkün. == Kitaplarnıñ emiyeti == Kitaplar adamlarğa bilgi almağa, yañı şeyler ögrenmege ve dünya aqqında daa çoq bilmege yardım ete. Olarnıñ sayesinde ilmiy keşifler, tarihiy vaqialar, halqlarnıñ adet ve ananeleri aqqındaki bilgiler nesilden nesilge keçe. Kitaplar medeniyet ve tasilniñ inkişafında büyük rol oynay. Olarda keçmiş devirlerde yaşağan adamlarnıñ fikirleri, bilgileri ve eserleri saqlana. Kitaplarnı başqa tillerge tercime etmek sayesinde çeşit memleketlerde yaşağan adamlar bir-birleriniñ edebiyatı ve medeniyetinen tanış ola bileler. Kitaplarnı toplap, saqlağan ve oquyıcılarğa bergen müessiselerge [[kitaphane]] deyler. Kitaphaneler kitaplardan er kesniñ faydalanmasına imkân bere. Bugün bir çoq kitaphaneniñ elektron kitap topluları da bar. == Menbalar == <references/> {{commonscat}} [[Kategoriya:Kitaplar| ]] jko1xj32bsj8mcoujeeihej34265c31 0 30661 246542 226452 2026-11-03T16:28:57Z Don Alessandro 1 246542 wikitext text/x-wiki '''Malümat''' ya da '''informatsiya''' — adam, eşya ve vaqialar aqqında haber ve bilgidir. Malümatnı söz, yazı, resim, ses, raqam ve başqa işaretler yardımınen ifade etmek mümkün. Bu añlam künlük ömürde, ilim ve tehnikada qullanıla.<ref name="information">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/information -{Information}-]. -{NIST}- terminler luğatı.</ref> == Etimologiya == ''Malümat'' sözü arap tilindeki {{lang-ar|معلومات}} (-{maʿlūmāt}- — bilingen şeyler, bilgiler) sözünden kele. Onıñ esasında "bilingen", "belli" manasını bildirgen {{lang-ar|معلوم}} (-{maʿlūm}-) sözü bar; ''-{-āt}-'' ise arap tilinde çoqluq affiksidir.<ref>[https://www.rekhta.org/urdudictionary?keyword=معلومات معلومات maddesi]. -{Platts Dictionary}- (-{Rekhta}- saytında).</ref> ''İnformatsiya'' sözüniñ aslı latin tilindeki {{lang-la|informatio}} (tasavur, fikir) sözüdir. O, "şekil bermek"; "ögretmek" manalarındaki {{lang-la|informare}} fiilinden yapılğan.<ref>[https://www.etymonline.com/word/information -{Information}-]. -{Online Etymology Dictionary}-.</ref> == Manası ve ifade şekilleri == Malümatnı doğru añlamaq içün onıñ ne aqqında olğanını bilmek kerek. Meselâ, «20» sayısınıñ ne añlatqanı tek başına belli degil: o, adamnıñ yaşını, avanıñ araretini ya da başqa bir miqdarnı bildire bile. «Odada avanıñ arareti 20 °C» aytılğanda ise, bu sayınıñ manası belli ola.<ref name="context">[https://resources.data.gov/glossary/data-vs.-information/ -{Glossary: Data vs. information}-]. -{resources.data.gov}-.</ref> Bir malümatnı çeşit şekillerde bermek mümkün. Meselâ, bir yerge nasıl barmaq kerek olğanını söznen añlatmaq, yazıp bermek ya da [[harita]]da köstermek mümkün. == Saqlav, berüv ve işlev == Malümatnı kitap, defter, disk ve başqa taşıyıcılarda saqlamaq mümkün. Onı berüv içün aytışuv, yazışuv, [[telefon]], [[radio]] ve [[internet]] kibi vastalar qullanıla. Bir haber çeşit türlü usullarnen berilse de, onıñ manası aynı qala bile.<ref name="information"/> Malümatnı işlemek — onı tertipke qoymaq, teñeştirmek, esaplarda qullanmaq ve ondan neticeler çıqarmaq demektir. Meselâ, bir qaç kün boyunca ölçengen ava araretini teñeştirip, avanıñ nasıl deñişkenini bilmek mümkün.<ref name="context"/> == İlim ve tehnikada == [[Kompyuter]]lerde malümat 0 ve 1 raqamlarınen kodlana. Yazı, resim, ses ve videonı bu şekilde saqlap işlemek mümkün. Böyle malümatqa ''raqamiy malümat'' deyler. Raqamiy malümatnıñ esas birlemi — [[bit]]. Bir bit 0 ya da 1 qıymetini ala bile. Bir [[bayt]] sekiz bitten ibarettir.<ref>[https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2022/NIST.IR.8354.pdf -{Digital Investigation Techniques: A NIST Scientific Foundation Review}-]. -{NIST IR 8354}-, 2022 senesi. 2.1–2.2 bölükler.</ref> Malümatnıñ miqdarını ölçev, onı kodlav ve alâqa kanallarından berüv meselelerini [[malümat nazariyesi]] ögrene. Bu nazariyede malümatnıñ miqdarı haberniñ adam içün ne qadar faydalı olğanını köstermey.<ref>Klod Şennon (-{Claude Shannon}-). [https://home.csulb.edu/~cwallis/382/readings/482/shannon.mathematical.theory.communication.1948.pdf ''-{A Mathematical Theory of Communication}-'']. ''-{The Bell System Technical Journal}-'', 27, 1948 senesi, 379–423, 623–656 saifeler.</ref> == Cemiyetteki yeri == Malümat tasil, ilim, tibbiyet, ticaret ve devlet idaresinde qullanıla. Adamlar onıñ yardımınen bilgi ala, qarar qabul ete ve işlerini planlaştıra. [[Kütleviy haber vastaları]] — gazeta, radio, televizion ve haber saytları — vaqialar aqqında malümat tarqata.<ref name="society">[https://www.itu.int/net/wsis/docs/geneva/official/dop.html -{Declaration of Principles. Building the Information Society: a global challenge in the new Millennium}-]. Malümat cemiyeti meseleleri boyunca Dünya sammitiniñ deklaratsiyası, 2003 senesi dekabr 12 künü.</ref> Malümatnı yaratmaq, işlemek, tarqatmaq ve qullanmaq iqtisadiy ve içtimaiy ömürde esas yerlerden birini tutqan cemiyetke ''malümat cemiyeti'' deyler. Böyle cemiyette malümat tehnologiyaları mal çıqaruv, hizmet kösterüv, tasil ve ilimniñ inkişafına yardım ete. Malümatnı er kes ala bilmesi ve ondan faydalanmağa ögrenmesi de müimdir.<ref name="society"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İlimler]] m626qh7durbnt6b120i8cjlpp8xs7py 246543 246542 2026-11-03T16:29:16Z Don Alessandro 1 246543 wikitext text/x-wiki '''Malümat''' ya da '''informatsiya''' — adam, eşya ve vaqialar aqqında haber ve bilgidir. Malümatnı söz, yazı, resim, ses, raqam ve başqa işaretler yardımınen ifade etmek mümkün. Bu añlam künlük ömürde, ilim ve tehnikada qullanıla.<ref name="information">[https://csrc.nist.gov/glossary/term/information -{Information}-]. -{NIST}- terminler luğatı.</ref> == Etimologiya == ''Malümat'' sözü {{lang-ar|معلومات}} (-{maʿlūmāt}- — bilingen şeyler, bilgiler) sözünden kele. Onıñ esasında "bilingen", "belli" manasını bildirgen {{lang-ar|معلوم}} (-{maʿlūm}-) sözü bar; ''-{-āt}-'' ise arap tilinde çoqluq affiksidir.<ref>[https://www.rekhta.org/urdudictionary?keyword=معلومات معلومات maddesi]. -{Platts Dictionary}- (-{Rekhta}- saytında).</ref> ''İnformatsiya'' sözüniñ aslı {{lang-la|informatio}} (tasavur, fikir) sözüdir. O, "şekil bermek"; "ögretmek" manalarındaki {{lang-la|informare}} fiilinden yapılğan.<ref>[https://www.etymonline.com/word/information -{Information}-]. -{Online Etymology Dictionary}-.</ref> == Manası ve ifade şekilleri == Malümatnı doğru añlamaq içün onıñ ne aqqında olğanını bilmek kerek. Meselâ, «20» sayısınıñ ne añlatqanı tek başına belli degil: o, adamnıñ yaşını, avanıñ araretini ya da başqa bir miqdarnı bildire bile. «Odada avanıñ arareti 20 °C» aytılğanda ise, bu sayınıñ manası belli ola.<ref name="context">[https://resources.data.gov/glossary/data-vs.-information/ -{Glossary: Data vs. information}-]. -{resources.data.gov}-.</ref> Bir malümatnı çeşit şekillerde bermek mümkün. Meselâ, bir yerge nasıl barmaq kerek olğanını söznen añlatmaq, yazıp bermek ya da [[harita]]da köstermek mümkün. == Saqlav, berüv ve işlev == Malümatnı kitap, defter, disk ve başqa taşıyıcılarda saqlamaq mümkün. Onı berüv içün aytışuv, yazışuv, [[telefon]], [[radio]] ve [[internet]] kibi vastalar qullanıla. Bir haber çeşit türlü usullarnen berilse de, onıñ manası aynı qala bile.<ref name="information"/> Malümatnı işlemek — onı tertipke qoymaq, teñeştirmek, esaplarda qullanmaq ve ondan neticeler çıqarmaq demektir. Meselâ, bir qaç kün boyunca ölçengen ava araretini teñeştirip, avanıñ nasıl deñişkenini bilmek mümkün.<ref name="context"/> == İlim ve tehnikada == [[Kompyuter]]lerde malümat 0 ve 1 raqamlarınen kodlana. Yazı, resim, ses ve videonı bu şekilde saqlap işlemek mümkün. Böyle malümatqa ''raqamiy malümat'' deyler. Raqamiy malümatnıñ esas birlemi — [[bit]]. Bir bit 0 ya da 1 qıymetini ala bile. Bir [[bayt]] sekiz bitten ibarettir.<ref>[https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/ir/2022/NIST.IR.8354.pdf -{Digital Investigation Techniques: A NIST Scientific Foundation Review}-]. -{NIST IR 8354}-, 2022 senesi. 2.1–2.2 bölükler.</ref> Malümatnıñ miqdarını ölçev, onı kodlav ve alâqa kanallarından berüv meselelerini [[malümat nazariyesi]] ögrene. Bu nazariyede malümatnıñ miqdarı haberniñ adam içün ne qadar faydalı olğanını köstermey.<ref>Klod Şennon (-{Claude Shannon}-). [https://home.csulb.edu/~cwallis/382/readings/482/shannon.mathematical.theory.communication.1948.pdf ''-{A Mathematical Theory of Communication}-'']. ''-{The Bell System Technical Journal}-'', 27, 1948 senesi, 379–423, 623–656 saifeler.</ref> == Cemiyetteki yeri == Malümat tasil, ilim, tibbiyet, ticaret ve devlet idaresinde qullanıla. Adamlar onıñ yardımınen bilgi ala, qarar qabul ete ve işlerini planlaştıra. [[Kütleviy haber vastaları]] — gazeta, radio, televizion ve haber saytları — vaqialar aqqında malümat tarqata.<ref name="society">[https://www.itu.int/net/wsis/docs/geneva/official/dop.html -{Declaration of Principles. Building the Information Society: a global challenge in the new Millennium}-]. Malümat cemiyeti meseleleri boyunca Dünya sammitiniñ deklaratsiyası, 2003 senesi dekabr 12 künü.</ref> Malümatnı yaratmaq, işlemek, tarqatmaq ve qullanmaq iqtisadiy ve içtimaiy ömürde esas yerlerden birini tutqan cemiyetke ''malümat cemiyeti'' deyler. Böyle cemiyette malümat tehnologiyaları mal çıqaruv, hizmet kösterüv, tasil ve ilimniñ inkişafına yardım ete. Malümatnı er kes ala bilmesi ve ondan faydalanmağa ögrenmesi de müimdir.<ref name="society"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İlimler]] nuosq5f11l4ysdjxhl3wjzrw5pt0609 0 30662 246538 159983 2026-11-03T16:17:09Z Don Alessandro 1 246538 wikitext text/x-wiki '''Entsiklopediya''' ({{lang-la|encyclopaedia}}, qadimiy yunanca {{lang-grc|ἐγκύκλιος παιδεία}} — «er taraflı tasil») — türlü ilim saaları, tarih, geografiya, sanat, tehnika ve başqa mevzular aqqında malümat bergen kitap ya da internet saytı. Entsiklopediyanıñ esas maqsadı — oquyıcılarğa çeşit mevzular aqqında doğru, qısqa ve añlayışlı bilgiler bermektir. Entsiklopediya ayrı-ayrı '''entsiklopedik maqalelerden''' ibarettir. Er bir maqalede belli bir mevzu, adise, adam, memleket, eşya ya da añlam aqqında malümat berile. Maqaleler adetince [[elifbe]] sırasınen tertiplene. Bu, oquyıcılarğa kerekli malümatnı tez tapmağa yardım ete. Entsiklopediyalarda metinlerden başqa resim, harita, cedvel, diagramma ve başqa materiallar da ola bile. Bazı entsiklopediyalar bir kitaptan, başqaları ise çoq cılttan ibarettir. Bugün internet entsiklopediyaları da keniş qullanıla. == Entsiklopediya çeşitleri == Entsiklopediyalar qaysı mevzularnı qapsağanına köre eki esas çeşitke bölüne: * '''Umumiy (universal) entsiklopediyalar''' — ilim, tarih, coğrafiya, edebiyat, sanat, tehnika ve başqa saalar aqqında malümat bere. Böyle entsiklopediyalarnıñ maqsadı — türlü mevzular aqqında mümkün olğan qadar keñ bilgi toplamaq. * '''Mahsus (saa) entsiklopediyaları''' — belli bir ilim ya da faaliyet saasına bağışlana. Meselâ, [[tibbiyet]] entsiklopediyası hastalıqlar, insan bedeni ve tedaviy usulları aqqında, [[tarih]] entsiklopediyası ise keçmişte olıp keçken vaqialar ve tarihiy şahıslar aqqında malümat bere. Bundan başqa, balalar içün mahsus entsiklopediyalar da bar. Olarda malümat sade tilnen añlatıla ve çoq resim qullanıla. Entsiklopediya [[luğat]]qa oşay, amma olarnıñ maqsatları farqlıdır. Luğatta esasen sözlerniñ manaları ve qullanılışı añlatıla. Entsiklopediyada ise sözniñ manasından ziyade, o söz bildirecek şey ya da adise aqqında malümat berile. Meselâ, luğatta «ayvan» sözüniñ manası añlatıla, entsiklopediyada ise ayvanlarnıñ çeşitleri, yaşayışı ve hususiyetleri aqqında tafsilâtlı malümat ola bile. == Entsiklopedik maqaleler == Entsiklopediyanıñ esas qısmı maqalelerden ibarettir. Maqalelerniñ uzunlığı mevzunıñ emiyetine ve entsiklopediyanıñ maqsadına bağlıdır. Bazı maqaleler bir qaç cümleden ibaret olsa, başqaları bir qaç saife yer ala bile. Adetince maqale başında mevzunıñ qısqa tarifi berile. Soñra o aqqında daa tafsilâtlı malümat yazıla. Meselâ, bir memleket aqqındaki maqalede onıñ coğrafiyası, ealisi, tarihı, devlet qurulışı, iqtisadiyatı ve medeniyeti aqqında malümat ola bile. Bir alim aqqındaki maqalede ise onıñ yaşayışı, ilmiy çalışmaları ve eñ müim keşifleri tarif etile. Entsiklopedik maqaleler adetince şahsiy fikirlerden ziyade teşkerilgen faktlarğa esaslana. Olarnı yazmaq içün ilmiy eserler, tarihiy vesiqalar, resmiy malümat ve başqa işançlı menbalar qullanıla. Bir çoq entsiklopediyada maqaleler arasında bağlantılar bar. Böylece oquyıcı bir mevzudan oña bağlı başqa mevzularğa keçe bile. == Etimologiya == «Entsiklopediya» sözü latınca {{lang-la|encyclopaedia}} sözünden kele. Bu sözniñ esası qadimiy yunanca {{lang-grc|ἐγκύκλιος παιδεία}} (-{''enkýklios paideía''}-) ibaresidir. Onıñ {{lang-grc|ἐγκύκλιος}} qısmı "umumiy", "er taraflı", {{lang-grc|παιδεία}} qısmı ise "tasil", "terbiye" manasını bildire. Başta bu ibare bir adamnıñ er taraflı tasil aluvını, yani çeşit ilimler aqqında esas bilgilerni ögrenüvini bildire edi. Soñraları «entsiklopediya» sözü bu bilgilerni bir arada toplağan eserler içün qullanılmağa başladı.<ref>{{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/encyclopedia |title=Encyclopedia |website=Online Etymology Dictionary |language=en}}</ref> == Tarihı == Bilgilerni bir kitapta toplamaq fikri qadimiy zamanlarda peyda oldı. [[Qadimiy Yunanistan]] ve [[Qadimiy Roma|Romada]] türlü ilimler aqqında malümat toplağan eserler yazıldı. Orta asırlarda da Avropa ve Şarq memleketlerinde ilim, din, tarih, tabiat ve başqa mevzular aqqında büyük kitaplar azırlandı. O zamanlarda entsiklopediyalarnıñ qurulışı bugünkisinden farqlı edi. Malümat er vaqıt elifbe sırasınen tertiplenmey, bazan mevzularğa köre ayrı bölüklerde berile edi. [[Fayl:1708-harris-ttlpg.jpg|right|thumb|Con Harrisniñ ''-{Lexicon Technicum}-'' eseriniñ 1708 senesi basılğan birinci cıltınıñ baş saifesi]] XVII–XVIII asırlarda Avropada zemaneviy entsiklopediyalarnıñ esasları qoyuldı. Bu devirde maqaleleri elifbe sırasınen tertiplegen, türlü ilimler aqqında malümat bergen eserler kenişçe tarqalmağa başladı. 1704 senesi [[İngiltere]]de Con Harris (-{John Harris}-) ''-{Lexicon Technicum}-'' («Tehnikiy luğat») adlı eseriniñ birinci cıltını neşir etti. Bu eser ilim ve tehnika aqqında malümat bergen ilk büyük elifbe tertipli entsiklopediyalardan biri edi. Eserniñ ekinci cıltı 1710 senesi çıqtı.<ref>{{cite web |url=https://www.lindahall.org/about/news/scientist-of-the-day/john-harris/ |title=John Harris |publisher=Linda Hall Library |language=en}}</ref> [[Fayl:Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|right|thumb|Deni Didro ve Jan d'Alamberniñ «Entsiklopediya»sınıñ birinci cıltınıñ baş saifesi, 1751 senesi]] XVIII asırnıñ eñ meşur entsiklopediyalarından biri [[Frenkistan]]da neşir etilgen «Entsiklopediya, ya da ilim, sanat ve zenaatlarnıñ izaatlı luğatı» (''-{Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers}-'') oldı. Onı [[Deni Didro]] (-{Denis Diderot}-) ve [[Jan d'Alamber]] (-{Jean le Rond d'Alembert}-) idare ettiler. Eser 1751 senesinden 1772 senesine qadar neşir etildi ve 28 cılttan ibaret edi. Olarnıñ 17-si metin, 11-i ise resim ve sızmalardan ibaret edi. Bu entsiklopediya Avropada [[Maarifçilik]] fikirleriniñ tarqalmasında müim rol oynadı.<ref>{{cite web |url=https://encyclopaedias.uni-regensburg.de/390/ |title=Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers |publisher=University of Regensburg |language=en}}</ref> 1768 senesi [[İskoçiya]]nıñ [[Edinburg]] şeerinde «Britannika entsiklopediyası» (''-{Encyclopaedia Britannica}-'') neşir etilip başlandı. Onıñ birinci neşri 1771 senesi tamamlandı ve üç cılttan ibaret edi. Soñraki neşirleri daa büyük oldı. Bu eser dünyanıñ eñ meşur umumiy entsiklopediyalarından birine çevirildi.<ref>{{cite web |url=https://data.nls.uk/data/digitised-collections/encyclopaedia-britannica/ |title=Encyclopaedia Britannica |publisher=National Library of Scotland |language=en}}</ref> XIX ve XX asırlarda türlü memleketlerde milliy entsiklopediyalar peyda oldı. Olar ayrı-ayrı tillerde neşir etilip, dünya aqqındaki umumiy bilgilernen beraber, öz memleketleriniñ tarihı, coğrafiyası ve medeniyetine de büyük yer berdiler. == Elektron entsiklopediyalar == XX asırnıñ soñunda kompyuterlerniñ inkişaf etmesinen elektron entsiklopediyalar peyda oldı. Başta olar disklerde tarqatıla edi. Soñraları internetniñ daa keniş qullanılğan sayın entsiklopediyalarnı internet saytlarında neşir etmek mümkün oldı. Elektron entsiklopediyalarnıñ kâğıt entsiklopediyalarına baqqanda bir qaç üstünligi bar. Olarda kerekli maqaleni qıdırıp tapmaq qolay. Maqalelerde metin ve resimlerden başqa, ses yazıları, videolar ve areketli tasvirler de ola bile. Bundan başqa, malümatnı deñiştirmek ve yañı maqaleler qoşmaq içün entsiklopediyanı yañıdan basmaq kerek degil. Eñ belli internet entsiklopediyalarından biri — [[Vikipediya]]dır. O, 2001 senesi yanvarnıñ 15-inde faaliyetini başladı. Vikipediyanıñ başqa entsiklopediyalardan esas farqı — onıñ maqalelerini göñülli iştirakçiler yazıp tüzetkenidir. Vikipediya çoq tilde, bu cümleden qırımtatar tilinde de bar.<ref>{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2016/01/14/wikipedia-15-foundation-endowment/ |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |publisher=Wikimedia Foundation |date=2016-01-14 |language=en}}</ref> Elektron entsiklopediyalarda malümatnı tez yañartmaq mümkün olsa da, onıñ doğrulığını teşkermek zarur. Hususan, er kes tüzetip olğan entsiklopediyalarda maqaleler işançlı menbalarğa esaslanmalı. == Entsiklopediyalarnıñ emiyeti == Entsiklopediyalar adamlarnıñ bilgi almasına ve türlü mevzularda malümat tapmasına yardım ete. Olar mektep talebeleri, studentler, ocalar, alimler ve başqa oquyıcılar tarafından qullanıla. Entsiklopediyalardan bir mevzu aqqında ilk malümat almaq, müim tarih ve adlarnı ögrenmek, tanış olmağan bir añlamnıñ manasını bilmek içün faydalanmaq mümkün. Daa tafsilâtlı bilgi kerek olğanda ise entsiklopedik maqalede kösterilgen başqa menbalarğa muracaat etmek mümkün. Entsiklopediyalar ayrıca belli bir devirde toplanğan bilgilerni saqlay. Eski entsiklopediyalarnı ögrenip, keçmişte adamlar dünya aqqında neler bilgenini ve ilimniñ nasıl inkişaf etkenini añlamaq mümkün. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:İlim]] [[Kategoriya:Entsiklopediyalar]] rxzf4byy1jlgnp39p9m4yli0et9vv39 0 30663 246537 160133 2026-11-03T16:01:50Z Don Alessandro 1 246537 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Msc_2008-Saturday,_09.00_-_11.00_Uhr-Moerk001_Sa.jpg|thumb|300x300px|Matbuat konferentsiyasında jurnalist]] '''Jurnalistika''' — cemiyet içün emiyetli olğan vaqialar aqqında malümat toplav, onı teşkerüv, işlev ve adamlarğa yetkizüv işi. Bu işnen oğraşqan adamğa jurnalist deyler. Jurnalistika [[kütleviy haber vastaları]]nıñ, yani [[gazeta]], [[mecmua]], [[radio]], [[televizion]] ve [[internet]] haber saytlarınıñ esas faaliyetidir. Jurnalistikanıñ başlıca vazifesi — adamlarğa memlekette ve dünyada olıp keçken vaqialar aqqında doğru ve işançlı malümat bermek. Jurnalistler siyaset, iqtisadiyat, ilim, medeniyet, sport ve cemiyet yaşayışınıñ başqa saaları aqqında haberler azırlaylar. Olar müim meselelerni ögrenip, bu meseleler aqqında çeşit adamlarnıñ fikirlerini de bildirirler. Jurnalistika cemiyet yaşayışında müim rol oynay. Onıñ sayesinde adamlar devlet akimiyetiniñ qararları, memleketteki vaziyet ve cemiyetniñ qarşısında turğan meseleler aqqında malümat ala bileler. Jurnalistler akimiyet organlarınıñ faaliyetini teşkerip, qanun bozuv, korruptsiya ve başqa meselelerni cemiyetke belli ete bileler.<ref>[https://www.unesco.org/en/safety-journalists -{UNESCO — Safety of Journalists}-]</ref> == Jurnalistikanıñ çeşitleri == Jurnalistika malümatnı yayuv vastasına köre bir qaç çeşitke bölüne: * '''Matbuat jurnalistikası''' — gazeta ve mecmualar içün haber, maqale ve başqa metinler yazuv; * '''Radio jurnalistikası''' — radiodan haber, intervyü ve reportajlar berüv; * '''Televizion jurnalistikası''' — televizion içün haber ve başqa programmalarnı azırlav; * '''İnternet jurnalistikası''' — haber saytları ve diger internet vastaları içün metin, resim, ses ve video materiallarını azırlav. Jurnalistikanıñ çeşitleri arasında qatıy sıñır yoq. Meselâ, bir gazetanıñ saytında yazılı haberlernen beraber video ve ses yazıları da ola bile. == Jurnalistik malzemeler == Jurnalistler malümatnı çeşit şekillerde azırlaylar. Eñ çoq rastkelgenleri: * '''Haber''' — yañı olıp keçken ya da devam etken bir vaqia aqqında qısqa malümat; * '''Reportaj''' — jurnalistniñ bir vaqia olğan yerden ya da bir tedbirden azırlağan bildirme. Reportajda jurnalistniñ körgen ve eşitkenleri, şaatlarnıñ sözleri berile bile; * '''İntervyü''' — jurnalistniñ bir adamğa sualler berip, onıñ cevaplarını yazıp aluvı ve oquyıcılarğa ya da diñleyicilerge yetkizüvi; * '''Maqale''' — bir mevzunı tafsilâtlıca añlatqan, faktlarnı ve olarnıñ sebeplerini talil etken yazı; * '''Tefsir''' — bir vaqia ya da mesele aqqında müellifniñ fikri ve izaatı. Bazı jurnalistler belli bir mesele üzerinde uzun vaqıt çalışıp, gizli tutulğan malümatnı ortağa çıqarmağa tırışalar. Meselâ, olar korruptsiya, akimiyetni suistimal etüv ya da qanun bozuv alları aqqında vesiqa ve deliller toplaylar. Böyle faaliyetke '''jurnalistik tahqiq''' deyler. == Jurnalistniñ işi == Jurnalistniñ işi malümat toplamaqnen başlana. O, vaqia şaatlarınen ve mütehassıslernen laf ete, intervyü ala, vesiqa ve başqa menbalarnı ögrene. Kerek olsa, vaqia olğan yerge barıp, anda körgenlerini yazıp ala, resim ya da video çeke. Toplanğan malümat neşir etilmezden evel teşkerilmek kerek. Jurnalist bir haberdiñ doğrulığını mümkün olğan qadar bir qaç menbadan teşkerir, faktlarnı fikirlerden ayırır. Soñ o malümatnı oquyıcılarğa ya da seyircilerge añlayışlı şekilde azırlay. Adetince jurnalistik materiallar neşir etilmezden evel muarrir tarafından oqulıp teşkerile. Muarrirler metinniñ añlayışlı olmasına, içinde hata ve doğrulanmağan malümat bulunmamasına diqqat eteler. == Jurnalistika etikasınıñ qaideleri == Jurnalistler içün mahsus meslek qaideleri bar. Olarnıñ eñ müimleri — doğrulıq, adaletlilik ve tarafsızlıqtır. Jurnalist haberni derc etmezden evel onıñ doğrulığını teşkermeli, faktlarnı bozmamalı ve müim malümatnı gizlememelidir. Bir mesele aqqında çeşit fikirler olğan taqdirde, jurnalist bu fikirlerni adaletli şekilde köstermege tırışmalı. Haberler ile müellifniñ şahsiy fikirleri bir-birinden açıqça ayırılmalı. Jurnalist ayrıca adamlarnıñ şahsiy yaşayışına ürmet etmeli, malümat menbalarını telükege atmamalı ve reklamadan mustaqil olaraq çalışmalıdır. Neşir etilgen haberde hata tapılsa, onı tüzetmek kerek. Bu qaideler halqara jurnalist teşkilâtlarınıñ etika kodekslerinde de yazılğandır.<ref>[https://www.ifj.org/who/rules-and-policy/global-charter-of-ethics-for-journalists/ -{International Federation of Journalists — Global Charter of Ethics for Journalists}-]</ref><ref>[https://www.spj.org/spj-code-of-ethics/ -{Society of Professional Journalists — Code of Ethics}-]</ref> == Jurnalistikanıñ tarihı == Jurnalistikanıñ inkişafı matbuatnıñ tarihınen sıq bağlıdır. XV asırda Avropada kitap basuvnıñ inkişaf etmesinen haberlerni kâğıtta tarqatmaq daa qolay oldı. XVII asırda devamlı olaraq neşir etilgen gazetalar peyda oldı. Soñraki asırlarda gazetalar ve mecmualar daa keniş tarqaldı. XX asırda radionıñ ve soñra televizionıñ peyda oluvı jurnalistikağa yañı imkânlar açtı. Haberlerni artıq faqat oqumaq degil, diñlemek ve seyir etmek de mümkün oldı. XX asırnıñ soñunda internet jurnalistikası inkişaf ete başladı. İnternet sayesinde haberlerni pek tez yaymaq, olarnı metin, resim, ses ve video şeklinde bermek mümkün oldı. Bugün bir çoq gazeta, radio ve teleşirketlerniñ internet saytları bar.<ref>[https://owl.purdue.edu/owl/subject_specific_writing/journalism_and_journalistic_writing/ -{Purdue University — Introduction to Journalism}-]</ref> İnternet jurnalistikasınen beraber yañı meseleler de peyda oldı. Haberler tez tarqalğanı içün yañlış malümat ve uydurma haberler de tez yayılıp ola. Bu sebepten jurnalistniñ malümatnı teşkerüvi ve işançlı menbalarğa tayanması bugün de müimdir. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Kütleviy haber vastaları]] ck2ebier3umy8g8jb14wzt0yvfqmirc 0 30664 246548 228372 2026-11-03T16:47:50Z Don Alessandro 1 246548 wikitext text/x-wiki [[Fayl:London_Impressions_(130142525).jpeg|thumb|Gazetalar — kütleviy haber vastalarınıñ bir çeşiti]] '''Kütleviy haber vastaları''' ('''KHV'''), ya da '''kütleviy media''' ({{lang-en|mass media}}) — çoq adamğa haber, bilgi, fikir, resim ve başqa malümatnı yetkizmek içün qullanılğan vastalar. Olarnıñ esas çeşitleri — [[gazeta]], [[mecmua]], [[radio]], [[telekörüv]] ve [[internet]] haber saytlarıdır. Kütleviy haber vastaları bir vaqıtta biñlerce, atta millionlarca adamğa malümat yetkize bile. Olar dünyada olıp keçken vaqialar aqqında haber bere, çeşit meselelerni añlata, adamlarnıñ fikirleri ve qararlarına tesir ete. «Kütleviy media» sözü tek malümat tarqatuv vastalarını degil, bu işnen oğraşqan teşkilâtlarnı da bildire bile. Meselâ, gazeta muarririyeti, radio ve teleşirketler, internet haber saytları böyle teşkilâtlardır.<ref name="massmedia">{{Cite web|title=Understanding Mass Media and Mass Communication|url=https://www.thoughtco.com/mass-media-and-communication-4177301|website=ThoughtCo|accessdate=2020-09-06|language=en}}</ref> == Kütleviy haber vastalarınıñ çeşitleri == Kütleviy haber vastaları malümatnı ne şekilde tarqatqanına köre bir qaç çeşitke bölüne: * '''Matbuat''' — gazeta ve mecmualar. Olarda metin, resim, fotoresim ve başqa malümat basıla. Gazetalar adetince künde, aftada ya da başqa belli bir vaqıt aralığında bir kere neşir etile. * '''Radio''' — haber, muzıka ve başqa eşittirüvlerni ses vastasınen tarqata. Radio programmalarnı canlı yayın şeklinde ya da evelden yazılğan şekilde berip ola. * '''Telekörüv''' — haber, film, sport, muzıka ve başqa kösterüvlerni ses ve areketli körünti yardımınen köstere. * '''İnternet haber vastaları''' — haber saytları, internet radioları, internet telekanalları ve başqa internet neşirleri. Olarda metin, resim, ses ve video bir arada qullanıla bile. Keñ manada [[kitap]]lar, [[kinematograf|kinofilmler]], ses ve video yazıları da kütleviy mediağa ait sayıla bile. Çünki olar da çoq adamğa malümat, fikir ve bediy eserlerni yetkizmek içün qullanıla.<ref>{{Cite web|title=Media and information literacy in journalism|url=https://www.unesco.org/en/articles/media-and-information-literacy-journalism|website=UNESCO|language=en}}</ref> Zemaneviy dünyada bu çeşitler bir-birinen sıq bağlıdır. Meselâ, gazetanıñ kâğıt neşrinen beraber internet saytı da ola bile. Radio ve telekanallar programmalarnı internetten de yayınlay. Bir haber aynı vaqıtta gazeta, telekörüv ve internette peyda ola bile. == Kütleviy haber vastalarınıñ vazifeleri == Kütleviy haber vastalarınıñ cemiyette bir qaç esas vazifesi bar: * '''Haber berüv.''' Adamlarğa memlekette ve dünyada olıp keçken müim vaqialar aqqında malümat yetkizmek. * '''Bilgi yayuv.''' İlim, tarih, medeniyet, sağlıq, tehnika ve başqa mevzular aqqında bilgiler bermek. * '''Fikirleşüvge yardım etüv.''' Cemiyet içün müim meselelerni müzakere etmek, çeşit fikirlerni oquyıcı ve seyircilerge yetkizmek. * '''Eglence.''' Film, muzıka, sport yayınları, oyunlar ve başqa eglenceli programmalarnı köstermek. * '''Reklama.''' Mal ve hızmetler aqqında malümat bermek, olarnı satın almağa teşviq etmek. Kütleviy haber vastaları siyasiy fikirlerni yaymaq ve adamlarnıñ fikirlerine tesir etmek içün de qullanıla bile. Bazı devletler, siyasiy fırqalar ve başqa teşkilâtlar olardan [[teşviqat]] yapmaq içün faydalanalar. Amma kütleviy haber vastalarınıñ faaliyetini yalıñız teşviqatnen sıñırlamaq doğru degil. == Kütleviy haber vastaları nasıl çalışa? == Gazeta, radio, telekanal ve internet neşirlerinde adetince jurnalistler, muarrirler ve başqa mütehassıslar çalışa. [[Jurnalistika|Jurnalistler]] malümat toplay, vaqia şaatlarınen qonuşa, intervyü ala, haber ve reportajlar azırlaylar. [[Muarrir]]ler azırlanğan materiallarnı oqup, olarnıñ doğrulığını ve añlayışlı olmasını teşkereler. Soñra bu materiallar yayınlana. Kütleviy haber vastaları devletke, hususiy şirketlerge, cemaat teşkilâtlarına ya da başqa müessiselerge ait ola bile. Bazı neşirler gazeta satışı ve reklama sayesinde para qazana. Başqaları abunelerden para ala ya da devlet ve başqa teşkilâtlardan maliyeviy yardım köre. Haber vastasınıñ saibi ve onıñ malümatnı nasıl saylap neşir etkeni, malümatnıñ mündericesine tesir ete bile. Bu sebepten bir mesele aqqında çeşit haber vastalarınıñ ne yazğanını teñeştirmek faydalıdır. == Kütleviy haber vastalarınıñ tarihı == Kütleviy haber vastalarınıñ inkişafı kitap basuvnıñ peyda oluvınen sıq bağlıdır. XV asırda Avropada matbaa tehnikası inkişaf etken soñ, yazılı malümatnı çoq nümünede basıp tarqatmaq mümkün oldı. XVII asırda Avropada devamlı olaraq neşir etilgen gazetalar peyda oldı. XIX asırda matbaa tehnikasınıñ inkişaf etkeni, kâğıtnıñ ucuzlaşqanı ve savatlı adamlarnıñ çoqlaşqanı gazetalar ve mecmualarnıñ kenişçe tarqalmasına yardım etti. XX asırnıñ birinci yarısında radio, soñraları ise telekörüv kütleviy haber vastalarınıñ eñ müim çeşitlerinden oldı. Radio ve telekörüv sayesinde haberlerni uzaq mesafelerge tez yetkizmek ve millionlarca adamğa aynı vaqıtta yayınlamaq mümkün oldı. XX asırnıñ soñunda internetniñ kenişçe qullanılması kütleviy haber vastalarınıñ inkişafında yañı devirni başlattı. Gazeta, radio ve telekanallar internetke keçip, yañı haber saytları peyda oldı. İnternet sayesinde haberlerni dünyağa bir qaç saniye içinde yaymaq mümkün oldı. == İnternet ve içtimaiy ağlar == İnternetniñ tarqalmasınen kütleviy haber vastalarınıñ çalışması büyük deñişikliklerge oğradı. Evel haberlerni esasen gazeta, radio ve teleşirketler azırlap tarqata edi. İnternet sayesinde ise er bir adam yazı, resim ve video neşir etip, olarnı çoq adamğa yetkizip ola. [[İçtimaiy ağ]]lar, [[blog]]lar ve video paylaşuv saytları malümat tarqatuvda müim yer tutmağa başladı. Bu vastalarda adamlar faqat haber almaqnen sıñırlanmay, haberlerge fikir bildire, olarnı başqalarına yollay ve özleri de malümat neşir ete bileler. Amma internette neşir etilgen er bir yazı jurnalistik malzeme degil, er bir sayt da haber vastası sayılmay. Jurnalistik haberler adetince malümat toplav, faktlarnı teşkerüv ve muarririyet tarafından azırlav işleriniñ neticesinde peyda ola. İnternet malümatnıñ tez tarqalmasına imkân berse de, uydurıq haberler ve yañlış malümatnıñ yayılmasını da qolaylaştıra. Bu sebepten haberniñ menbasını teşkermek, bir qaç mustaqil menbanı teñeştirmek ve işançsız malümatnı başqalarına tarqatmamaq müimdir.<ref>{{Cite web|title=Media and Information Literacy|url=https://www.unesco.org/en/communication-information/priorities/media-information-literacy|website=UNESCO|language=en}}</ref> == Cemiyetteki emiyeti == Kütleviy haber vastaları zemaneviy cemiyetniñ yaşayışında büyük rol oynay. Olar vatandaşlarğa devlet akimiyetiniñ qararları, iqtisadiy ve siyasiy vaziyet, cemiyetteki meseleler aqqında malümat bere. Mustaqil haber vastaları akimiyet organları ve büyük şirketlerniñ faaliyetini közetip, korruptsiya, qanun bozuv ve başqa meselelerni ortağa çıqara bileler. Olar ayrıca çeşit fikirlerniñ serbest ifade etilmesine ve cemiyet içinde açıq müzakere ötkerilmesine yardım ete.<ref>{{Cite web|title=Module 2: Understanding Information and Technology|url=https://www.unesco.org/mil4teachers/en/module2|website=UNESCO|language=en}}</ref> Bunıñnen beraber, kütleviy haber vastaları er vaqıt doğru ve tarafsız malümat bermey. Bazı haberler bir tarafnıñ menfaatını qorçalamaq maqsadınen azırlana, bazılarında ise hatalar ya da eksik bilgiler ola bile. Şu sebepten kütleviy haber vastalarından faydalanğanda malümatnıñ işançlı olmasına diqqat etmek kerek. Haberniñ menbasını bilmek, faktlarnı fikirlerden ayırmaq ve çeşit haber vastalarınıñ bergen malümatını teñeştirmek, vaqialar aqqında daa doğru fikir sahibi olmağa yardım ete. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Kütleviy haber vastaları| ]] gp777uyce3h7sm6o9gey3929faweyd1 0 30667 246574 170635 2026-11-04T09:53:58Z Don Alessandro 1 [[Qırımtatar aşları]] saifesine yollandı 246574 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Qırımtatar aşları]] 2msze6c6ns0h8te11e65ystwoupo61f 0 30692 246549 160228 2026-11-03T16:59:23Z Don Alessandro 1 246549 wikitext text/x-wiki '''Matbaacılıq''' — [[kitap]], [[gazeta]], [[mecmua]], [[afişa]], [[etiket]] ve başqa basma mahsulatlarını azırlav ve basıp çoğaltuv işi. Matbaacılıqnıñ esas maqsadı — aynı metin ya da resimni çoq nushada basıp çıqarmaq. Adetince basuv usullarında metin ya da resim mahsus basma formasına keçirilir. Bu formağa sürtülgen [[boya]] basma maşnası yardımınen [[kâğıt]]qa ya da başqa bir malzemege keçirilir. Böylece aynı metin ya da resimni tekrar-tekrar basmaq mümkün olur. Zemaneviy raqamiy basuvda ise mahsus basma formasını azırlamaq şart degil. Matbaacılıq kitap, gazeta ve başqa neşirlerni çoq miqdarda azırlamağa imkân bere. Basılğan nushalarnıñ umumiy sayısına '''tiraj''' deyler. Meselâ, kitap 1000 nushalıq tirajnen basılğan olsa, demek, ondan 1000 dane azırlanğan. Basma mahsulatlarını azırlağan müessisege [[matbaa]] ya da basmahane deyler. == Matbaacılıqnıñ tarihı == Matbaacılıq peyda olğance kitap ve vesiqalar elnen yazılıp köçürüle edi. Bir kitapnı köçürmek çoq vaqıt ve emek ala edi. Bu sebepten kitaplar paalı olıp, olarnıñ sayısı az edi. Basma usulları ilk olaraq Şarq Asiyada peyda oldı. VIII asırda [[Çin]]de tahta levhalardan basuv qullanıla edi. Bu usulda metin ya da resim tahtağa oyulıp, üstüne boya sürtüle, soñra kâğıtqa basıla edi. Böylece aynı metinniñ çoq nushasını azırlamaq mümkün oldı. XI asırda Çin ustası [[Bi Şeñ]] ayrı-ayrı arif ve işaretlerden metin tizip basuv usulını icat etti. Bu usulda er bir arif ayrı yapılğanından, olarnı çeşit metinler basmaq içün tekrar qullanmaq mümkün edi.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/articles/printing-press |title=Printing Press |website=History |language=en}}</ref> Şarq Asiyada metal ariflernen basuv da inkişaf etti. 1377 senesi [[Koreya]]da metal arifler yardımınen basılğan ''-{Jikji}-'' adlı budda kitabı bugünki küngece saqlanğan eñ eski böyle kitap sayıla.<ref>{{cite web |url=https://www.bnf.fr/en/agendaEN/printing-gutenbergs-europe |title=Printing! Gutenberg's Europe |publisher=Bibliothèque nationale de France |language=en}}</ref> Avropada matbaacılıqnıñ inkişafı alman ustası [[Yohannes Gutenberg]]niñ adınen bağlıdır. XV asırnıñ ortalarında o, areketli metal arifler ve basma maşnası yardımınen kitap basuv usulını inkişaf ettirdi. Gutenbergniñ usulında arifler ayrı-ayrı metal parçalardan ibaret edi. Olardan metin tizilip, saife azırlana edi. Saife basılğan soñ ariflerni ayırıp, başqa metin tizmek mümkün edi. Bu usul elnen kitap köçürmekten çoq tez edi. 1455 senesi Gutenberg matbaasında meşur İncil basıldı. Onıñ icatları sayesinde Avropada kitap basuv tez tarqalıp, kitaplar ucuzlaşmağa başladı. Bu da savatlılıq, ilim ve tasliniñ inkişafına yardım etti.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibits/bibles/the-gutenberg-bible.html |title=The Gutenberg Bible |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> [[Fayl:Printing press from 1811.jpg|thumb|XIX asırnıñ başında qullanılğan basma maşnası]] XIX asırda buv küçünen, soñraları ise elektriknen çalışqan basma maşnaları peyda oldı. Olar kitap ve gazetalarni evelkisinden çoq tez basmağa imkân berdi. XX asırda matbaacılıqta yañı basuv usulları kenişçe tarqaldı. == Basuv usulları == Matbaacılıqta bir qaç esas basuv usulı qullanıla. === Qabarıq basuv === Bu usulda basılacaq arif ya da resimniñ qısımları basma formasınıñ üstünden biraz çıqıp tura. Boya faqat bu qısımlarğa sürtüle ve kâğıtqa keçirilir. Gutenbergniñ metal arifler yardımınen basuv usulı qabarıq basuvnıñ bir çeşiti edi. Bu usul kitap ve gazetalar basmaq içün asırlar devamında qullanıldı. === Oyuq basuv === Oyuq basuvda resim ya da metin basma formasınıñ yüzüne oyula. Boya bu oyuqlarda qala, soñra basım vaqtında kâğıtqa keçirile. Bu usul büyük tirajlı basma mahsulatları ve bazı resim eserlerini azırlamaq içün qullanıla. === Ofset basuv === Ofset basuv — zemaneviy matbaacılıqta kenişçe qullanılğan usullardan biri. Bu usulda boya basma formasından doğrudan-doğru kâğıtqa keçmey. Evelâ o, rezina qaplanğan tsilindrge, soñra ise kâğıtqa keçirilir. Ofset usulı kitap, gazeta, mecmua, reklama malzemeleri ve başqa mahsulatlarnı büyük tirajda basmaq içün qullanıla. O, metin ve resimlerni yüksek keyfiyetnen basmağa imkân bere.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.illinois.edu/litho-topic-hub/operations/overview |title=Overview of the Lithographic Printing Process |publisher=University of Illinois Urbana-Champaign |language=en}}</ref> === Raqamiy basuv === Raqamiy basuv — metin ya da resimni kompyuterden doğrudan-doğru basma cihazına yollap basuv usulı. Bu usulda er bir iş içün ayrı basma forması azırlamaq kerek degil. Raqamlı basuv az miqdarda kitap, buklet, afişa, vesiqa ve başqa mahsulat basmaq içün qolaydır. O, az nushalıq işni tez azırlamağa imkân bere. Ev ve ofislerde qullanılğan [[printer]]ler de raqamiy basuv cihazlarıdır. == Basuv nasıl yapıla? == Basma mahsulatını azırlav bir qaç basamaqtan ibarettir. Birinci basamaqta metin ve resimler azırlana. Kitap basılacaq olsa, onıñ metni muarrir tarafından teşkerile, saifeleri tertiplene, resimleri ve yazılarınıñ piçimi saylana. Bu iş bugün adetince kompyuterde yapıla. Ekinci basamaqta basuvğa azırlıq işleri keçirile. Saylanğan basuv usulına köre, basma formaları azırlana ya da elektron fayl doğrudan-doğru basma cihazına yollana. Üçünci basamaqta mahsulat basıla. Basma maşnası kâğıtqa boya keçirip, metin ve resimlerni basıp çıqara. Renkli basuvda adetince bir qaç çeşit boya qullanıla. Soñra basılğan yapraqlar kesile, qatlanıla ve kerekli şekilde birleştirile. Kitap azırlanğan olsa, saifeler bir tertipke ketirilip, cıltlana. Gazeta ve mecmualar da basılğan soñ qatlanıp, tarqatılmağa azırlana. Basma mahsulatını azırlav basuvdan evelki işler, basuvnıñ özü ve basuvdan soñki işlerni qapsay.<ref>{{cite web |url=https://guides.library.illinois.edu/litho-topic-hub/background/printing-process |title=Printing Process Overview |publisher=University of Illinois Urbana-Champaign |language=en}}</ref> == Basuv içün qullanılğan malzemeler == Matbaacılıqta eñ çoq qullanılğan malzeme — [[kâğıt]]tır. Kitap, gazeta, mecmua ve başqa neşirlerniñ çoqusı kâğıtta basıla. Amma basuv faqat kâğıtnen sıñırlanmay. Metin ve resimler [[karton]], [[toquma]], [[plastik]], [[metal]], [[cam]] ve başqa malzemelerge de basıla bile. Meselâ, toqumağa basuv usulları futbolka ve başqa kiyimlerni resimlernen süslemek içün qullanıla. Karton ve plastik üstüne mal etiketleri, qutular ve reklama malzemeleri basıla. Metal ve cam üstüne de resim ya da yazı basmaq mümkün. Basuv usulı basılacaq malzemeniñ çeşiti, tirajnıñ büyükligi ve kerekli keyfiyetke köre saylana. == Matbaacılıqnıñ emiyeti == Matbaacılıq [[ilim]], [[tasil]], [[edebiyat]] ve [[medeniyet]]niñ inkişafında büyük rol oynadı. Onıñ sayesinde kitaplar ve başqa yazılı malümatlar çoq miqdarda basılıp, keniş oquyıcılarğa yetişti. Matbaacılıqnıñ tarqalması kitaplarğa olğan irişimni qolaylaştırdı. İlmiy eserler, ders kitapları, luğatlar ve başqa neşirler çoq adamğa yetişir oldı. Gazetalarnıñ inkişafı ise haberlerni tez tarqatmağa yardım etti. Bugün internet ve elektron kitaplar kenişçe qullanılsa da, matbaacılıq alâ müimdir. Kitap, gazeta, mecmua, sarğılıq malzemeleri, etiket, reklama ve başqa mahsulatlar matbaalarda basılmağa devam ete. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tehnologiya]] mognsazjwo9g2aahyev1wowndrbjpgo 0 30693 246581 160298 2026-11-04T11:17:57Z Don Alessandro 1 246581 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Анекдоти_про_Ходжу_Насреддіна_і_Ахмет_Ахая.JPG|right|thumb|259px|Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay aqqında qırımtatar halq lâtifeleriniñ 1937 senesi çıqqan cıyıntığı]] '''Qırımtatar folklorı''' — [[qırımtatarlar]]nıñ asırlar devamında yaratqan ve nesilden nesilge keçken halq ağız eserleri. Oña [[masal]], [[destan]], [[rivayet]], [[lâtife]], [[yır]], [[atalar sözleri]], [[tapmaca]] ve başqa eserler aittir. Qırımtatar folklorı halqnıñ tarihı, yaşayışı, adetleri, inançları ve dünyağa baqışı aqqında malümat bere. O, aynı zamanda [[qırımtatar tili]]niñ söz baylığını ve eski ifade şekillerini saqlay. Folklor eserleriniñ çoqusınıñ müellifi belli degil. Olar evlerde, toy ve bayramlarda, iş vaqtında ve başqa yerlerde aytılıp kelgen. Bir ikâyeni çeşit adamlar başqa-başqa şekilde ayta bilgenleri içün aynı masal ya da yırnıñ bir qaç çeşiti ola bile. Qırımtatar folklorında başqa türkiy halqlarğa da belli olğan şahıslar ve ikâyeler bar. Bazı rivayetlerde musulman Şarqınıñ, bazı rivayetlerde ise Qırımnıñ eski hristian ealisiniñ inançları ve ananeleriniñ izleri körüne. Bunıñnen beraber, qırımtatarlarnıñ öz tarihı ve yaşayışınen bağlı bir çoq eser de bar.<ref name="halkedebiyati">{{cite web |url=https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78531/kirim-halk-edebiyati.html |title=Kırım Halk Edebiyatı |publisher=Türkiye Medeniyet ve Turizm Nazirligi |language=tr}}</ref> == Folklor çeşitleri == Qırımtatar folklorında [[nesir]], [[şiir]] ve [[muzıka]]nen bağlı çoq çeşit eser bar. Bazıları tek aytıla, başqaları ise yırlanıp, bazıda çalğı aletleriniñ refaqatınen icra etile. === Masallar === '''[[Masal]]lar''' — halq arasında tarqalğan, çoqusı uydurma vaqialarğa esaslanğan ikâyeler. Qırımtatar masallarında padişalar, faqır yigitler, aqıllı qızlar, ayvanlar, devler, cinler ve başqa şahıslar rastkele. Masallarnı bir qaç çeşitke bölmek mümkün: * '''Siirli masallar''' — olarda acayip mahlüqlar, siirli eşyalar ve ğayrıadetiy vaqialar tasvir etile. * '''Ayvanlar aqqında masallar''' — olarnıñ esas şahısları laf etip olğan ayvanlardır. Bu masallarda ayvanlar adamlarnıñ yahşı ve yaman taraflarını köstere. * '''Turmuş masalları''' — adiy adamlarnıñ yaşayışı, aqıllılıq, iyle, zenginlik ve faqırlıq aqqında ikâyeler. Bir çoq masalda yahşılıq yamanlıqnı yeñe, aqıllı ve becerikli şahıs ise küçlü duşmanını aldatıp ya da başqa bir yolnen yeñip çıqa. Masallar balalarğa doğru ve yañlış areketlerni ayırmağa yardım ete. Amma olar tek balalar içün degil, büyükler arasında da aytılıp kelgen. === Rivayetler ve efsaneler === '''Rivayetler''' — belli bir tarihiy şahıs, yer ya da vaqia aqqında halq arasında saqlanğan ikâyeler. Qırımtatar rivayetleriniñ bir qısmı Qırımnıñ şeer, qasaba, dağ, qaya ve çeşmelerinen bağlıdır. Olarda bu yerlerniñ adları ve keçmişte olıp keçken vaqialar añlatıla. '''Efsanelerde''' ise siirli ve ğayrıadetiy vaqialarğa daa çoq rastkelmek mümkün. Meselâ, bir qaya ya da çeşmeniñ peyda oluvı aqqında acayip ikâye aytıla bile. Qırımtatar folklorında [[Bağçasaray]], [[Qarasuvbazar]], [[Kefe]], [[Sudaq]] ve başqa yerlernen bağlı rivayetler saqlanğan. Bazı rivayetler tarihiy vaqialarğa esaslansa da, olarda uydurıq tafsilâtlar da ola bile. Şu sebepten olarnı er vaqıt işançlı tarihiy menba saymaq mümkün degil. === Destanlar === '''[[Destan]]''' — batırlarnıñ maceraları, cenkler, tarihiy vaqialar ya da sevgi aqqında uzun ikâye. Destanlarda nesir ve şiir beraber qullanıla bile. Bazı destanlar yırlanıp icra etilgen. Qırımtatar folklorınıñ eñ belli destanları arasında şular bar: * '''«[[Edige (destan)|Edige]]»''' — [[Altın Orda]] devri ile bağlı, [[Edige]] adlı serdar aqqındaki destan. * '''«[[Çora Batır]]»''' — Çora adlı batırnıñ maceraları ve cenkleri aqqındaki destan. * '''«[[Köroğlu]]»''' — küçlü ve cesür batır aqqındaki destan. Onıñ çeşit şekilleri başqa türkiy halqlarda da bar. * '''«[[Tair ve Zöre]]»''' — bir-birini sevgen eki yaşnıñ ağır taqdiri aqqındaki sevgi destanı. Bu eserler qırımtatar folklorını başqa türkiy halqlarnıñ edebiyatınen bağlay. Aynı destannıñ bir qaç halqta farqlı şekilleri saqlanğanı ola bile.<ref name="halkedebiyati"/> === Lâtifeler === '''[[Lâtife]]''' — adamlarnıñ külkünç areketleri ya da beklenmegen cevapları aqqında qısqa ikâye. Qırımtatar lâtifelerinde eki şahıs ayrıca belli: '''[[Nasreddin Oca]]''' ve '''[[Ahmet Aqay]]'''. Nasreddin Oca bir çoq türkiy ve başqa Yaqın Şarq halqlarınıñ folklorında rastkelgen şahıstır. O, bazan aqıllı ve becerikli, bazan ise saflıq köstergen adam olaraq tasvir etile. Lâtifelerde onıñ beklenmegen cevapları ve areketleri adamlarnı küldüre, aynı vaqıtta tüşündirip de qoyar. Ahmet Aqay ise qırımtatar folklorınıñ özüne has şahıslarından biridir. O, Qırımnıñ [[Özenbaş]] köyünen bağlıdır. Lâtifelerde Ahmet Aqay becerikli, şaqacı, bazan da iylekâr adam olaraq kösterile. Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay aqqında çoq lâtife halq arasından yazıp alınğan. Olarnıñ bir qısmı 1937 senesi ayrı kitap olaraq neşir etilgen.<ref name="alupka">{{cite journal |last1=Кашлявик |first1=К. Ю. |last2=Кирнозе |first2=З. И. |last3=Лобков |first3=А. Е. |title=У истоков научного изучения крымско-татарского народного творчества (фольклорные сборники Алупкинского дворца-музея) |journal=Причерноморье. История, политика, культура |year=2017 |pages=40–47 |doi=10.5281/zenodo.345093 |language=ru}}</ref> === Halq yırları === '''[[Qırımtatar muzıkası|Halq yırları]]''' qırımtatar folklorında büyük yer tuta. Olar halqnıñ yaşayışı, duyğuları ve tarihiy vaqiaları aqqında malümat bere. Qırımtatar yırlarını mevzularına köre bir qaç çeşitke bölmek mümkün: * '''Sevgi yırları''' — sevgi, ayrılıq ve sağınuv aqqında. * '''Toy yırları''' — evlenüv ve toy adetlerinen bağlı. * '''Ayneniler''' — balalarnı yuqlatmaq içün aytılğan yırlar. * '''Tarihiy yırlar''' — cenkler, belli şahıslar ve halqnıñ yaşayışındaki müim vaqialar aqqında. * '''İcret yırları''' — vatandan başqa memleketlerge köçüv ve ayrılıq qayğısı aqqında. * '''Sürgünlik yırları''' — 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|qırımtatarlarnıñ sürgün etilüvi]] ve sürgünlikteki yaşayış aqqında. XVIII–XIX asırlarda Qırımdan köçmege mecbur olğan adamlarnıñ qayğıları bir çoq yırda akis etilgen. Sürgünlik devrinde ise vatannı sağınuv, ağır yaşayış ve Qırımğa qaytuv ümüti aqqında yañı yırlar peyda olğan.<ref>{{cite journal |last1=Сеферова |first1=Ф. А. |last2=Абдуллаева |first2=С. Э. |title=Отражение судьбы народа в крымскотатарском фольклоре в контексте истории (XVIII–XX вв.) |journal=Научный вестник Крыма |year=2019 |issue=2 (20) |url=https://nvk-journal.ru/index.php/NVK/article/view/439 |language=ru}}</ref> Halq yırları sadece eglence içün degil, halqnıñ tarihiy hatırasını saqlamaq içün de müimdir. === Çıñlar, maneler ve beyitler === Qırımtatar folklorında qısqa şiiriy ve yırlı eserler de çoqtır. '''[[Çıñ]]lar''' — adetince bir qaç satırdan ibaret qısqa yırlar. Olar toy, bayram ve yaşlarnıñ cıyınlarında aytılğan. Yaşlar bir-birine cevap olaraq çıñ aytıp, kimniñ daa yahşı şiir uydurğanını sınağanlar. '''[[Mane]]ler''' de qısqa yırlardır. Olarnıñ çoqusı sevgi ve başqa duyğular aqqındadır. Maneler hususan Qırımnıñ dağ ve yalıboyu köylerinde tarqalğan. Olar bazıda bir qaç kişi tarafından beraber yırlanıp, [[horan]] oyunı vaqtında icra etilgen. '''[[Beyit]]ler''' — şiiriy şekilde aytılğan, bazıda külkünç ya da tenqidiy manalı eserler. Qırımnıñ çöl taraflarında noğay beyitleri kenişçe belli edi. Bu eserlerniñ çeşit mıntaqalarda farqlı şekilleri ve aytıluv usulları bar.<ref>{{cite journal |title=Kırım Türklerinde Mane, Çın ve Beyitler |journal=Millî Folklor |year=2007 |issue=73 |url=https://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayfa=28&Sayi=73 |language=tr}}</ref> === Atalar sözleri ve aytımlar === '''[[Atalar sözleri]]''' — halqnıñ yaşayış tecribesi ve aqlını qısqa şekilde ifade etken sözler. Olarda emek, dostluq, aile, adalet, bilgi ve başqa meseleler aqqında nasiatlar berile. '''[[Aytımlar]]''' da qısqa ve obrazlı ifadelerdir. Amma olar atalar sözlerinden farqlı olaraq, er vaqıt tam bir nasiat bildirmey. Çoqusı bir şahısnıñ ya da vaziyetniñ hususiyetini añlatmaq içün qullanıla. Atalar sözleri ve aytımlar qırımtatar tiliniñ zenginligini köstere. Olarnıñ bir qısmı başqa türkiy tillerdeki sözlerge oşay, başqaları ise qırımtatar halqınıñ yaşayışına has olğan ifadelerdir. === Tapmacalar ve bala folklorı === '''[[Tapmaca]]lar''' — bir şeyni doğrudan-doğru aytmayıp, onıñ hususiyetlerini tarif etken qısqa sözler ya da şiirler. Tapmacanı eşitken adam onıñ cevabını tapmalı. Qırımtatar tapmacalarında ayvan, ösümlik, tabiat, ev eşyaları ve başka şeyler aqqında söz yürsetile. Bala folklorına '''ayneniler''', oyun yırları, sayuvlar, tezaytımlar ve başqa qısqa eserler de aittir. Ayneni balanı yuqlatmaq içün yırlana. Onda balanıñ sağlıqlı, bahtlı ve yahşı adam olmasını istegen sözler sıq rastkele. Sayuvlar balalar oyunında kimniñ birinci başlaycağını ya da kimge bir vazife tüşecegini saylamaq içün qullanıla. Tezaytımlar ise sözlerni tez ve doğru aytmaqnı ögretip, balalarnı eglendire. Bu eserler sayesinde balalar ana tilini, halq adetlerini ve oyunlarnı ögreneler.<ref>{{cite web |url=https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78531/kirim-halk-edebiyati.html |title=Kırım Halk Edebiyatı: Çocuk Folklorundan Örnekler |publisher=Türkiye Medeniyet ve Turizm Nazirligi |language=tr}}</ref> == Regional hususiyetler == Qırımtatar folklorı Qırımnıñ çeşit mıntaqalarında bir-birinden biraz farqlanğan. Ananeviy olaraq Qırımda üç esas regional qırımtatar toplulığı ayırılır: '''çöllüler''' ve ya noğaylar, '''dağlılar''' ve '''yalıboylular'''. Olarnıñ til şiveleri, yaşayış şartları ve bazı adetleri farqlı olğanından folklorlarında da çeşit hususiyetler peyda olğan. Çöllülerniñ folklorında destan, beyit ve başqa şiiriy eserler müim yer tutqan. Olarda [[Altın Orda]] devri ve çöl yaşayışınen bağlı mevzularğa rastkelmek mümkün. Dağ ve yalıboyu qırımtatarlarınıñ folklorında maneler, sevgi yırları, yerli rivayetler ve başqa eserler kenişçe tarqalğan. Amma bu ayırılış qatiy degil. Bir masal, yır ya da rivayet Qırımnıñ bir qaç mıntaqasında aynı vaqıtta belli ola bilgen. Adamlar arasında alâqalar sayesinde folklor eserleri bir köyden başqasına keçip turğan. Qırımtatar folklorınıñ başqa türkiy halqlarnıñ folklorınen de çoq ortaq tarafları bar. «Edige», «Köroğlu» ve başqa destanlar bunıñ nümüneleridir. == Folklornıñ toplanması ve ögrenilmesi == Qırımtatar folklorı asırlar devamında esasen ağızdan ağızğa keçip saqlanğan. Yazılı metinler tarqalmazdan evel masalcılar, yırcılar ve destan aytqan adamlar bu eserlerniñ saqlanmasında müim rol oynay ediler. XIX asırdan başlap araştırmacılar qırımtatar masal, rivayet ve yırlarını yazıp almağa başladılar. XX asırnıñ başında folklornı toplav ve neşir etüv işi daa muntazam ötkerildi. [[Osman Aqçoqraqlı]], [[Asan Refatov]] ve başqa araştırmacılar qırımtatar halqınıñ tarihı, medeniyeti ve ağız yaratıcılığını ögrenmekke yardım ettiler. 1926 senesi [[Vladimir Filonenko]]nıñ qırımtatar tapmacalarına bağışlanğan cıyıntığı neşir etildi. Başqa araştırmacılar da atalar sözleri, yırlar ve rivayetlerni yazıp aldılar. 1934–1937 seneleri [[Alupka saray-müzeyi]]niñ araştırmacıları Qırım köylerinde folklor toplav işlerini ötkerdiler. Olar yüzden ziyade masal ve rivayet, çoq lâtife, atalar sözü ve başqa eser yazıp aldılar. «Çora Batır» ve «Edige» destanlarınıñ metinleri de toplandı. Bu işniñ neticesinde 1936 senesi «-{Сказки и легенды татар Крыма}-» («Qırım tatarlarınıñ masal ve rivayetleri»), 1937 senesi ise Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay lâtifeleri cıyıntığı neşir etildi. Amma 1937–1938 senelerindeki repressiyalar folklor toplav işlerine ağır zarar ketirdi. Bir çoq araştırmacınıñ faaliyeti toqtatıldı ve toplanğan materiallarnıñ bir qısmı yoq oldı.<ref name="alupka"/> 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgün etilüvi folklornıñ saqlanmasına da tesir etti. Halq Qırımdan uzaq yerlerde yaşamağa mecbur olsa da, masal, atalar sözü, yır ve başqa eserlerini unutmamağa tırıştı. Sürgünlikte yañı yırlar ve hatıralar peyda oldı. Olarda vatannı sağınuv ve Qırımğa qaytmaq ümüti ifade etildi. XX asırnıñ ekinci yarısında ve XXI asırda qırımtatar folklorını toplav, neşir etüv ve araştırma işi devam etti. Eski elyazmalar, kitaplardaki metinler, ses yazıları ve halq arasında saqlanğan eserler ögrenile. == Qırımtatar medeniyetindeki yeri == Qırımtatar folklorı milliy medeniyetniñ müim bir qısmıdır. O, halqnıñ yaşayışını, tarihiy hatırasını, duyğularını ve dünyağa baqışını nesilden nesilge yetkize. Masallarda yahşılıq ve yamanlıq, aqıllılıq ve ahmaqlıq, adalet ve zalımlıq aqqında fikirler ifade etile. Atalar sözleri adamlarnıñ yaşayış tecribesini saqlay. Yırlar ve destanlar ise tarihiy vaqialarnı ve halqnıñ duyğularını hatırlata. Folklor qırımtatar tilini saqlamaq içün de müimdir. Eski masal ve yırlarda bugün az qullanılğan sözler, yerli ağızlarğa has ifadeler ve eski yaşayışnen bağlı adlar rastkele. Bugün qırımtatar folklorı mekteplerde ögrenile, kitaplarda neşir etile, muzıka ve teatr eserlerinde qullanıla. Onıñ saqlanması ve yañı nesillerge yetkizilmesi qırımtatar tiliniñ ve medeniyetiniñ inkişafına yardım ete. == Edebiyat == * ''Къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы''. Hrestomatiya. Taşkent, 1991 senesi. * Куртиев Р. И. ''Календарные обряды крымских татар''. Aqmescit, 1996 senesi. * Криштоф Е. Г. ''Легенды Крыма''. Aqmescit, 2001 senesi. * ''Аталар сёзлери ве айтымлар''. Aqmescit, 2002 senesi. * ''Къырымтатарларнынъ аталар сёзлери''. Aqmescit, 2007 senesi. * ''Кримськотатарські народні казки та легенди''. Kiyev, 2007 senesi. * Бекиров Дж. ''Къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы''. Taşkent, 1988 senesi. * Бахшиш И. ''Къырымтатар халкъ йырлары''. Aqmescit, 1996 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] [[Kategoriya:Folklor]] emf0mzjq8hned5o736c5bpb7lt6pw8p 0 30694 246550 160385 2026-11-03T17:12:43Z Don Alessandro 1 246550 wikitext text/x-wiki [[Fayl:ATTtelephone-large.jpg|thumb|300x300px|Dögmeli sabit telefon]] '''Telefon''' — bir-birinden uzaqta olğan adamlarnıñ bir-birinen laf etmesi içün qullanılğan alâqa cihazıdır. Telefon sözüniñ esasında qadimiy yunan tilindeki {{lang-grc|τῆλε}} («uzaq») ve {{lang-grc|φωνή}} («ses») sözleri bar.<ref>[https://www.etymonline.com/word/telephone -{Telephone}-]. -{Online Etymology Dictionary}-.</ref> == Nasıl çalışa == Telefonnıñ [[mikrofon]]ı adam sesini elektrik signallarına çevire. Bu signallar alâqa ağı vastasınen qarşı tarafqa berile. Ekinci telefondaki [[dinamik]] olarnı qaytadan seske çevire. Böylece adamlar bir-birini eşitip aytışıp ola.<ref name="working">[https://museumofcommunication.org.uk/telephony/ -{Telephony}-]. -{Museum of Communication}-.</ref> Eski telli telefonnıñ elde tutulğan parçasına ''alıcı'' ya da ''trubka'' deyler. Mikrofon ve dinamik ekseriyette şu parçadadır. Kerekli nomerağa telefon etmek içün dögmeler, eski cihazlarda ise aylanma disk qullanıla. Çañ ya da başqa sesli işaret biriniñ telefon etkenini bildire. == Telefon çeşitleri == * '''Telli telefon''' — belli bir ev, ofis ya da başqa yerde qullanılğan telefon. Adetince telefon ağına bir tel vastasınen bağlana. * '''Telsiz telefon''' — alıcısı bazasınen radio vastasınen bağlanğan telefon. Bazası telefon ağına bağlıdır. Alıcını baza yaqınında elde taşıp laf etmek mümkün; işlev mesafesi baza ve alıcı arasındaki mesafege, divar ve başqa manialarğa bağlıdır.<ref>[https://shop.bt.com/content/uni2/documentation/b42k/bt3920_full_user_guide.pdf -{BT3920: User Guide}-]. Qoyuluv ve qullanuv talimatı.</ref> * '''[[Cep telefonı]]''' — yanımızda taşıp yürmek mümkün olğan telefon. O, alâqa operatorınıñ baza stantsiyalarınen radio signalları almaşa. Közenek alâqa ağında er bir stantsiya belli bir yerdeki telefonlarğa hizmet köstere.<ref>[https://www.itu.int/net4/mob/ituemf/en/emfguide_m.html -{ITU EMF Guide}-]. Cep telefonları ve baza stantsiyaları aqqında bölük.</ref> Telefon alâqasınıñ başqa bir usulı — ''internet telefoniyası'' ya da ''-{IP} telefoniyası''. Bu usulda ses raqamiy malümatqa çevirilip, ağdan kiçik paketler şeklinde berile. Alâqa içün ayrıca ''-{IP} telefonı'', kompyuter ya da mahsus adapterge bağlı adiy telefon qullanılmaq mümkün.<ref>[https://help.bdc.fcc.gov/hc/en-us/articles/5296999815579-Fixed-Voice-Subscription-Definitions -{Fixed Voice Subscription Definitions}-]. -{Federal Communications Commission}-.</ref><ref>[https://ncdoj.gov/protecting-consumers/telephones-telemarketing/voice-over-internet-protocol/ -{Voice Over Internet Protocol}-]. -{North Carolina Department of Justice}-.</ref> == İcadı ve inkişafı == Telefon XIX asırda bir çoq icatçınıñ çalışması neticesinde meydana keldi. [[Antonio Meuççi]] (-{Antonio Meucci}-), [[İlayşa Grey]] (-{Elisha Gray}-) ve [[Aleksander Bell]] (-{Alexander Graham Bell}-) sesni elektrik yardımınen uzaqqa bermek içün tecribeler yaptılar. 1876 senesi martnıñ 7-sinde Bell [[ABD]]de telefonğa patent aldı. 1876 senesi martnıñ 10-unda keçirilgen tecribede onıñ yardımcısı Tomas Votson (-{Thomas Watson}-) başqa odada turıp, Bellniñ telefon arqalı aytqan sözlerini eşitip añladı. Soñ başqa icatçılar mikrofon ve alıcını yahşılaştırıp, telefon alâqasınıñ daa uzaq mesafelerde qullanılmasına yardım ettiler.<ref>[https://www.nms.ac.uk/discover-catalogue/did-alexander-graham-bell-invent-the-telephone -{Did Alexander Graham Bell invent the telephone?}-]. -{National Museums Scotland}-.</ref> İlk telefon ağlarında adamlar arasında alâqanı telefon stantsiyalarında çalışqan telefoncılar qura edi. Olar bir abuneciniñ hattını başqa bir abuneciniñ hattınen elnen bağlay edi. Soñ avtomatik stantsiyalar peyda olıp, bu işni cihazlar yapmağa başladı.<ref>[https://blog.sciencemuseum.org.uk/life-on-the-exchange-stories-from-the-hello-girls/ -{Life On The Exchange — Stories From The Hello Girls}-]. -{Science Museum}-.</ref> XX asırda radio alâqası ve elektronikanıñ inkişafı cep telefonlarını yaratmağa imkân berdi. 1973 senesi aprel 3 künü -{[[Motorola]]}- şirketiniñ müendisi [[Martin Kuper]] (-{Martin Cooper}-) [[Nyu York]]ta (-{New York}-) elde taşılğan közenek telefonınıñ tecribe nümünesinden ilk açıq telefon qonuşmasını yaptı.<ref>[https://www.comsoc.org/publications/ctn/happy-anniversary-mobile-phone -{Happy Anniversary Mobile Phone!}-]. -{IEEE Communications Society}-.</ref> == Galereya == <gallery widths="200" heights="180"> 1896_telephone.jpg|1896 senesi İsveçte imal etilgen telefon IP-телефоны.jpg|-{IP}-telefonlar Uniden_EXAI3985_DTMF_buttons.jpg|Telefon tuşluğınıñ dögmeleri Modern_telephone.jpg|Telsiz telefon ve onıñ bazası </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tehnologiya]] 820c5z1hwzyyou81fertgo7qv70axo0 0 30695 246556 230022 2026-11-03T17:48:21Z Don Alessandro 1 246556 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Old_book_bindings.jpg|right|thumb|300x300px|Kütüphane raflarındaki eski kitaplar]] '''Edebiyat''' — söz sanatıdır. Yazıcı ve şairler til yardımınen adam, vaqia, fikir ve duyğularnı tasvir etken eserler yaratalar. Bu manada oña ''bediiy edebiyat'' deyler. Edebiyat sözü belli bir halq, til ya da devirge ait eserlerniñ episini de bildire: meselâ, ''qırımtatar edebiyatı'' ya da ''orta asırlar edebiyatı''.<ref name="edebiyat">[https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/edebiyat -{Edebiyat}-]. -{TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi}-.</ref> ''Edebiyat'' ({{lang-ar|أدبيات}}, -{adabiyyāt}-) sözüniñ esasında "edep", "tasil" manalarındaki arapça {{lang-ar|أدب}} (-{adab}-) sözü bar. Bu termin osmanlı türkçesinde XIX asırda şimdiki manasınen keñ qullanılmağa başladı.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/edebiyat -{Edebiyat}-]; [https://islamansiklopedisi.org.tr/edep -{Edep}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> Keñ manada ''edebiyat'' bir mevzuğa ait yazılı eserlerniñ cemisidir. Meselâ, ''ilmiy edebiyat'', ''tibbiyet edebiyatı'' degen ifadeler bar. Bu manada derslik, ilmiy kitap, maqale, luğat ve entsiklopediyalar da edebiyattır.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/literature -{Literature}-]. -{Merriam-Webster}-.</ref> == Bediiy edebiyat == Bediiy eserde vaqialarnıñ özü ile beraber, olarnıñ nasıl añlatılğanı da müimdir. Yazıcı kerçek vaqialarnı tasvir ete ya da tasavurına esaslanıp yañı vaqia ve personajlar yarata. Tasvir, teñeştirüv ve sözlerni köçme manada qullanuv eserniñ tesirini arttıra bile.<ref name="edebiyat"/> Edebiy eserlerniñ esas şekil ve çeşitleri şulardır: * '''[[Nesir]]''' — cümle ve abzatslar şeklinde yazılğan eserler. Roman, povest ve ikâyeler ekseriyette nesir şeklinde yazıla. * '''[[Şiiriyet]]''' ya da '''nazım''' — şiir ve poema kibi eserlerniñ umumiy adı. Şiirde ritm, ses ve sözlerniñ tertibine ayrı bir emiyet berile. Şiirler çoqusı ayrı satırlarğa bölünip yazıla; olar [[qafiye]]li de, qafiyesiz de ola bile. * '''[[Drama]]''' — sanada oynamaq içün yazılğan eserler. Vaqialar personajlarnıñ söz ve areketleri arqalı kösterile. Drama eserleri nesir ya da şiir şeklinde yazıla bile.<ref name="forms">[https://human.libretexts.org/Bookshelves/Literature_and_Literacy/World_Literature/Introduction_to_Literature_(Lumen)/01%3A_Genre_Introduction/1.06%3A_Defining_Literature -{Defining Literature}-]. -{Lumen Learning / Humanities LibreTexts}-.</ref> Eserler mevzu ve hususiyetlerine köre de ayrılalar. Meselâ, tarihiy roman, ilmiy fantastika, detektiv, komediya ve başqa janrlar bar. == Ağızdan ve yazma edebiyat == Yazı peyda olmazdan evel de adamlar [[masal]], [[destan]], [[şiir]] ve [[türkü]]ler yarata edi. Bu eserler nesilden nesilge ağızdan berile edi. Añlatıcılar olarğa yañı parçalar qoşa ya da bazı yerlerini deñiştire bilgeni içün, bir masal ya da destannıñ bir qaç çeşiti ola bile.<ref name="oral">[https://ich.unesco.org/en/oral-traditions-00053 -{Oral traditions and expressions including language as a vehicle of the intangible cultural heritage}-]. -{UNESCO}-.</ref> Yazma edebiyatta eserler metin şeklinde saqlana. Olar elyazma, basma kitap, gazeta ve mecmualarda, şimdiki devirde ise elektron şekilde de tarqatıla. Ağızdan aytılğan eserlerniñ bir qısmı soñ yazıp alınğan.<ref name="forms"/> == Edebiyatnıñ emiyeti ve ögrenilüvi == [[Fayl:Brockhaus_Lexikon.jpg|thumb|200x200px|Brokhaus entsiklopediyası ({{lang-de|Brockhaus Universal-Lexikon}}), tahminen [[1928]] senesi]] Edebiyat halqnıñ tili ve medeniyeti ile bağlıdır. Eserlerde çeşit türlü devirlerniñ adet, tüşünce ve yaşayış tarzı tasvir etile. Ağızdan ve yazma eserler bilgi ve hatıralarnı soñraki nesillerge yetkizmege yardım ete.<ref name="edebiyat"/><ref name="oral"/> Edebiyatnı ögrengen ilimge [[edebiyatşınaslıq]] deyler. O, eserlerniñ ne vaqıt ve nasıl yaratılğanını, til ve qurulış hususiyetlerini, müellif ve eserlerniñ bir-birine tesirini tetqiq ete.<ref name="edebiyat"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat| ]] 7s4yt5w3gucw5gcc4ieqppexa1v76rj 0 30696 246557 160191 2026-11-03T18:06:12Z Don Alessandro 1 246557 wikitext text/x-wiki '''Nesir''' — belli bir şiiriy ölçüge bağlı olmağan, cümle ve abzatslar şeklinde qurulğan nutuq şeklidir. [[Şiiriyet]]nen beraber edebiy ifade etüvniñ eki esas şeklinden biridir. Nesir bediiy edebiyatta, ilim, matbuat ve künlük yazışuvlarda qullanıla.<ref name="nesir">[https://islamansiklopedisi.org.tr/nesir -{Nesir}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-, 2007 senesi, 33 cılt.</ref> == Etimologiya == ''Nesir'' sözü arap tilindeki {{lang-ar|نَثْر}} (-{nathr}-) sözünden kele. Onıñ ilk manası "saçuv", "dağıtuv"dır. Şiirni bildirgen ''nazım'' sözü ise "tizüv" manasına kele. Bu adlarda sözler belli bir ölçüge köre tizilgen ya da serbest alda bulunğan incilerge oşatıla.<ref name="nesir"/> Frenk ve ingliz tillerindeki ''-{prose}-'' sözü latin tilindeki {{lang-la|prosa oratio}} — «sade, doğrudan-doğruğa añlatuv» ifadesinden kele.<ref>[https://www.etymonline.com/word/prose -{Prose}-]. -{Online Etymology Dictionary}-.</ref> == Hususiyetleri == Nesir metininde fikir ve vaqialar cümleler yardımınen añlatıla. Bir-birinen bağlı cümleler abzatslarğa birleştirile. Cümlelerniñ uzunlığı ve qurulışı müellifniñ üslübine, eserniñ mevzu ve maqsadına köre deñişe. Nesirde de ritm, ses uyuşuvı ve qafiye ola bile. Yazıcı sözlerni saylap, tasvir, teñeştirüv ve tekrarlardan faydalanıp, metinniñ tesirini arttıra bile. Şunıñ içün nesirni tek «ritmsiz nutuq» dep añlamaq doğru degil.<ref name="nesir"/> Şiir ve nesirniñ hususiyetlerini birleştirgen eserler de bar. Meselâ, ''mensür şiir'' nesir şeklinde yazıla, amma şiirge has tasvir, tekrarlav ve başqa usullardan faydalana.<ref>[https://poets.org/glossary/prose-poem -{Prose Poem}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> == Qullanılğan saaları == Bediiy nesirniñ keñ tarqalğan janrları — [[roman]], [[povest]] ve [[ikâye]]. Esse ve hatıra eserleri de nesir şeklinde yazıla. Yazıcı bu eserlerde kerçek vaqialarnı añlata ya da tasavurına esaslanıp yañı vaqia ve personajlar yarata.<ref>[https://human.libretexts.org/Bookshelves/Literature_and_Literacy/World_Literature/Introduction_to_Literature_(Lumen)/01%3A_Genre_Introduction/1.06%3A_Defining_Literature -{Defining Literature}-]. -{Lumen Learning / Humanities LibreTexts}-.</ref> İlmiy maqale, derslik, gazeta haberi, mektüp ve resmiy vesiqalar da nesir şeklinde yazıla. Demek, ''nesir'' sözü tek bediiy eserlerni bildirmey. Söz sanatı olaraq yaratılğan eserlerge ''bediiy nesir'' deyler.<ref name="nesir"/> Nesir eserleri yazğan yazıcığa ''nesirci'' deyler. == İnkişafı == Qadimiy yunan edebiyatında şiir uzun vaqıt baş yer tutqan. Milâttan evel V asırda Herodot ({{lang-grc|Ἡρόδοτος}}) tarihiy eserini nesir şeklinde yazğan. Bu eser yunan nesriniñ müim nümünelerindendir.<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-herodotus/herodotus-and-the-poetry-of-the-past/F9D5FBEC8524F2E466533DAD3CF0D4D4 -{Herodotus and the poetry of the past}-]. ''-{The Cambridge Companion to Herodotus}-''. -{Cambridge University Press}-.</ref> Orta asırlarda arap, fars ve türk edebiyatlarında nesir şeklinde tarihiy, diniy ve başqa eserler yazılğan. Sade tilnen yazılğan metinlernen beraber, qafiye, teñeştirüv ve başqa söz sanatlarından bol faydalanğan nesir de inkişaf etken.<ref name="nesir"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] ipddq6s7e5pu38d6fxwgkol1us5v839 0 30697 246559 159820 2026-11-03T20:59:25Z Don Alessandro 1 246559 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Fragonard,_The_Reader.jpg|thumb|314x314px|Jan Onore Fragonar (-{Jean-Honoré Fragonard}-). «Kitap oquğan qız» ({{lang-fr|La Liseuse}}), tahminen 1769 senesi<ref>[https://www.nga.gov/artworks/46303-young-girl-reading -{Young Girl Reading}-]. -{National Gallery of Art}-.</ref>]] '''Bediiy edebiyat''' — söz yardımınen adam, vaqia, fikir ve duyğularnı tasvir etken [[sanat]] çeşiti ve bu şekilde yaratılğan eserlerniñ cemisidir. O, [[edebiyat]]nıñ bir qısmıdır. [[Roman]], [[ikâye]], [[şiir]] ve [[pyesa]]lar bediiy edebiyatnıñ keñ tarqalğan çeşitleridir.<ref name="edebiyat">[https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/edebiyat -{Edebiyat}-]. -{TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi}-.</ref> == Hususiyetleri == Bediiy eserde ne aqqında yazılğanınen beraber, onıñ nasıl añlatılğanı da müimdir. Müellif sözlerni saylap, cümlelerni belli bir tarzda qura; tasvir, teñeştirüv ve köçme manalardan faydalana. Sözlerniñ manası, ses ve ritmi eserniñ oquyıcığa tesir etmesinde müim yer tuta.<ref name="edebiyat"/> Yazıcı tasavurına esaslanıp yañı vaqia ve personajlar yarata ya da kerçek adam ve adiselerni tasvir ete. Bir eserde kerçeklik ve uydurma bir arada da ola bile. Meselâ, tarihiy romanda kerçek vaqialar arasında müellif uydurğan personajlar areket ete bile.<ref name="fiction">[https://courses.lumenlearning.com/suny-introliterature/chapter/introduction-to-nonfiction/ -{The Difference Between Fiction and Nonfiction}-]. -{Lumen Learning}-.</ref> Bediiy eserlerde sevgi, dostluq, qorqu, cenk, adalet ve başqa bir çoq mevzu köterile. Müellif bu mevzularnı personajlarnıñ ömrü, vaqialar, tabiat tasvirleri ya da duyğularnı doğrudan-doğruğa ifade etüv vastasınen añlata bile.<ref name="edebiyat"/> == Esas şekil ve janrları == [[Fayl:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|right|thumb|283x283px|«[[Gilgameş destanı]]»nıñ tufan aqqında ikâye yazılğan XI levhasınıñ parçası. Milâttan evel VII asırğa ait balçıq levha, Britaniya muzeyi<ref>[https://www.getty.edu/cona/CONAFullSubject.aspx?subid=700009476 -{The Flood Tablet}-]. -{Getty Research Institute, Cultural Objects Name Authority}-.</ref>]] Bediiy eserler [[nesir]] ya da [[şiiriyet]] (nazım) şeklinde yazıla. Roman, povest ve ikâye kibi janrlarda nesirde keñ qullanıla. Şiir, poema ve bazı destanlar şiiriyet şeklindedir. Sanada oynamaq içün yazılğan pyesalar [[drama]] eserleridir. Olarda vaqialar esasen personajlarnıñ söz ve areketleri vastasınen kösterile. Drama eserleri nesir ya da nazım şeklinde yazılıp ola.<ref>[https://human.libretexts.org/Bookshelves/Literature_and_Literacy/World_Literature/Introduction_to_Literature_(Lumen)/01%3A_Genre_Introduction/1.06%3A_Defining_Literature -{Defining Literature}-]. -{Lumen Learning / Humanities LibreTexts}-.</ref> Bediiy eserler mevzusına köre de çeşit türlü ola. Tarihiy, macera, detektiv, ilmiy-fantastik ve başqa eserler bar. Bu çeşitler bir eserde birleşe bile: meselâ, tarihiy romanda detektiv ikâye de añlatılıp ola. == Başqa metinlernen bağı == İlmiy, resmiy ve haber metinlerinde esas maqsat — malümat bermek, bir şeyi añlatmaq ya da belli bir işni tertipke qoymaq. Bediiy eserde til ve añlatuv usulı, oquyıcıda doğğan fikir ve duyğular da ayrı bir emiyetke saiptir.<ref name="edebiyat"/> Bu metinler arasında er vaqıt keskin bir sıñır yoq. Mektüp, hatıra ya da tarihiy eser oquyıcığa malümat berip, aynı vaqıtta bediiy qıymetke de saip ola bile. Meselâ, kerçek ömürge esaslanğan hatıra kitabında da personaj, vaqia, tasvir ve köçme manalı sözler qullanılmaq mümkün.<ref name="fiction"/> Bir metinniñ bediiy qıymeti aqqında fikirler devir ve medeniyetke köre deñişe. Eserniñ maqsadı, til ve üslübi, oquyıcılarnıñ onı nasıl añlağanı da degerlendirilmesine tesir ete.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/edebiyat -{Edebiyat}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] jn02ss4n8pj5yiwc0f01vnzkpzrs6h1 0 30698 246562 160332 2026-11-03T21:19:58Z Don Alessandro 1 246562 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Cervantes.JPG|right|thumb|258x258px|«Don Kihot» ({{lang-es|Don Quijote}}) romanınıñ ukraince neşri. Tercimanlar — Mıkola Lukaş ({{lang-uk|Микола Лукаш}}) ve Anatol Perepadya ({{lang-uk|Анатоль Перепадя}})<ref>[https://catalog.lounb.org.ua/bib/405533 Премудрий гідальго Дон Кіхот з Ламанчі]. Львівська обласна універсальна наукова бібліотека.</ref>]] '''Roman''' ({{Lang-fr|roman}}) — personajlarnıñ ömrü ve olarnen bağlı vaqialarnı keñ tasvir etken, ekseriyette [[nesir]] şeklinde yazılğan büyük [[bediiy edebiyat]] eseridir. Roman [[ikâye]] ve [[povest]]ke köre çoqusı allarda daa uzun olıp, personajlarnıñ tabiat, fikir ve duyğularını etraflıca köstermege imkân bere.<ref name="definition">[https://www.open.edu/openlearn/mod/glossary/print.php?fullsearch=0&hook=N&id=17432&mode=letter&offset=0&pagelimit=10&sortkey=&sortorder= -{Start writing fiction: Glossary}-]. -{The Open University}-.</ref> Romanda bir adamnıñ ömrü, bir qorantanıñ keçmişi ya da bütün bir cemiyetniñ yaşayışı tasvir etilmek mümkün. Müellif kerçek vaqialardan faydalana ya da tasavurına esaslanıp yañı vaqia ve personajlar yarata bile.<ref name="roman">[https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/roman -{Roman}-]. -{TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi}-.</ref> == Etimologiya == ''Roman'' sözü {{Lang-fr|roman}} sözünden kele. Onıñ evelki şekli ''-{romanz}-'' orta asırlarda halqnıñ laf etken [[romans tilleri|romans tilini]] bildirgen. Soñ bu tilde yazılğan, vaqialarnı ikâye etken eserlere de ''roman'' degenler. Sözniñ daa eski esası {{lang-la|romanice}} — «halq tilinde» ifadesidir. Böylece bu ad evelâ eserniñ qaysı tilde yazılğanını bildirgen, soñ ise ayrıca bir edebiy janrnıñ adı olğan.<ref name="academy">[https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9R2859 -{Roman}-]. -{Dictionnaire de l’Académie française}-.</ref> == Qurulışı == [[Fayl:T25-011.jpg|thumb|252x252px|[[Lev Tolstoy]]nıñ «Cenk ve Barışıq» ({{lang-ru|Война и мир}}) romanınıñ eski bir neşrindeki baş saife]] Romannıñ qurulışında bir-birinen bağlı bir qaç esas parça bar: * '''Süjet''' — eserdeki vaqialar, olarnıñ bir-birinen bağı ve inkişafı. * '''Personajlar''' — vaqialarğa qatnaşqanlar. Romanda olarnıñ tabiat, fikir, duyğu ve bir-birinen munasebetleri kösterile. * '''Yer ve zaman''' — vaqialarnıñ qayda ve ne vaqıt olğanı. Müellif kerçek bir devir ve yerni tasvir ete ya da tasavur etken dünyasını yaratıp ola. * '''İkâyeci''' — vaqialarnı aytıp bergen ses. Vaqialar bir personajnıñ ağzından ya da olarğa qatnaşmağan ikâyeci tarafından ikâye etilip ola.<ref name="structure">[https://islamansiklopedisi.org.tr/roman -{Roman}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> Romanda bir ya da bir qaç süjet sızığı ola bile. Müellif personajlarnıñ areket ve qonuşuvlarını, fikir ve hatıralarını kösterip, olarnıñ nasıl deñişkenini tasvir ete.<ref name="roman"/> == Çeşitleri == Romanlar mevzu ve hususiyetlerine köre çeşit türlü ola. Keñ tarqalğan çeşitleri şulardır: * '''Tarihiy roman''' — keçmiş bir devirniñ vaqia ve yaşayışını tasvir ete. * '''Ruhiy roman''' — personajlarnıñ içki dünyası, fikir ve duyğularına büyük emiyet bere. * '''Sergüzeşt romanı''' — macera, seyaat ve telükeli vaqialar etrafında qurula. * '''Detektiv roman''' — cinayet ya da başqa bir sırnıñ açılmasını ikâye ete. * '''İlmiy fantastika romanı''' — ilim ve tehnika ile bağlı tasavurlarğa esaslana. Bu çeşitlerniñ hususiyetleri bir romanda birleşe bile.<ref name="academy"/> == İnkişafı == Orta asırlarda ''roman'' degen eserlerniñ bir qısmı [[şiir]] şeklinde yazılğan. Soñ [[nesir]] şeklindeki uzun ikâyeler keñ tarqalğan.<ref name="academy"/> Zamaneviy romannıñ inkişafında ispaniyalı yazıcı [[Migel de Servantes]]niñ (-{Miguel de Cervantes}-) «[[Don Kihot]]» romanı müim yer tuta. Eserniñ birinci qısmı 1605 senesi, ekincisi 1615 senesi neşir etilgen.<ref>[https://cervantes.bne.es/es/exposicion/obras/segunda-parte-ingenioso-caballero-don-quijote-mancha -{Segunda parte del ingenioso caballero don Quijote de la Mancha}-]. İspaniyanıñ Milliy kütüphanesi.</ref> XIX asırda roman Avropa edebiyatında keñ tarqalıp, esas janrlardan biri oldı. XX asırda müellifler personajlarnıñ içki dünyasını, fikir ve duyğularını köstermek içün yañı ikâye etüv usullarını qullanmağa başladılar. Bu deñişmeler romannıñ qurulış ve til hususiyetlerini de çeşitlendirdi.<ref name="roman"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] eckdf8jf7c9uyok6174tq7bz5oo6dl5 0 30723 246565 159864 2026-11-03T22:03:35Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Cenk savatı]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Cenk sanatı]] dep deñiştirdi 159864 wikitext text/x-wiki   [[Fayl:The_Art_of_War_Running_Press.jpg|thumb|250x250px|Sün Tzı, Cenk savatı,zemaneviy basılış ]] '''‘Cenk savatı’''' (Çince: 孫子兵法, spr. 孙子兵法, pinyin: ''Sūn Zǐ bīngfǎ'', alladlı: Süntzi binfa, arfi-arfine: ‘Sün ocanıñ cenk qanunları’), Çüntsü devriniñ soñunda ya da Çjângo deviriniñ başında yaşağan general ve strategiyacı Sün Tzığa yazdırılğan qadimiy bir Çin metinidir. Metinni Takeda Singen, Vo Nguen Ziap serdarları öz areketlerinde qullanğan ediler; o, arbiy tasilden AQŞ ordusında, şu cümleden arbiy deñiz quvetlerinde qullanıla. fhkgwd248y9hvgjxh87mtzhlxrf5agl 246566 246565 2026-11-03T22:21:04Z Don Alessandro 1 246566 wikitext text/x-wiki [[Fayl:The_Art_of_War_Running_Press.jpg|thumb|250px|Sün Tzınıñ «Cenk sanatı» eseriniñ zemaneviy basılışı]] '''«Cenk sanatı»''' ({{lang-zh|孫子兵法}}, sadeleştirilgen çince: {{lang-zh|孙子兵法}}, [[pinyin]] yazısınen: -{Sūnzǐ bīngfǎ}-, arif-arifine «Sun ustanıñ arbiy usulları») — qadimiy [[Çin]]de yazılğan, cenkni nasıl ötkermek kerek olğanını añlatqan eser. Onıñ müellifi olaraq qadimiy Çin serdarı ve arbiy fikir saibi [[Sun Dzı]] (-{Sun Tzu}-) kösterile. Eser dünya tarihındaki eñ eski ve eñ belli arbiy strategiya kitaplarından biridir. «Cenk sanatı» 13 bölükten ibarettir. Kitapta orduğa nasıl yolbaşçılıq etmek, cenkke nasıl azırlanmaq, duşmannıñ küçlü ve zayıf taraflarını nasıl bilmek, cenk meydanınıñ hususiyetlerinden nasıl faydalanmaq kerek olğanı añlatıla. Eserde duşmannı aldatuv, gizli malümat toplav ve lüzumsız cenklerden qaçınuvğa da büyük diqqat ayırıla. Kitap milâttan evelki V–IV asırlarda yazılğan olsa kerek, amma onıñ tam yazılğan vaqtı ve müellifligi aqqında alimler arasında çeşit fikirler bar.<ref name="morillo">{{cite encyclopedia |last=Morillo |first=Stephen |title=Sun Zi (Sun Tzu) (ca. fourth century BCE) |encyclopedia=The Encyclopedia of War |publisher=Wiley-Blackwell |year=2011 |doi=10.1002/9781444338232.wbeow613 |language=en}}</ref> == Müellifi ve yazılğan vaqıtı == Qadimiy Çin ananesine köre, «Cenk sanatı»nıñ müellifi Sun Dzı olğan. Onıñ asıl adı Sun U (-{Sun Wu}-) edi. «Sun Dzı» ise «Sun usta» ya da «Sun oca» manasını bildire. Qadimiy menbalarğa köre, Sun Dzı milâttan evelki VI asırnıñ soñunda yaşağan ve U (-{Wu}-) devletiniñ ordusında hızmet etken. O, ordunı idare etüv ve cenk ötkerüv aqqında eser yazğan. Amma Sun Dzınıñ yaşayışı aqqında işançlı malümat pek az. Bazı alimler onıñ kerçekten yaşağanına şübe eteler. Başqa alimler ise Sun Dzı adlı serdar yaşağan olsa bile, bugüngece saqlanğan kitabıñ bütün bölüklerini bir adam yazmağan ola bilecegini aytalar. Zemaneviy araştırmalarda «Cenk sanatı»nıñ milâttan evel V–IV asırlarda, Çinde bir-birinen cenkleşken devletler olğan devirde şekillengeni aqqındaki fikir keniş tarqalğan. Eserniñ başta yazılğan qısımları soñraları deñiştirilgen ve toldurılğanı ola bile.<ref name="morillo"/><ref>{{cite book |title=Three Faces of Sun Tzu |chapter=Background: Historical and Textual |publisher=Cambridge University Press |year=2024 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/three-faces-of-sun-tzu/background-historical-and-textual/A73F375D8A28B97EDB6277495D663D1A |language=en}}</ref> == Eserniñ mündericesi == «Cenk sanatı» 13 qısqa bölükten ibarettir. Er bir bölükte cenkke azırlanuv ya da cenk ötkerüv belli bir tarafı baqıla. Kitapta şu meseleler aqqında yazıla: * Cenkten evel devletniñ ve ordunıñ vaziyetini baqıp çıquv; * Cenkniñ ne qadar para, azıq ve başqa malzemeler talap etkeni; * Duşmannıñ planlarını bozuv ve onı mümkün olğanı qadar az zayiatnen yeñüv; * Ordunıñ müdafaa ve ücümge azırlığı; * Askerlerniñ küçlerini doğru paylaştıruv; * Duşmannıñ zayıf taraflarını tapuv; * Ordunı cenk meydanında areket ettirüv; * Çeşit vaziyetlerge uyğun qararlar qabul etüv; * Dağ, özen, uva ve başqa yerlerniñ hususiyetlerinden faydalanuv; * Duşman aqqında gizli malümat toplav. Kitapnıñ soñki bölügi casuslarnıñ qullanılmasına bağışlanğan. Sun Dzı duşmannıñ planları, ordusı ve vaziyeti aqqında malümat almaqnı ğalebe içün pek müim saya.<ref name="giles">{{cite book |last=Sun Tzu |title=Sun Tzŭ on the Art of War |translator=Lionel Giles |publisher=Luzac & Co. |year=1910 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/66706 |language=en}}</ref> == Eserniñ esas fikirleri == === Cenkke yahşı azırlanmaq === Sun Dzınıñ fikrine köre, cenkniñ neticesi çoq vaqıt cenk başlanmazdan evelki azırlıqqa bağlıdır. Serdar ordusınıñ vaziyetini, askerleriniñ sayısını, silâ ve azıq miqdarını, cenk meydanınıñ hususiyetlerini bilmelidir. Duşmannıñ küçlerini ve niyetlerini de ögrenmek kerek. Eserde cenkke başlamaq qararını qabul etmezden evel bütün bu şeylerni diqqatnen esaplamaq tevsiye etile. Sun Dzı yahşı azırlanğan ordunıñ ğalebe qazanmağa daa büyük imkânı olğanını añlata. === Duşmannıñ planlarını bozmaq === «Cenk sanatı»nıñ eñ müim fikirlerinden biri — duşmannı mümkün olğanı qadar doğrudan-doğru cenkleşmeden yeñmek. Sun Dzı duşmannıñ planlarını bozuvnı, onıñ ittifaqdaşlarınen alâqalarını üzmekni ve onı cenkleşmekten vazgeçirmege mecbur etmekni büyük ustalıq saya. Buña köre, er angi bir vaziyette böyük zayiatlarğa alıp kelgen ücümni saylamaq doğru degil. Bazan başqa bir usulnen aynı neticege irişmek mümkün. Eserde uzun devam etken cenklerniñ devletniñ baylığını tüketkeni, askerlerni yorğanı ve halqqa ağır zarar ketirgeni de añlatıla. Bu sebepten cenkni kereginden artıq uzatmamaq tevsiye etile. === Duşmannı aldatmaq === Sun Dzı cenk sırasında duşmannıñ ne olıp keçkenini doğru añlamasına mania olmaqnı müim saya. Meselâ, ordu küçlü olğanda bazan zayıf körünmek, ücümge azır olğanda ise azır degil kibi köstermek faydalı ola bile. Böyle areketler duşmannı yañlış qararlar qabul etmege mecbur etip ola. Amma eserde aldatmaq yalıñız bir usul olaraq baqıla. Ğalebe içün yahşı azırlıq, tüzgün idare, doğru malümat ve askerlerniñ birge areket etüvi de zarurdır.<ref name="giles"/> === Deñişken vaziyetke uyğunlaşmaq === Sun Dzı serdarnıñ er vaqıt bir türlü usulnen areket etmesini yañlış saya. Cenk meydanındaki vaziyet tez deñişe bile ve serdar bu deñişikliklerni köz ögünde tutmalıdır. Bir vaziyette faydalı olğan usul başqa bir vaziyette zarar ketire bile. Şu sebepten serdar duşmannıñ areketlerine, yer ve ava şartlarına, ordunıñ vaziyetine baqıp, qararlarını deñiştire bilmelidir. Sun Dzı suvnı misal ketire: suv aqıp barğan yeriniñ şekline uyğunlaşqanı kibi, ordu da cenk meydanındaki şartlarğa uyğunlaşmalıdır. === Ordunı idare etüv === Eserde serdarnıñ bilgili, cesür, sabırlı ve adaletli olmasına büyük emiyet berile. Serdar askerlerini qorçalamaq, olarnıñ azıq ve başqa zarur şeylernen temin etilmesini teşkil etmek, aynı vaqıtta orduda tertip saqlamaq kerek. Sun Dzı askerlerniñ serdarğa işanuvını müim saya. Amma yalıñız yahşı munasebet yeterli degil: orduda açıq qaideler ve tertip de olmalı.<ref name="giles"/> == Kitapnıñ tarihı == «Cenk sanatı» qadimiy Çinde asırlar devamında oqulıp, köçürilip ve ögrenilip kelgen. Kitapnıñ evelki nushaları saqlanmağan. Bugün belli olğan eski nushalar arasında [[bambuk]] levhalarğa yazılğan metinler bar. Qadimiy Çinde kâğıt kenişçe qullanılmağa başlamazdan evel kitaplar sıq-sıq böyle levhalardan azırlana edi. [[Fayl:Inscribed bamboo-slips of Art of War.jpg|thumb|«Cenk sanatı»nıñ milâttan evel II asırğa ait bambuk levhalarğa yazılğan nushasınıñ parçaları. Olar 1972 senesi Çinde tapıldı]] 1972 senesi Çinniñ Şanduñ vilâyetinde, Linyi şeeri yaqınındaki İnçüeşan (-{Yinqueshan}-) adlı yerde qadimiy mezarlar qazılıp araştırıldı. Bu mezarlarda bambuk levhalarğa yazılğan çoq metin tapıldı. Olarnıñ arasında Sun Dzınıñ «Cenk sanatı» eseriniñ parçaları da bar edi. Bu yazılar milâttan evel II asırğa aittir. Aynı yerde başka bir Çin serdarı Sun Bin adına bağlı arbiy eser de tapıldı. Bu tapıntılar alimlerge qadimiy Çin arbiy edebiyatınıñ tarihını daa yahşı ögrenmege yardım etti.<ref>{{cite web |url=https://en.chinaculture.org/library/2008-01/15/content_39369.htm |title=Tombs of Han at Yinqueshan |website=China Culture |language=en}}</ref> Asırlar devamında Çin alimleri ve serdarları «Cenk sanatı»nıñ metnini ögrenip, oña izaatlar yazdılar. Böylece kitapnıñ eski metni ve oña yazılğan izaatlar birge neşir etildi. Eser Çinniñ eñ belli arbiy kitaplarından biri olıp qaldı. O, Çinde klassik arbiy eserler toplumına da qoşuldı.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/2021666390/ |title=Eleven Commentaries to The Art of War by Sunzi |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> == Başqa memleketlerde tarqaluvı == «Cenk sanatı» Çinden tışarı da tarqaldı. Kitapnıñ fikirleri Koreya, Yaponiya ve başqa Şarq Asiya memleketlerinde arbiy ilimge tesir etti. XVI asırda yaşağan yapon serdarı Takeda Singen Sun Dzınıñ eserindeki fikirlerden faydalanğan serdarlardan biri olaraq tanıla. Onıñ arbiy bayrağınen bağlı «Yel, orman, ateş, dağ» (-{Fūrinkazan}-) ibaresi «Cenk sanatı»nıñ yedinci bölügindeki sözlerge esaslana. Bu sözler ordunıñ tez areket etkende yel kibi tez, beklegende orman kibi sakin, ücüm etkende ateş kibi küçlü, mudafaada ise dağ kibi sabit olmasını añlata.<ref>{{cite web |url=https://takase.com/library/philology/furinkazan |title=Fūrinkazan — Wind, Forest, Fire, Mountain |website=Takase Studios |language=en}}</ref> XVIII asırda «Cenk sanatı» Avropa tillerine de tercime etilmege başladı. 1910 senesi Layonel Caylz (-{Lionel Giles}-) tarafından azırlanğan inglizce tercime neşir etildi. Bu tercime eseriniñ ingliz tilinde tanıluvına yardım etti.<ref name="giles"/> XX asırda Sun Dzınıñ fikirleri zemaneviy arbiy ilimde de ögrenildi. Vyetnam serdarı Vo Nguen Ziap (-{Võ Nguyên Giáp}-) kibi arbiy idareciler qadimiy Çin arbiy fikirlerinden faydalandılar. Eser bugün de bazı memleketlerniñ arbiy oquv programlarında qullanıla. Meselâ, Amerika Qoşma Ştatları ordusı ve deñiz piyadeleri içün tevsiye etilgen kitaplar arasında «Cenk sanatı» da bar.<ref>{{cite web |url=https://www.marines.mil/News/Messages/MARADMINS/Article/895256/revision-of-the-commandants-professional-reading-list/ |title=Revision of the Commandant's Professional Reading List |publisher=United States Marine Corps |language=en |date=2012-11-28}}</ref> == Eserniñ emiyeti == «Cenk sanatı» faqat qadimiy cenk usullarını tarif etken kitap degil. O, qarar qabul etmek, küçlerni doğru qullanmaq, duşmannıñ niyetlerini añlamaq ve deñişken vaziyetke uyğunlaşmaq aqqında da fikirler bere. Şu sebepten kitapnıñ bazı fikirleri bugün arbiy saadan tışarıda da qullanıla. Meselâ, iş idaresi, siyaset, sport ve başqa saalarda strategiya aqqında yazılğan eserlerde Sun Dzınıñ fikirlerine sıq-sıq muracaat etile. Amma «Cenk sanatı» öz devriniñ şartlarında yazılğan arbiy eserdir. Onıñ bütün tevsiyelerini zemaneviy yaşayışqa doğrudan-doğru qullanmaq mümkün degil. Bunıñnen beraber, eser cenkniñ faqat askerlerniñ sayısı ve silâlarnıñ küçüne bağlı olmağanını, azırlıq, bilgi, idare ve doğru qararlarnıñ da büyük emiyetke saip olğanını köstergen eski kitaplarnıñ biridir. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çin edebiyatı]] [[Kategoriya:Arbiy ilim]] [[Kategoriya:Kitaplar]] rgrfk75aw9hwdn4oqvi0z4f7quxjhlr 246567 246566 2026-11-03T22:21:23Z Don Alessandro 1 246567 wikitext text/x-wiki [[Fayl:The_Art_of_War_Running_Press.jpg|thumb|250px|Sun Dzınıñ «Cenk sanatı» eseriniñ zemaneviy basılışı]] '''«Cenk sanatı»''' ({{lang-zh|孫子兵法}}, sadeleştirilgen çince: {{lang-zh|孙子兵法}}, [[pinyin]] yazısınen: -{Sūnzǐ bīngfǎ}-, arif-arifine «Sun ustanıñ arbiy usulları») — qadimiy [[Çin]]de yazılğan, cenkni nasıl ötkermek kerek olğanını añlatqan eser. Onıñ müellifi olaraq qadimiy Çin serdarı ve arbiy fikir saibi [[Sun Dzı]] (-{Sun Tzu}-) kösterile. Eser dünya tarihındaki eñ eski ve eñ belli arbiy strategiya kitaplarından biridir. «Cenk sanatı» 13 bölükten ibarettir. Kitapta orduğa nasıl yolbaşçılıq etmek, cenkke nasıl azırlanmaq, duşmannıñ küçlü ve zayıf taraflarını nasıl bilmek, cenk meydanınıñ hususiyetlerinden nasıl faydalanmaq kerek olğanı añlatıla. Eserde duşmannı aldatuv, gizli malümat toplav ve lüzumsız cenklerden qaçınuvğa da büyük diqqat ayırıla. Kitap milâttan evelki V–IV asırlarda yazılğan olsa kerek, amma onıñ tam yazılğan vaqtı ve müellifligi aqqında alimler arasında çeşit fikirler bar.<ref name="morillo">{{cite encyclopedia |last=Morillo |first=Stephen |title=Sun Zi (Sun Tzu) (ca. fourth century BCE) |encyclopedia=The Encyclopedia of War |publisher=Wiley-Blackwell |year=2011 |doi=10.1002/9781444338232.wbeow613 |language=en}}</ref> == Müellifi ve yazılğan vaqıtı == Qadimiy Çin ananesine köre, «Cenk sanatı»nıñ müellifi Sun Dzı olğan. Onıñ asıl adı Sun U (-{Sun Wu}-) edi. «Sun Dzı» ise «Sun usta» ya da «Sun oca» manasını bildire. Qadimiy menbalarğa köre, Sun Dzı milâttan evelki VI asırnıñ soñunda yaşağan ve U (-{Wu}-) devletiniñ ordusında hızmet etken. O, ordunı idare etüv ve cenk ötkerüv aqqında eser yazğan. Amma Sun Dzınıñ yaşayışı aqqında işançlı malümat pek az. Bazı alimler onıñ kerçekten yaşağanına şübe eteler. Başqa alimler ise Sun Dzı adlı serdar yaşağan olsa bile, bugüngece saqlanğan kitabıñ bütün bölüklerini bir adam yazmağan ola bilecegini aytalar. Zemaneviy araştırmalarda «Cenk sanatı»nıñ milâttan evel V–IV asırlarda, Çinde bir-birinen cenkleşken devletler olğan devirde şekillengeni aqqındaki fikir keniş tarqalğan. Eserniñ başta yazılğan qısımları soñraları deñiştirilgen ve toldurılğanı ola bile.<ref name="morillo"/><ref>{{cite book |title=Three Faces of Sun Tzu |chapter=Background: Historical and Textual |publisher=Cambridge University Press |year=2024 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/three-faces-of-sun-tzu/background-historical-and-textual/A73F375D8A28B97EDB6277495D663D1A |language=en}}</ref> == Eserniñ mündericesi == «Cenk sanatı» 13 qısqa bölükten ibarettir. Er bir bölükte cenkke azırlanuv ya da cenk ötkerüv belli bir tarafı baqıla. Kitapta şu meseleler aqqında yazıla: * Cenkten evel devletniñ ve ordunıñ vaziyetini baqıp çıquv; * Cenkniñ ne qadar para, azıq ve başqa malzemeler talap etkeni; * Duşmannıñ planlarını bozuv ve onı mümkün olğanı qadar az zayiatnen yeñüv; * Ordunıñ müdafaa ve ücümge azırlığı; * Askerlerniñ küçlerini doğru paylaştıruv; * Duşmannıñ zayıf taraflarını tapuv; * Ordunı cenk meydanında areket ettirüv; * Çeşit vaziyetlerge uyğun qararlar qabul etüv; * Dağ, özen, uva ve başqa yerlerniñ hususiyetlerinden faydalanuv; * Duşman aqqında gizli malümat toplav. Kitapnıñ soñki bölügi casuslarnıñ qullanılmasına bağışlanğan. Sun Dzı duşmannıñ planları, ordusı ve vaziyeti aqqında malümat almaqnı ğalebe içün pek müim saya.<ref name="giles">{{cite book |last=Sun Tzu |title=Sun Tzŭ on the Art of War |translator=Lionel Giles |publisher=Luzac & Co. |year=1910 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/66706 |language=en}}</ref> == Eserniñ esas fikirleri == === Cenkke yahşı azırlanmaq === Sun Dzınıñ fikrine köre, cenkniñ neticesi çoq vaqıt cenk başlanmazdan evelki azırlıqqa bağlıdır. Serdar ordusınıñ vaziyetini, askerleriniñ sayısını, silâ ve azıq miqdarını, cenk meydanınıñ hususiyetlerini bilmelidir. Duşmannıñ küçlerini ve niyetlerini de ögrenmek kerek. Eserde cenkke başlamaq qararını qabul etmezden evel bütün bu şeylerni diqqatnen esaplamaq tevsiye etile. Sun Dzı yahşı azırlanğan ordunıñ ğalebe qazanmağa daa büyük imkânı olğanını añlata. === Duşmannıñ planlarını bozmaq === «Cenk sanatı»nıñ eñ müim fikirlerinden biri — duşmannı mümkün olğanı qadar doğrudan-doğru cenkleşmeden yeñmek. Sun Dzı duşmannıñ planlarını bozuvnı, onıñ ittifaqdaşlarınen alâqalarını üzmekni ve onı cenkleşmekten vazgeçirmege mecbur etmekni büyük ustalıq saya. Buña köre, er angi bir vaziyette böyük zayiatlarğa alıp kelgen ücümni saylamaq doğru degil. Bazan başqa bir usulnen aynı neticege irişmek mümkün. Eserde uzun devam etken cenklerniñ devletniñ baylığını tüketkeni, askerlerni yorğanı ve halqqa ağır zarar ketirgeni de añlatıla. Bu sebepten cenkni kereginden artıq uzatmamaq tevsiye etile. === Duşmannı aldatmaq === Sun Dzı cenk sırasında duşmannıñ ne olıp keçkenini doğru añlamasına mania olmaqnı müim saya. Meselâ, ordu küçlü olğanda bazan zayıf körünmek, ücümge azır olğanda ise azır degil kibi köstermek faydalı ola bile. Böyle areketler duşmannı yañlış qararlar qabul etmege mecbur etip ola. Amma eserde aldatmaq yalıñız bir usul olaraq baqıla. Ğalebe içün yahşı azırlıq, tüzgün idare, doğru malümat ve askerlerniñ birge areket etüvi de zarurdır.<ref name="giles"/> === Deñişken vaziyetke uyğunlaşmaq === Sun Dzı serdarnıñ er vaqıt bir türlü usulnen areket etmesini yañlış saya. Cenk meydanındaki vaziyet tez deñişe bile ve serdar bu deñişikliklerni köz ögünde tutmalıdır. Bir vaziyette faydalı olğan usul başqa bir vaziyette zarar ketire bile. Şu sebepten serdar duşmannıñ areketlerine, yer ve ava şartlarına, ordunıñ vaziyetine baqıp, qararlarını deñiştire bilmelidir. Sun Dzı suvnı misal ketire: suv aqıp barğan yeriniñ şekline uyğunlaşqanı kibi, ordu da cenk meydanındaki şartlarğa uyğunlaşmalıdır. === Ordunı idare etüv === Eserde serdarnıñ bilgili, cesür, sabırlı ve adaletli olmasına büyük emiyet berile. Serdar askerlerini qorçalamaq, olarnıñ azıq ve başqa zarur şeylernen temin etilmesini teşkil etmek, aynı vaqıtta orduda tertip saqlamaq kerek. Sun Dzı askerlerniñ serdarğa işanuvını müim saya. Amma yalıñız yahşı munasebet yeterli degil: orduda açıq qaideler ve tertip de olmalı.<ref name="giles"/> == Kitapnıñ tarihı == «Cenk sanatı» qadimiy Çinde asırlar devamında oqulıp, köçürilip ve ögrenilip kelgen. Kitapnıñ evelki nushaları saqlanmağan. Bugün belli olğan eski nushalar arasında [[bambuk]] levhalarğa yazılğan metinler bar. Qadimiy Çinde kâğıt kenişçe qullanılmağa başlamazdan evel kitaplar sıq-sıq böyle levhalardan azırlana edi. [[Fayl:Inscribed bamboo-slips of Art of War.jpg|thumb|«Cenk sanatı»nıñ milâttan evel II asırğa ait bambuk levhalarğa yazılğan nushasınıñ parçaları. Olar 1972 senesi Çinde tapıldı]] 1972 senesi Çinniñ Şanduñ vilâyetinde, Linyi şeeri yaqınındaki İnçüeşan (-{Yinqueshan}-) adlı yerde qadimiy mezarlar qazılıp araştırıldı. Bu mezarlarda bambuk levhalarğa yazılğan çoq metin tapıldı. Olarnıñ arasında Sun Dzınıñ «Cenk sanatı» eseriniñ parçaları da bar edi. Bu yazılar milâttan evel II asırğa aittir. Aynı yerde başka bir Çin serdarı Sun Bin adına bağlı arbiy eser de tapıldı. Bu tapıntılar alimlerge qadimiy Çin arbiy edebiyatınıñ tarihını daa yahşı ögrenmege yardım etti.<ref>{{cite web |url=https://en.chinaculture.org/library/2008-01/15/content_39369.htm |title=Tombs of Han at Yinqueshan |website=China Culture |language=en}}</ref> Asırlar devamında Çin alimleri ve serdarları «Cenk sanatı»nıñ metnini ögrenip, oña izaatlar yazdılar. Böylece kitapnıñ eski metni ve oña yazılğan izaatlar birge neşir etildi. Eser Çinniñ eñ belli arbiy kitaplarından biri olıp qaldı. O, Çinde klassik arbiy eserler toplumına da qoşuldı.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/2021666390/ |title=Eleven Commentaries to The Art of War by Sunzi |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> == Başqa memleketlerde tarqaluvı == «Cenk sanatı» Çinden tışarı da tarqaldı. Kitapnıñ fikirleri Koreya, Yaponiya ve başqa Şarq Asiya memleketlerinde arbiy ilimge tesir etti. XVI asırda yaşağan yapon serdarı Takeda Singen Sun Dzınıñ eserindeki fikirlerden faydalanğan serdarlardan biri olaraq tanıla. Onıñ arbiy bayrağınen bağlı «Yel, orman, ateş, dağ» (-{Fūrinkazan}-) ibaresi «Cenk sanatı»nıñ yedinci bölügindeki sözlerge esaslana. Bu sözler ordunıñ tez areket etkende yel kibi tez, beklegende orman kibi sakin, ücüm etkende ateş kibi küçlü, mudafaada ise dağ kibi sabit olmasını añlata.<ref>{{cite web |url=https://takase.com/library/philology/furinkazan |title=Fūrinkazan — Wind, Forest, Fire, Mountain |website=Takase Studios |language=en}}</ref> XVIII asırda «Cenk sanatı» Avropa tillerine de tercime etilmege başladı. 1910 senesi Layonel Caylz (-{Lionel Giles}-) tarafından azırlanğan inglizce tercime neşir etildi. Bu tercime eseriniñ ingliz tilinde tanıluvına yardım etti.<ref name="giles"/> XX asırda Sun Dzınıñ fikirleri zemaneviy arbiy ilimde de ögrenildi. Vyetnam serdarı Vo Nguen Ziap (-{Võ Nguyên Giáp}-) kibi arbiy idareciler qadimiy Çin arbiy fikirlerinden faydalandılar. Eser bugün de bazı memleketlerniñ arbiy oquv programlarında qullanıla. Meselâ, Amerika Qoşma Ştatları ordusı ve deñiz piyadeleri içün tevsiye etilgen kitaplar arasında «Cenk sanatı» da bar.<ref>{{cite web |url=https://www.marines.mil/News/Messages/MARADMINS/Article/895256/revision-of-the-commandants-professional-reading-list/ |title=Revision of the Commandant's Professional Reading List |publisher=United States Marine Corps |language=en |date=2012-11-28}}</ref> == Eserniñ emiyeti == «Cenk sanatı» faqat qadimiy cenk usullarını tarif etken kitap degil. O, qarar qabul etmek, küçlerni doğru qullanmaq, duşmannıñ niyetlerini añlamaq ve deñişken vaziyetke uyğunlaşmaq aqqında da fikirler bere. Şu sebepten kitapnıñ bazı fikirleri bugün arbiy saadan tışarıda da qullanıla. Meselâ, iş idaresi, siyaset, sport ve başqa saalarda strategiya aqqında yazılğan eserlerde Sun Dzınıñ fikirlerine sıq-sıq muracaat etile. Amma «Cenk sanatı» öz devriniñ şartlarında yazılğan arbiy eserdir. Onıñ bütün tevsiyelerini zemaneviy yaşayışqa doğrudan-doğru qullanmaq mümkün degil. Bunıñnen beraber, eser cenkniñ faqat askerlerniñ sayısı ve silâlarnıñ küçüne bağlı olmağanını, azırlıq, bilgi, idare ve doğru qararlarnıñ da büyük emiyetke saip olğanını köstergen eski kitaplarnıñ biridir. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çin edebiyatı]] [[Kategoriya:Arbiy ilim]] [[Kategoriya:Kitaplar]] 9yyajempm6mlhfes3pzmj8hhhe2p23w 246568 246567 2026-11-04T00:55:12Z Хтосьці 13041 /* Müellifi ve yazılğan vaqıtı */ В–ЫВ → V–IV 246568 wikitext text/x-wiki [[Fayl:The_Art_of_War_Running_Press.jpg|thumb|250px|Sun Dzınıñ «Cenk sanatı» eseriniñ zemaneviy basılışı]] '''«Cenk sanatı»''' ({{lang-zh|孫子兵法}}, sadeleştirilgen çince: {{lang-zh|孙子兵法}}, [[pinyin]] yazısınen: -{Sūnzǐ bīngfǎ}-, arif-arifine «Sun ustanıñ arbiy usulları») — qadimiy [[Çin]]de yazılğan, cenkni nasıl ötkermek kerek olğanını añlatqan eser. Onıñ müellifi olaraq qadimiy Çin serdarı ve arbiy fikir saibi [[Sun Dzı]] (-{Sun Tzu}-) kösterile. Eser dünya tarihındaki eñ eski ve eñ belli arbiy strategiya kitaplarından biridir. «Cenk sanatı» 13 bölükten ibarettir. Kitapta orduğa nasıl yolbaşçılıq etmek, cenkke nasıl azırlanmaq, duşmannıñ küçlü ve zayıf taraflarını nasıl bilmek, cenk meydanınıñ hususiyetlerinden nasıl faydalanmaq kerek olğanı añlatıla. Eserde duşmannı aldatuv, gizli malümat toplav ve lüzumsız cenklerden qaçınuvğa da büyük diqqat ayırıla. Kitap milâttan evelki V–IV asırlarda yazılğan olsa kerek, amma onıñ tam yazılğan vaqtı ve müellifligi aqqında alimler arasında çeşit fikirler bar.<ref name="morillo">{{cite encyclopedia |last=Morillo |first=Stephen |title=Sun Zi (Sun Tzu) (ca. fourth century BCE) |encyclopedia=The Encyclopedia of War |publisher=Wiley-Blackwell |year=2011 |doi=10.1002/9781444338232.wbeow613 |language=en}}</ref> == Müellifi ve yazılğan vaqıtı == Qadimiy Çin ananesine köre, «Cenk sanatı»nıñ müellifi Sun Dzı olğan. Onıñ asıl adı Sun U (-{Sun Wu}-) edi. «Sun Dzı» ise «Sun usta» ya da «Sun oca» manasını bildire. Qadimiy menbalarğa köre, Sun Dzı milâttan evelki VI asırnıñ soñunda yaşağan ve U (-{Wu}-) devletiniñ ordusında hızmet etken. O, ordunı idare etüv ve cenk ötkerüv aqqında eser yazğan. Amma Sun Dzınıñ yaşayışı aqqında işançlı malümat pek az. Bazı alimler onıñ kerçekten yaşağanına şübe eteler. Başqa alimler ise Sun Dzı adlı serdar yaşağan olsa bile, bugüngece saqlanğan kitabıñ bütün bölüklerini bir adam yazmağan ola bilecegini aytalar. Zemaneviy araştırmalarda «Cenk sanatı»nıñ milâttan evel -{V–IV}- asırlarda, Çinde bir-birinen cenkleşken devletler olğan devirde şekillengeni aqqındaki fikir keniş tarqalğan. Eserniñ başta yazılğan qısımları soñraları deñiştirilgen ve toldurılğanı ola bile.<ref name="morillo"/><ref>{{cite book |title=Three Faces of Sun Tzu |chapter=Background: Historical and Textual |publisher=Cambridge University Press |year=2024 |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/three-faces-of-sun-tzu/background-historical-and-textual/A73F375D8A28B97EDB6277495D663D1A |language=en}}</ref> == Eserniñ mündericesi == «Cenk sanatı» 13 qısqa bölükten ibarettir. Er bir bölükte cenkke azırlanuv ya da cenk ötkerüv belli bir tarafı baqıla. Kitapta şu meseleler aqqında yazıla: * Cenkten evel devletniñ ve ordunıñ vaziyetini baqıp çıquv; * Cenkniñ ne qadar para, azıq ve başqa malzemeler talap etkeni; * Duşmannıñ planlarını bozuv ve onı mümkün olğanı qadar az zayiatnen yeñüv; * Ordunıñ müdafaa ve ücümge azırlığı; * Askerlerniñ küçlerini doğru paylaştıruv; * Duşmannıñ zayıf taraflarını tapuv; * Ordunı cenk meydanında areket ettirüv; * Çeşit vaziyetlerge uyğun qararlar qabul etüv; * Dağ, özen, uva ve başqa yerlerniñ hususiyetlerinden faydalanuv; * Duşman aqqında gizli malümat toplav. Kitapnıñ soñki bölügi casuslarnıñ qullanılmasına bağışlanğan. Sun Dzı duşmannıñ planları, ordusı ve vaziyeti aqqında malümat almaqnı ğalebe içün pek müim saya.<ref name="giles">{{cite book |last=Sun Tzu |title=Sun Tzŭ on the Art of War |translator=Lionel Giles |publisher=Luzac & Co. |year=1910 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/66706 |language=en}}</ref> == Eserniñ esas fikirleri == === Cenkke yahşı azırlanmaq === Sun Dzınıñ fikrine köre, cenkniñ neticesi çoq vaqıt cenk başlanmazdan evelki azırlıqqa bağlıdır. Serdar ordusınıñ vaziyetini, askerleriniñ sayısını, silâ ve azıq miqdarını, cenk meydanınıñ hususiyetlerini bilmelidir. Duşmannıñ küçlerini ve niyetlerini de ögrenmek kerek. Eserde cenkke başlamaq qararını qabul etmezden evel bütün bu şeylerni diqqatnen esaplamaq tevsiye etile. Sun Dzı yahşı azırlanğan ordunıñ ğalebe qazanmağa daa büyük imkânı olğanını añlata. === Duşmannıñ planlarını bozmaq === «Cenk sanatı»nıñ eñ müim fikirlerinden biri — duşmannı mümkün olğanı qadar doğrudan-doğru cenkleşmeden yeñmek. Sun Dzı duşmannıñ planlarını bozuvnı, onıñ ittifaqdaşlarınen alâqalarını üzmekni ve onı cenkleşmekten vazgeçirmege mecbur etmekni büyük ustalıq saya. Buña köre, er angi bir vaziyette böyük zayiatlarğa alıp kelgen ücümni saylamaq doğru degil. Bazan başqa bir usulnen aynı neticege irişmek mümkün. Eserde uzun devam etken cenklerniñ devletniñ baylığını tüketkeni, askerlerni yorğanı ve halqqa ağır zarar ketirgeni de añlatıla. Bu sebepten cenkni kereginden artıq uzatmamaq tevsiye etile. === Duşmannı aldatmaq === Sun Dzı cenk sırasında duşmannıñ ne olıp keçkenini doğru añlamasına mania olmaqnı müim saya. Meselâ, ordu küçlü olğanda bazan zayıf körünmek, ücümge azır olğanda ise azır degil kibi köstermek faydalı ola bile. Böyle areketler duşmannı yañlış qararlar qabul etmege mecbur etip ola. Amma eserde aldatmaq yalıñız bir usul olaraq baqıla. Ğalebe içün yahşı azırlıq, tüzgün idare, doğru malümat ve askerlerniñ birge areket etüvi de zarurdır.<ref name="giles"/> === Deñişken vaziyetke uyğunlaşmaq === Sun Dzı serdarnıñ er vaqıt bir türlü usulnen areket etmesini yañlış saya. Cenk meydanındaki vaziyet tez deñişe bile ve serdar bu deñişikliklerni köz ögünde tutmalıdır. Bir vaziyette faydalı olğan usul başqa bir vaziyette zarar ketire bile. Şu sebepten serdar duşmannıñ areketlerine, yer ve ava şartlarına, ordunıñ vaziyetine baqıp, qararlarını deñiştire bilmelidir. Sun Dzı suvnı misal ketire: suv aqıp barğan yeriniñ şekline uyğunlaşqanı kibi, ordu da cenk meydanındaki şartlarğa uyğunlaşmalıdır. === Ordunı idare etüv === Eserde serdarnıñ bilgili, cesür, sabırlı ve adaletli olmasına büyük emiyet berile. Serdar askerlerini qorçalamaq, olarnıñ azıq ve başqa zarur şeylernen temin etilmesini teşkil etmek, aynı vaqıtta orduda tertip saqlamaq kerek. Sun Dzı askerlerniñ serdarğa işanuvını müim saya. Amma yalıñız yahşı munasebet yeterli degil: orduda açıq qaideler ve tertip de olmalı.<ref name="giles"/> == Kitapnıñ tarihı == «Cenk sanatı» qadimiy Çinde asırlar devamında oqulıp, köçürilip ve ögrenilip kelgen. Kitapnıñ evelki nushaları saqlanmağan. Bugün belli olğan eski nushalar arasında [[bambuk]] levhalarğa yazılğan metinler bar. Qadimiy Çinde kâğıt kenişçe qullanılmağa başlamazdan evel kitaplar sıq-sıq böyle levhalardan azırlana edi. [[Fayl:Inscribed bamboo-slips of Art of War.jpg|thumb|«Cenk sanatı»nıñ milâttan evel II asırğa ait bambuk levhalarğa yazılğan nushasınıñ parçaları. Olar 1972 senesi Çinde tapıldı]] 1972 senesi Çinniñ Şanduñ vilâyetinde, Linyi şeeri yaqınındaki İnçüeşan (-{Yinqueshan}-) adlı yerde qadimiy mezarlar qazılıp araştırıldı. Bu mezarlarda bambuk levhalarğa yazılğan çoq metin tapıldı. Olarnıñ arasında Sun Dzınıñ «Cenk sanatı» eseriniñ parçaları da bar edi. Bu yazılar milâttan evel II asırğa aittir. Aynı yerde başka bir Çin serdarı Sun Bin adına bağlı arbiy eser de tapıldı. Bu tapıntılar alimlerge qadimiy Çin arbiy edebiyatınıñ tarihını daa yahşı ögrenmege yardım etti.<ref>{{cite web |url=https://en.chinaculture.org/library/2008-01/15/content_39369.htm |title=Tombs of Han at Yinqueshan |website=China Culture |language=en}}</ref> Asırlar devamında Çin alimleri ve serdarları «Cenk sanatı»nıñ metnini ögrenip, oña izaatlar yazdılar. Böylece kitapnıñ eski metni ve oña yazılğan izaatlar birge neşir etildi. Eser Çinniñ eñ belli arbiy kitaplarından biri olıp qaldı. O, Çinde klassik arbiy eserler toplumına da qoşuldı.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/2021666390/ |title=Eleven Commentaries to The Art of War by Sunzi |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> == Başqa memleketlerde tarqaluvı == «Cenk sanatı» Çinden tışarı da tarqaldı. Kitapnıñ fikirleri Koreya, Yaponiya ve başqa Şarq Asiya memleketlerinde arbiy ilimge tesir etti. XVI asırda yaşağan yapon serdarı Takeda Singen Sun Dzınıñ eserindeki fikirlerden faydalanğan serdarlardan biri olaraq tanıla. Onıñ arbiy bayrağınen bağlı «Yel, orman, ateş, dağ» (-{Fūrinkazan}-) ibaresi «Cenk sanatı»nıñ yedinci bölügindeki sözlerge esaslana. Bu sözler ordunıñ tez areket etkende yel kibi tez, beklegende orman kibi sakin, ücüm etkende ateş kibi küçlü, mudafaada ise dağ kibi sabit olmasını añlata.<ref>{{cite web |url=https://takase.com/library/philology/furinkazan |title=Fūrinkazan — Wind, Forest, Fire, Mountain |website=Takase Studios |language=en}}</ref> XVIII asırda «Cenk sanatı» Avropa tillerine de tercime etilmege başladı. 1910 senesi Layonel Caylz (-{Lionel Giles}-) tarafından azırlanğan inglizce tercime neşir etildi. Bu tercime eseriniñ ingliz tilinde tanıluvına yardım etti.<ref name="giles"/> XX asırda Sun Dzınıñ fikirleri zemaneviy arbiy ilimde de ögrenildi. Vyetnam serdarı Vo Nguen Ziap (-{Võ Nguyên Giáp}-) kibi arbiy idareciler qadimiy Çin arbiy fikirlerinden faydalandılar. Eser bugün de bazı memleketlerniñ arbiy oquv programlarında qullanıla. Meselâ, Amerika Qoşma Ştatları ordusı ve deñiz piyadeleri içün tevsiye etilgen kitaplar arasında «Cenk sanatı» da bar.<ref>{{cite web |url=https://www.marines.mil/News/Messages/MARADMINS/Article/895256/revision-of-the-commandants-professional-reading-list/ |title=Revision of the Commandant's Professional Reading List |publisher=United States Marine Corps |language=en |date=2012-11-28}}</ref> == Eserniñ emiyeti == «Cenk sanatı» faqat qadimiy cenk usullarını tarif etken kitap degil. O, qarar qabul etmek, küçlerni doğru qullanmaq, duşmannıñ niyetlerini añlamaq ve deñişken vaziyetke uyğunlaşmaq aqqında da fikirler bere. Şu sebepten kitapnıñ bazı fikirleri bugün arbiy saadan tışarıda da qullanıla. Meselâ, iş idaresi, siyaset, sport ve başqa saalarda strategiya aqqında yazılğan eserlerde Sun Dzınıñ fikirlerine sıq-sıq muracaat etile. Amma «Cenk sanatı» öz devriniñ şartlarında yazılğan arbiy eserdir. Onıñ bütün tevsiyelerini zemaneviy yaşayışqa doğrudan-doğru qullanmaq mümkün degil. Bunıñnen beraber, eser cenkniñ faqat askerlerniñ sayısı ve silâlarnıñ küçüne bağlı olmağanını, azırlıq, bilgi, idare ve doğru qararlarnıñ da büyük emiyetke saip olğanını köstergen eski kitaplarnıñ biridir. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çin edebiyatı]] [[Kategoriya:Arbiy ilim]] [[Kategoriya:Kitaplar]] epo20zud3mfkfhahocqm1ccow4419xo 0 30724 246573 159816 2026-11-04T09:48:59Z Don Alessandro 1 246573 wikitext text/x-wiki '''Biñ bir gece masalları''' ({{lang-ar|كتاب ألف ليلة وليلة}} - ''Alf layla va-layla'', {{lang-fa|هزار و یک شب}}) — [[arap tili]]nde yazılğan, bir çoq [[masal]], [[ikâye]] ve rivayetlerden ibaret meşur edebiy eser. «Biñ bir gece masalları»nıñ tek bir müellifi yoq. Onıñ içindeki ikâyeler asırlar devamında [[İndistan]], [[Acemistan]], [[Mesopotamiya]], [[Suriye]], [[Mısır]] ve başqa memleketlerde tarqalğan. Olarnıñ bazıları halq arasında ağızdan ağızğa keçken, bazıları ise yazılı eserlerden alınğan. Vaqıt keçkeninen bu ikâyeler arap tilinde toplanıp, bir büyük eserge birleştirildi.<ref name="loc">{{cite web |url=https://blogs.loc.gov/international-collections/2017/10/a-thousand-and-one-nights-arabian-story-telling-in-world-literature/ |title=A Thousand and One Nights: Arabian Story-telling in World Literature |publisher=Library of Congress |date=2017-10-18 |language=en}}</ref> Eserde serdarlar, tuccarlar, [[derviş]]ler, faqır adamlar, [[cin]]ler ve başqa şahıslar aqqında ikâyeler bar. Bazı masallarda siirli şeyler ve acayip maceralar tasvir etile. Başqalarında ise adiy adamlarnıñ yaşayışı, aqıllılıq, iyle, adalet, sevgi ve dostluq aqqında söz yürsetile. Cıyıntıqnıñ eñ müim hususiyeti — bütün ikâyelerniñ [[Şahrazad]] adlı bir qıznıñ ağzından ikâye etilmesidir. == Şahrazad aqqındaki ikâye == «Biñ bir gece masalları» Şahriyar adlı padişanıñ ikâyesinen başlana. Masalğa köre, Şahriyar apayınıñ oña sadıq olmağanını ögrenip, onı öldürtken. Bundan soñ o bütün qadınlarğa işanmay başlay. Er kün yañı bir qıznen evlenip, ertesi künü onı öldürtmege buyura. Padişa veziriniñ Şahrazad adlı aqıllı ve bilgili qızı bar edi. O, padişahnıñ bu zalımlığını toqtatmağa istey ve onen evlenmege razı ola. İlk gecesi Şahrazad padişağa pek meraqlı bir masal aytmağa başlay. Amma sabağa yaqın masalnı eñ meraqlı yerinde toqtata. Padişa onıñ devamını bilmek istegeninden, Şahrazadnı öldürtmeyip, daa bir gece yaşamağa ruhset bere. Ertesi gecesi Şahrazad birinci masalnı bitirip, yañısını aytmağa başlay. O, yañı masalnı da sabağa yaqın toqtata. Böylece padişa er gece yañı ikâyeniñ devamını eşitmek içün onıñ ölüm cezasını keçiktire. Şahrazad biñ bir gece devamında masallar ayta. Bu müddet içinde padişa onıñ aqlına ve bilgisine ayrıqça ürmet etmege başlay. Ahırında o, qadınlarğa qarşı zalımlığını taşlay ve Şahrazadnı bağışlay. Cıyıntıqtaki bütün başqa masallar bu esas ikâyeniñ içinde berile. Bazan Şahrazadnıñ ikâyesindeki bir şahıs da başqa bir ikâye aytmağa başlay. Böylece bir masalnıñ içinde başqa masallar peyda ola.<ref name="iranica">{{cite encyclopedia |url=https://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla/ |title=Alf Layla wa Layla |last=Pellat |first=Charles |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=1985 |language=en}}</ref> == Masallarnıñ mündericesi == «Biñ bir gece masalları»nda çeşit mevzularda ikâyeler bar. Olarda qadimiy ve orta asır Şarq memleketleriniñ yaşayışı, ticareti, adetleri ve halq inançları akis etile. Masallarnıñ bir qısmında padişalar, vezirler ve serdarlar aqqında söz yürsetile. Başqalarında tuccarlar, zenaatkârlar, balıqçılar ve faqır adamlar esas şahıslardır. Bazı ikâyelerde acayip mahlüqlar, siirli eşyalar, gizli hazineler ve uzaq memleketler tasvir etile. Bu masallarda şahıslar cinlerge rastkele, siirli saraylarğa bara ya da telükeli maceralardan keçeler. Bundan başqa, cıyıntıqta külkünç ikâyeler, ibretli rivayetler ve aqıllı adamlarnıñ qıyın vaziyetlerden nasıl çıqqanını añlatqan masallar da bar. İkâyelerdeki vaqialar ekseriyette [[Bağdat]], [[Basra]], [[Qaire]], [[Dimeşq]] ve başqa [[Yaqın Şarq]] şeerlerinde olıp keçe. Bazı masallarda uzaq diyarlarğa, İndistan ve Çinge yolculıqlar tasvir etile. Cıyıntıqta [[Abbasiy halifeligi]] devrinde yaşağan [[Harun er-Reşid]] (786–809 seneleri üküm sürdi) de bir çoq ikâyeniñ şahsıdır. Bu ikâyelerde halife bazan adiy adam qıyafetinde şeerni dolaşıp, halqnıñ yaşayışınen tanış ola. == Eñ meşur masallar == «Biñ bir gece masalları»nıñ çeşit neşirlerinde yüzlerce ikâye bar. Olarnıñ bazıları dünyağa pek meşur oldı. === Sindbad deñizci === '''Sindbad deñizci''' — uzaq memleketlerge yolculıq yapqan tuccar ve deñizci aqqındaki ikâyelerniñ esas şahsıdır. Sindbad bir qaç kere geminen yolculıqqa çıqıp, acayip adalarğa bara. O, büyük quşlarğa, dev ayvanlarğa ve başqa telükelerge rastkele. Bazan gemisi batar ya da yol arqadaşlarından ayrılıp qala. Amma öz aqlı ve cesürligi sayesinde telükelerden qurtulıp, evine qayta. Sindbadnıñ yedi yolculığı aqqındaki ikâyeler Şarqta ayrı eser olaraq da tarqalğan. Soñraları olar «Biñ bir gece masalları»nıñ bazı neşirlerine qoşulğan. === Alâddin ve siirli lampa === '''Alâddin ve siirli lampa''' masalında faqır bir yigit siirli lampa tapa. Lampanıñ içinde yaşağan cin onıñ isteklerini yerine ketirip ola. Cin yardımınen Alâddin zenginleşe ve çeşit maceralardan keçe. Bu masal «Biñ bir gece»niñ eñ meşur ikâyelerinden biri olsa da, eski arap elyazmalarında bulunmay. O, XVIII asırnıñ başında Frenkistanda neşir etilgen tercime sayesinde meşur oldı. === Ali Baba ve qırq aydut === '''Ali Baba ve qırq aydut''' masalında faqır bir oduncı qırq aydutnıñ gizli hazinesini tapa. Hazineniñ saqlanğan qobasını açmaq içün «Sesam, açıl!» demek kerek edi. Ali Baba gizli hazineni tapqan soñ telükeli vaqialarğa rastkele. Masalda onıñ aqıllı hızmetçisi Mercana müim rol oynay. Bu ikâye de «Biñ bir gece»niñ eski arap elyazmalarında bulunmay. O, Avropada Antuan Gallannıñ tercimesi sayesinde tarqalğan.<ref name="diyab">{{cite journal |url=https://digitalcommons.wayne.edu/marvels/vol32/iss1/7/ |title=The Man Who Made the Nights Immortal: The Tales of the Syrian Maronite Storyteller Ḥannā Diyāb |last=Marzolph |first=Ulrich |journal=Marvels & Tales |volume=32 |issue=1 |year=2018 |language=en}}</ref> == Eserniñ tarihı == === Masallarnıñ peyda oluvı === «Biñ bir gece masalları» asırlar devamında şekillengen. Onıñ eñ eski qısmınıñ ne zaman yazılğanı tam belli degil. Alimler cıyıntıqnıñ tamırlarını qadimiy ind ve fars edebiyatına bağlaylar. Eski fars tilinde ''-{Hazār Afsān}-'', yani «Biñ masal» adlı bir eser olğanı belli. O, bugüngece saqlanmağan. IX asırda bu eser arap tilinde belli edi. X asırnıñ arap müellifleri [[el-Mesudiy]] ve [[İbn en-Nedim]] Şahrazad aqqındaki ikâyeni de zikir etkenler. Bu sebepten alimler «Biñ bir gece»niñ eñ eski qısımlarınıñ IX asırğa qadar şekillengenini tahmin eteler.<ref name="iranica"/> Soñraki asırlarda cıyıntıqqa yañı ikâyeler qoşuldı. Özellikle Bağdat, Suriye ve Mısırda tarqalğan masallar eser­niñ mündericesine büyük tesir etti. İkâyelerniñ bazıları elyazma kitaplar sayesinde, başqaları ise halq arasında ağızdan ağızğa keçip saqlandı. Masallarnı aytqan adamlar olarnı bazan deñiştirip, yañı tafsilât qoşa ediler. Şu sebepten «Biñ bir gece masalları»nıñ tek bir qadimiy metni yoq. Çeşit devirlerde azırlanğan nushalarda ikâyelerniñ sayısı, sırası ve mündericesi farqlı ola bile. === Elyazmalar === [[Fayl:Arabian_nights_manuscript.jpg|left|thumb|«Biñ bir gece masalları»nıñ Antuan Gallan qullanğan arapça elyazmasından eki saife. XV asır. Bugün Paristeki Frenkistan Milliy kitaphanesinde saqlana.]] «Biñ bir gece masalları»nıñ eski nushalarınıñ bir qısmı bugüngece saqlanğan. Eñ eski büyük arapça elyazma nushalarından biri Suriyeden kelgen üç cıltlı elyazmadır. O, «Gallan elyazması» olaraq bellidir. Bugün bu nusha [[Parist]]eki [[Frenkistan Milliy kitaphanesi]]nde saqlana. Elyazmanıñ yazılğan vaqtı aqqında alimler arasında uzun müddet fikir ayrıqları olğan. Başta onı XIV asırğa ait sayğanlar. Soñraki araştırmalar ise onıñ XV asırda, ihtimal ki, bu asırnıñ ortalarından soñ yazılğanını köstere. Bu elyazma tam degil. Onda masallarnıñ faqat ilk 282 gecesi saqlanğan. Elyazma «Biñ bir gece masalları»nıñ eski şeklini ögrenmek içün pek müim menbadır.<ref name="grotzfeld">{{cite journal |url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol1/V1_2_Grotzfeld.htm |title=The Age of the Galland Manuscript of the Nights: Numismatic Evidence for Dating a Manuscript? |last=Grotzfeld |first=Heinz |journal=Journal of Arabic and Islamic Studies |volume=1 |year=1996 |language=en}}</ref> === Basma neşirler === XVIII asırğa qadar «Biñ bir gece masalları» esasen elyazma şeklinde tarqala edi. XIX asırda cıyıntıqnıñ arapça basma neşirleri peyda oldı. 1814–1818 seneleri [[İndistan]]nıñ [[Kalkutta]] şeerinde masallarnıñ bir qısmı basıldı. 1835 senesi Mısırnıñ Bulaq matbaasında cıyıntıqnıñ büyük arapça neşri çıqtı. Bu neşir soñraki bir çoq tercime ve basılışlarğa esas oldı. 1839–1842 seneleri Kalkuttada dört cıltlı başqa bir arapça neşir azırlandı. Bu basma neşirler sayesinde «Biñ bir gece masalları»nıñ metni kenişçe tarqaldı. Amma olarnıñ mündericesi eski elyazmalardan bazı ceetlerden farqlı edi.<ref name="iranica"/> == Avropada tarqaluvı == «Biñ bir gece masalları» Avropada XVIII asırnıñ başında kenişçe tanıldı. Frenk şarqşınası [[Antuan Gallan]] (-{Antoine Galland}-; 1646–1715 seneleri) cıyıntıqnıñ bir qısmını arap tilinden frenk tiline tercime etti. Onıñ ''-{Les Mille et Une Nuits}-'' adlı tercimesi 1704 senesinden 1717 senesine qadar 12 cıltta neşir etildi. Bu eser Avropada büyük rağbet qazandı. Tez arada onı başqa Avropa tillerine de tercime ettiler.<ref name="loc"/> Gallan eski arap elyazmalarından faydalanmaqnen beraber, başqa menbalardan da ikâyeler aldı. 1709 senesi o, [[Suriye]]niñ [[Halep]] şeerinden kelgen Hanna Diyab adlı ikâyecinen bir qaç masal eşitti. Olarnıñ arasında «Alâddin ve siirli lampa» ve «Ali Baba ve qırq aydut» da bar edi. Gallan bu masallarnı öz tercimesine qoştı. Olar eski arap elyazmalarında bulunmasa da, zaman keçkeninen «Biñ bir gece masalları»nıñ eñ belli qısımlarından oldı.<ref name="diyab"/> XIX asırda cıyıntıq başqa bir çoq tilge tercime etildi. Onıñ çeşit neşirlerinde masallarnıñ sayısı ve mündericesi farqlı edi. Bazı tercimanlar eski arap metinlerini mümkün olğanı qadar tam saqlamağa tırıştılar. Başqaları ise oquyıcılar içün ayrı masallarnı saylap, olarnı qısqartıp ya da sadeleştirip neşir ettiler. == Eserniñ hususiyetleri == «Biñ bir gece masalları» bir müellif tarafından yazılğan roman degil. O, türlü devirlerde ve memleketlerde peyda olğan ikâyelerniñ cıyıntığıdır. Eserniñ mündericesi pek çeşitlidir. Onda siirli masallar, sevgi ikâyeleri, yolculıq maceraları, tarihiy şahıslar aqqındaki rivayetler ve külkünç vaqialar bar. Masallarda adalet ve zalımlıq, zenginlik ve faqırlıq, aqıllılıq ve ahmaqlıq kibi meseleler sıq rastkele. Bir çoq ikâyede zengin ya da küçlü adamlar degil, aqıllı ve becerikli adamlar ğalebe qazana. Masallarda bazıda kerçek tarihiy şahıslar da iştirak ete. Amma bu, olarda tasvir etilgen bütün vaqialarnıñ kerçekten olğanını bildirmey. Eser, eñ evelâ, bediiy edebiyat cıyıntığıdır. «Biñ bir gece» adı da cıyıntıqta tam 1001 ayrı masal bulunğanını bildirmey. Bir ikâye bir qaç gece devam ete bile, bazı ikâyelerniñ içinde ise başqa masallar aytıla. Çeşit nushalarda gecelerniñ ve masallarnıñ sayısı da farqlı ola.<ref name="loc"/> == Dünya medeniyetindeki yeri == «Biñ bir gece masalları» dünya edebiyatınıñ eñ meşur eserlerinden biri oldı. O, bir çoq tilge tercime etilip, asırlar devamında oqulıp kele. Cıyıntıq Avropa ve başqa memleketlerniñ edebiyatına büyük tesir etti. Bir çoq yazar ve şairler onıñ ikâyelerinden, şahıslarından ve siirli tasvirlerinden faydalandılar. Masallar esasında teatr pyesaları, operalar, filmler, multfilmler ve başqa sanat eserleri yaratıldı. Hususan, Alâddin, Ali Baba, Sindbad ve Şahrazad dünyağa belli bediiy şahıslarğa çevirildiler. Bugün «Biñ bir gece masalları» balalar ve büyükler içün çeşit neşirlerde çıqa. O, tek meraqlı maceraları içün degil, Şarq halqlarınıñ edebiyatı, tarihı ve medeniyeti aqqında bilgi bergen eski eser olaraq da qıymetlidir. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] [[Kategoriya:Masallar]] [[Kategoriya:Arap edebiyatı]] 1qn1q101xs71cm4ty5jn561os5uruhf 0 30732 246578 160312 2026-11-04T10:17:14Z Don Alessandro 1 246578 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hongloumeng2.jpg|thumb|«Qızıl köşükniñ tüşü» romanına yapılğan resim]] '''«Qızıl köşükniñ tüşü»''' ({{lang-zh|紅樓夢}}, sadeleştirilgen çince: {{lang-zh|红楼梦}}, pinyin yazısınen: -{Hónglóumèng}-) — XVIII asırda Çin yazıcısı '''Tsao Şüeçin''' (-{Cao Xueqin}-) tarafından yazılğan roman. O, [[Çin edebiyatı]]nıñ eñ meşur eserlerinden biri ve dört büyük klassik Çin romanından biridir. Eserde zengin ve itibarlı Cya ailesiniñ yaşayışı, bu aileniñ yavaş-yavaş faqırlaşması ve yañı nesilden olğan gençlerniñ taqdiri tasvir etile. Romanınıñ esas şahısları — Cya Baoyü, Lin Dayü ve Şüe Baoçay. Olarnıñ arasında olıp keçken sevgi vaqiaları eserde müim yer tuta. Roman [[Çiñ sülâlesi]] devrinde (1644–1912 seneleri) yazıldı. Onda o devriniñ Çin cemiyetindeki yaşayış, adetler, aile munasebetleri ve qadınlarnıñ vaziyeti tafsilâtlıca kösterile. «Qızıl köşükniñ tüşü»niñ bugün eñ çoq qullanılğan neşri 120 bölükten ibarettir. Olarnıñ ilk 80 bölügi Tsao Süeçinniñ eseri sayıla. Soñki 40 bölükniñ müellifi ise tam belli degil. Roman ilk kere 1791 senesi Çen Veyüan ve Gao E tarafından tam şekilde neşir etildi.<ref name="chiculture">{{cite web |url=https://chiculture.org.hk/en/china-five-thousand-years/2414 |title=Dream of the Red Chamber |publisher=Academy of Chinese Studies |language=en}}</ref> == Romanınıñ adı == Romanınıñ çince adı üç sözden ibarettir: ''hun'' — «qızıl», ''lou'' — «köşük», «yüksek ev» ve ''men'' — «tüş». Qadimiy Çinde «qızıl köşük» ibaresi zengin aileniñ evinde qadınlar yaşağan odalarnı bildire bile edi. Romanda da yaş qızlarnıñ yaşayışı ve taqdiri büyük yer tuta. «Tüş» sözü ise eserdeki müim fikirlerden birinen bağlıdır: zenginlik, şan-şüret ve baht daimiy degil, bir kün yoq ola bile. Eserde tüşler ve başqa acayip vaqialar da tasvir etile. Romanınıñ başqa bir adı — «Taş aqqında ikâye» ({{lang-zh|石頭記}}, pinyin yazısınen: -{Shítóu jì}-). Bu ad eser­niñ başında aytılğan siirli taş aqqındaki rivayetnen bağlıdır. İlk elyazma nushalar esasen «Taş aqqında ikâye» adınen tarqalğan. «Qızıl köşükniñ tüşü» adı ise soñraları kenişçe belli oldı.<ref name="oxford">{{cite encyclopedia |last=Eifring |first=Halvor |title=Dream of the Red Chamber |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Chinese Studies |publisher=Oxford University Press |year=2016 |doi=10.1093/obo/9780199920082-0131 |language=en}}</ref> == Qısqa mündericesi == Romanınıñ esas vaqiaları zengin ve küçlü Cya ailesinde olıp keçe. Bu aileniñ büyük evleri, bağçaları, çoq hızmetçileri ve devlet idarelerinde yüksek vazifelerde çalışqan aqrabaları bar. Aile uzun yıllar devamında zenginlik ve itibar içinde yaşağan. Amma vaqt keçkeninen onıñ işleri yamanlaşmağa başlay. Ailede aqça, miras ve akimiyet içün çeşit dava ve kelişmemezlikler peyda ola. Eserniñ esas şahsı — '''Cya Baoyü''' (-{Jia Baoyu}-) adlı yigit. O, zengin aileniñ balası olıp, balalığından berli er şeynen temin etilgen. Baoyü aqıllı ve hassas tabiatlı yigit. O, şiir, muzıka ve güzel şeylerni seve. Amma ailesi onıñ devlet hızmetine kirmesini ve yüksek vazife almasını istegenine baqmadan, Baoyü böyle yaşayışqa meraq köstermey. Baoyü ailesiniñ evinde yaşağan '''Lin Dayü''' (-{Lin Daiyu}-) adlı qıznı seve. Dayü pek bilgili, şiir yazmağa usta, amma sağlığı zayıf ve duyğuları hassas bir qızdır. Baoyü ve Dayü bir-birini yahşı añlaylar. Olar şiirler yazıp oquy, beraber vaqıt keçire ve bir-birine yaqın olalar. Amma Baoyüniñ ailesi onı başqa bir qızğa, '''Şüe Baoçay''' (-{Xue Baochai}-)ğa evlendirmek istey. Baoçay da zengin ve itibarlı aileden kelgen, aqıllı, terbiyeli ve sabırlı bir qızdır. Böylece Baoyü, Dayü ve Baoçay arasında qıyın munasebetler peyda ola. Baoyüniñ şahsiy istekleri ailesiniñ planlarına uyğun kelmey. Bu sevgi ikâyesi romanınıñ esas mevzularından biridir. Amma eser yalıñız sevgi aqqında degil. Onda büyük bir aileniñ yaşayışı, zenginlikniñ yoq oluvı ve cemiyetteki adetlerniñ adamlar taqdirine nasıl tesir etkeni de kösterile.<ref name="chiculture"/> Romanınıñ 120 bölükli neşrinde Baoyü ailesiniñ isteginen Baoçayğa evlene. Dayü ise ağır hastalanıp vefat ete. Bu vaqialar Baoyü içün büyük qayğığa çevirile. Aynı vaqıtta Cya ailesiniñ zenginligi ve itibarı azala. Aileniñ bazı azaları ağır qıyınlıqlarğa rastkele. Romanınıñ soñunda Baoyü dünyaviy yaşayıştan vazgeçip, [[keşiş]]lerniñ yolunı saylay. == Romanınıñ yaratılması == === Tsao Şüeçinniñ yaşayışı === [[Tsao Süeçin]] ({{lang-zh|曹雪芹}}) tahminen 1715–1763 seneleri arasında yaşağan Çin yazıcısıdır. O, Çiñ sülâlesi devrinde zengin ve itibarlı ailede doğğan. Onıñ ataları uzun müddet imperator sarayınen bağlı vazifelerde çalışqanlar. Amma Tsao Şüeçin bala olğanda ailesiniñ vaziyeti yamanlaşmağa başladı. Aile zenginliginiñ büyük bir qısmını coydı. Soñraları Tsao Şüeçin faqırlıq içinde yaşadı. Alimler romanınıñ bazı vaqiaları yazıcınıñ öz ailesiniñ tarihınen bağlı olğanını tahmin eteler. Çünki eserde de zengin ve itibarlı aileniñ yavaş-yavaş yıqılması tasvir etile. Amma «Qızıl köşükniñ tüşü»ni tek yazıcınıñ tercimeialı saymaq doğru degil. Eserde çoq uydurulğan şahıs ve vaqialar da bar.<ref name="authorship">{{cite web |url=https://open.lib.umn.edu/redchamber/chapter/authorship/ |title=Authorship |publisher=University of Minnesota Libraries Publishing |language=en}}</ref> === İlk elyazmalar === Tsao Şüeçin roman üzerinde XVIII asırnıñ ortalarında çalışqan. Onıñ yaşağan devrinde eser tam şekilde basılmağan. Romanınıñ ayrı qısımları elnen köçürilip, yazıcınıñ dostları ve tanışları arasında tarqalğan. Eñ eski belli elyazma nushalar 1750-inci yıllarğa aittir. Olarda romanınıñ bazı bölükleri ve oquyıcılarnıñ izaatları bar. Bir çoq elyazma nushada ilk 80 bölük saqlanğan. Bazı nushalarda bölüklerniñ sayısı daa azdır. Elyazmalarnıñ kenarlarında qırmızı mürekkepnen yazılğan izaatlar da bar. Bu sebepten böyle nushalarğa «qırmızı izaatlı nushalar» deyler. Bu izaatlar romanınıñ nasıl yazılğanını ve ilk oquyıcılar tarafından nasıl qabul etilgenini ögrenmek içün müimdir.<ref>{{cite web |url=https://open.lib.umn.edu/redchamber/part/textofthenovel/ |title=The Text of the Novel |publisher=University of Minnesota Libraries Publishing |language=en}}</ref> === Soñki 40 bölük === Tsao Şüeçin romanınıñ tamamını neşir etmege yetişmedi. O vefat etkende eser tam şekilge ketirilmegen edi. 1791 senesi [[Çen Veyuan]] (-{Cheng Weiyuan}-) ve [[Gao E]] (-{Gao E}-) romanınıñ 120 bölükli neşrini azırlap bastırdılar. Bu neşirde evelden belli olğan 80 bölükke daa 40 bölük qoşulğan edi. Böylece romanınıñ vaqiaları tamamlanğan şekilge keldi. Uzun müddet devamında soñki 40 bölükni Gao E yazğan dep sayıla edi. Amma bu mesele bugün de tam çezilmegen. Çen Veyuan ve Gao E olarnıñ qoşqan 40 bölügini evelden yazılğan elyazmalardan tapqanlarını bildirdiler. Bazı alimler olarnıñ bu sözlerine işana, başqaları ise soñki bölüklerniñ başqa müellif tarafından yazılğanını tahmin ete.<ref>{{cite web |url=https://open.lib.umn.edu/redchamber/chapter/controversy-over-the-last-40-chapters/ |title=Controversy Over the Last 40 Chapters |publisher=University of Minnesota Libraries Publishing |language=en}}</ref> 1792 senesi Çen Veyuan ve Gao E romanınıñ tüzetilgen ekinci neşrini bastırdılar. Bugün «Qızıl köşükniñ tüşü» adetince 120 bölükli şekilde neşir etile. == Eserniñ hususiyetleri == «Qızıl köşükniñ tüşü» başqa eski Çin romanlarından bir qaç hususiyetinen farqlana. Eserde büyük cenkler ve uzaq yolculıqlardan ziyade, adamlarnıñ kündelik yaşayışı, aile munasebetleri ve şahsiy duyğuları tasvir etile. Romanınıñ şahısları bir-birinden farqlı tabiatqa saip. Olarnıñ arasında yalıñız yahşı ya da yaman adamlar yoq: er biriniñ yahşı ve yaramay tarafları bar. Yazıcı şahıslarnıñ fikirlerini, qayğılarını, quvançlarını ve bir-birine munasebetlerini tafsilâtlıca añlata. Eserde şiirler de çoq yer ala. Şahıslar beraber şiir yazalar, olarnı oquylar ve bir-birleriniñ eserleri aqqında fikir aytalar. Şiirler olarnıñ duyğularını añlamağa yardım ete. Roman ayrıca XVIII asırdaki Çin zenginleriniñ yaşayışı aqqında çoq malümat bere. Onda evlerniñ qurulışı, bağçalar, urba, aşlar, toy ve cenaze adetleri, bayramlar, teatr ve muzıka tasvir etile. Bu sebepten eser tek edebiyat tarihı içün degil, Çinniñ eski medeniyetini ögrenmek içün de qıymetlidir.<ref name="chiculture"/> == Eserniñ emiyeti == «Qızıl köşükniñ tüşü» Çin klassik edebiyatınıñ eñ büyük eserlerinden biri sayıla. Roman ilk neşirlerinden başlap, oquyıcılar arasında büyük rağbet qazandı. XIX asırda onıñ şahısları ve vaqiaları aqqında çoq maqale, şiir ve başqa eserler yazıldı. Soñraları roman ilmiy araştırmalarnıñ da müim mevzusına çevirildi. Onıñ tarihı, müellifligi, şahısları, tili ve gizli manalarını ögrenmek içün mahsus çalışmalar başlandı. Çinde romanını ögrenüvge '''hunşüe''' ({{lang-zh|紅學}}, pinyin: -{hóngxué}-), yani «qızıl roman aqqındaki ilim» deyler. Bu saada çoq sayıda ilmiy kitap ve maqale neşir etilgen.<ref name="oxford"/> Roman başqa tillerge de tercime etildi. İngliz tilinde onıñ eñ belli tam tercimelerinden biri Deyvid Hoks (-{David Hawkes}-) ve Con Minford (-{John Minford}-) tarafından 1973–1986 seneleri arasında azırlandı. Bu tercime ''«-{The Story of the Stone}-»'' («Taş aqqında ikâye») adınen neşir etildi.<ref>{{cite book |last=Cao |first=Xueqin |title=The Story of the Stone |translator=David Hawkes |translator2=John Minford |publisher=Penguin Classics |year=1973–1986 |language=en}}</ref> «Qızıl köşükniñ tüşü» esasında teatr pyesaları, filmler, televizion serialları ve başqa sanat eserleri yaratıldı. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çin edebiyatı]] [[Kategoriya:Romanlar]] [[Kategoriya:XVIII asır edebiyatı]] 59kh8bterrpsnhqicd2tfoq7bqd3y8j 0 30734 246575 160349 2026-11-04T10:03:46Z Don Alessandro 1 246575 wikitext text/x-wiki '''Şiiriyet''' ya da '''nazım''' — [[bediiy edebiyat]]nıñ bir çeşiti, söz vastasınen duyğu, fikir ve tasavurlarnı ifade etüv sanatıdır. Şiiriy eserde sözlerniñ manasınen beraber olarnıñ sesi, ritmi ve tertibi de büyük emiyet taşıy. Ayrı bir şiiriy eserge '''şiir''', onı yaratqan adamğa ise '''şair''' deyler.<ref name="poetry">[https://poets.org/glossary/poetry -{Poetry}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> Şiiriyet sözü belli bir halq, devir ya da şairniñ şiiriy eserleriniñ bütüni manasında da qullanıla. Meselâ, «qırımtatar şiiriyeti», «orta asır şiiriyeti» deyler. == Terminniñ etimologiyası == Şiiriyet adı arapça {{lang-ar|شعر}} — «şiir» sözünen bağlıdır. Bu sözniñ tamırında "sezmek", "añlamaq", "bilmek" manaları bar.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/siir -{Şiir}-]. ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''.</ref> Nazım sözü de arap tilinden kelgen: {{lang-ar|نظم}} «tizüv», «tertipke qoyuv», ayrıca «incilerni yipke tizüv» manalarını taşıy. Bu söz şiir yazmaq manasında da qullanılğan: sözlerni belli bir tertip ve vezinge köre tizmek incilerni yipke tizmekke oşatılğan.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/nazmul-kuran -{Nazmü’l-Kur’ân}-]; [https://islamansiklopedisi.org.tr/nesir -{Nesir}-]. ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''.</ref> == Şiirniñ qurulışı ve tili == Şiir adetince ayrı satırlarğa bölüne. Şiir satırına '''mısra''', bir qaç mısradan teşkil olğan parçalarına ise '''bent''' deyler. Mısranıñ uzunlığı, sözlerniñ tertibi ve tınışlar eserniñ nasıl oqulmasına tesir ete. Şiiriyette aşağıdaki vastalar sıq qullanıla: * '''[[Ritm]]''' — urğulı ve urğusız ecalar, ses ve tınışlarnıñ belli bir tertipte kelüvi. * '''[[Vezin]]''' — mısralarnı belli bir ölçüge köre quruv. Türlü şiiriyet ananelerinde bu ölçü eca sayısına, ecalarnıñ uzunlığına ya da urğu tertibine bağlı ola. * '''[[Qafiye]]''' — ekseriyetnen mısra soñlarında seslerniñ oşaşlığı. * '''Mecaz ve beñzetüv''' — sözlerni köçme manada qullanmaq ya da bir şeyni başqa bir şeyge oşatıp tasvir etüv. * '''Tekrar''' — ses, söz ya da ifadelerni qaytarıp, belli bir fikir ve ya duyğunı quvetlendirüv.<ref>[https://poetry.harvard.edu/guide-poetic-terms -{Guide to Poetic Terms}-]. -{Poetry at Harvard}-.</ref> Bu vastalarnıñ episi er şiirde olmaq mecbur degil. Şair eserniñ maqsadı ve şekline köre olardan faydalana. == Şiiriyet ve nesir == Şiiriyet adet üzre [[nesir]]nen teñeştirilir. Nazım şeklindeki eserlerde mısralar ve olarnıñ tertibi ayrıca emiyet taşır. Nesirde ise metin esasen cümle ve abzatslar şeklinde qurula. Şiirniñ qafiyeli olması şart degil. Belli bir vezin ve qafiye tertibine bağlı olmağan şiirge '''serbest şiir''' deyler. Böyle şiirde de ritm, tekrar, sözlerniñ sesi ve mısralarnıñ uzunlığı emiyetli ola.<ref>[https://poets.org/glossary/free-verse -{Free Verse}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> '''Mensür şiir''' — nesir şeklinde yazılğan şiiriy eserdir. O, ayrı mısralarğa bölünmese de, mecaz, tekrar ve başqa bediiy vastalar yardımınen şiiriy tesir yarata.<ref>[https://poets.org/glossary/prose-poem -{Prose Poem}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> == Çeşitleri ve başqa sanatlarnen bağı == Şiiriyetniñ mevzu ve şekilleri türlüdir. Lirik şiiriyette duyğu, fikir ve iç yaşantılar ögge çıqa. Destan ve başqa ikâyeli şiiriy eserler vaqia ve qaramanlar aqqında aytıp bere. Şiiriy dramada ise qaramanlarnıñ sözleri şiir şeklindedir.<ref>[https://poets.org/glossary/lyric-poetry -{Lyric Poetry}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> Şiiriyet yazı peyda olğandan evel de bar edi: eserler ağızdan aytılıp, nesilden nesilge keçken. Şiirni sesnen oqumaq ve yırlamaq ananesi onıñ muzıka ve teatrnen bağını saqlay.<ref name="poetry"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] 6e8yh3mlablq759kh2k8dbt2emb6wxf 246576 246575 2026-11-04T10:04:02Z Don Alessandro 1 246576 wikitext text/x-wiki '''Şiiriyet''' ya da '''nazım''' — [[bediiy edebiyat]]nıñ bir çeşiti, söz vastasınen duyğu, fikir ve tasavurlarnı ifade etüv sanatıdır. Şiiriy eserde sözlerniñ manasınen beraber olarnıñ sesi, ritmi ve tertibi de büyük emiyet taşıy. Ayrı bir şiiriy eserge '''şiir''', onı yaratqan adamğa ise '''şair''' deyler.<ref name="poetry">[https://poets.org/glossary/poetry -{Poetry}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> Şiiriyet sözü belli bir halq, devir ya da şairniñ şiiriy eserleriniñ bütüni manasında da qullanıla. Meselâ, «qırımtatar şiiriyeti», «orta asır şiiriyeti» deyler. == Terminniñ etimologiyası == Şiiriyet adı {{lang-ar|شعر}} — «şiir» sözünen bağlıdır. Bu sözniñ tamırında "sezmek", "añlamaq", "bilmek" manaları bar.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/siir -{Şiir}-]. ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''.</ref> Nazım sözü de arap tilinden kelgen: {{lang-ar|نظم}} «tizüv», «tertipke qoyuv», ayrıca «incilerni yipke tizüv» manalarını taşıy. Bu söz şiir yazmaq manasında da qullanılğan: sözlerni belli bir tertip ve vezinge köre tizmek incilerni yipke tizmekke oşatılğan.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/nazmul-kuran -{Nazmü’l-Kur’ân}-]; [https://islamansiklopedisi.org.tr/nesir -{Nesir}-]. ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''.</ref> == Şiirniñ qurulışı ve tili == Şiir adetince ayrı satırlarğa bölüne. Şiir satırına '''mısra''', bir qaç mısradan teşkil olğan parçalarına ise '''bent''' deyler. Mısranıñ uzunlığı, sözlerniñ tertibi ve tınışlar eserniñ nasıl oqulmasına tesir ete. Şiiriyette aşağıdaki vastalar sıq qullanıla: * '''[[Ritm]]''' — urğulı ve urğusız ecalar, ses ve tınışlarnıñ belli bir tertipte kelüvi. * '''[[Vezin]]''' — mısralarnı belli bir ölçüge köre quruv. Türlü şiiriyet ananelerinde bu ölçü eca sayısına, ecalarnıñ uzunlığına ya da urğu tertibine bağlı ola. * '''[[Qafiye]]''' — ekseriyetnen mısra soñlarında seslerniñ oşaşlığı. * '''Mecaz ve beñzetüv''' — sözlerni köçme manada qullanmaq ya da bir şeyni başqa bir şeyge oşatıp tasvir etüv. * '''Tekrar''' — ses, söz ya da ifadelerni qaytarıp, belli bir fikir ve ya duyğunı quvetlendirüv.<ref>[https://poetry.harvard.edu/guide-poetic-terms -{Guide to Poetic Terms}-]. -{Poetry at Harvard}-.</ref> Bu vastalarnıñ episi er şiirde olmaq mecbur degil. Şair eserniñ maqsadı ve şekline köre olardan faydalana. == Şiiriyet ve nesir == Şiiriyet adet üzre [[nesir]]nen teñeştirilir. Nazım şeklindeki eserlerde mısralar ve olarnıñ tertibi ayrıca emiyet taşır. Nesirde ise metin esasen cümle ve abzatslar şeklinde qurula. Şiirniñ qafiyeli olması şart degil. Belli bir vezin ve qafiye tertibine bağlı olmağan şiirge '''serbest şiir''' deyler. Böyle şiirde de ritm, tekrar, sözlerniñ sesi ve mısralarnıñ uzunlığı emiyetli ola.<ref>[https://poets.org/glossary/free-verse -{Free Verse}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> '''Mensür şiir''' — nesir şeklinde yazılğan şiiriy eserdir. O, ayrı mısralarğa bölünmese de, mecaz, tekrar ve başqa bediiy vastalar yardımınen şiiriy tesir yarata.<ref>[https://poets.org/glossary/prose-poem -{Prose Poem}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> == Çeşitleri ve başqa sanatlarnen bağı == Şiiriyetniñ mevzu ve şekilleri türlüdir. Lirik şiiriyette duyğu, fikir ve iç yaşantılar ögge çıqa. Destan ve başqa ikâyeli şiiriy eserler vaqia ve qaramanlar aqqında aytıp bere. Şiiriy dramada ise qaramanlarnıñ sözleri şiir şeklindedir.<ref>[https://poets.org/glossary/lyric-poetry -{Lyric Poetry}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> Şiiriyet yazı peyda olğandan evel de bar edi: eserler ağızdan aytılıp, nesilden nesilge keçken. Şiirni sesnen oqumaq ve yırlamaq ananesi onıñ muzıka ve teatrnen bağını saqlay.<ref name="poetry"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] 20osy2ebtdbndi3ethnyuzsaws34cko 246577 246576 2026-11-04T10:04:15Z Don Alessandro 1 246577 wikitext text/x-wiki '''Şiiriyet''' ya da '''nazım''' — [[bediiy edebiyat]]nıñ bir çeşiti, söz vastasınen duyğu, fikir ve tasavurlarnı ifade etüv sanatıdır. Şiiriy eserde sözlerniñ manasınen beraber olarnıñ sesi, ritmi ve tertibi de büyük emiyet taşıy. Ayrı bir şiiriy eserge '''şiir''', onı yaratqan adamğa ise '''şair''' deyler.<ref name="poetry">[https://poets.org/glossary/poetry -{Poetry}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> Şiiriyet sözü belli bir halq, devir ya da şairniñ şiiriy eserleriniñ bütüni manasında da qullanıla. Meselâ, «qırımtatar şiiriyeti», «orta asır şiiriyeti» deyler. == Terminniñ etimologiyası == Şiiriyet adı {{lang-ar|شعر}} — «şiir» sözünen bağlıdır. Bu sözniñ tamırında "sezmek", "añlamaq", "bilmek" manaları bar.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/siir -{Şiir}-]. ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''.</ref> Nazım sözü de arap tilinden kelgen: {{lang-ar|نظم}} «tizüv», «tertipke qoyuv», ayrıca «incilerni yipke tizüv» manalarını taşıy. Bu söz şiir yazmaq manasında da qullanılğan: sözlerni belli bir tertip ve vezinge köre tizmek incilerni yipke tizmekke oşatılğan.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/nazmul-kuran -{Nazmü’l-Kur’ân}-]; [https://islamansiklopedisi.org.tr/nesir -{Nesir}-]. ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''.</ref> == Şiirniñ qurulışı ve tili == Şiir adetince ayrı satırlarğa bölüne. Şiir satırına '''mısra''', bir qaç mısradan teşkil olğan parçalarına ise '''bent''' deyler. Mısranıñ uzunlığı, sözlerniñ tertibi ve tınışlar eserniñ nasıl oqulmasına tesir ete. Şiiriyette aşağıdaki vastalar sıq qullanıla: * '''[[Ritm]]''' — urğulı ve urğusız ecalar, ses ve tınışlarnıñ belli bir tertipte kelüvi. * '''[[Vezin]]''' — mısralarnı belli bir ölçüge köre quruv. Türlü şiiriyet ananelerinde bu ölçü eca sayısına, ecalarnıñ uzunlığına ya da urğu tertibine bağlı ola. * '''[[Qafiye]]''' — ekseriyetnen mısra soñlarında seslerniñ oşaşlığı. * '''Mecaz ve beñzetüv''' — sözlerni köçme manada qullanmaq ya da bir şeyni başqa bir şeyge oşatıp tasvir etüv. * '''Tekrar''' — ses, söz ya da ifadelerni qaytarıp, belli bir fikir ve ya duyğunı quvetlendirüv.<ref>[https://poetry.harvard.edu/guide-poetic-terms -{Guide to Poetic Terms}-]. -{Poetry at Harvard}-.</ref> Bu vastalarnıñ episi er şiirde olmaq mecbur degil. Şair eserniñ maqsadı ve şekline köre olardan faydalana. == Şiiriyet ve nesir == Şiiriyet adet üzre [[nesir]]nen teñeştirilir. Nazım şeklindeki eserlerde mısralar ve olarnıñ tertibi ayrıca emiyet taşır. Nesirde ise metin esasen cümle ve abzatslar şeklinde qurula. Şiirniñ qafiyeli olması şart degil. Belli bir vezin ve qafiye tertibine bağlı olmağan şiirge '''serbest şiir''' deyler. Böyle şiirde de ritm, tekrar, sözlerniñ sesi ve mısralarnıñ uzunlığı emiyetli ola.<ref>[https://poets.org/glossary/free-verse -{Free Verse}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> '''Mensür şiir''' — nesir şeklinde yazılğan şiiriy eserdir. O, ayrı mısralarğa bölünmese de, mecaz, tekrar ve başqa bediiy vastalar yardımınen şiiriy tesir yarata.<ref>[https://poets.org/glossary/prose-poem -{Prose Poem}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> == Çeşitleri ve başqa sanatlarnen bağı == Şiiriyetniñ mevzu ve şekilleri türlüdir. Lirik şiiriyette duyğu, fikir ve iç yaşantılar ögge çıqa. Destan ve başqa ikâyeli şiiriy eserler vaqia ve qaramanlar aqqında aytıp bere. Şiiriy dramada ise qaramanlarnıñ sözleri şiir şeklindedir.<ref>[https://poets.org/glossary/lyric-poetry -{Lyric Poetry}-]. -{Academy of American Poets}-.</ref> Şiiriyet yazı peyda olğandan evel de bar edi: eserler ağızdan aytılıp, nesilden nesilge keçken. Şiirni sesnen oqumaq ve yırlamaq ananesi onıñ muzıka ve teatrnen bağını saqlay.<ref name="poetry"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] ajxnv7di4aaq842hui5aggoxec4v3xq 0 30735 246580 160055 2026-11-04T10:43:08Z Don Alessandro 1 246580 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Gilgameš.JPG|thumb|250px|Gilgameşni tasvir etken relyef. Anadolu medeniyetleri müzeyi, Anqara, Türkiye]] '''Gilgameş destanı''' ya da '''«Er şeyni körgen aqqında»''' ({{lang-akk|ša naqba īmuru}}) — qadimiy [[Mesopotamiya]]da yaratılğan, [[akkad tili]]nde yazılğan destan. O, dünya edebiyatınıñ eñ eski büyük eserlerinden biridir. Destannıñ esas şahsı — qadimiy [[Şumer]] şeeri [[Uruk]]nıñ qıralı [[Gilgameş]]. Eserde onıñ dostu Enkidunen beraber yaşağan maceraları, Enkiduniñ ölümi ve Gilgameşniñ ebediy yaşayış sırını tapmaq içün yapqan yolculığı tasvir etile. Eserniñ esas mevzuları — dostluq, cesürlik, yaşayış ve ölüm. Destanda er bir adamnıñ ölümli olğanı ve ölümden qaçıp olamağanı aqqında fikir yürsetile. Destan [[çüy yazısı]]nen kil levhalarğa yazılğan. Onıñ ilk şekilleri milâttan evel II biñyıllıqta peyda olğan. Amma Gilgameş aqqındaki bazı şumer ikâyeleri daa eski devirlerge aittir. Eserniñ eñ belli şekli 12 kil levhadan ibarettir. Onıñ büyük bir qısmı milâttan evel VII asırda yaşağan [[Assuriya]] qıralı [[Aşurbanipal]]nıñ kitaphanesinde tapılğan.<ref name="george">{{cite book |last=George |first=Andrew R. |title=The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts |publisher=Oxford University Press |year=2003 |language=en}}</ref> == Gilgameş kim edi? == Qadimiy [[Şumer]] rivayetlerine köre, Gilgameş [[Uruk]] şeeriniñ qıralı olğan. Bu şeerniñ qalıntıları bugünki [[Iraq]] toprağındadır. Gilgameşniñ kerçekten yaşap-yaşamağanı tam belli degil. Eger o tarihiy şahıs olğan olsa, tahminen milâttan evel XXVII asırda üküm sürgen olsa kerek. Qadimiy Şumer qıralları cedvelinde onıñ adı bar. Amma bu cedvelde kerçek qırallarnen beraber rivayetlerdeki şahıslar da añıla. Destanda Gilgameş ğayrıadetiy küçke saip batır olaraq tasvir etile. Onıñ anası Ninsun adlı ilâhe, babası ise Lugalbanda adlı qıral edi. Rivayetke köre, Gilgameşniñ üçte eki qısmı ilâhiy, üçte bir qısmı ise adam tabiatına saip edi.<ref name="met">{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/essays/gilgamesh |title=Gilgamesh |last=Spar |first=Ira |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=2009-04-01 |language=en}}</ref> == Destannıñ mündericesi == === Gilgameş ve Enkidu === Destannıñ başında Gilgameş küçlü, amma sert qıraldır. O, Uruk sakinlerini ağır işlerge mecbur ete. Halq ondan bezip, ilâhlardan yardım istey. İlâhlar Gilgameşke qarşı tura bilecek '''Enkidu''' adlı küçlü adamnı yaratаlar. Enkidu başta yabaniy tabiat içinde, ayvanlarnen beraber yaşay. Şamhat adlı qadın oña adamlar arasında yaşamaqnı ögrete. Enkidu Urukqa kelip, Gilgameşnen küreşe. Eki batır bir-birini yeñip olamay. Amma bu küreşten soñ olar bir-biriniñ küçüne ürmet etip, yaqın dost olalar. === Humbaba ve Kök boğası === Gilgameş ve Enkidu şan-şüret qazanmaq içün uzaq sidr ormanına baralar. Bu ormannı ilâhlar tarafından tayin etilgen Humbaba adlı qorqunç mahlüq qorçalay. Eki batır Humbabanı yeñip, onı öldüreler. Soñra sidr tereklerini kesip, Urukqa qaytalar. Bir müddet soñ sevgi ve cenk ilâhesi [[İştar]] Gilgameşke aşıq ola. Amma Gilgameş onıñ teklifini red ete. Bundan açuvlanğan İştar Urukqa qorqunç Kök boğasını yollay. Gilgameş ve Enkidu boğanı da öldüreler. Bu işler ilâhlarnıñ açuvına sebep ola. Olar batırlardan biriniñ ölmesine qarar bereler. === Enkiduniñ ölümi === Enkidu ağır hastalanıp, bir qaç kün azap çekken soñ vefat ete. Dostunıñ ölümi Gilgameşke pek ağır tesir ete. O, Enkidunı qayğınen hatırlay ve bir kün özüniñ de ölecegini añlay. Gilgameş ölümden qorqmağa başlay. O, ebediy yaşayış sırını tapmaq içün uzaq yolculıqqa çıqa. === Ebediy yaşayışnı qıdırması === Gilgameş Utnapiştim adlı şahısnı qıdırmağa başlay. Rivayetke köre, Utnapiştim büyük suv taşqınından sağ qalğan ve ilâhlardan ebediy yaşayış bağışı alğan edi. Uzun ve telükeli yolculıqtan soñ Gilgameş onı tapa. Utnapiştim oña qadimiy zamanlarda olıp keçken büyük suv taşqını aqqında ikâye ete. İlâhlar dünyadaki adamlarnı yoq etmek içün suv taşqını yollamağa qarar bergenler. Amma Ea adlı ilâh Utnapiştimni evelden tenbiyelegen. Utnapiştim büyük gemi yapıp, içine ailesini, başqa adamlarnı ve ayvanlarnı alğan. Soñra dünyağa qorqunç taşqın kelgen. Altı kün ve yedi gece devam etken fırtınadan soñ suv çekilip başlanğan. Utnapiştim sağ qalğanı içün ilâhlar oña ve apayına ebediy yaşayış bağışlağanlar. Bu ikâye [[Tevrat]]ta [[Nuh]] peyğamber aqqında aytılğan rivayetke bir çoq ceetten oşay. Amma Gilgameş destanındaki ikâye daa eski Mesopotamiya rivayetlerine bağlıdır.<ref name="george"/> === Gilgameşniñ qaytuvı === Gilgameş Utnapiştimden ölümden qurtulmaqnıñ yolunı ögrenmege istey. Utnapiştim oña altı kün ve yedi gece yuqlamay turmaqnı teklif ete. Amma Gilgameş pek yorğun olğanından tez yuqlap qala. Soñra o, adamğa yaşlığını qaytarıp berip olğan bir ösümlik aqqında eşite. Gilgameş deñiz tübünden bu ösümlikni tapıp çıqara. Amma evine qaytqan yolda bir yılan ösümlikni alıp kete. Gilgameş ebediy yaşayışqa irişip olamaycağını añlay. Destannıñ soñunda o Urukqa qayta. Şeerniñ büyük divarlarına baqıp, adamnıñ ölümden soñ da yahşı işleri sayesinde hatırlanıp ola bilecegini añlay. Destannıñ esas ikâyesi on birinci levhada tamamlanır. On ekinci levhada ise Enkidu ve ölüler dünyası aqqında başqa bir eski şumer ikâyesiniñ tercimesi bar.<ref name="george"/> == Destannıñ tarihı == === Şumer ikâyeleri === Gilgameş aqqındaki ilk ikâyeler qadimiy [[Şumer]]de peyda oldı. [[Şumer tili]]nde Gilgameşniñ Humbabanen küreşüvi, Kök boğasını öldürüvi ve başqa maceraları aqqında ayrı eserler bar edi. Bu ikâyelerniñ eñ eski saqlanğan nushaları milâttan evel III biñyıllıqnıñ soñuna ve II biñyıllıqnıñ başına aittir. Milâttan evel XVIII asırda bu rivayetler esasında [[akkad tili]]nde böyük destan şekillendi. Onda Gilgameşniñ maceraları bir-birinen bağlı ikâyege birleştirildi. Soñraki asırlarda eser bir qaç kere deñiştirildi ve toldurıldı. Milâttan evel II biñyıllıqnıñ soñunda onıñ standart Babil şekli peyda oldı. Bu şekil Sin-leqi-unninni (-{Sîn-lēqi-unninni}-) adlı alimnen bağlana. O, evelki ikâyelerden faydalanıp, destannı yañıdan tertipke ketirgen olsa kerek.<ref name="george"/> Destan Mesopotamiyadan tışarıda da belli edi. Qadimiy Anadoluda onıñ [[Hettler|hett]] ve [[hurriler|hurri]] tillerindeki parçaları tapılğan. === Aşurbanipal kitaphanesi === [[Fayl:Deluge tablet.jpg|thumb|«Gilgameş destanı»nıñ on birinci levhası. Onda büyük suv taşqını aqqındaki ikâye yazılğan. Britaniya müzeyi, London]] XIX asırnıñ ortalarında arheologlar qadimiy [[Ninova]] şeeriniñ qalıntılarında qazıntılar alıp bardılar. Bu şeer milâttan evel VII asırda [[Assuriya]] devletiniñ paytahtı edi. Onıñ qalıntıları bugünki [[Iraq]]ta, [[Musul]] şeeri yaqınındadır. Qazıntılarda Assuriya qıralı Aşurbanipalnıñ kitaphanesi tapıldı. Onda çüy yazısınen yazılğan biñlerce kil levha bar edi. Bu levhalarnıñ arasında «Gilgameş destanı»nıñ büyük bir qısmı da saqlanğan edi. 1872 senesi ingliz araştırmacısı '''Corc Smit''' (-{George Smith}-; 1840–1876 seneleri) levhalardan birinde büyük suv taşqını aqqındaki ikâyeni oqup çıqtı. O, 1872 senesi dekabrniñ 3-ünde keşfi aqqında ilmiy toplantıda malümat berdi. Bu haber alimler arasında büyük meraq doğurdı. Bundan soñ destannıñ başqa parçaları da ögrenilip, tercime etildi. XX asırda yañı levhalar ve eski nushalarnıñ parçaları tapılmağa devam etti.<ref>{{cite book |last=George |first=Andrew R. |chapter=The Epic of Gilgamesh |title=The Cambridge Companion to the Epic |editor=Bates, Catherine |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |url=https://assets.cambridge.org/97805218/80947/excerpt/9780521880947_excerpt.pdf |language=en}}</ref> == Destannıñ esas fikirleri == «Gilgameş destanı»nda bir qaç müim mevzu bar. '''Dostluq.''' Gilgameş başta başqa adamlarnıñ qayğılarına pek diqqat etmey. Enkidunen dost olğan soñ onıñ tabiatı deñişe. Dostunıñ ölümi Gilgameşniñ yaşayışqa başqa bir köznen baqmasına sebep ola. '''Yaşayış ve ölüm.''' Gilgameş ebediy yaşayışnı tapmağa tırışa. Amma soñunda ölümden qaçıp olamaycağını añlay. Destan adamnıñ yaşayışı sıñırlı olsa da, onıñ yapqan işleriniñ soñraki nesillerge qalıp ola bilecegini köstere. '''Akimiyet ve mesüliyet.''' Destannıñ başında Gilgameş zalım qıraldır. Yaşağan maceraları onı başqa adamlarnıñ qayğılarını añlamaq ögrete. '''Adam ve tabiat.''' Enkidu başta yabaniy ayvanlarnen beraber yaşay, soñra şeerge kelip adamlar arasında yaşamağa ögrene. Sidr ormanına yolculıqta ise batırlar ilâhlar qorçalağan tereklerni keseler. Bu vaqialar qadimiy adamlarnıñ tabiat aqqındaki fikirlerini köstere.<ref name="met"/> == Eserniñ emiyeti == «Gilgameş destanı» qadimiy Mesopotamiya halqlarınıñ diniy inançları, yaşayışı ve edebiyatı aqqında müim menbadır. Eser dünya edebiyatında soñraları da sıq rastkelgen mevzulardan — batırlıq, dostluq, yolculıq, ölüm qorqusı ve ebediy yaşayışnı qıdırmaq — aqqında söz yürsete. Destannıñ bazı rivayetleri başqa qadimiy eserlerdeki ikâyelerge oşay. Hususan, büyük suv taşqını aqqındaki ikâye Tevrattaki Nuh rivayetinen teñeştirile. Bugün «Gilgameş destanı» bir çoq tilge tercime etilgen. O, qadimiy edebiyat ve Mesopotamiya tarihını ögrenmek içün qullanıla. Destannıñ büyük qıymeti şundadır ki, o biñlerce yıl evel yaşağan adamlarnıñ da dostluq, ölüm ve yaşayışnıñ manası aqqında tüşüngenlerini köstere. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] [[Kategoriya:Tarih]] k342mtvuszeqj172plq0w0kp99bcg32 0 30736 246563 233134 2026-11-03T21:37:38Z Don Alessandro 1 246563 wikitext text/x-wiki '''Tercime''' ({{lang-ar|ترجمة}}) — bir tilde aytılğan ya da yazılğan sözlerniñ manasını başqa tilde ifade etüv. Tercime sayesinde çeşit tillerde laf etken adamlar bir-birini añlay, başqa halqlarnıñ kitaplarını oquy, filmlerini seyir ete ve bilgilerinden faydalana bileler. Tercime etilgen metinniñ ya da sözlerniñ asıl manası saqlanmalı. Amma bunıñ içün er bir sözni ayrı-ayrı tercime etmek şart degil. Çeşit tillerniñ sözleri, grammatikası ve ifade usulları farqlı olğanından, aynı fikirni başqa tilde başqa sözler ve cümleler ile ifade etmek kerek ola bile. Tercime işi ile oğraşqan adamğa terciman ya da tercimeci deyler. Terciman eki ya da daa çoq tilni bilmeknen beraber, bu tillerde sözlerniñ nasıl qullanılğanını ve olarnıñ hususiyetlerini de yahşı añlamalıdır. == Etimologiya == «Tercime» sözü {{lang-ar|ترجمة}} (''-{tarjama}-'') sözünden kelgen. Arap tilinde bu söz «bir tildeki sözlerni başqa tilge keçirüv», «iza etüv» manalarında qullanıla. Bundan başqa, arap tilinde bu söz bir adamnıñ yaşayışı aqqındaki yazını, yani tercimeialını da bildire bile.<ref>{{cite web |url=https://www.arabicacademy.gov.eg/ar/search_engine/roots/ترجم |title=ترجم |publisher=Qaire Arap Tili Akademiyası |language=ar}}</ref> == Tercime çeşitleri == Tercime esasen eki çeşitke bölüne: yazılı ve ağızdan tercime. === Yazılı tercime === Yazılı tercime — bir tilde yazılğan metinni başqa tilge tercime etüv. Kitap, maqale, mektüp, vesiqa, internet saytı ve başqa yazılar böyle tercime etile. Yazılı tercimeci metinni diqqatnen oqup, onıñ manasını añlay ve başqa tilde yañıdan yaza. O, kerekli sözlerni ve terminlerni luğatlardan qıdıra, başqa menbalarğa baqa ve azırlağan metnini tekrar teşkere bile. Yazılı tercimeniñ bir qaç çeşiti bar: * '''Edebiy tercime''' — roman, ikâye, şiir, pyesa ve başqa [[bediiy edebiyat]] eserlerini tercime etüv; * '''İlmiy tercime''' — ilmiy maqale, kitap ve başqa ilmiy metinlerni tercime etüv; * '''Tehnikiy tercime''' — cihazlarnıñ tarifleri, qullanuv qılavuzları ve başqa tehnikiy vesiqalarnı tercime etüv; * '''Resmiy ve uquqiy tercime''' — [[qanun]], muqavele, şahadetname ve başqa resmiy vesiqalarnı tercime etüv; * '''Audiovizual tercime''' — film, teleyayın ve videolarnıñ sözlerini başqa tilge tercime etüv. Bu çeşit tercimede subtitrler ya da tercime etilgen ses yazıları qullanıla. Er bir çeşitniñ öz hususiyetleri bar. Meselâ, ilmiy ve tehnikiy metinlerde terminlerni doğru tercime etmek pek müim. Edebiy eserlerde ise manadan başqa, müellifniñ üslübini ve eser yarattığı tesirni de saqlamağa tırışmaq kerek.<ref>{{cite web |url=https://knowledge-centre-translation-interpretation.ec.europa.eu/en/translation-explained |title=Translation explained |publisher=European Commission |language=en}}</ref> === Ağızdan tercime === Ağızdan tercime — bir adamnıñ sözlerini başqa tilde ağızdan ifade etüv. Böyle tercime halqara konferentsiya, iş körüşüvi, makeme, hastahane ve başqa yerlerde qullanıla. Ağızdan tercimeniñ eki esas usulı bar: * '''Ard-ardğa tercime''' — terciman laf etken adamnı diñley. O, sözlerini bitirgen ya da biraz toqtağan soñ terciman olarnı başqa tilde ayta. Bu usul iş körüşüvleri, intervyü ve başqa küçük tedbirlerde sıq qullanıla. * '''Sinhron tercime''' — terciman laf etken adamnı diñlep, onıñ sözlerini pek az keçiküvnen başqa tilde ayta. Bu usul büyük konferentsiyalarda ve halqara toplantılarda qullanıla. Sinhron tercimanlar adetince mahsus cihazlardan faydalana. Ağızdan tercime yazılı tercimeden farqlı olaraq, tez çalışmaqnı talap ete. Terciman sözlerniñ manasını birden añlap, başqa tilde ifade etmeli. Çoqusı allarda onıñ luğatqa baqmağa ya da aytqanını tüzetmege vaqtı olmaz.<ref>{{cite web |url=https://www.atanet.org/client-assistance/what-is-the-difference-between-translation-and-interpreting/ |title=What is the Difference Between Translation and Interpreting? |publisher=American Translators Association |language=en}}</ref> == Yahşı tercimeniñ hususiyetleri == Yahşı tercimede asıl metinniñ manası doğru ve añlayışlı şekilde berilmeli. Bunıñ içün terciman faqat sözlerniñ luğattaki manalarını bilmeknen sıñırlanmamalı, bütün cümleniñ ne añlatqanını da añlamalıdır. Bir tildeki söz ya da ibare başqa tilde er vaqıt aynı şekilde qullanılmay. Bazı ibarelerni sözme-söz tercime etken vaqtımızda olarnıñ manası yoqala ya da deñişe. Meselâ, bir tilde mecaziy manada qullanılğan ibareni başqa tilge tercime etkende, oña uyğun kelgen ifade tapmaq kerek. Bazan asıl metindeki bir sözni başqa tilde bir qaç söznen añlatmaq zarur olur. Terciman metinniñ nasıl maqsatnen yazılğanını da köz ögünde tutmalı. İlmiy maqaleniñ tili ile balalar ikâyesiniñ tili bir degil. Resmiy vesiqada anıqlıq müim olsa, edebiy eserde müellifniñ üslübi ve duyğuları da büyük emiyetke saiptir. Yahşı tercime adetince şu şartlarğa uymalı: * Asıl metinniñ manası doğru berilmeli; * Müim malümat tüşürilip qaldırılmamalı ve asıl metinde olmağan malümat qoşulmamalı; * Tercime etilgen tilniñ grammatika ve yazuv qaidelerine riayet etilmeli; * Metin añlayışlı ve tabiiy olmalı; * Mümkün olğanı qadar asıl metinniñ üslübi saqlanmalı. Bazı allarda bu şartlarnıñ episini yerine ketirmek qıyın ola. Meselâ, şiirniñ manasını, [[qafiye]]sini ve veznini bir vaqıtta saqlamaq er vaqıt mümkün degil. Böyle allarda terciman neni saqlamaq daa müim olğanını saylamalıdır. == Edebiy tercime == [[Edebiy tercime]] başqa tillerde yazılğan edebiy eserlerniñ oquyıcılarğa yetişmesine yardım ete. Onıñ sayesinde bir halqnıñ roman, ikâye, şiir ve pyesaları başqa halqlarğa da belli ola. Edebiy terciman asıl eserniñ manasını saqlamaqnen beraber, müellifniñ üslübini, şahıslarnıñ laf etüv tarzını ve eserdeki duyğularnı da yetkizmege tırışa. Bu vazife bazan pek qıyın ola. Çünki er bir tilniñ öz ibareleri, atalar sözleri, söz oyunları ve şiiriy vastaları bar. Bir tilde yahşı yañğırağan ibare başqa tilde tabiiy yañğıramay bile. Bundan başqa, edebiy eserlerde belli bir halqnıñ medeniyeti, yaşayışı ve adetleri tasvir etile. Oquyıcılarğa tanış olmağan şeylerni añlatmaq içün terciman bazan izaatlar qoşa bile. Edebiy tercimeler dünya edebiyatınıñ inkişafına büyük tesir ete. Başqa tillerde yazılğan eserlerni oqumaq sayesinde yazarlar yañı fikir ve bediiy usullarnen tanış olalar.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/translation-one-world-another |title=Translation: From one world to another |publisher=UNESCO |date=2022-03-25 |language=en}}</ref> == Tercimeniñ tarihı == Tercime işi pek eski zamanlarda peyda oldı. Qadimiy devletler arasında ticaret, diplomatik alâqalar ve cenkler olğanı içün, çeşit tillerde laf etken adamlarnıñ bir-birini añlamasına yardım etken tercimanlar kerek edi. Yazuv peyda olğan soñ, bir tildeki yazılı metinlerni başqa tillerge tercime etmege başladılar. Qadimiy dünyanıñ eñ belli tercimelerinden biri — [[Tevrat]]nıñ [[yunan tili]]ne tercimesidir. Bu tercime milâttan evel III asırda Mısırda azırlanmağa başlandı. Soñraları başqa diniy metinler de yunancağa tercime etildi. Bu metinler toplumına [[Septuaginta]] deyler.<ref>{{cite web |url=https://doi.org/10.1093/obo/9780195393361-0097 |title=Septuagint |website=Oxford Bibliographies |publisher=Oxford University Press |language=en}}</ref> Orta asırlarda tercime ilim ve medeniyetniñ yayılmasında müim rol oynadı. Hususan, VIII–X asırlarda [[Abbasiy halifeligi]]nde qadimiy yunan, fars ve ind tillerindeki ilmiy eserler arap tiline tercime etildi. [[Bağdat]] bu işniñ büyük merkezlerinden biri oldı. Tercimeler sayesinde tibbiyet, matematika, astronomiya ve felsefe aqqındaki eski bilgiler qorçalandı ve başqa ilim adamlarına yetişti.<ref>{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/essays/astronomy-and-astrology-in-the-medieval-islamic-world |title=Astronomy and Astrology in the Medieval Islamic World |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en}}</ref> Soñraki asırlarda arap tilindeki çoq ilmiy eserler latin ve başqa Avropa tillerine tercime etildi. Bu tercimeler Avropada ilimniñ inkişafına yardım etti. [[Matbaacılıq]]nıñ inkişaf etmesi tercime eserlerni çoq miqdarda basıp tarqatmağa imkân berdi. XIX ve XX asırlarda kitap, gazeta, ilmiy eser ve resmiy vesiqalarnı tercime etüv kenişçe tarqaldı. Bugün tercime dünya memleketleri arasında ilim, ticaret, medeniyet ve başqa saalardaki alâqalar içün zarurdır. == Maşna tercimesi == Maşna tercimesi — kompyuter programması yardımınen bir tildeki metinni başqa tilge avtomatik tercime etüv. Maşna tercimesi üzerinde çalışmalar XX asırnıñ ortalarında başlandı. Başta kompyuterler metinlerni mahsus luğat ve grammatika qaideleri yardımınen tercime ete edi. Soñraları statistik usullar, XXI asırda ise [[suniy zekâ]] ve [[neyron ağları]] esasında çalışqan sistemalar inkişaf etti. Zemaneviy maşna tercimesi programmalarnıñ yardımınen metinlerni pek tez tercime etmek mümkün. Bazı programmalarda sesli sözlerni ve resimlerdeki yazılarnı da tercime etmek imkânı bar. Amma maşna tercimesi er vaqıt doğru netice bermey. Programma bazı sözlerniñ manasını yañlış añlay, ibarelerni sözme-söz tercime ete ya da cümledeki müim malümatnı deñiştire bile. Hususan, edebiy, uquqiy ve tibbiy metinlerinde böyle hatalar ciddiy neticelerge alıp kele bile. Bu sebepten müim metinlerniñ maşna tercimesini adam tarafından teşkermek kerek. Kompyuter programmalarnı tercimanğa yardım etken vasta olaraq da qullanmaq mümkün.<ref>{{cite web |url=https://commission.europa.eu/languages-our-websites/use-machine-translation-europa_en |title=Use of machine translation on Europa |publisher=European Commission |language=en}}</ref> == Tercimeniñ emiyeti == Tercime çeşit tillerde laf etken adamlar arasında alâqa qurmağa yardım ete. O, halqlarnıñ bir-biriniñ medeniyeti ve tarihınen tanış olmasına, ilmiy bilgilerniñ tarqalmasına ve halqara işbirliginiñ inkişafına imkân bere. Tercime sayesinde adamlar başqa tillerde yazılğan kitap ve maqalelerni oquy, filmlerni añlay ve dünya haberlerini takip ete bileler. Tercimanlar halqara toplantı, makeme, hastahane ve başqa yerlerde çeşit tillerde laf etken adamlarnıñ bir-birini añlamasına yardım eteler. Tercime az sayılı adam laf etken tiller içün de müimdir. Başqa tillerdeki ilmiy ve edebiy eserlerni böyle tillerge tercime etmek, o tillerniñ söz baylığını arttırmağa ve olarda yañı mevzular aqqında yazmağa yardım ete. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tilşınaslıq]] ipzfh8r34ri7vnhy6cxnevc8u8iplwh 0 30737 246564 171866 2026-11-03T22:03:01Z Don Alessandro 1 246564 wikitext text/x-wiki '''Savat''' ya da '''oquma-yazma''' — yazılı metinni oqup añlamaq ve fikirni yazınen bildirmek qabiliyeti. Savatnıñ esas belgisi — kündelik yaşayışnen bağlı qısqa ve sade bir metinni oqup añlap ve yazıp olmaq.<ref name="tarif">[https://connect.unevoc.unesco.org/home/glossaire%2Btvetipedia/lang=en/show=term/lang=en/term=Literacy -{Literacy}-]. -{UNESCO-UNEVOC, TVETipedia Glossary}-.</ref> [[Fayl:Literacy rate world 2007.svg|right|thumb|300x300px|Memleketlerge köre savat seviyesini köstergen harita. 2007 senesi azırlanğan.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Literacy_rate_world_2007.svg -{Literacy rate world 2007.svg}-]. -{Wikimedia Commons}-.</ref>]] == Savatnıñ emiyeti == Savat insanğa [[tasil]] almağa, bilgi toplamağa, iş tapmağa ve cemiyet ayatında iştirak etmege yardım ete. Oquma-yazma alışqanlıqlarını bütün ömür boyunca inkişaf ettirmek mümkün.<ref name="unesco">[https://www.unesco.org/en/literacy/need-know -{Literacy: what you need to know}-]. -{UNESCO}-.</ref> Oqumaq ve yazmaqnı kündelik yaşayışta qullanıp oluvğa '''funktsional savat''' deyler. Bu añlam sade esap yapmaqnı da qaplay. Meselâ, adam talimatnı oqup añlamaq, anketanı toldurmaq ya da masraflarını esaplamaq içün bu qabiliyetlerden faydalana.<ref>[https://www.unesco.org/en/legal-affairs/revised-recommendation-concerning-international-standardization-educational-statistics -{Revised Recommendation concerning the International Standardization of Educational Statistics}-]. -{UNESCO}-.</ref> Kompyuter, telefon ve [[internet]] vastasınen malümatnı tapmaq, añlamaq, teñeştirmek ve başqalarğa yetkizmeknen bağlı qabiliyetlerge '''raqamiy savat''' deyler.<ref name="unesco"/> == Savat seviyesi == '''Savat seviyesi''' — belli bir yaş aralığındaki adamlar arasında oquma-yazma bilgenlerniñ faizi. Halqara statistikada büyüklerniñ savat seviyesi esaplanğanda 15 ve daa yuqarı yaştaki adamlar, yaşlarnıñ savat seviyesi esaplanğanda ise 15–24 yaşındakiler esapqa alına.<ref>[https://data.unicef.org/topic/education/overview/ -{Education Statistics}-]. -{UNICEF Data}-.</ref> == Din ve savat == Tarihta din mektepleri de savatnıñ tarqalmasına yardım etken. Meselâ, XIX asırda [[Osmanlı devleti]]niñ başlanğıç mekteplerinde balalarğa Quran oqumaq ve din esaslarınen beraber yazmaq da ögretilgen. Bu mekteplerniñ ocaları ekseriyetnen [[medrese]] bitirgen [[imam]], [[hatip]] ve [[müezzin]]ler olğan.<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/mektep#2 -{Mektep}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Cemiyet]] h64nx1bb1545g2hx0mthieg2vpqvyh6 0 30739 246569 243854 2026-11-04T08:44:04Z Don Alessandro 1 246569 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hangeul.svg|thumb|Kore elifbesinde «Hangul» sözü]] '''Hangıl''' ({{lang-ko|한글}}) — [[kore tili]]nde yazmaq içün qullanılğan elifbe. Onıñ esas hususiyeti — ariflerniñ ayrı-ayrı satır boyu yazılmayıp, ecalarnı bildirgen gruppalarğa birleştirilmesidir. Er bir böyle gruppa bir ecanı bildire. Hangıl 1443 senesi [[Koreya]] qıralı [[Büyük Secon]] tarafından yaratıldı. 1446 senesi ise yañı elifbeniñ qaideleri ve qullanılışı aqqında kitap neşir etildi. Hangıl, ne zaman ve kim tarafından yaratılğanı belli olğan az sayıdaki elifbelerden biridir.<ref name="museum">{{cite web |url=https://www.hangeul.go.kr/en/exhi/dailyExhibition.do |title=Hunminjeongeum, The Design of a Writing System Beyond Millennia |publisher=National Hangeul Museum |language=en}}</ref> Zemaneviy hangıl 24 esas ariften ibarettir: 14 tutuq ve 10 sozuq arif. Bu ariflerni birleştirip, kore tilindeki çeşit ses ve ecalarnı yazmaq mümkün. Hangıl [[Cenübiy Koreya]] ve [[Şimaliy Koreya]]da qullanıla. Eki memlekette yazuvnıñ esasları bir olsa da, bazı imlâ qaideleri ve ariflerniñ adları farqlıdır. == Tarihı == === Hangılden evelki kore yazısı === Hangıl yaratılğance Koreyada yazmaq içün esasen Çin [[iyeroglif]]leri qullanıla edi. Korecede bu iyerogliflerge '''hanca''' ({{lang-ko|한자}}) deyler. Amma [[çin tili]] ve kore tili bir-birinden pek farqlıdır. Bu sebepten Çin iyeroglifleri kore tilindeki sözlerni ve grammatika şekillerini yazmaq içün er vaqıt qolay degil edi. Bundan başqa, iyerogliflerni ögrenmek içün çoq vaqıt kerek edi. O zamanda Koreyada yazuvnı yahşı bilgen adamlarnıñ çoqusı devlet hızmetçileri, alimler ve cemiyetniñ zengin tabaqalarından edi. Adiy halqnıñ büyük bir qısmı ise oqumaq ve yazmaq bilmey edi. Kore tilini yazmaq içün Çin iyerogliflerini qullanğan mahsus usullar da bar edi. Amma olar da pek mürekkep edi.<ref>{{cite web |url=https://www.korean.go.kr/eng_hangeul/another/001.html |title=About Hangeul |publisher=National Institute of Korean Language |language=en}}</ref> === Hangılniñ yaratılması === XV asırda Koreyada [[Çoson sülâlesi]] üküm süre edi. Onıñ dörtünci qıralı Secon (1418–1450 seneleri üküm sürdi) halqnıñ oqumaq ve yazmaqnı qolay ögrenmesi içün yañı elifbe yaratmağa qarar berdi. Secon yañı elifbeni 1443 senesi yaratıp bitirdi. Elifbe 28 işaretten ibaret edi: 17 tutuq ve 11 sozuq ariften. Yañı yazuvda arifler ayrı seslerni bildire edi. Olarnıñ şekilleri sade, oqumaq ve yazmaq içün qolay olmasına diqqat etildi. 1446 senesi yañı elifbe halqqa tanıtıldı. Aynı zamanda onıñ yaratılışını, ariflerini ve yazuv qaidelerini añlatqan ''Hunminconım'' ({{lang-ko|훈민정음}}, {{lang-hanja|訓民正音}}, -{Hunminjeongeum}-) adlı kitap neşir etildi. Bu ad «Halqqa doğru seslerni ögretüv» manasını bildire.<ref name="museum"/> Kitapta yañı elifbeniñ ne içün yaratılğanı ve er bir arifniñ nasıl qullanılğanı añlatıla. Onıñ sayesinde hangılniñ yaratılış tarihı ve esas qaideleri bugün yahşı bellidir. === Hangılniñ tarqaluvı === Yañı elifbe yaratılğan soñ kore tilinde kitaplar yazılıp basılmağa başladı. Hangıl diniy ve edebiy eserlerde, mektüplerde ve başqa yazılarda qullanıla edi. Amma uzun müddet devamında devlet idarelerinde ve ilmiy eserlerde Çin iyeroglifleri büyük yer tuttı. Hangıl ise hususan adiy halq arasında tarqaldı. XIX asırnıñ soñunda kore tiliniñ yazısını inkişaf ettirmek ve hangılniñ qullanılışını kenişletmek içün çalışmalar başladı. XX asırnıñ başında kore tilşınasları elifbeniñ qaidelerini tertipke ketirmek, imlânı birleştirmek ve mekteplerde kore tilini oqutmaq üzerinde çalıştılar. 1910–1945 seneleri Koreya [[Yaponiya]] akimiyeti altında edi. Bu devirde kore tilini ve yazısını saqlamaq milliy medeniyetni qorçalavnıñ müim yollarından biri oldı. 1945 senesi Koreya Yaponiya akimiyetinden qurtulğan soñ hangıl memleketteki esas yazı olaraq kenişçe qullanılmağa başladı. Bugün Cenübiy ve Şimaliy Koreyada devlet vesiqaları, mektep kitapları, gazeta ve başqa metinler esasen hangılnen yazıla.<ref>{{cite web |url=https://m.hangeul.go.kr/lang/en/html/education/Hangeul.do |title=About the Hangeul |publisher=National Hangeul Museum |language=en}}</ref> == Elifbeniñ adları == Hangılnıñ ilk adı '''Hunminconım''' ({{lang-ko|훈민정음}}) edi. Bu ad 1443 senesi qıral Secon tarafından berildi. Soñraları yazı içün başqa adlar da qullanıldı. Bugünki '''hangıl''' adı XX asırnıñ başında tarqaldı. Onıñ qullanılışında kore tilşınası Cu Si Gyön (-{Ju Si-gyeong}-; 1876–1914 seneleri) büyük rol oynadı. O, kore tilini ögrenüv, oqutuv ve milliy yazınıñ inkişafı üzerinde çalışqan edi. «Hangıl» sözü eki qısımdan ibarettir: * '''han''' ({{lang-ko|한}}) — «kore», eski tilde ise «büyük» manasında da qullanılğan; * '''gıl''' ({{lang-ko|글}}) — «yazı». Şu sebepten bu adnı «kore yazısı» ya da «büyük yazı» dep añlamaq mümkün. Adnıñ ilk ne zaman qullanılğanı aqqında çeşit fikirler bar. Tarihiy menbalarğa köre, o 1910-ıncı yıllarnıñ başında tarqalmağa başladı. Cu Si Gyön bu adnen bağlı ilk til cemiyetleriniñ faaliyetinde iştirak etti.<ref>{{cite web |url=https://www.korean.go.kr/eng_hangeul/another/001.html |title=About Hangeul |publisher=National Institute of Korean Language |language=en}}</ref> Cenübiy Koreyada elifbege '''hangıl''' ({{lang-ko|한글}}) deyler. Şimaliy Koreyada ise '''çosongıl''' ({{lang-ko|조선글}}, -{Chosŏn'gŭl}-) adı qullanıla. Bu söz «Çoson yazısı» manasını bildire. Çoson — Şimaliy Koreyada Koreya memleketiniñ ve halqınıñ adıdır. Eki ad aynı elifbeni bildire. == Hangılniñ qurulışı == Hangıl seslerni ariflernen köstergen elifbedir. Amma latin ve kiril elifbelerinden farqlı olaraq, onıñ arifleri ecalarğa birleştirile. Zemaneviy hangılniñ 24 esas arfi bar. Olardan 14-ü tutuq, 10-u sozuq seslerni bildire. === Tutuq arifler === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Arif ! Latin yazısında yaqın ses |- | ㄱ || g, k |- | ㄴ || n |- | ㄷ || d, t |- | ㄹ || r, l |- | ㅁ || m |- | ㅂ || b, p |- | ㅅ || s |- | ㅇ || ecanıñ başında ses bildirmey, soñunda ñ |- | ㅈ || c |- | ㅊ || ç |- | ㅋ || k |- | ㅌ || t |- | ㅍ || p |- | ㅎ || h |} Bu cedveldeki latin arifleri seslerni faqat yaqın olaraq köstere. Kore tilindeki bazı sesler qırımtatarca seslerden farqlıdır. Kore tilinde bazı tutuq seslerniñ quvetli çeşitleri de bar. Olarnı yazmaq içün eki aynı arif yan-yana yazıla: '''ㄲ, ㄸ, ㅃ, ㅆ, ㅉ''' Böylece zemaneviy kore tilinde 14 esas tutuq ariften ğayrı, 5 eki qat tutuq arif de qullanıla. === Sozuq arifler === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Arif ! Latin yazısında yaqın ses |- | ㅏ || a |- | ㅑ || ya |- | ㅓ || eo |- | ㅕ || yeo |- | ㅗ || o |- | ㅛ || yo |- | ㅜ || u |- | ㅠ || yu |- | ㅡ || eu |- | ㅣ || i |} Bu ariflerniñ bazılarını birleştirip başqa sozuq seslerni de yazmaq mümkün. Meselâ: * '''ㅏ + ㅣ = ㅐ''' * '''ㅗ + ㅏ = ㅘ''' * '''ㅜ + ㅓ = ㅝ''' Zemaneviy kore imlâsında 10 esas sozuq ariften başqa, 11 qoşma sozuq arif de bar. Böylece kore tilinde ecalarnı yazmaq içün 19 tutuq ve 21 sozuq arif şekli qullanıla.<ref>{{cite web |url=https://www.nfm.go.kr/k-box/ui/annyeong/hangeul.do |title=The Korean alphabet, Hangeul |publisher=National Folk Museum of Korea |language=en}}</ref> == Ecalarnıñ yazılışı == Hangılniñ eñ müim hususiyeti — ariflerniñ eca gruppalarına birleştirilmesidir. Latin elifbesinde arifler soldan oñğa bir-biriniñ artından yazıla. Hangılde ise er bir ecanıñ arifleri dört köşeli bir yer içinde birleştirilir. Meselâ, '''가''' ecası eki ariften ibarettir: * ㄱ — tutuq arif; * ㅏ — sozuq arif. Bu eki arif birleştirilip '''가''' (ga) ecası yazıla. Başqa bir nümüne — '''고''' (go). O da eki ariften ibarettir: * ㄱ — tutuq arif; * ㅗ — sozuq arif. Amma bu sefer sozuq arif tutuq arifniñ oñunda degil, astında yazıla. Ecanıñ soñunda tutuq ses olsa, onı bildirecek arifni adetince astqa yazalar. Meselâ, '''한''' (han) ecasında üç arif bar: * ㅎ — h; * ㅏ — a; * ㄴ — n. Bu üç arif birleştirilip '''한''' ecası yazıla. «Hangıl» sözü kore tilinde eki ecadan ibarettir: '''한글'''. Birinci eca — 한 (han), ekincisi — 글 (gıl). [[Fayl:Stand_ha_hi_he.PNG|thumb|Tutuq ve sozuq ariflerni birleştirip eca yazuv nümüneleri]] [[Fayl:Lay_ho_heu_hu.PNG|thumb|Sozuq arifniñ tutuq arif astında yazılışı]] [[Fayl:Cp_hoa_heui_hue.PNG|thumb|Qoşma sozuq ariflernen yazılğan ecalar]] [[Fayl:Hak_hok_hoak.PNG|thumb|Soñunda tutuq ses olğan ecalarnıñ yazılışı]] Eca sozuq sesnen başlasa bile, yazıda onıñ başına '''ㅇ''' arfi qoyula. Ecanıñ başında bu arif ses bildirmey. Meselâ, '''아''' (a) ecası ㅇ ve ㅏ ariflerinden ibarettir. Amma ㅇ arfi ecanıñ soñunda olğanda '''ñ''' sesini bildire. Meselâ, '''강''' (kañ) sözünde. Hangılde er bir eca bir blok içinde yazılsa da, bütün bloklar soldan oñğa sıralana. Bugün kore tilindeki kitap, gazeta ve internet saytlarınıñ çoqusı soldan oñğa yazıla. Eskiden kore metinleri sıq-sıq yuqarıdan aşağığa doğru, sutunlar şeklinde de yazıla edi. == Ariflerniñ şekli == Hangılni yaratqanlar ariflerniñ şekillerini tesadüfen saylamağanlar. Olar seslerniñ nasıl peyda olğanını köz ögünde tutqanlar. Meselâ, bazı tutuq arifler ağız, til ve boğaznıñ ses çıqarğan vaqıttaki alını köstermek içün yapılğan. İlk elifbedeki esas tutuq arifler şular edi: '''ㄱ, ㄴ, ㅁ, ㅅ, ㅇ''' Bu ariflerge yañı sızıq qoşmaq ya da olarnı başqa şekilde deñiştirmek sayesinde başqa arifler elde etildi. Meselâ, '''ㄱ''' arfine qoşma sızıq ilâve etilip '''ㅋ''' arfi yapılğan. İlk sozuq ariflerniñ şekilleri ise üç esas işaretke bağlı edi: * '''ㆍ''' — kökni; * '''ㅡ''' — yerni; * '''ㅣ''' — insannı bildire edi. Bu işaretlerni birleştirip başqa sozuq arifler yaratıldı. Böylece hangıl arifleri belli bir tertip ve qaidege köre yapılğan edi. Bu, elifbeniñ ögrenilmesini qolaylaştırmaq içün kerek edi.<ref name="museum"/> == Eski ve zemaneviy hangıl == Hangıl ilk yaratılğanda 28 ariften ibaret edi. Bugün olarnıñ 24-ü esas arif olaraq qullanıla. Qadimiy kore tilinde bar olğan bazı sesler vaqt keçkeninen deñişti ya da yoq oldı. Şu sebepten olarnı bildirecek arifler de qullanılmay qaldı. Eski arifler arasında '''ㆍ''', '''ㆁ''', '''ㆆ''' ve '''ㅿ''' bar edi. Bu ariflerni bugün qadimiy kore metinlerinde körmek mümkün. Olar kore tiliniñ tarihını ögrengen alimler içün müimdir. Zemaneviy Cenübiy Koreya ve Şimaliy Koreya imlâları arasında bazı farqlar bar. Meselâ, aynı sözlerniñ yazılışı, ariflerniñ sırası ve boşluqlarnıñ qullanılışı bazı allarda başqa ola bile. Amma bu farqlar büyük degil. Eki memlekette aynı esas yazı sistemasından faydalanıla. == Hangılniñ medeniyetteki yeri == Hangıl kore halqınıñ tarihı ve medeniyetinde müim yer tuta. Bu elifbeniñ yaratılması kore tilinde oqumaq ve yazmaqnı daa qolay ettirdi. Hangıl sayesinde kore tilinde kitap, şiir, ikâye ve başqa eserler yazmaq kenişçe tarqaldı. O, kore tiliniñ yazılı şekilde inkişaf etmesine yardım etti. Bugün hangılde kitap, gazeta, ilmiy eser, derslik ve internet metinleri yazıla. Koreya filmleri, teleyayınlarnıñ yazıları ve muzıka eserleriniñ adları da bu elifbede berile. Cenübiy Koreyada er yıl oktâbrniñ 9-ında Hangıl Künü ({{lang-ko|한글날}}) qutlana. Bu bayram elifbeniñ yaratılması ve halqqa tanıtılması munasebetinen keçirilir. Şimaliy Koreyada ise yazı bayramı yanvarnıñ 15-inde qutlana ve Çosongıl Künü olaraq bellidir.<ref>{{cite web |url=https://www.korea.net/NewsFocus/HonoraryReporters/view?articleId=164189 |title=Hangeul Proclamation Day |publisher=Korea.net |date=2018-10-11 |language=en}}</ref> 1997 senesi 1446 senesi neşir etilgen ''Hunminconım'' kitabınıñ eski nushası -{[[UNESCO]]}-nıñ «Dünya hatırası» halqara cedveline alındı. Bu cedvelde dünya medeniyeti ve tarihı içün büyük emiyetke saip olğan yazılı yadigârlıqlar saqlana.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/hunminjeongum-manuscript |title=Hunminjeongum Manuscript |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> Hangıl bugün dünyağa tarqalğan kore medeniyetiniñ müim bir qısmıdır. Kore tilini ögrengen yabancılar da ilk olaraq bu elifbeni ögreneler. == Koreya aqqında maqaleler == * [[Kore tili]] * [[Fayl:Flag of South Korea.svg|50px]] [[Cenübiy Koreya]] * [[Fayl:Flag of North Korea.svg|50px]] [[Şimaliy Koreya]] == Menbalar == <references/> == Tış bağlantılar == * [https://www.omniglot.com/writing/korean.htm -{Omniglot — Korean alphabet}-] * [https://www.hangeul.go.kr/en/ -{National Hangeul Museum}-] [[Kategoriya:Elifbeler]] [[Kategoriya:Kore tili]] 2fjo1rkw5retoz8md99atdwh0wivek9 246570 246569 2026-11-04T08:44:22Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Hangul]] saifesiniñ adını [[Hangıl]] dep deñiştirildi. 246569 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hangeul.svg|thumb|Kore elifbesinde «Hangul» sözü]] '''Hangıl''' ({{lang-ko|한글}}) — [[kore tili]]nde yazmaq içün qullanılğan elifbe. Onıñ esas hususiyeti — ariflerniñ ayrı-ayrı satır boyu yazılmayıp, ecalarnı bildirgen gruppalarğa birleştirilmesidir. Er bir böyle gruppa bir ecanı bildire. Hangıl 1443 senesi [[Koreya]] qıralı [[Büyük Secon]] tarafından yaratıldı. 1446 senesi ise yañı elifbeniñ qaideleri ve qullanılışı aqqında kitap neşir etildi. Hangıl, ne zaman ve kim tarafından yaratılğanı belli olğan az sayıdaki elifbelerden biridir.<ref name="museum">{{cite web |url=https://www.hangeul.go.kr/en/exhi/dailyExhibition.do |title=Hunminjeongeum, The Design of a Writing System Beyond Millennia |publisher=National Hangeul Museum |language=en}}</ref> Zemaneviy hangıl 24 esas ariften ibarettir: 14 tutuq ve 10 sozuq arif. Bu ariflerni birleştirip, kore tilindeki çeşit ses ve ecalarnı yazmaq mümkün. Hangıl [[Cenübiy Koreya]] ve [[Şimaliy Koreya]]da qullanıla. Eki memlekette yazuvnıñ esasları bir olsa da, bazı imlâ qaideleri ve ariflerniñ adları farqlıdır. == Tarihı == === Hangılden evelki kore yazısı === Hangıl yaratılğance Koreyada yazmaq içün esasen Çin [[iyeroglif]]leri qullanıla edi. Korecede bu iyerogliflerge '''hanca''' ({{lang-ko|한자}}) deyler. Amma [[çin tili]] ve kore tili bir-birinden pek farqlıdır. Bu sebepten Çin iyeroglifleri kore tilindeki sözlerni ve grammatika şekillerini yazmaq içün er vaqıt qolay degil edi. Bundan başqa, iyerogliflerni ögrenmek içün çoq vaqıt kerek edi. O zamanda Koreyada yazuvnı yahşı bilgen adamlarnıñ çoqusı devlet hızmetçileri, alimler ve cemiyetniñ zengin tabaqalarından edi. Adiy halqnıñ büyük bir qısmı ise oqumaq ve yazmaq bilmey edi. Kore tilini yazmaq içün Çin iyerogliflerini qullanğan mahsus usullar da bar edi. Amma olar da pek mürekkep edi.<ref>{{cite web |url=https://www.korean.go.kr/eng_hangeul/another/001.html |title=About Hangeul |publisher=National Institute of Korean Language |language=en}}</ref> === Hangılniñ yaratılması === XV asırda Koreyada [[Çoson sülâlesi]] üküm süre edi. Onıñ dörtünci qıralı Secon (1418–1450 seneleri üküm sürdi) halqnıñ oqumaq ve yazmaqnı qolay ögrenmesi içün yañı elifbe yaratmağa qarar berdi. Secon yañı elifbeni 1443 senesi yaratıp bitirdi. Elifbe 28 işaretten ibaret edi: 17 tutuq ve 11 sozuq ariften. Yañı yazuvda arifler ayrı seslerni bildire edi. Olarnıñ şekilleri sade, oqumaq ve yazmaq içün qolay olmasına diqqat etildi. 1446 senesi yañı elifbe halqqa tanıtıldı. Aynı zamanda onıñ yaratılışını, ariflerini ve yazuv qaidelerini añlatqan ''Hunminconım'' ({{lang-ko|훈민정음}}, {{lang-hanja|訓民正音}}, -{Hunminjeongeum}-) adlı kitap neşir etildi. Bu ad «Halqqa doğru seslerni ögretüv» manasını bildire.<ref name="museum"/> Kitapta yañı elifbeniñ ne içün yaratılğanı ve er bir arifniñ nasıl qullanılğanı añlatıla. Onıñ sayesinde hangılniñ yaratılış tarihı ve esas qaideleri bugün yahşı bellidir. === Hangılniñ tarqaluvı === Yañı elifbe yaratılğan soñ kore tilinde kitaplar yazılıp basılmağa başladı. Hangıl diniy ve edebiy eserlerde, mektüplerde ve başqa yazılarda qullanıla edi. Amma uzun müddet devamında devlet idarelerinde ve ilmiy eserlerde Çin iyeroglifleri büyük yer tuttı. Hangıl ise hususan adiy halq arasında tarqaldı. XIX asırnıñ soñunda kore tiliniñ yazısını inkişaf ettirmek ve hangılniñ qullanılışını kenişletmek içün çalışmalar başladı. XX asırnıñ başında kore tilşınasları elifbeniñ qaidelerini tertipke ketirmek, imlânı birleştirmek ve mekteplerde kore tilini oqutmaq üzerinde çalıştılar. 1910–1945 seneleri Koreya [[Yaponiya]] akimiyeti altında edi. Bu devirde kore tilini ve yazısını saqlamaq milliy medeniyetni qorçalavnıñ müim yollarından biri oldı. 1945 senesi Koreya Yaponiya akimiyetinden qurtulğan soñ hangıl memleketteki esas yazı olaraq kenişçe qullanılmağa başladı. Bugün Cenübiy ve Şimaliy Koreyada devlet vesiqaları, mektep kitapları, gazeta ve başqa metinler esasen hangılnen yazıla.<ref>{{cite web |url=https://m.hangeul.go.kr/lang/en/html/education/Hangeul.do |title=About the Hangeul |publisher=National Hangeul Museum |language=en}}</ref> == Elifbeniñ adları == Hangılnıñ ilk adı '''Hunminconım''' ({{lang-ko|훈민정음}}) edi. Bu ad 1443 senesi qıral Secon tarafından berildi. Soñraları yazı içün başqa adlar da qullanıldı. Bugünki '''hangıl''' adı XX asırnıñ başında tarqaldı. Onıñ qullanılışında kore tilşınası Cu Si Gyön (-{Ju Si-gyeong}-; 1876–1914 seneleri) büyük rol oynadı. O, kore tilini ögrenüv, oqutuv ve milliy yazınıñ inkişafı üzerinde çalışqan edi. «Hangıl» sözü eki qısımdan ibarettir: * '''han''' ({{lang-ko|한}}) — «kore», eski tilde ise «büyük» manasında da qullanılğan; * '''gıl''' ({{lang-ko|글}}) — «yazı». Şu sebepten bu adnı «kore yazısı» ya da «büyük yazı» dep añlamaq mümkün. Adnıñ ilk ne zaman qullanılğanı aqqında çeşit fikirler bar. Tarihiy menbalarğa köre, o 1910-ıncı yıllarnıñ başında tarqalmağa başladı. Cu Si Gyön bu adnen bağlı ilk til cemiyetleriniñ faaliyetinde iştirak etti.<ref>{{cite web |url=https://www.korean.go.kr/eng_hangeul/another/001.html |title=About Hangeul |publisher=National Institute of Korean Language |language=en}}</ref> Cenübiy Koreyada elifbege '''hangıl''' ({{lang-ko|한글}}) deyler. Şimaliy Koreyada ise '''çosongıl''' ({{lang-ko|조선글}}, -{Chosŏn'gŭl}-) adı qullanıla. Bu söz «Çoson yazısı» manasını bildire. Çoson — Şimaliy Koreyada Koreya memleketiniñ ve halqınıñ adıdır. Eki ad aynı elifbeni bildire. == Hangılniñ qurulışı == Hangıl seslerni ariflernen köstergen elifbedir. Amma latin ve kiril elifbelerinden farqlı olaraq, onıñ arifleri ecalarğa birleştirile. Zemaneviy hangılniñ 24 esas arfi bar. Olardan 14-ü tutuq, 10-u sozuq seslerni bildire. === Tutuq arifler === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Arif ! Latin yazısında yaqın ses |- | ㄱ || g, k |- | ㄴ || n |- | ㄷ || d, t |- | ㄹ || r, l |- | ㅁ || m |- | ㅂ || b, p |- | ㅅ || s |- | ㅇ || ecanıñ başında ses bildirmey, soñunda ñ |- | ㅈ || c |- | ㅊ || ç |- | ㅋ || k |- | ㅌ || t |- | ㅍ || p |- | ㅎ || h |} Bu cedveldeki latin arifleri seslerni faqat yaqın olaraq köstere. Kore tilindeki bazı sesler qırımtatarca seslerden farqlıdır. Kore tilinde bazı tutuq seslerniñ quvetli çeşitleri de bar. Olarnı yazmaq içün eki aynı arif yan-yana yazıla: '''ㄲ, ㄸ, ㅃ, ㅆ, ㅉ''' Böylece zemaneviy kore tilinde 14 esas tutuq ariften ğayrı, 5 eki qat tutuq arif de qullanıla. === Sozuq arifler === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Arif ! Latin yazısında yaqın ses |- | ㅏ || a |- | ㅑ || ya |- | ㅓ || eo |- | ㅕ || yeo |- | ㅗ || o |- | ㅛ || yo |- | ㅜ || u |- | ㅠ || yu |- | ㅡ || eu |- | ㅣ || i |} Bu ariflerniñ bazılarını birleştirip başqa sozuq seslerni de yazmaq mümkün. Meselâ: * '''ㅏ + ㅣ = ㅐ''' * '''ㅗ + ㅏ = ㅘ''' * '''ㅜ + ㅓ = ㅝ''' Zemaneviy kore imlâsında 10 esas sozuq ariften başqa, 11 qoşma sozuq arif de bar. Böylece kore tilinde ecalarnı yazmaq içün 19 tutuq ve 21 sozuq arif şekli qullanıla.<ref>{{cite web |url=https://www.nfm.go.kr/k-box/ui/annyeong/hangeul.do |title=The Korean alphabet, Hangeul |publisher=National Folk Museum of Korea |language=en}}</ref> == Ecalarnıñ yazılışı == Hangılniñ eñ müim hususiyeti — ariflerniñ eca gruppalarına birleştirilmesidir. Latin elifbesinde arifler soldan oñğa bir-biriniñ artından yazıla. Hangılde ise er bir ecanıñ arifleri dört köşeli bir yer içinde birleştirilir. Meselâ, '''가''' ecası eki ariften ibarettir: * ㄱ — tutuq arif; * ㅏ — sozuq arif. Bu eki arif birleştirilip '''가''' (ga) ecası yazıla. Başqa bir nümüne — '''고''' (go). O da eki ariften ibarettir: * ㄱ — tutuq arif; * ㅗ — sozuq arif. Amma bu sefer sozuq arif tutuq arifniñ oñunda degil, astında yazıla. Ecanıñ soñunda tutuq ses olsa, onı bildirecek arifni adetince astqa yazalar. Meselâ, '''한''' (han) ecasında üç arif bar: * ㅎ — h; * ㅏ — a; * ㄴ — n. Bu üç arif birleştirilip '''한''' ecası yazıla. «Hangıl» sözü kore tilinde eki ecadan ibarettir: '''한글'''. Birinci eca — 한 (han), ekincisi — 글 (gıl). [[Fayl:Stand_ha_hi_he.PNG|thumb|Tutuq ve sozuq ariflerni birleştirip eca yazuv nümüneleri]] [[Fayl:Lay_ho_heu_hu.PNG|thumb|Sozuq arifniñ tutuq arif astında yazılışı]] [[Fayl:Cp_hoa_heui_hue.PNG|thumb|Qoşma sozuq ariflernen yazılğan ecalar]] [[Fayl:Hak_hok_hoak.PNG|thumb|Soñunda tutuq ses olğan ecalarnıñ yazılışı]] Eca sozuq sesnen başlasa bile, yazıda onıñ başına '''ㅇ''' arfi qoyula. Ecanıñ başında bu arif ses bildirmey. Meselâ, '''아''' (a) ecası ㅇ ve ㅏ ariflerinden ibarettir. Amma ㅇ arfi ecanıñ soñunda olğanda '''ñ''' sesini bildire. Meselâ, '''강''' (kañ) sözünde. Hangılde er bir eca bir blok içinde yazılsa da, bütün bloklar soldan oñğa sıralana. Bugün kore tilindeki kitap, gazeta ve internet saytlarınıñ çoqusı soldan oñğa yazıla. Eskiden kore metinleri sıq-sıq yuqarıdan aşağığa doğru, sutunlar şeklinde de yazıla edi. == Ariflerniñ şekli == Hangılni yaratqanlar ariflerniñ şekillerini tesadüfen saylamağanlar. Olar seslerniñ nasıl peyda olğanını köz ögünde tutqanlar. Meselâ, bazı tutuq arifler ağız, til ve boğaznıñ ses çıqarğan vaqıttaki alını köstermek içün yapılğan. İlk elifbedeki esas tutuq arifler şular edi: '''ㄱ, ㄴ, ㅁ, ㅅ, ㅇ''' Bu ariflerge yañı sızıq qoşmaq ya da olarnı başqa şekilde deñiştirmek sayesinde başqa arifler elde etildi. Meselâ, '''ㄱ''' arfine qoşma sızıq ilâve etilip '''ㅋ''' arfi yapılğan. İlk sozuq ariflerniñ şekilleri ise üç esas işaretke bağlı edi: * '''ㆍ''' — kökni; * '''ㅡ''' — yerni; * '''ㅣ''' — insannı bildire edi. Bu işaretlerni birleştirip başqa sozuq arifler yaratıldı. Böylece hangıl arifleri belli bir tertip ve qaidege köre yapılğan edi. Bu, elifbeniñ ögrenilmesini qolaylaştırmaq içün kerek edi.<ref name="museum"/> == Eski ve zemaneviy hangıl == Hangıl ilk yaratılğanda 28 ariften ibaret edi. Bugün olarnıñ 24-ü esas arif olaraq qullanıla. Qadimiy kore tilinde bar olğan bazı sesler vaqt keçkeninen deñişti ya da yoq oldı. Şu sebepten olarnı bildirecek arifler de qullanılmay qaldı. Eski arifler arasında '''ㆍ''', '''ㆁ''', '''ㆆ''' ve '''ㅿ''' bar edi. Bu ariflerni bugün qadimiy kore metinlerinde körmek mümkün. Olar kore tiliniñ tarihını ögrengen alimler içün müimdir. Zemaneviy Cenübiy Koreya ve Şimaliy Koreya imlâları arasında bazı farqlar bar. Meselâ, aynı sözlerniñ yazılışı, ariflerniñ sırası ve boşluqlarnıñ qullanılışı bazı allarda başqa ola bile. Amma bu farqlar büyük degil. Eki memlekette aynı esas yazı sistemasından faydalanıla. == Hangılniñ medeniyetteki yeri == Hangıl kore halqınıñ tarihı ve medeniyetinde müim yer tuta. Bu elifbeniñ yaratılması kore tilinde oqumaq ve yazmaqnı daa qolay ettirdi. Hangıl sayesinde kore tilinde kitap, şiir, ikâye ve başqa eserler yazmaq kenişçe tarqaldı. O, kore tiliniñ yazılı şekilde inkişaf etmesine yardım etti. Bugün hangılde kitap, gazeta, ilmiy eser, derslik ve internet metinleri yazıla. Koreya filmleri, teleyayınlarnıñ yazıları ve muzıka eserleriniñ adları da bu elifbede berile. Cenübiy Koreyada er yıl oktâbrniñ 9-ında Hangıl Künü ({{lang-ko|한글날}}) qutlana. Bu bayram elifbeniñ yaratılması ve halqqa tanıtılması munasebetinen keçirilir. Şimaliy Koreyada ise yazı bayramı yanvarnıñ 15-inde qutlana ve Çosongıl Künü olaraq bellidir.<ref>{{cite web |url=https://www.korea.net/NewsFocus/HonoraryReporters/view?articleId=164189 |title=Hangeul Proclamation Day |publisher=Korea.net |date=2018-10-11 |language=en}}</ref> 1997 senesi 1446 senesi neşir etilgen ''Hunminconım'' kitabınıñ eski nushası -{[[UNESCO]]}-nıñ «Dünya hatırası» halqara cedveline alındı. Bu cedvelde dünya medeniyeti ve tarihı içün büyük emiyetke saip olğan yazılı yadigârlıqlar saqlana.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/hunminjeongum-manuscript |title=Hunminjeongum Manuscript |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> Hangıl bugün dünyağa tarqalğan kore medeniyetiniñ müim bir qısmıdır. Kore tilini ögrengen yabancılar da ilk olaraq bu elifbeni ögreneler. == Koreya aqqında maqaleler == * [[Kore tili]] * [[Fayl:Flag of South Korea.svg|50px]] [[Cenübiy Koreya]] * [[Fayl:Flag of North Korea.svg|50px]] [[Şimaliy Koreya]] == Menbalar == <references/> == Tış bağlantılar == * [https://www.omniglot.com/writing/korean.htm -{Omniglot — Korean alphabet}-] * [https://www.hangeul.go.kr/en/ -{National Hangeul Museum}-] [[Kategoriya:Elifbeler]] [[Kategoriya:Kore tili]] 2fjo1rkw5retoz8md99atdwh0wivek9 0 30756 246555 240737 2026-11-03T17:43:35Z Don Alessandro 1 246555 wikitext text/x-wiki '''Yunan elifbesi''' ({{lang-el|Ελληνικό αλφάβητο}}) — [[yunan tili]]nde yazmaq içün qullanılğan elifbe. Milâttan evel IX–VIII asırlarda [[Finikiya elifbesi]] esasında peyda oldı. Eñ eski saqlanğan yunan elifbeli yazılar milâttan evel VIII asırğa aittir. O zamandan berli yunan elifbesi qullanılıp kele.<ref name="cambridge">{{cite book |title=The Cambridge Grammar of Classical Greek |last1=van Emde Boas |first1=Evert |last2=Rijksbaron |first2=Albert |last3=Huitink |first3=Luuk |last4=de Bakker |first4=Mathieu |publisher=Cambridge University Press |year=2019 |url=https://assets.cambridge.org/97805211/98608/excerpt/9780521198608_excerpt.pdf |language=en}}</ref> Zemaneviy yunan elifbesinde '''24 arif''' bar. Er bir arifniñ büyük ve kiçik şekli ola. Yunan elifbesi, [[latin elifbesi|latin]] ve [[kiril elifbesi|kiril]] elifbeleriniñ peyda oluvına büyük tesir kösterdi. == Arifler == Yunan elifbesinde 24 arif bar. Olardan 7-si (α, ε, η, ι, ο, υ, ω) sozuq seslerni bildire. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sırası ! Büyük arif ! Kiçik arif ! Adı |- | 1 || Α || α || Alfa |- | 2 || Β || β || Beta |- | 3 || Γ || γ || Gamma |- | 4 || Δ || δ || Delta |- | 5 || Ε || ε || Epsilon |- | 6 || Ζ || ζ || Zeta |- | 7 || Η || η || Eta |- | 8 || Θ || θ || Teta |- | 9 || Ι || ι || Yota |- | 10 || Κ || κ || Kappa |- | 11 || Λ || λ || Lambda |- | 12 || Μ || μ || Mü |- | 13 || Ν || ν || Nü |- | 14 || Ξ || ξ || Ksi |- | 15 || Ο || ο || Omikron |- | 16 || Π || π || Pi |- | 17 || Ρ || ρ || Ro |- | 18 || Σ || σ, ς || Sigma |- | 19 || Τ || τ || Tau |- | 20 || Υ || υ || İpsilon |- | 21 || Φ || φ || Fi |- | 22 || Χ || χ || Hi |- | 23 || Ψ || ψ || Psi |- | 24 || Ω || ω || Omega |} Sigma arifiniñ eki kiçik şekli bar: '''σ''' ve '''ς'''. Birinci şekli sözniñ başında ve ortasında, ekincisi ise sözniñ soñunda yazıla. Meselâ, {{lang-el|κόσμος}} («dünya») sözünde eki şekil de bar.<ref>{{cite web |url=https://www.open.edu/openlearn/mod/oucontent/view.php?id=112596 |title=Getting started on ancient Greek: Session 1 |publisher=The Open University |language=en}}</ref> == Yunan elifbesiniñ hususiyetleri == Yunan elifbesi soldan oñğa yazıla. Ariflerniñ sırası qadimiy devirden berli esasen deñişmedi. Yunan elifbesiniñ müim hususiyetlerinden biri — sozuq ve tutuq seslerni ayrı ariflernen köstermesidir. Yunanlardan evelki Finikiya elifbesinde arifler esasen tutuq seslerni bildire edi. Yunanlar bu elifbeni öz tillerine uyğunlaştırıp, bazı finikiy ariflerini sozuq seslerni bildirmek içün qullandılar. Böylece yunan tilindeki sözlerni daa anıq yazmaq mümkün oldı.<ref>{{cite web |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/getting-started-on-ancient-greek/altformat-printable |title=Getting started on ancient Greek |publisher=The Open University |language=en}}</ref> Qadimiy ve zemaneviy yunan tillerinde bazı arifler farqlı oqula. Meselâ, qadimiy yunan tilinde β arifi [b] sesini bildire edi, zemaneviy yunan tilinde ise [v] kibi oqula. Şu sebepten qadimiy yunan adlarınıñ zemaneviy telâffuzı bazan eski telâffuzından farqlana. Yunan yazısında urğu da kösterile. Zemaneviy yunan tilinde urğulı ece adetince mahsus işaret — (´) ile belgilenir. Meselâ, {{lang-el|άνθρωπος}} («adam») sözünde urğu birinci ecededir. == Tarihı == === Yunan elifbesinden evelki yazı === Yunan tilindeki eñ eski yazılar bugünki elifbeden çoq evel peyda oldı. Milâttan evel XV–XII asırlarda, [[Miken medeniyeti]] devrinde, yunan tilinde yazmaq içün [[B çizgili urufatı]] qullanıla edi. Bu yazı [[A çizgili yazı]] esasında inkişaf etti. A çizgili yazı qadimiy [[Kirit]] adasında, [[Minos medeniyeti]]nde qullanılğan edi. B çizgili yazı elifbe degil, eca yazısı edi. Onıñ işaretleriniñ çoqusı ayrı seslerni degil, bütün ecalarnı bildire edi. Meselâ, bir işaret «ka», başqa biri «ko» ecasını bildire bile edi. B çizgili yazı esasen saraylarnıñ idare işlerinde qullanılğan. Onıñ yardımınen aşlıq, ayvan, mal ve başqa şeylerniñ esabı yazıla edi. Milâttan evelki XII asırda Miken medeniyeti yıqılğan soñ, B çizgili yazı da qullanılmay qaldı. Bundan soñ bir qaç asır devamında yunan tilinde yazılğan vesiqalardan pek az iz saqlandı.<ref>{{cite book |last=Waal |first=Willemijn |title=Closing the Gap: Writing in the Aegean from the Late Bronze Age to the Iron Age |work=Writing from Invention to Decipherment |publisher=Oxford University Press |year=2024 |pages=71–86 |doi=10.1093/oso/9780198908746.003.0005 |language=en}}</ref> === Yunan elifbesiniñ peyda oluvı === Milâttan evel IX–VIII asırlarda yunanlar Finikiya elifbesini alıp, onı öz tillerine uyğunlaştırdılar. Bu elifbeniñ ne zaman ve qayda alıp qullanılmağa başlanğanı tam belli degil. Eñ eski saqlanğan yunan elifbeli yazılar milâttan evel VIII asırğa aittir. Yunanlar Finikiya elifbesindeki ariflerniñ çoqusını saqladılar, amma bazılarından başqa seslerni bildirmek içün faydalandılar. Sozuq sesler içün ayrı ariflerniñ qullanılması yunan elifbesiniñ eñ müim yañılıqlarından biri oldı.<ref name="cambridge"/> Başta yunan elifbesiniñ bir qaç yerli çeşiti bar edi. Çeşit yunan şeerlerinde bazı ariflerniñ şekli ve manası farqlı edi. Qadimiy yunanlar başta Yaqın Şarq halqları kibi oñdan solğa da yaza ediler. Bazı eski yazılarda birinci satır oñdan solğa, ekinci satır soldan oñğa, üçüncisi tekrar oñdan solğa yazılğan. Soñraları soldan oñğa yazuv umumiy qaidege çevirildi.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/articles/who-created-the-first-alphabet |title=Who Created the First Alphabet? |website=History |language=en}}</ref> === Yunan elifbesiniñ bir şekilge ketirilüvi === Milâttan evel V–IV asırlarda yunan elifbesiniñ [[İoniya]] çeşiti kenişçe tarqaldı. Milâttan evel 403–402 senelerinde [[Atina]]da bu elifbe resmiy yazışuv içün qabul etildi. Zaman keçkeninen o, başqa yunan şeerlerinde de qullanılmağa başladı. Bugünki 24 arifli yunan elifbesi şu çeşitten kelip çıqtı.<ref name="cambridge"/> Qadimiy yunanlar esasen büyük ariflerge oşağan işaretlernen yaza ediler. Bugünki kiçik arifler ise çoq soñ, [[Bizans]] devrinde, hususan IX–X asırlarda inkişaf etti. Zaman keçkeninen ariflerniñ şekli deñişti. Kitap yazmaq içün qullanılğan arifler taş üstündeki eski yazılarnıñ ariflerinden farqlana başladı. Soñraları büyük ve kiçik arifler bir yazı sistemasında beraber qullanılmağa başladı.<ref>{{cite web |url=https://mnamon.sns.it/index.php?id=12&lang=en&page=Scrittura |title=Greek alphabets |publisher=Scuola Normale Superiore |language=en}}</ref> === Zemaneviy yunan elifbesi === Yunan elifbesi qadimiy devirden bugüngece qullanılıp kele. Bu müddet içinde yunan tiliniñ telâffuzı ve yazı qaideleri deñişti, amma elifbeniñ esas arifleri saqlandı. Qadimiy yunan yazısında urğulardan başqa nefes işaretleri de qullanıla edi. Bu işaretlerniñ bazıları vaqıt keçkeninen telâffuz içün kereksiz oldı, amma yazıda saqlanıp qaldı. 1982 senesi Yunanistanda yazı qaideleri sadeleştirildi. Evelki çoq işaretli sistema yerine bir esas urğu işareti ve bazı allarda eki noqta qullanılğan sistema qabul etildi. Bu sistemada sözniñ urğulı ecası kösterile, amma eski nefes işaretleri qullanılmay.<ref>{{cite web |url=https://elibrary.iep.edu.gr/iep/collection/browse/item.html?code=05-00030&tab=01 |title=Οδηγίες για την εφαρμογή του μονοτονικού συστήματος στα σχολεία της Γενικής Εκπαίδευσης |publisher=Yunanistan Milliy Tasil Nazirligi |year=1982 |language=el}}</ref> == Başqa elifbelerge tesiri == Yunan elifbesi başqa halqlarnıñ yazılarına büyük tesir kösterdi. Hususan, latin ve kiril elifbeleriniñ peyda oluvında müim rol oynadı. === Latin elifbesi === [[Latin elifbesi]] yunan elifbesinden kelip çıqqan yazı sistemalarından biridir. Milâttan evel VIII–VII asırlarda [[İtaliya]]da yaşağan [[etrusklar]] yunan elifbesiniñ ğarbiy çeşiti esasında öz yazılarını inkişaf ettirdiler. Soñraları romalılar etrusk yazısını alıp, onı [[latin tili]]ne uyğunlaştırdılar. Şu sebepten latin ve yunan elifbelerinde bir-birine oşağan arifler bar. Meselâ, A, B, E, K, M, N, O ve T arifleriniñ şekilleri pek yaqındır. Latin elifbesi soñraları Avropa tilleriniñ çoqusında qullanılmağa başladı. Bugün qırımtatar tiliniñ latin yazısı da şu elifbe esasında qurulğan.<ref>{{cite web |url=https://www.open.edu/openlearn/mod/oucontent/view.php?id=112596 |title=Getting started on ancient Greek: The alphabet |publisher=The Open University |language=en}}</ref> === Kiril elifbesi === [[Kiril elifbesi]] de yunan elifbesi esasında peyda oldı. IX–X asırlarda [[slav tilleri]]nde yazmaq içün yunan arifleri qullanılıp, slav tillerine mahsus seslerni bildirmek içün yañı işaretler qoşıldı. Bugünki kiril elifbesinde yunan elifbesinden kelgen bir çoq arif bar. Meselâ, А, В, Е, К, М, О, П, Р ve Т arifleriniñ şekilleri yunan ariflerine oşay. Amma bazılarınıñ telâffuzı deñişken. Kiril elifbesi bugün rus, ukrain, bulğar, sırb ve başqa tillerde qullanıla. == Yunan arifleriniñ başqa saalarda qullanılması == Yunan arifleri faqat yunan tilinde yazmaq içün qullanılmay. Olar matematika, fizika, astronomiya ve başqa ilimlerde de kenişçe qullanıla. Meselâ: * '''π''' (pi) — matematikada daire uzunlığınıñ onıñ diametrine nisbetini bildire; * '''α''' (alfa), '''β''' (beta) ve '''γ''' (gamma) — matematika ve fizikada türlü degerlerni işaretlemek içün qullanıla; * '''Δ''' (delta) — matematikada ve fizikada bir degerniñ deñişüvini bildirmek içün qullanıla; * '''Σ''' (sigma) — matematikada toplama işaretidir; * '''μ''' (mü) — halqara ölçü birliklerinde «mikro-» ög qoşulmasını bildire. Meselâ, 1 μm — bir mikrometr. Yunan arifleri astronomiyada yıldızlarnı belgilemek içün de qullanıla. Meselâ, belli bir yıldız toplulığında yıldızlarğa alfa, beta, gamma ve başqa yunan arifleri berile bile. Böylece yunan elifbesi bir tilniñ yazısı olmaqnen beraber, çeşit ilimlerde qullanılğan halqara işaretler sistemasınıñ da bir qısmıdır. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Elifbeler]] [[Kategoriya:Yunan tili]] cxvkg3zmxf0ph68442szfinok0iwd0s 0 30770 246579 246467 2026-11-04T10:23:06Z Don Alessandro 1 246579 wikitext text/x-wiki [[Fayl:2019_Democracy_index.svg|thumb|400x400px|Demokratiya indeksi: 2019 senesi içün dünya haritası.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:2019_Democracy_index.svg -{2019 Democracy index.svg}-]. -{Wikimedia Commons}-.</ref>]] '''Demokratiya''' — [[akimiyet]]niñ menbası halq olğan [[siyasiy qurum]] ve [[devlet]]ni idare etüv şeklidir. Halq umumiy meselelerni doğrudan-doğru çezmekte iştirak ete ya da bu iş içün temsilcilerini saylay. Saylanğan temsilciler faaliyetleri içün halqqa esap bermek kerek.<ref name="compass">[https://www.coe.int/en/web/compass/democracy -{Democracy}-]. Avropa Şurası, ''-{Compass}-''.</ref> Demokratiya serbest saylavlar, siyasiy teñlik, insan aqları ve [[qanun]]nıñ üstünligine dayana. Bunıñ içün tek saylavlarnıñ keçirilmesi yeterlik degil: adamlar fikirlerini serbest bildirmek, siyasiy teşkilâtlar qurmaq ve akimiyetniñ işini nezaret etmek imkânına da saip olmaq kerek.<ref name="ipu">[https://www.ipu.org/impact/democracy-and-strong-parliaments/ipu-standards/universal-declaration-democracy -{Universal Declaration on Democracy}-]. Parlamentlerarası Birlik.</ref> == Sözniñ etimologiyası == Demokratiya sözü qadimiy [[yunan tili]]ndeki δῆμος — «halq» ve κράτος — «akimiyet» sözlerinden peyda olğan. Onıñ esas manası — «halq akimiyeti».<ref name="compass"/> == Esasları == Demokratiyanıñ esas belgileri şulardır: * '''Serbest ve adaletli saylavlar.''' Saylavlar belli aralıqlarnen keçirile. Saylayıcılar türlü namzet ve siyasiy fırqalar arasından serbest saylap, gizli rey bereler. * '''Siyasiy aqlar ve serbestlikler.''' Adamlar fikirlerini aytmaq, malümat almaq, toplaşmaq ve siyasiy teşkilâtlar qurmaq aqqına saiptir. * '''Qanunnıñ üstünligi.''' Devletni idare etkenler de qanunğa boysunmaq kerek. Er kes qanun aldında teñdir; aqlarnı qorumaq içün mustaqil makemeler işley. * '''Akimiyetniñ halqqa qarşı mesüliyeti.''' Grajdanlar devlet organlarınıñ faaliyetleri aqqında malümat almaq, olarnı tenqit etmek ve şikâyet bildirmek imkânına saiptir.<ref name="ipu"/> Qararlar çoqusı allarda reylerniñ çoqluğınen qabul etile. Lâkin çoqluqnıñ qararı azlıqta qalğan adamlarnıñ esas aqlarını yoq etmemek kerek. Azlıqlarnıñ qorçalanuvı da demokratiyanıñ emiyetli esasıdır.<ref name="compasito">[https://www.coe.int/en/web/compasito/democratic-citizenship -{Democratic Citizenship}-]. Avropa Şurası, ''-{Compasito}-''.</ref> == Çeşitleri == '''[[Doğrudan demokratiya]]'''da grajdanlar belli bir mesele boyunca qararnı temsilcilerge tapşırmadan, doğrudan-doğru qabul eteler. Halq toplaşuvları ve [[referendum]]lar bu usulnıñ şekilleridir. '''[[Temsiliy demokratiya]]'''da grajdanlar [[parlament]] ve başqa saylanğan organlarğa temsilciler yollaylar. Temsilciler qanunlar qabul etip, ükümetniñ işini nezaret eteler. Bu, şimdiki devletlerde eñ tarqalğan demokratiya şeklidir.<ref name="compasito"/> Bu eki usul beraber de qullanıla bile: temsiliy organları olğan bir memlekette ayrı meseleler referendumğa çıqarıla.<ref name="compass"/> == Tarihından == Milâttan evel V asırda qadimiy [[Atina]]da doğrudan demokratiya bar edi. Grajdanlar toplaşıp, devlet meseleleri boyunca qararlar qabul ete ediler. Lâkin bu işte bütün eali iştirak etmey edi: qadın, qul ve başqa yerlerden kelgen sakinler siyasiy aqlardan marum edi.<ref name="compass"/> [[ABD]] prezidenti [[Eybraham Linkoln]] (-{Abraham Lincoln}-) 1863 senesi noyabrnıñ 19-ında aytqan nutqunda akimiyetniñ halqqa ait olması, halq tarafından qullanılması ve halqqa hızmet etmesi aqqında aytqan. Onıñ bu sözleri demokratiya fikriniñ eñ belli ifadelerinden biridir.<ref>[https://www.nps.gov/linc/learn/historyculture/inscriptions.htm -{Lincoln Memorial Inscriptions}-]. ABD Milliy parklar hızmeti.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Devlet qurumları]] qpibn3xcyanhitpbh9m13449b4mqq06 0 40111 246572 174824 2026-11-04T08:44:45Z Don Alessandro 1 Yönlendirme hedefi [[Hangul]] yerine [[Hangıl]] olarak değiştirildi 246572 wikitext text/x-wiki #REDIRECT: [[Hangıl]] glr96bysiwcg5lnvu1zkz3gmgjzo5oj 0 52669 246558 215016 2026-11-03T20:50:00Z Don Alessandro 1 246558 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem|Memleket=ŞSCB|Merkez=Eski Qırım}} [[Fayl:Starokrimsky_district_1922.jpg|left|thumb|250x250px|Eski Qırım rayonınıñ haritası. 1922 senesi]] '''Eski Qırım rayonı''' - 1921-1924 seneleri ve daa soñra 1930-1959 seneleri [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] ve [[Qırım vilâyeti]]niñ memuriy-territorial birlemi. Merkezi [[Eski Qırım]] şeeridir. Birinci kere rayon 1921 senesi fevralinde Kefe uyezdi terkibinde ketirilgen edi. 1940 senesi rayon terkibinde şöyle köy şuraları bar edi: * Aqçora Vaquf köy şurası * Bulğar köy şurası * Cuma Eli köy şurası * İzümovka köy şurası * Qışlav köy şurası * Köktöbel köy şurası * Nayman köy şurası * Salı köy şurası * Tsürihtal köy şurası * Çelebi Eli köy şurası * Şeyh Mamay köy şurası 1946 senesi iyün 25-den berli rayon [[RŞFSC]] Qırım vilâyetiniñ terkibinde buluna<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20РСФСР%20от%2025.06.1946%20Об%20упразднении%20Чечено-Ингушской%20АССР%20и%20о%20преобразовании%20Крымской%20АССР%20в%20Крымскую%20область Закон РСФСР от 25.06.1946 Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область]</ref>. 1954 senesi aprel 26-da Qırım vilâyeti RŞFSC terkibinden [[UŞSC]] terkibine keçti<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Закон%20СССР%20от%2026.04.1954%20О%20передаче%20Крымской%20области%20из%20состава%20РСФСР%20в%20состав%20Украинской%20ССР Закон СССР от 26.04.1954 О передаче Крымской области из состава РСФСР в состав Украинской ССР]</ref>. == Menbalar == <references group=""></references> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] oa1gq7nl3m0bq0hsybo2iovfwjhdznb 0 53433 246551 217735 2026-11-03T17:15:30Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[2 aprel]] saifesiniñ adını [[Aprel 2]] dep deñiştirildi. 217732 wikitext text/x-wiki '''Aprel 2''' – yılnıñ 92. künü (uzun yılnıñ 93. künü). == Vaqialar == == Doğumlar == == Ölgenler == {{Aylar}} 9cfs1pqq4aspqsf0iqtth23wotc414r 246553 246551 2026-11-03T17:16:06Z Don Alessandro 1 246553 wikitext text/x-wiki '''Aprel 2''' – yılnıñ 92. künü (uzun yılnıñ 93. künü). == Vaqialar == == Doğumlar == == Ölgenler == {{Aylar}} [[Kategoriya:Aprel]] rbwzubvpxcfpid7w039f7mjbuhavgx5 0 53435 246554 217736 2026-11-03T17:18:15Z Xqbot 896 Виправлення подвійного перенаправлення з [[2 aprel]] на [[Aprel 2]] 246554 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Aprel 2]] haqffqyot7qdyu8lws2sx56pg2o2zmk 0 60876 246519 2026-11-03T12:05:39Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''II Meñli Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ منكلى كراى}}; [[1678]] — [[1740]]<ref name="olum">Halim Geraynıñ «-{Розовый куст ханов}-» eserinde (2008, 144 s.) 29 ramazan 1152 (1739 s. dekabr 30), -{Oleksa Gayvoronskiy}-niñ «-{Созвездие Гераев}-» kitabında ise (2003, 74 s.) 1740 senesiniñ ilk künleri kösterile.</ref>) — [[1724]]—[[1730]] ve [[1737]]—[[1740]] seneleri Qırım Hanlığı...' 246519 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Meñli Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ منكلى كراى}}; [[1678]] — [[1740]]<ref name="olum">Halim Geraynıñ «-{Розовый куст ханов}-» eserinde (2008, 144 s.) 29 ramazan 1152 (1739 s. dekabr 30), -{Oleksa Gayvoronskiy}-niñ «-{Созвездие Гераев}-» kitabında ise (2003, 74 s.) 1740 senesiniñ ilk künleri kösterile.</ref>) — [[1724]]—[[1730]] ve [[1737]]—[[1740]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Selim Geray]]nıñ oğludır. [[Geraylar]] sülâlesindendir.<ref name="gaiv"/> == İlk yılları == Meñli Geray babası sürgünlikte yaşağan [[Rodos]] adasında doğdı. 1704—1707 seneleri ağası [[III Ğazı Geray]]nıñ [[nureddin]]i edi. [[I Qaplan Geray]]nıñ birinci ve ekinci hanlığı vaqtında [[qalğa]] vazifesinde edi. Qaplan Geray tahttan tüşürilgen soñ, Rumelide yaşadı.<ref name="halim"/> == Birinci hanlığı (1724—1730) == 1724 senesi ağası [[IV Saadet Geray]] tahttan ketken soñ, Meñli Geray han tayin etildi. Onıñ esas vazifesi beyler arasındaki küreşni toqtatmaq ve han akimiyetini küçlendirmek edi. Başta o, narazı beylernen yahşı munasebet qurmağa tırıştı ve Saadet Geray devrinde vazifelerini ğayıp etken bazı adamlarnı yañıdan hızmetke aldı.<ref name="gaiv"/> Meñli Geray qalğa vazifesinde qardaşı Safa Geraynı qaldırdı, qardaşı Selâmet Geraynı ise nureddin yaptı.<ref name="halim"/> Osmanlı Devleti [[Acemistan]] cenkine asker istegende, han oña qarşı çıqqan beylerniñ bir qısmını bu seferge yolladı. Olardan bazıları hannıñ talabınen Osmanlı komandanları tarafından öldürildi. Qırımda qalğan Şırın beyi Hacı Cantemir ve onıñ tarafdarları ise memleketten qaçtılar.<ref name="gaiv"/> Safa Geray soñradan qalğalıqtan alınıp, [[Saqız (ada)|Saqız]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine qardaşı Adil Geray qalğa oldı. Lâkin 1727—1728 seneleri Adil Geray da vazifeden alındı ve Bucaq noğayları arasında hanğa qarşı isyan köterdi. Osmanlı ükümeti Meñli Gerayğa qoltuttı ve isyan bastırıldı.<ref name="halim"/> Han [[Quban]]daki noğaylarnı da özüne boysundırmağa tırıştı. Ağası [[II Devlet Geray|Qara Devlet Geraynıñ]] oğlu Baht Geray, hanğa qarşı çıqqan bey ve mırzalarğa yardım ete edi. Meñli Geray onı qarşılıqtan vazgeçmege razı etti ve bağışladı.<ref name="gaiv"/> Bu devirde han bazı bergilerni eksiltti. Er haneden bir qoyun alınğan bergini lâğu etti. Öz haberlerini yetkizmek içün poçta stantsiyaları açtı ve diniy alimlerge aylıq tayin etti.<ref name="smirnov"/> == Tahttan tüşürilmesi ve sürgünlik == 1730 senesi İstanbulda çıqqan isyan neticesinde [[III Ahmed]] tahttan tüşürildi. Yañı padişa [[I Mahmud]] Meñli Geraynı hanlıqtan alıp, yerine [[I Qaplan Geraynı]] tayin etti. Meñli Geray Rodos adasına sürgün etildi.<ref name="halim"/> == Ekinci hanlığı (1737—1740) == 1736 ve 1737 seneleri rus orduları Qırımğa kirip, şeer ve köylerni harap ettiler. [[Bağçasaray]] ve [[Hansaray]] da büyük zarar kördi. 1737 senesi [[II Fetih Geray]] tahttan alınıp, Meñli Geray yañıdan han tayin etildi.<ref name="gaiv"/> Bu defa o, qardaşı [[II Selâmet Geray|Selâmet Geraynı]] qalğa, IV Saadet Geraynıñ oğlu Salih Geraynı ise nureddin yaptı. Salih Geray ölgen soñ, nureddin vazifesine Salih Geraynıñ qardaşı [[Halim Geray]] tayin etildi.<ref name="halim"/> 1738 senesi [[Pötr Lassi]]niñ ordusı [[Sıvaş]]tan keçip, [[Or Qapı]]ğa arqa taraftan keldi. Rus askerleri qaleni alıp harap ettiler, amma daa ilerige ketmeyip keri qayttılar. Qırımtatar ve Osmanlı askerleri çekilgen orduğa ücüm etip turdılar.<ref name="smirnov"/><ref name="lassi"/> 1739 senesi Osmanlı ükümeti Rusiyenen barış şartlarını muzakere etkende, hannıñ fikrini de soradı. Meñli Geray cenkni toqtatıp, barış yapmağa qoltuttı.<ref name="smirnov"/> == Medeniyet ve qurucılıq == Meñli Geray şiirler yazdı ve Nevayi tahallüsini qullandı. Şiirleri [[osmanlı tili|Osmanlı edebiy tilinde]] yazılğan.<ref name="isen"/> O, [[sufiylik]]ke de meraqlandı, diniy ve oquv yurtlarına yardım etti.<ref name="gaiv"/> Onıñ devrinde [[Qarasuvbazar]]da eki minareli cami ve dervişler içün tekiye, Bucaqtaki Tatarpınarı qasabasında medrese, İstanbulnıñ Tophane semtinde ise başqa bir tekiye quruldı.<ref name="halim"/><ref name="isen"/> == Ölümi == II Meñli Geray Bağçasarayda vefat etti.<ref name="olum"/> Hansaray yanındaki han mezarlığında, üstü açıq bir dürbede defin etildi. Qabrindeki kitabesi fars tilindedir.<ref name="ferrari"/> Tahtqa qardaşı II Selâmet Geray keçti.<ref name="gaiv"/> == İhtar == <references> <ref name="gaiv">-{Олекса Гайворонский}-. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — Aqmescit, 2003. — 73—74 s.</ref> <ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. -{А. Ильми}-niñ metni esasında -{К. Усеинов}-nıñ tercimesi. — Aqmescit, 2008. — 137—144 s.</ref> <ref name="smirnov">-{В. Д. Смирнов}-. [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии}-]. — Odessa, 1889.</ref> <ref name="isen">-{Mustafa İsen}-. [https://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/nevayi-ii-mengli-giray -{NEVÂYÎ, II. Mengli Giray}-] // -{Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü}-. — 2014.</ref> <ref name="lassi">[https://old.bigenc.ru/military_science/text/2130143 -{Ласси (Ласи) Пётр Петрович}-] // -{Большая российская энциклопедия}-.</ref> <ref name="ferrari">-{Nicole Kançal-Ferrari}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3602/tur -{Saray'a Bağlı Bir Cami ve Haziresi: Kırım Hanlığı'nın Payitahtı Bahçesaray'daki Hansaray'ın Haziresi}-] // -{Belleten}-. — 2002. — Cılt 66, sayı 246.</ref> </references> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Meñli Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] 29acyfqjfa88vr7qog2igqtftzx0ms4 246520 246519 2026-11-03T12:07:23Z Don Alessandro 1 246520 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Meñli Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ منكلى كراى}}; [[1678]] — [[1740]]<ref name="olum">Halim Geraynıñ «-{Розовый куст ханов}-» eserinde (2008, 144 s.) 29 ramazan 1152 (1739 s. dekabr 30), -{Oleksa Gayvoronskiy}-niñ «-{Созвездие Гераев}-» kitabında ise (2003, 74 s.) 1740 senesiniñ ilk künleri kösterile.</ref>) — [[1724]]—[[1730]] ve [[1737]]—[[1740]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Selim Geray]]nıñ oğludır. [[Geraylar]] sülâlesindendir.<ref name="gaiv"/> == İlk yılları == Meñli Geray babası sürgünlikte yaşağan [[Rodos]] adasında doğdı. 1704—1707 seneleri ağası [[III Ğazı Geray]]nıñ [[nureddin]]i edi. [[I Qaplan Geray]]nıñ birinci ve ekinci hanlığı vaqtında [[qalğa]] vazifesinde edi. Qaplan Geray tahttan tüşürilgen soñ, Rumelide yaşadı.<ref name="halim"/> == Birinci hanlığı (1724—1730) == 1724 senesi ağası [[IV Saadet Geray]] tahttan ketken soñ, Meñli Geray han tayin etildi. Onıñ esas vazifesi beyler arasındaki küreşni toqtatmaq ve han akimiyetini küçlendirmek edi. Başta o, narazı beylernen yahşı munasebet qurmağa tırıştı ve Saadet Geray devrinde vazifelerini ğayıp etken bazı adamlarnı yañıdan hızmetke aldı.<ref name="gaiv"/> Meñli Geray qalğa vazifesinde qardaşı Safa Geraynı qaldırdı, qardaşı Selâmet Geraynı ise nureddin yaptı.<ref name="halim"/> Osmanlı Devleti [[Acemistan]] cenkine asker istegende, han oña qarşı çıqqan beylerniñ bir qısmını bu seferge yolladı. Olardan bazıları hannıñ talabınen Osmanlı komandanları tarafından öldürildi. Qırımda qalğan Şırın beyi Hacı Cantemir ve onıñ tarafdarları ise memleketten qaçtılar.<ref name="gaiv"/> Safa Geray soñradan qalğalıqtan alınıp, [[Saqız (ada)|Saqız]] adasına sürgün etildi. Onıñ yerine qardaşı Adil Geray qalğa oldı. Lâkin 1727—1728 seneleri Adil Geray da vazifeden alındı ve Bucaq noğayları arasında hanğa qarşı isyan köterdi. Osmanlı ükümeti Meñli Gerayğa qoltuttı ve isyan bastırıldı.<ref name="halim"/> Han [[Quban]]daki noğaylarnı da özüne boysundırmağa tırıştı. Ağası [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu Baht Geray, hanğa qarşı çıqqan bey ve mırzalarğa yardım ete edi. Meñli Geray onı qarşılıqtan vazgeçmege razı etti ve bağışladı.<ref name="gaiv"/> Bu devirde han bazı bergilerni eksiltti. Er haneden bir qoyun alınğan bergini lâğu etti. Öz haberlerini yetkizmek içün poçta stantsiyaları açtı ve diniy alimlerge aylıq tayin etti.<ref name="smirnov"/> == Tahttan tüşürilmesi ve sürgünlik == 1730 senesi İstanbulda çıqqan isyan neticesinde [[III Ahmed]] tahttan tüşürildi. Yañı padişa [[I Mahmud]] Meñli Geraynı hanlıqtan alıp, yerine [[I Qaplan Geraynı]] tayin etti. Meñli Geray Rodos adasına sürgün etildi.<ref name="halim"/> == Ekinci hanlığı (1737—1740) == 1736 ve 1737 seneleri rus orduları Qırımğa kirip, şeer ve köylerni harap ettiler. [[Bağçasaray]] ve [[Hansaray]] da büyük zarar kördi. 1737 senesi [[II Fetih Geray]] tahttan alınıp, Meñli Geray yañıdan han tayin etildi.<ref name="gaiv"/> Bu defa o, qardaşı [[II Selâmet Geray|Selâmet Geraynı]] qalğa, IV Saadet Geraynıñ oğlu Salih Geraynı ise nureddin yaptı. Salih Geray ölgen soñ, nureddin vazifesine Salih Geraynıñ qardaşı [[Halim Geray]] tayin etildi.<ref name="halim"/> 1738 senesi [[Pötr Lassi]]niñ ordusı [[Sıvaş]]tan keçip, [[Or Qapı]]ğa arqa taraftan keldi. Rus askerleri qaleni alıp harap ettiler, amma daa ilerige ketmeyip keri qayttılar. Qırımtatar ve Osmanlı askerleri çekilgen orduğa ücüm etip turdılar.<ref name="smirnov"/><ref name="lassi"/> 1739 senesi Osmanlı ükümeti Rusiyenen barış şartlarını muzakere etkende, hannıñ fikrini de soradı. Meñli Geray cenkni toqtatıp, barış yapmağa qoltuttı.<ref name="smirnov"/> == Medeniyet ve qurucılıq == Meñli Geray şiirler yazdı ve Nevayi tahallüsini qullandı. Şiirleri [[osmanlı tili|Osmanlı edebiy tilinde]] yazılğan.<ref name="isen"/> O, [[sufiylik]]ke de meraqlandı, diniy ve oquv yurtlarına yardım etti.<ref name="gaiv"/> Onıñ devrinde [[Qarasuvbazar]]da eki minareli cami ve dervişler içün tekiye, Bucaqtaki Tatarpınarı qasabasında medrese, İstanbulnıñ Tophane semtinde ise başqa bir tekiye quruldı.<ref name="halim"/><ref name="isen"/> == Ölümi == II Meñli Geray Bağçasarayda vefat etti.<ref name="olum"/> Hansaray yanındaki han mezarlığında, üstü açıq bir dürbede defin etildi. Qabrindeki kitabesi fars tilindedir.<ref name="ferrari"/> Tahtqa qardaşı II Selâmet Geray keçti.<ref name="gaiv"/> == İhtar == <references> <ref name="gaiv">-{Олекса Гайворонский}-. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — Aqmescit, 2003. — 73—74 s.</ref> <ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. -{А. Ильми}-niñ metni esasında -{К. Усеинов}-nıñ tercimesi. — Aqmescit, 2008. — 137—144 s.</ref> <ref name="smirnov">-{В. Д. Смирнов}-. [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии}-]. — Odessa, 1889.</ref> <ref name="isen">-{Mustafa İsen}-. [https://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/nevayi-ii-mengli-giray -{NEVÂYÎ, II. Mengli Giray}-] // -{Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü}-. — 2014.</ref> <ref name="lassi">[https://old.bigenc.ru/military_science/text/2130143 -{Ласси (Ласи) Пётр Петрович}-] // -{Большая российская энциклопедия}-.</ref> <ref name="ferrari">-{Nicole Kançal-Ferrari}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3602/tur -{Saray'a Bağlı Bir Cami ve Haziresi: Kırım Hanlığı'nın Payitahtı Bahçesaray'daki Hansaray'ın Haziresi}-] // -{Belleten}-. — 2002. — Cılt 66, sayı 246.</ref> </references> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Meñli Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] 5mpzhcsi2co73pjunv6yg4rcfl3jfmo 0 60877 246529 2026-11-03T13:15:32Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''II Fetih Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ فتح كراى}}; [[1696]] — [[1746]] s. sentâbr 9) — [[1736]]—[[1737]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.<ref name="gaiv"/><ref name="kirimli"/> == İlk yılları == Fetih Geray [[Geraylar]] sülâlesindendir. Yaşlığınıñ bir qısmını [[çerkesler]] arasında keçirdi. Emcesi [[I Qaplan Geray]]nıñ üç...' 246529 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Fetih Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ فتح كراى}}; [[1696]] — [[1746]] s. sentâbr 9) — [[1736]]—[[1737]] seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.<ref name="gaiv"/><ref name="kirimli"/> == İlk yılları == Fetih Geray [[Geraylar]] sülâlesindendir. Yaşlığınıñ bir qısmını [[çerkesler]] arasında keçirdi. Emcesi [[I Qaplan Geray]]nıñ üçünci hanlığı vaqtında [[nureddin]], soñra ise [[qalğa]] vazifelerinde bulundı. Qalğa Adil Geray ölgen soñ, Fetih Geray onıñ yerine tayin etildi.<ref name="halim"/><ref name="wiki-en"/> == Acemistan seferi == [[Osmanlı Devleti]]niñ [[Acemistan]]nen cenki vaqtında Fetih Geray Qırım ordusına reberlik etti. Askerlerinen [[Derbent]]ten keçip, [[Gence]] qalesine yardımğa bardı. Qaleniñ komandanı Ali paşanen beraber Nadirniñ ordusına qarşı cenkleşti ve muasaranıñ kesilmesine yardım etti.<ref name="halim"/> Gence muasarası vaqtında Nadir qalege sığınğan Acem emiriniñ oña berilmesini talap etti. Fetih Geray sığınğan adamnı teslim etmege razı olmadı.<ref name="smirnov"/> Bu hızmetleri içün oña [[Vize]] sancağınıñ kelirlerinden faydalanmaq aqqı berildi.<ref name="kirimli"/> == Hanlıqqa tayin etilmesi == 1736 senesi [[Minih]]niñ ordusı Qırımğa kirip, [[Bağçasaray]] ve diger yerlerni harap etti. Bundan soñ [[I Qaplan Geray]] tahttan tüşürildi.<ref name="gaiv"/> Osmanlı padişası [[I Mahmud]] 1736 senesiniñ avgust ayında Fetih Geraynı han tayin etti. Padişa oña yazğan mektübinde Qırımnı mudafaa etüvdeki hızmetlerini maqtadı. Ondan rus askerlerini Or Qapıdan uzaqlaştırmasını istedi.<ref name="name"/> Fetih Geray qardaşı [[Arslan Geray]]nı qalğa, başqa bir qardaşı Mahmud Geraynı ise nureddin yaptı.<ref name="halim"/> Bağçasaray yanğanı içün han [[Qarasuvbazar]]da yaşadı.<ref name="wiki-en"/> Memlekette vaziyet ağır edi. Cenkteki haraplıqlarnen beraber açlıq, paalılıq ve taun ealige büyük zarar ketirdi.<ref name="halim"/> 1736—1737 seneleriniñ qışında Fetih Geray [[Özü özeni|Özüden]] keçip, Rusiyege bağlı Ukraina topraqlarına sefer yaptı. Nureddin Mahmud Geray da [[Don]] boyundaki yerlerge ücüm etti.<ref name="smirnov"/> == 1737 senesi rus ordusınıñ Qırımğa kirüvi == 1737 senesi [[Pötr Lassi]]niñ ordusı Qırımğa yañı bir sefer yaptı. Rus askerleri [[Cenişke]] ve [[Arabat]] tarafından yarımadağa kirdiler. Fetih Geraynıñ ordusı duşmannı toqtatıp olamadı.<ref name="halim"/> Rus ordusı Qarasuvbazarğa yetip, şeerni yaqtı. Etraftaki köyler de harap etildi, ealiniñ bir qısmı esir alındı. Qırım askerleri ve Osmanlı taqımları duşmanğa qarşı küreşni devam ettirdiler. Qalğa Arslan Geray bazı esirlerni azat etmege muvaffaq oldı. Soñra rus ordusı Qırımdan çekildi.<ref name="smirnov"/> == Tahttan ketmesi ve ölümi == Qırımnıñ yañıdan istilâğa oğramasından soñ Osmanlı ükümeti Fetih Geraynı hanlıqtan aldı. 1737 senesi onıñ yerine [[II Meñli Geray]] yañıdan han tayin etildi.<ref name="gaiv"/> Fetih Geray [[Rumeli]]deki Çaqıllı köyüne ketip yerleşti.<ref name="halim"/> 1746 s. sentâbr 9 vefat etti. [[Saray (Tekirdağ)|Saray]] şeerindeki Ayas paşa caminiñ azbarında defin etildi. Qabir taşında ölüm tarihı 22 şaban 1159 olaraq yazılğan.<ref name="kirimli"/> == Qorantası == Fetih Geraynıñ qardaşları Arslan Geray ve [[Qırım Geray]] daa soñra Qırım hanı oldılar. Oğlu [[III Selim Geray]] de tahtqa çıqtı.<ref name="wiki-en"/> Qızı Sahib Sultan Haniyniñ Vizede yaptırğan çeşmesi «Sultan Çeşme» adınen belli edi.<ref name="kirimli"/> == İhtar == <references> <ref name="gaiv">-{Олекса Гайворонский}-. [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — Aqmescit, 2003. — 75 s.</ref> <ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. -{А. Ильми}-niñ metni esasında -{К. Усеинов}-nıñ tercimesi. — Aqmescit, 2008. — 145—148 s.</ref> <ref name="smirnov">-{В. Д. Смирнов}-. [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии}-]. — Odessa, 1889. — 60—65 s.</ref> <ref name="name">[https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/kirim_hanlarina_namei_humayun.pdf -{Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn}-]. — İstanbul, 2013. — 21 numaralı vesiqa, 52—53 s.</ref> <ref name="kirimli">-{Hakan Kırımlı}-. [https://belleten.gov.tr/tam-metin/3670/tur -{Geray Hanedanının Osmanlı Devleti Topraklarında Kalan Maddi İzleri}-] // -{Belleten}-. — 2021. — Cılt 85, sayı 304.</ref> <ref name="wiki-en">[https://en.wikipedia.org/wiki/Fetih_II_Giray -{Fetih II Giray}-] // -{English Wikipedia}-.</ref> </references> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Fetih Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] ldelv408ixwbn34huswv3p4zzusohb4 0 60878 246530 2026-11-03T13:16:05Z Don Alessandro 1 [[Geniçesk]] saifesine yollandı 246530 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Geniçesk]] e45d91sm98ksaexz4ok68uxuz2de6fy 0 60879 246531 2026-11-03T13:51:20Z HıyarAşa 75992 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ' Posttravmatik stress bozğunlığı (PTSB, [[inglizce]] PTSD, post-traumatic stress disorder) — insannıñ ruhiyetli sağlığına ğayet şiddetli negativ şekilde tesirlegen vaqialarnıñ neticesinde peyda olğan bir [[aqıl bozğunlığı|aqıl bozğunlığıdır]]. Vaqialarnıñ saqatlığı, insannıñ telükeli şaraitlerde effektiv şekilde areket etip olamamasından sebep öz çaresizlik ile sıqı bağlıdır.' 246531 wikitext text/x-wiki Posttravmatik stress bozğunlığı (PTSB, [[inglizce]] PTSD, post-traumatic stress disorder) — insannıñ ruhiyetli sağlığına ğayet şiddetli negativ şekilde tesirlegen vaqialarnıñ neticesinde peyda olğan bir [[aqıl bozğunlığı|aqıl bozğunlığıdır]]. Vaqialarnıñ saqatlığı, insannıñ telükeli şaraitlerde effektiv şekilde areket etip olamamasından sebep öz çaresizlik ile sıqı bağlıdır. h6u8qjx3ycxi7278xs5csblliou09hi 246532 246531 2026-11-03T13:52:55Z HıyarAşa 75992 246532 wikitext text/x-wiki '''Posttravmatik stress bozğunlığı''' (PTSB, [[ingliz tili|inglizce]] PTSD, post-traumatic stress disorder) — insannıñ ruhiyetli sağlığına ğayet şiddetli negativ şekilde tesirlegen vaqialarnıñ neticesinde peyda olğan bir [[aqıl bozğunlığı|aqıl bozğunlığıdır]]. Vaqialarnıñ saqatlığı, insannıñ telükeli şaraitlerde effektiv şekilde areket etip olamamasından sebep öz çaresizlik ile sıqı bağlıdır. 6t0sr4oaycsjfzap0oqzwgk4cqkqqxo 246535 246532 2026-11-03T14:17:30Z HıyarAşa 75992 246535 wikitext text/x-wiki '''Posttravmatik stress bozğunlığı''' (PTSB, [[ingliz tili|inglizce]] PTSD, post-traumatic stress disorder) — insannıñ ruhiyetli sağlığına ğayet şiddetli negativ şekilde tesirlegen vaqialarnıñ neticesinde peyda olğan bir [[aqıl bozğunlığı|aqıl bozğunlığıdır]]. Vaqialarnıñ saqatlığı, insannıñ telükeli şaraitlerde effektiv şekilde areket etip olamamasından sebep öz çaresizlik ile sıqı bağlıdır. [[Fayl:Tom Lea - 2000 Yard Stare.jpg|thumb|right|[[Tomas Li|Tomas Liniñ]] "Eki biñ yardlıq baqış" resmi]] 2k7qoffu4rescl05m2yzoxom9q87rfb 0 60880 246533 2026-11-03T14:00:49Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Özü qazaqları''' ya da '''Zaporog qazaqları''' — XV asırnıñ soñlarında şekillenip, XVI—XVIII asırlarda [[Özü özeni|Özü]] özeniniñ aşağı qısımlarında yaşağan ukrain qazaqları. Olarnıñ arbiy ve siyasiy merkezi [[Siç]] degen qorçalanğan yerleşme edi. Qazaqlar öz yolbaşçılarını saylay, ordu toplay ve qomşu devletlernen munasebetler qura ediler.<ref name="zap"/> == Adı ve topraqları == «Zaporog» adı Ö...' 246533 wikitext text/x-wiki '''Özü qazaqları''' ya da '''Zaporog qazaqları''' — XV asırnıñ soñlarında şekillenip, XVI—XVIII asırlarda [[Özü özeni|Özü]] özeniniñ aşağı qısımlarında yaşağan ukrain qazaqları. Olarnıñ arbiy ve siyasiy merkezi [[Siç]] degen qorçalanğan yerleşme edi. Qazaqlar öz yolbaşçılarını saylay, ordu toplay ve qomşu devletlernen munasebetler qura ediler.<ref name="zap"/> == Adı ve topraqları == «Zaporog» adı Özüniñ taşlıq bosağalarından aşağıda yaşağanlarnı añlata. «Qazaq» sözü ise türk tillerinde serbest, öz başına yaşağan adam manasında qullanılğan. Qazaqlarnıñ topraqları Özüniñ er eki yalısındaki çöllerge yayıla edi. Ğarpta olar [[Aq Suv]] (Pivdennıy Buh) özenine, cenübiy-şarqta ise [[Azaq deñizi]]ne qadar uzana edi. Cenüpte bu yerler [[Qırım Hanlığı]]nen sıñırdaş edi.<ref name="zap"/><ref name="ozu"/> == Meydanğa kelüvi == Qazaqlar devlet akimiyeti zayıf olğan sıñır boylarında toplandılar. Olarnıñ arasında köylüler, şeerliler, cenkçiler ve topraq saiplerinden qaçqan adamlar bar edi. Ealiniñ çoqusını ukrainler teşkil etse de, qazaqlarğa tatarlar, lehler ve başqa halqlardan adamlar da qoşula edi. XVI asırda adalarda ve özen yalılarında qazaq qaleleri peyda oldı. XVI asırnıñ ortasında [[kinaz]] [[Dmıtro Vışnevetskiy]] [[Mala Hortitsa]] adasında bir qale qurdı. Bu qale [[Siç]]niñ inkişafında emiyetli yer tuttı. Soñraki devirlerde Siçniñ yeri bir qaç kere deñişti.<ref name="sich"/> Siçte meydan, kilse, qazaqlarnıñ yaşağan evleri, silâ ve azıq saqlanğan anbarlar bar edi. Onı topraq ve ağaç istihkamlar qorçalay edi. Etraftaki topraqlarda ise qazaqlarnıñ köyleri ve qışlavları bulunğan. == Tertibi ve yaşayışı == Müim meseleler '''rada''' degen umumiy qazaq toplaşuvında çezile edi. Rada arbiy reberlerni saylay, cenk ve barış aqqında qararlar ala edi. Siçniñ yolbaşçısı ataman edi. O, saylanğan diger reberlernen beraber künlük işlerini idare ete edi. Soñki devirlerde arbiy reberlerniñ tesiri artıp, umumiy toplaşuvnıñ emiyeti eksildi.<ref name="council"/> Qazaqlar «kurin» degen arbiy ve idariy taqımlarğa bölüne edi. Er kurinniñ öz atamanı ve umumiy yaşav binası bar edi. Siçte adette 38 böyle taqım sayıla edi.<ref name="kurin"/> Qazaqlarnıñ ekseriyeti [[pravoslav]] hristianlar edi. Kilseniñ diniy ayatta ve cemaatniñ birliginde emiyeti büyük edi.<ref name="zap"/> Qazaqlar tek cenknen oğraşmay ediler. Balıq tutmaq, avcılıq, tuvarcılıq, balqurtçılıq ve tuz çıqarmaq olarnıñ müim kelir menbaları edi. Qışlavlarda topraq işlene, tuvar beslene edi. Qırım ve diger qomşu yerlernen ticaret etile edi. Arbiy seferlerden alınğan ğanimet de kelir menbalarından biri edi. Zaman keçken sayın qazaqlar arasında mal-mülk farqlığı arttı. Zengin qazaqlarnıñ büyük çiftlikleri bar edi, olar özlerine işçi tuta ediler. Qorantalı qazaqlar adette Siçniñ tışındaki qışlavlarda yaşay ediler.<ref name="zap"/> == Arbiy seferleri ve siyasiy munasebetleri == 1572 senesi [[Lehistan]] qıralı qazaqlarnıñ bir qısmını devlet hızmetine aldı. Olarnıñ adları mahsus cedvelge — reyestrge — yazıldı, olarğa aylıq ve bazı aqlar berildi. Bu qazaqlarğa [[reyestr qazaqları]] degen ediler. Özü qazaqları piyade ve atlı asker olaraq cenkleşe, tüfek ve toplardan faydalana ediler. «Çayka» degen yengil qayıqlarında [[Qara deñiz]]ge çıqıp, [[Osmanlı]] yalısındaki limanlarğa ücüm ete ediler. Qazaqlar Oçaq qalesine ([[Oçakiv]]) ve başqa Osmanlı qalelerine de ücüm ete ediler.<ref name="ozu"/> 1616 senesi [[Petro Sagaydaçnıy]] reberligindeki qazaqlar [[Kefe]] limanına ücüm etip, esirlerni azat ettiler. Böyle ücümlerde şeer ve köyler de harap ola edi.<ref name="kefe"/> Qazaqlar [[Qırım Hanlığı]]nen cenkleşe, ittifaq yapa ve ticaret ete ediler. Sıñır boylarında qarşılıqlı ücümler ola, adamlar esir alına edi. Bunıñnen beraber, 1648 senesi [[Bogdan Hmelnitskiy]] [[III İslâm Geray]]nen ittifaq yaptı. Qırım ordusı qazaqlarnen beraber Lehistanğa qarşı cenkleşti.<ref name="crimea"/> 1648 senesi başlağan isyandan soñ Hmelnitskiy başında turğan qazaq devleti — [[ Qazaq Getmanlığı|Getmanlıq]] — meydanğa keldi. Onıñ resmiy adı da «Özü ordusı» edi. Şunıñ içün Özü qazaqları adı bazan Siçten tışta yaşağan qazaqlar içün de qullanıla. Siç qazaqları ise öz saylavlı idaresini saqladılar. 1667 senesi [[Andrusovo añlaşması]]na köre Siç [[Moskva devleti]] ve [[Lehistan-Litvaniya]] devletiniñ ortaq akimiyeti altına keçti. 1686 senesi ise Moskvanıñ akimiyetine keçti. Qazaqlar bunıñnen beraber içki özidaresini saqladılar. == XVIII asır ve Siçniñ soñu == 1709 senesi qazaqlarnıñ bir qısmı [[İvan Mazepa]] ve [[İsveçiya]] qıralı [[XII Karl]]ğa qoltuttı. Rus ordusı Siçni yıqtı. Qazaqlar Qırım hanınıñ imayesindeki yerlerge yerleşti. 1711—1734 seneleri olar hannıñ imayesinde yaşadı.<ref name="sich"/> 1734 senesi qazaqlar Rusiye imayesini qabul etip, evelki topraqlarına qayttılar ve Yañı Siçni qurdılar. Lâkin rus ükümeti olarnıñ özidare aqlarını tarlaştırdı. 1775 senesi [[II Yekaterina]]nıñ emrinen rus ordusı Siçni aldı, onıñ idaresini ve ordu teşkilâtını lâğu etti.<ref name="zap"/> Qazaqlarnıñ bir qısmı Osmanlı topraqlarına, [[Tuna]] özeniniñ aşağı qısımlarına köçti. Anda qurulğan qazaq merkezi 1828 senesine qadar yaşadı. Başqa bir qısmı Rusiye hızmetine keçti. Olardan teşkil etilgen [[Qara deñiz qazaq ordusı]] 1792—1793 seneleri [[Quban]] boyuna köçürildi. Bu qazaqlar soñraki [[Quban qazaqları]]nıñ şekillenüvinde iştirak ettiler. == İhtar == <references> <ref name="sich">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CZ%5CA%5CZaporozhianSich.htm -{Zaporozhian Sich}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> <ref name="zap">[https://www.encyclopediaofukraine.com/pages/Z/A/ZaporizhiaThe.htm -{Zaporizhia, The}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> <ref name="council">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CI%5CSichCouncil.htm -{Sich Council}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> <ref name="kurin">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CK%5CU%5CKurin.htm -{Kurin}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> <ref name="ozu">-{Temel Öztürk}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/ozu -{ÖZÜ}-] // -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-. — 2007. — Cılt 34. — 133—134 s.</ref> <ref name="kefe">[https://www.encyclopediaofukraine.com/pages%5CT%5CE%5CTeodosiia.htm -{Teodosiia}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> <ref name="crimea">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pagesC%5CR%5CCrimea -{Crimea}-] // -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> </references> [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] c7ji91ny7s6o2d05kzot18bbzek1wsw 0 60881 246534 2026-11-03T14:01:54Z Don Alessandro 1 [[Özü qazaqları]] saifesine yollandı 246534 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Özü qazaqları]] s2t9bewj64a6cjlkgxijembjmefs0fw 0 60882 246541 2026-11-03T16:23:54Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{disambig}} * [[Han Cami (Bağçasaray)]] * [[Han Cami (Kezlev)]]' 246541 wikitext text/x-wiki {{disambig}} * [[Han Cami (Bağçasaray)]] * [[Han Cami (Kezlev)]] 0fg9k0skyqq77a8c8jpx4rsrfth1dm7 246545 246541 2026-11-03T16:32:15Z Don Alessandro 1 246545 wikitext text/x-wiki {{disambig}} * [[Büyük Han Cami|Han Cami (Bağçasaray)]] * [[Han Cami (Kezlev)]] qmw97lg3zfkuj1d4g2pyo864ewkahkp 0 60883 246544 2026-11-03T16:31:02Z Don Alessandro 1 [[Han Cami]] saifesine yollandı 246544 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Han Cami]] lxle1uv1y3ph0f6wyy70cl9i2ql502g 0 60884 246546 2026-11-03T16:35:27Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''II Selâmet Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ سلامت كراى}}; 1691—1751) — 1740—1743 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesinden, [[I Selim Geray]]nıñ eñ kiçik oğludır.<ref name="gaiv"/> == İlk yılları == 1713—1715 seneleri ağası [[I Qaplan Geray]]nıñ ekinci hanlığı vaqtında Or beyi edi, yani [[Or Qapı]] ve onıñ etrafındaki yerlerni idare ete edi. Başqa ağası II Meñli Ge...' 246546 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Selâmet Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ سلامت كراى}}; 1691—1751) — 1740—1743 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesinden, [[I Selim Geray]]nıñ eñ kiçik oğludır.<ref name="gaiv"/> == İlk yılları == 1713—1715 seneleri ağası [[I Qaplan Geray]]nıñ ekinci hanlığı vaqtında Or beyi edi, yani [[Or Qapı]] ve onıñ etrafındaki yerlerni idare ete edi. Başqa ağası [[II Meñli Geray]]nıñ birinci hanlığı devrinde, 1724—1727 seneleri [[nureddin]], 1727—1730 seneleri ise [[qalğa]] oldı. II Meñli Geray 1737 senesi tahtqa qaytqan soñ, Selâmet Geray kene qalğa vazifesini aldı ve 1740 senesine qadar bu vazifede qaldı. Nureddin olğan vaqtında [[Osmanlı Devleti]]niñ [[Acemistan]]ğa qarşı cenkinde iştirak etti. 1726 senesiniñ soñlarında onıñ reberligindeki qırımtatar askerleri hastalıq ve yorğunlıqtan çoq çekti. Neticede, olarğa [[Trabzon]] arqalı deñiz yolu ile Qırımğa qaytmağa izin berildi.<ref name="smirnov"/> == Tahtqa çıquvı == II Meñli Geray ölgen soñ, Qırım üleması ve asılzadeleri Selâmet Geraynıñ han olmasına qoltuttılar. Osmanlı padişası [[I Mahmud]] bu saylavnı tasdıqladı. 1740 senesiniñ yanvar ayında padişa oña hanlıq yarlığını ve ediyeler yolladı.<ref name="name"/> Yañı han ağası [[III Ğazı Geray]]nıñ oğlu Azamet Geraynı qalğa, II Meñli Geraynıñ oğlu Toqtamış Geraynı ise nureddin tayin etti.<ref name="halim"/> 1742 senesi Selâmet Geray padişanıñ daveti ile [[İstanbul]]ğa bardı ve onıñnen devlet işlerini muzakere etti.<ref name="smirnov"/> Qırımğa qaytqan soñ, Azamet Geraynı qalğa vazifesinden aldı. Onıñ yerine I Qaplan Geraynıñ oğlu, kelecekteki han [[II Selim Geray|Selim Geraynı]] tayin etti.<ref name="halim"/> == Bağçasaraynıñ yañıdan tiklenmesi == II Selâmet Geraynıñ eñ müim işlerinden biri, rus ordusı 1736 senesi yaqıp yıqqan [[Bağçasaray]]nı yañıdan tiklemek oldı. Onıñ hanlığı vaqtında [[Hansaray]]nıñ ve saray camileriniñ büyük tamiri başlandı. [[Büyük Han Cami]]sine ayrıca emiyet berildi.<ref name="gaiv"/> Padişa I Mahmud da bu işlerge yardım etip, caminiñ kitaphanesi içün kitaplar yolladı.<ref name="smirnov"/> Büyük ve Küçük Han camilerindeki, Divan zalınıñ qapısındaki yazılarda II Selâmet Geraynıñ adı saqlanğan. XX asırnıñ başına qadar sarayda «Selâmet Geray köşkü» adlı bir köşük de bar edi.<ref name="gaiv"/> == Tışqı siyaseti == 1735—1739 senelerindeki cenkten soñ müim meselelerden biri Rusiye ile sıñırnı belgilemek edi. Selâmet Geray [[Aq Suv]] özeni boyundaki sıñırnı belgilev işlerine qatıldı. 1741 senesi I Mahmud bu hızmetini maqtadı ve [[Azaq]] ile [[Or Qapı]] etrafındaki sıñır meselelerinen de oğraşmağa emir etti.<ref name="name"/> II Selâmet Geray Rusiyeniñ cayılmasını Qırım Hanlığı içün telüke dep saya edi. O, Avropa devletlerinen, hususan [[İsveç]]nen işbirligi yapıp, Rusiyege qarşı turmaqnı tüşündi. Lâkin Osmanlı ükümeti yañı rus-osmanlı cenkini istemey edi. Padişa hannıñ bu teşebbüslerine izin bermedi.<ref name="gaiv"/> Barışnıñ müim şartlarından biri esirlerni qaytarmaq edi. Lâkin Qırım ve Qubanda rus esirleri qala berdi. Rusiye vekilleri tuz almağa kelgen [[qazaqlar]]ğa ücüm etilgeni, olarnıñ malları alınğanı ve adamlar esir etilgeni aqqında İstanbulğa şikâyet ete ediler. Padişa handan bu areketlerni toqtatmaqnı, esirlerni azat etmekni ve alınğan malnı qaytarmaqnı talap etti.<ref name="smirnov"/><ref name="name"/> 1743 senesi padişa Acemistanğa qarşı sefer içün Qırımdan beş biñ asker istedi.<ref name="name"/> == Tahttan tüşürilmesi ve soñki seneleri == 1743 senesi padişa barış şartlarınıñ yerine ketirilmegeni içün II Selâmet Geraynı tahttan tüşürdi. Onıñ yerine qalğa Selim Geray han oldı.<ref name="smirnov"/> Tahttan tüşürilgen Selâmet Geray evelâ [[Gelibolu]] etrafında yaşadı. Bir vaqıt soñra padişa onı afu etti. Selâmet Geray [[Yanbolu]] (bugünki Yambol, [[Bulğaristan]]) yaqınındaki Fındıqlı köyünde yaşamağa başladı. Ayatınıñ soñki senelerinde diniy ilimlernen oğraştı. 1751 senesi vefat etti ve bu köyniñ camisi yanındaki qabristanda defin etildi.<ref name="halim"/><ref name="gaiv"/> Tarihiy menbalarda II Selâmet Geray doğru sözlü, yımşaq tabiatlı, hayırlı işlerge meyilli ve dindar bir ükümdar olaraq tasvir etile.<ref name="halim"/> Onıñ üyken oğlu [[Maqsud Geray]] 1767 senesi Qırım hanı oldı.<ref name="maqsud"/> == İhtar == <references> <ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь}-, 2003. — 76—77 s.</ref> <ref name="ru">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Селямет_II_Герай -{Селямет II Герай}-] // -{Русская Википедия}-.</ref> <ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 148—149 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.</ref> <ref name="smirnov">-{Смирнов В. Д.}- [https://militera.org/books/pdf/common/smirnov_vd01.pdf -{Крымское ханство в XVIII веке}-]. — -{Москва: Ломоносовъ}-, 2014. — 36—37, 56—59 s. — ISBN 978-5-91678-230-1.</ref> <ref name="name">[https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/kirim_hanlarina_namei_humayun.pdf -{Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn (2 Numaralı Name Defteri)}-]. — -{İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü}-, 2013. — Vesiqalar 31, 33, 35, 36, 38, 39. — ISBN 978-975-19-5859-4.</ref> <ref name="maqsud">-{Birinci, Onur}-. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/381507 -{Maksud Giray Khan in Light of Pierre Ruffin’s “Crimean Diary” (Bin Selyamet Giray Khan)}-] // -{Крымское историческое обозрение}-. — 2025. — Cılt 12, № 4. — 16—52 s. — DOI: 10.22378/kio.2025.4.16-52.</ref> </references> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Selâmet Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] hewx8y5ctsgomixaree8msh4vqzdxwm 246547 246546 2026-11-03T16:36:03Z Don Alessandro 1 246547 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Selâmet Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ سلامت كراى}}; 1691—1751) — 1740—1743 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[Geraylar]] sülâlesinden, [[I Selim Geray]]nıñ eñ kiçik oğludır.<ref name="gaiv"/> == İlk yılları == 1713—1715 seneleri ağası [[I Qaplan Geray]]nıñ ekinci hanlığı vaqtında Or beyi edi, yani [[Or Qapı]] ve onıñ etrafındaki yerlerni idare ete edi. Başqa ağası [[II Meñli Geray]]nıñ birinci hanlığı devrinde, 1724—1727 seneleri [[nureddin]], 1727—1730 seneleri ise [[qalğa]] oldı. II Meñli Geray 1737 senesi tahtqa qaytqan soñ, Selâmet Geray kene qalğa vazifesini aldı ve 1740 senesine qadar bu vazifede qaldı. Nureddin olğan vaqtında [[Osmanlı Devleti]]niñ [[Acemistan]]ğa qarşı cenkinde iştirak etti. 1726 senesiniñ soñlarında onıñ reberligindeki qırımtatar askerleri hastalıq ve yorğunlıqtan çoq çekti. Neticede, olarğa [[Trabzon]] arqalı deñiz yolu ile Qırımğa qaytmağa izin berildi.<ref name="smirnov"/> == Tahtqa çıquvı == II Meñli Geray ölgen soñ, Qırım üleması ve asılzadeleri Selâmet Geraynıñ han olmasına qoltuttılar. Osmanlı padişası [[I Mahmud]] bu saylavnı tasdıqladı. 1740 senesiniñ yanvar ayında padişa oña hanlıq yarlığını ve ediyeler yolladı.<ref name="name"/> Yañı han ağası [[III Ğazı Geray]]nıñ oğlu Azamet Geraynı qalğa, II Meñli Geraynıñ oğlu Toqtamış Geraynı ise nureddin tayin etti.<ref name="halim"/> 1742 senesi Selâmet Geray padişanıñ daveti ile [[İstanbul]]ğa bardı ve onıñnen devlet işlerini muzakere etti.<ref name="smirnov"/> Qırımğa qaytqan soñ, Azamet Geraynı qalğa vazifesinden aldı. Onıñ yerine I Qaplan Geraynıñ oğlu, kelecekteki han [[II Selim Geray|Selim Geraynı]] tayin etti.<ref name="halim"/> == Bağçasaraynıñ yañıdan tiklenmesi == II Selâmet Geraynıñ eñ müim işlerinden biri, rus ordusı 1736 senesi yaqıp yıqqan [[Bağçasaray]]nı yañıdan tiklemek oldı. Onıñ hanlığı vaqtında [[Hansaray]]nıñ ve saray camileriniñ büyük tamiri başlandı. [[Büyük Han Cami]]sine ayrıca emiyet berildi.<ref name="gaiv"/> Padişa I Mahmud da bu işlerge yardım etip, caminiñ kitaphanesi içün kitaplar yolladı.<ref name="smirnov"/> Büyük ve Küçük Han camilerindeki, Divan zalınıñ qapısındaki yazılarda II Selâmet Geraynıñ adı saqlanğan. XX asırnıñ başına qadar sarayda «Selâmet Geray köşkü» adlı bir köşük de bar edi.<ref name="gaiv"/> == Tışqı siyaseti == 1735—1739 senelerindeki cenkten soñ müim meselelerden biri Rusiye ile sıñırnı belgilemek edi. Selâmet Geray [[Aq Suv]] özeni boyundaki sıñırnı belgilev işlerine qatıldı. 1741 senesi I Mahmud bu hızmetini maqtadı ve [[Azaq]] ile [[Or Qapı]] etrafındaki sıñır meselelerinen de oğraşmağa emir etti.<ref name="name"/> II Selâmet Geray Rusiyeniñ cayılmasını Qırım Hanlığı içün telüke dep saya edi. O, Avropa devletlerinen, hususan [[İsveç]]nen işbirligi yapıp, Rusiyege qarşı turmaqnı tüşündi. Lâkin Osmanlı ükümeti yañı rus-osmanlı cenkini istemey edi. Padişa hannıñ bu teşebbüslerine izin bermedi.<ref name="gaiv"/> Barışnıñ müim şartlarından biri esirlerni qaytarmaq edi. Lâkin Qırım ve Qubanda rus esirleri qala berdi. Rusiye vekilleri tuz almağa kelgen [[qazaqlar]]ğa ücüm etilgeni, olarnıñ malları alınğanı ve adamlar esir etilgeni aqqında İstanbulğa şikâyet ete ediler. Padişa handan bu areketlerni toqtatmaqnı, esirlerni azat etmekni ve alınğan malnı qaytarmaqnı talap etti.<ref name="smirnov"/><ref name="name"/> 1743 senesi padişa Acemistanğa qarşı sefer içün Qırımdan beş biñ asker istedi.<ref name="name"/> == Tahttan tüşürilmesi ve soñki seneleri == 1743 senesi padişa barış şartlarınıñ yerine ketirilmegeni içün II Selâmet Geraynı tahttan tüşürdi. Onıñ yerine qalğa Selim Geray han oldı.<ref name="smirnov"/> Tahttan tüşürilgen Selâmet Geray evelâ [[Gelibolu]] etrafında yaşadı. Bir vaqıt soñra padişa onı afu etti. Selâmet Geray [[Yanbolu]] (bugünki Yambol, [[Bulğaristan]]) yaqınındaki Fındıqlı köyünde yaşamağa başladı. Ayatınıñ soñki senelerinde diniy ilimlernen oğraştı. 1751 senesi vefat etti ve bu köyniñ camisi yanındaki qabristanda defin etildi.<ref name="halim"/><ref name="gaiv"/> Tarihiy menbalarda II Selâmet Geray doğru sözlü, yımşaq tabiatlı, hayırlı işlerge meyilli ve dindar bir ükümdar olaraq tasvir etile.<ref name="halim"/> Onıñ üyken oğlu [[Maqsud Geray]] 1767 senesi Qırım hanı oldı.<ref name="maqsud"/> == İhtar == <references> <ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь}-, 2003. — 76—77 s.</ref> <ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 148—149 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.</ref> <ref name="smirnov">-{Смирнов В. Д.}- [https://militera.org/books/pdf/common/smirnov_vd01.pdf -{Крымское ханство в XVIII веке}-]. — -{Москва: Ломоносовъ}-, 2014. — 36—37, 56—59 s. — ISBN 978-5-91678-230-1.</ref> <ref name="name">[https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/kirim_hanlarina_namei_humayun.pdf -{Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn (2 Numaralı Name Defteri)}-]. — -{İstanbul: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü}-, 2013. — Vesiqalar 31, 33, 35, 36, 38, 39. — ISBN 978-975-19-5859-4.</ref> <ref name="maqsud">-{Birinci, Onur}-. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/381507 -{Maksud Giray Khan in Light of Pierre Ruffin’s “Crimean Diary” (Bin Selyamet Giray Khan)}-] // -{Крымское историческое обозрение}-. — 2025. — Cılt 12, № 4. — 16—52 s. — DOI: 10.22378/kio.2025.4.16-52.</ref> </references> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Selâmet Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] d93qqy6e5h6qyejv6hq0nfq8jc2niry 0 60885 246552 2026-11-03T17:15:30Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[2 aprel]] saifesiniñ adını [[Aprel 2]] dep deñiştirildi. 246552 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Aprel 2]] haqffqyot7qdyu8lws2sx56pg2o2zmk 0 60886 246560 2026-11-03T21:05:59Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''II Selim Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ سليم كراى}}; 1708—1748) — 1743—1748 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Qaplan Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır. «Qattı Selim Geray» lağabınen de belli.<ref name="gaiv"/> == Tahtqa çıquvı == 1742 senesi emcesi [[II Selâmet Geray]] tarafından [[qalğa]] tayin etildi. 1743 senesi II Selâmet Geray tahttan tüşürilgen soñ, onıñ yerine Q...' 246560 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Selim Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ سليم كراى}}; 1708—1748) — 1743—1748 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Qaplan Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır. «Qattı Selim Geray» lağabınen de belli.<ref name="gaiv"/> == Tahtqa çıquvı == 1742 senesi emcesi [[II Selâmet Geray]] tarafından [[qalğa]] tayin etildi. 1743 senesi II Selâmet Geray tahttan tüşürilgen soñ, onıñ yerine Qırım hanı oldı.<ref name="halim"/> Hanlıqta müim vazifelerni Geraylar sülâlesiniñ başqa azalarına berdi. Adil Geraynıñ oğlu Şahin Geraynı qalğa, Quban seraskeri [[Bahti Geray]]nıñ oğlu Selim Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti.<ref name="halim"/> == Osmanlı Devletinen munasebetleri == II Selim Geray tış siyasette [[Osmanlı Devleti]]nen birlikte areket etmege emiyet berdi. Bu ceetten qartbabası I Selim Geraynıñ yolunı devam ettirdi.<ref name="gaiv"/> Osmanlı Devleti [[Acemistan]] ile cenkleşken vaqıtta, han oña yardımğa qırımtatar askerlerini yolladı. Askerlerge nureddin Selim Geray ve Qasım Geray reberlik ettiler. Olar evelâ deñiz yolu ile ketecek ediler, amma küçlü furtunalar sebebinden quru yoldan barmağa mecbur oldı.<ref name="smirnov"/> Qırımtatar askerleri osmanlılarğa müim yardım kösterdi.<ref name="gaiv"/> Acemistan seferinden qaytqan soñ, nureddin Selim Geray vefat etti. Onıñ yerine Mehmed Geraynıñ oğlu ve [[II Devlet Geray]]nıñ torunı Ahmed Geray nureddin tayin etildi.<ref name="halim"/> 1746—1747 seneleriniñ qış aylarında II Selim Geray [[İstanbul]]da padişanı ziyaret etti. [[I Mahmud]] hannı büyük ürmetnen qabul etti. Bu ziyaret vaqtında devlet işleri muzakere etildi. 1747 senesi fevral ayında han Qırımğa qaytmaq içün İstanbuldan ketti.<ref name="smirnov"/> == Rusiyenen munasebetleri == II Selim Geray [[Rusiye]] ile barışnı saqlamağa tırıştı. Osmanlı Devleti ile Rusiye arasındaki añlaşmağa köre, rus esirlerini qaytarıp berdi. Ayrıca Qubandaki noğaylarnıñ rus topraqlarına ücümlerini toqtatmağa ve olarnı barış şartlarına boysundırmağa tırıştı.<ref name="gaiv"/> Bunıñnen beraber, Rusiye ile bütün meseleler çezilmedi. İstanbuldaki rus vekili Rusiyeniñ Bağçasarayda bir konsulı olmasını teklif etti. Osmanlı ükümeti bu meseleni doğrudan-doğruğa han ile muzakere etmek kerek olğanını bildirdi.<ref name="smirnov"/> == İçki siyaseti ve Şahin Geraynıñ isyanı == Tarihiy menbalarda II Selim Geray devlet işlerini yahşı bilgen, amma sert idare etken bir han olaraq tasvir etile. «Qattı» lağabı da onıñ bu hususiyetinen bağlı edi.<ref name="halim"/> İstanbul ziyaretinden qaytqan soñ, han Şahin Geraynı qalğa vazifesinden aldı. Şahin Geray evelâ Yanboluğa ketti. 1748 senesi ise [[Bucaq]]ta hanğa qarşı isyan köterdi. Bucaq seraskeri Hacı Geray onı yeñdi. Şahin Geray [[Jeç Pospolita|Lehistanğa]] qaçtı. Soñra Osmanlı topraqlarına qaytıp, handan afu istedi. II Selim Geray padişadan onıñ afu etilmesini istedi. Şahin Geray afu etildi, lâkin Saqız (Hios) adasına sürgün etildi.<ref name="smirnov"/> == Ölümi ve qorantası == II Selim Geray 1748 senesi mayıs 18-inde [[Bağçasaray]]da vefat etti. Onıñ yerine [[Arslan Geray]] han oldı.<ref name="smirnov"/> II Selim Geray [[Hansaray]] yanındaki Han qabristanında defin etildi.<ref name="gaiv"/> Onıñ oğlu [[II Qaplan Geray]] 1770 senesi Qırım hanı oldı.<ref name="gaiv"/> == İhtar == <references> <ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. — 78—79, 92 s. — ISBN 966-8295-31-5.</ref> <ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 149—150 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.</ref> <ref name="smirnov">-{Смирнов В. Д.}- [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии до присоединения его к России}-]. — -{Одесса}-, 1889. — 71—76 s.</ref> </references> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Selim Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] cukfuxj66t9eqd9pijkwuspeyo4c3mm 246561 246560 2026-11-03T21:07:16Z Don Alessandro 1 246561 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''II Selim Geray''' ({{lang-crh-ar|٢ سليم كراى}}; 1708—1748) '''Qattı Selim Geray''' lağabınen de belli — 1743—1748 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[I Qaplan Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır. == Tahtqa çıquvı == 1742 senesi emcesi [[II Selâmet Geray]] tarafından [[qalğa]] tayin etildi. 1743 senesi II Selâmet Geray tahttan tüşürilgen soñ, onıñ yerine Qırım hanı oldı.<ref name="halim"/> Hanlıqta müim vazifelerni Geraylar sülâlesiniñ başqa azalarına berdi. Adil Geraynıñ oğlu Şahin Geraynı qalğa, Quban seraskeri [[Bahti Geray]]nıñ oğlu Selim Geraynı ise [[nureddin]] tayin etti.<ref name="halim"/> == Osmanlı Devletinen munasebetleri == II Selim Geray tış siyasette [[Osmanlı Devleti]]nen birlikte areket etmege emiyet berdi. Bu ceetten qartbabası I Selim Geraynıñ yolunı devam ettirdi.<ref name="gaiv"/> Osmanlı Devleti [[Acemistan]] ile cenkleşken vaqıtta, han oña yardımğa qırımtatar askerlerini yolladı. Askerlerge nureddin Selim Geray ve Qasım Geray reberlik ettiler. Olar evelâ deñiz yolu ile ketecek ediler, amma küçlü furtunalar sebebinden quru yoldan barmağa mecbur oldı.<ref name="smirnov"/> Qırımtatar askerleri osmanlılarğa müim yardım kösterdi.<ref name="gaiv"/> Acemistan seferinden qaytqan soñ, nureddin Selim Geray vefat etti. Onıñ yerine Mehmed Geraynıñ oğlu ve [[II Devlet Geray]]nıñ torunı Ahmed Geray nureddin tayin etildi.<ref name="halim"/> 1746—1747 seneleriniñ qış aylarında II Selim Geray [[İstanbul]]da padişanı ziyaret etti. [[I Mahmud]] hannı büyük ürmetnen qabul etti. Bu ziyaret vaqtında devlet işleri muzakere etildi. 1747 senesi fevral ayında han Qırımğa qaytmaq içün İstanbuldan ketti.<ref name="smirnov"/> == Rusiyenen munasebetleri == II Selim Geray [[Rusiye]] ile barışnı saqlamağa tırıştı. Osmanlı Devleti ile Rusiye arasındaki añlaşmağa köre, rus esirlerini qaytarıp berdi. Ayrıca Qubandaki noğaylarnıñ rus topraqlarına ücümlerini toqtatmağa ve olarnı barış şartlarına boysundırmağa tırıştı.<ref name="gaiv"/> Bunıñnen beraber, Rusiye ile bütün meseleler çezilmedi. İstanbuldaki rus vekili Rusiyeniñ Bağçasarayda bir konsulı olmasını teklif etti. Osmanlı ükümeti bu meseleni doğrudan-doğruğa han ile muzakere etmek kerek olğanını bildirdi.<ref name="smirnov"/> == İçki siyaseti ve Şahin Geraynıñ isyanı == Tarihiy menbalarda II Selim Geray devlet işlerini yahşı bilgen, amma sert idare etken bir han olaraq tasvir etile. «Qattı» lağabı da onıñ bu hususiyetinen bağlı edi.<ref name="halim"/> İstanbul ziyaretinden qaytqan soñ, han Şahin Geraynı qalğa vazifesinden aldı. Şahin Geray evelâ Yanboluğa ketti. 1748 senesi ise [[Bucaq]]ta hanğa qarşı isyan köterdi. Bucaq seraskeri Hacı Geray onı yeñdi. Şahin Geray [[Jeç Pospolita|Lehistanğa]] qaçtı. Soñra Osmanlı topraqlarına qaytıp, handan afu istedi. II Selim Geray padişadan onıñ afu etilmesini istedi. Şahin Geray afu etildi, lâkin Saqız (Hios) adasına sürgün etildi.<ref name="smirnov"/> == Ölümi ve qorantası == II Selim Geray 1748 senesi mayıs 18-inde [[Bağçasaray]]da vefat etti. Onıñ yerine [[Arslan Geray]] han oldı.<ref name="smirnov"/> II Selim Geray [[Hansaray]] yanındaki Han qabristanında defin etildi.<ref name="gaiv"/> Onıñ oğlu [[II Qaplan Geray]] 1770 senesi Qırım hanı oldı.<ref name="gaiv"/> == İhtar == <references> <ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. — 78—79, 92 s. — ISBN 966-8295-31-5.</ref> <ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 149—150 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.</ref> <ref name="smirnov">-{Смирнов В. Д.}- [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии до присоединения его к России}-]. — -{Одесса}-, 1889. — 71—76 s.</ref> </references> {{Qırım Hanları}} {{DEFAULTSORT:Selim Geray 2}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] fcy90cjx3fkv3m5t86oj9uoxia0piw2 0 60887 246571 2026-11-04T08:44:22Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Hangul]] saifesiniñ adını [[Hangıl]] dep deñiştirildi. 246571 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Hangıl]] r83b9z3mdt5ih5eobaqrie0e0tir5zv