Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 358 246612 179902 2026-11-04T23:21:17Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 246612 wikitext text/x-wiki {{Memuriy birlem |Renk = {{Renk|Türkiye}} |Qırımtatar adı = Karabük |Original adı = |Tuğra = |Bayraq = |Memleket = |Gimn = |Status = İl (vilâyet) |İçinde olğan memuriy birlem = |İçki bölünüv = |Merkez = |Eñ balaban şeerler = |Peyda olğan tarihı = |Reber = |Reber vazifesiniñ adı = Vali |Reber2 = |Reber vazifesiniñ adı2 = |Til = |Tiller = |Milliy terkip = |Diniy terkip = |Процент от площади = |Meydanlıq sırası = |Harita = |Saat quşağı = |Qısqartma = |Telefon kodu = |Poçta indeksleri = |İnternet domeni = |Sayt = |İzaat = }} '''Karabük''' - [[Türkiye|Türkiye Cumhuriyetini]]ñ bir vilâyeti. == Tış bağlantılar == * [http://www.karabukspor.com Kardemir '''Karabükspor'''] * [http://www.karabuk.gov.tr Karabük Valiliği] * [http://www.karabuk.bel.tr Karabük Belediyesi] * [https://web.archive.org/web/20071025030203/http://www.karabuk.edu.tr/ Karabük Üniversitesi] * [http://www.karabukgazeteciler.com/ Karabük Gazeteciler Cemiyeti] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20090208002323/http://karabukgazeteciler.com/ |date=2009-02-08 }} {{Türkiyeniñ illeri}} acedf6vlagah8gyyow2jrbhagbp796n 0 442 246613 213745 2026-11-05T00:29:00Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 246613 wikitext text/x-wiki {{Kişi | adı = Mustafa Kemal Atatürk | memleket = [[Türkiye]] | resim = Ataturk1930s.jpg | doğum_tarihı = | doğum_yeri = [[Selânik]] | ölüm_tarihı = | ölüm_yeri = [[Dolmabahçe sarayı]], [[İstanbul]] | imza = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg | fırqa = [[Cumhuriyet Halq Fırqası]] | ömür_arqadaşı = [[Lâtife Uşaklıgil]] (1923–25) | din = | order = 1^st [[List of Presidents of Turkey|President of Turkey]] | term_start = 29 October 1923 | term_end = 10 November 1938 | successor = [[İsmet İnönü]] | vicepresident = | order2 = 1^st [[List of Prime Ministers of Turkey|Prime Minister of Turkey]] | term_start2 = 3 May 1920 | term_end2 = 24 January 1921 | successor2 = [[Fevzi Çakmak]] | order3 = 1^st [[List of Speakers of the Parliament of Turkey|Speaker of the Parliament]] | term_start3 = 24 April 1920 | term_end3 = 29 October 1923 | predecessor3 = | successor3 = [[Ali Fethi Okyar]] | order4 = 1^st [[Republican People's Party (Turkey)|Leader of the R.P.P.]] | term_start4 = 1919 | term_end4 = 1938 | predecessor4 = | successor4 = [[İsmet İnönü]] |awards = |footnotes = }} [[Fayl:Ataturk-September 20, 1928.jpg|thumb]] '''Mustafa Kemal Atatürk''' ({{lang-tr|Mustafa Kemal Atatürk}}) ([[1881]] - [[1938]] [[noyabr 10]]) — [[Türkiye|Türkiye Cumhuriyetini]]ñ temelci ve ilk prezidenti, belli türk siyaset ve medeniyet erbabıdır. Mustafa Kemal Atatürk 1881 senesi [[Selânik]]<nowiki/>te doğdı, 1938 senesi noyabr 10-da vefat etti. == Linkler == {{commons|Mustafa Kemal Atatürk}} * [http://www.youtube.com/watch?v=MjWO__5e_30&NR Atatürk için kısa tanıtım filmi] {{Tr icon}} * [http://www.devletarsivleri.gov.tr/yayin/osmanli/belgelerleataturk/0001_belgelerleataturk.htm Belgelerle Atatürk (Osmanlı Arşivleri)] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070405222351/http://www.devletarsivleri.gov.tr/yayin/osmanli/belgelerleataturk/0001_belgelerleataturk.htm |date=2007-04-05 }} {{Tr icon}} * [http://www.onderataturk.com OnderAtaturk.com] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070427112524/http://www.onderataturk.com/ |date=2007-04-27 }} {{Tr icon}} * [http://www.bedavaresimler.info/thumbnails.php?album=2 Mustafa Kemâl Atatürk resimleri] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071031043010/http://bedavaresimler.info/thumbnails.php?album=2 |date=2007-10-31 }} {{Tr icon}} * [http://www.ataturk.com Ataturk.com] {{Tr icon}} * [http://www.atam.gov.tr/ atam.gov.tr] {{Tr icon}} * [https://web.archive.org/web/20070509204928/http://www.ataturkiye.com/ Ataturkiye] {{Tr icon}} * [http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Mustafa_Kemal_Atat%FCrk Atatürk'ün biyografisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070427162630/http://ansiklopedi.turkcebilgi.com/Mustafa_Kemal_Atat%FCrk |date=2007-04-27 }} {{Tr icon}} * [http://www.biyografi.info/kisi/mustafa-kemal-ataturk Biyografi.info - Mustafa Kemal Atatürk] {{Tr icon}} * [http://www.tsk.mil.tr/anitkabir/hayati.html Genelkurmay Başkanlığı sayfasında hayatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20051215111837/http://www.tsk.mil.tr/anitkabir/hayati.html |date=2005-12-15 }} {{Tr icon}} * [http://www.blogcu.com/gazikemal Gazi Mustafa Kemal Atatürk] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20060901004013/http://www.blogcu.com/gazikemal/ |date=2006-09-01 }} {{Tr icon}} * [http://resim.turkcebilgi.com/galeri.asp?galeri=Mustafa+Kemal+Atatürk&id=7 Mustafa Kemal Atatürk resimleri] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071119021816/http://resim.turkcebilgi.com/galeri.asp?galeri=Mustafa+Kemal+Atat%C3%BCrk&id=7 |date=2007-11-19 }} {{Tr icon}} * [http://ataturk.start.web.tr/ Atatürk portalı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070423005517/http://ataturk.start.web.tr/ |date=2007-04-23 }} {{Tr icon}} * [http://ataturk.turkyasam.com Mustafa Kemal Atatürk] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20070503032934/http://ataturk.turkyasam.com/ |date=2007-05-03 }} {{Tr icon}} * http://www.kho.edu.tr/atasayfa/index.htm {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160304201611/http://www.kho.edu.tr/atasayfa/index.htm |date=2016-03-04 }} * [http://www.bluepoint.gen.tr/ataturk/ Fotoğraflarla Atatürk] {{Tr icon}} * [http://sozluk.sourtimes.org/show.asp?t=mustafa+kemal+ataturk ek$i sözlük - Atatürk] {{Tr icon}} * [http://www.nacizanebilgi.com/sozluk.php?q=mustafa+kemal+ataturk Nacizane Sözlük - Mustafa Kemal Atatürk] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20090228200359/http://www.nacizanebilgi.com/sozluk.php?q=mustafa+kemal+ataturk |date=2009-02-28 }} {{Tr icon}} {{Türkiye prezidentleri}} {{DEFAULTSORT:Atatürk, Mustafa Kemal}} [[Kategoriya:Mustafa Kemal Atatürk| ]] [[Kategoriya:Türkiye siyasetçileri]] [[Kategoriya:1881 senesinde doğğanlar]] [[Kategoriya:1938 senesinde ölgenler]] [[Kategoriya:Türk seraskerleri]] o61mf7m6fhmyknoas5jeoyfh2k7ialr 0 466 246588 229988 2026-11-04T13:46:02Z Don Alessandro 1 246588 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Tarihiy memleket |Qırımtatar adı = Osmanlı Devleti |Original adı = دولت عثمانيه <br /><small>(Devlet-i Osmâniyye)</small> |Resmiy Qırımtatar adı = Aliy Osmanlı Devleti |Resmiy Original adı = دولت عاليه عثمانيه <br /><small>(Devlet-i Âliye-i Osmâniyye)</small> |Seneler = [[1299]]—[[1922]] |date_end = 17 noyabr |Bayraq = Ottoman Flag.svg |Tuğra = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg |Harita = Ottoman Empire 16-17th century.jpg |Harita tasviri = [[1600]] senesindeki Osmanlı Devleti ve vassal devletleri |Şiar = '''دولت ابد مدت''' - ''Devlet-i Ebed-müddet''<br />("Ebediy Devlet") |Gimn = [[Osmanlı padişa marşları| Çeşitli marşlar]] |Paytaht = [[Sögüt]] ([[1299]]—[[1326]])<br />[[Bursa]] ([[1326]]—[[1365]])<br />[[Edirne]] ([[1365]]—[[1453]])<br />[[İstanbul]] (Konstantiniye) ([[1453]]—[[1922]]) |Til = [[Osmanlı tili]] |Devlet qurumı = [[Monarhiya]] |Din = [[İslâm]] |title_leader = [[Osmanlı padişaları|Padişalar]] |leader1 = [[I Osman]] |year_leader1 = ilk: [[1281]]—[[1326]] |leader2 = [[VI Mehmed]] |year_leader2 = soñki: [[1918]]—[[1922]] |title_deputy = [[Osmanlı baş vezirleri|Baş vezirleri]] |deputy1 = Alaeddin Paşa |year_deputy1 = ilk: [[1320]]—[[1331]] |deputy2 = Ahmed Tevfik Paşa |year_deputy2 = soñki: [[1920]]—[[1922]] |stat_year1 = 1856 |stat_pop1 = 35 350 000 |stat_year2 = 1906 |stat_pop2 = 20 884 000 |stat_year3 = 1914 |stat_pop3 = 18 520 000 |stat_year4 = 1919 |stat_pop4 = 14 629 000 |stat_year5 = 1582-1592 |stat_area5 = 24.534.242 |stat_year6 = 1700 |stat_area6 = 15 914 606 |stat_year7 = 1750 |stat_area7 = 15 538 000 |stat_year8 = 1800 |stat_area8 = 12 187 705 |Para birlemi = [[Aqçe]], [[Quruş]], [[Osmanlı Lirası]], [[Qaime]] }} {{1000}} '''Osmanlı Devleti''' ya da '''Osmanlı İmperiyası''' ({{lang-ota|دولت عليه عثمانيه|Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye}} — Yüksek Osmanlı Devleti) — [[Orta Asırlar]]nıñ soñundan XX asırnıñ başına qadar yaşağan, [[Osmanoğlu sülâlesi]] idare etken imperiya. Onı Anadolunıñ şimal-ğarbında [[oğuz türkleri]] arasından çıqqan [[I Osman|Osman Ğazi]] qurğan. Qurulğan senesi olaraq, adette, 1299 senesi kösterile. Eñ quvetli devrinde devletniñ topraqları Avropa, Asiya ve Afrikada edi.<ref name="met-empire">[https://www.metmuseum.org/learn/educators/curriculum-resources/art-of-the-islamic-world/unit-five/chapter-two/the-ottoman-empire -{The Ottoman Empire}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Tarihı == === Quruluvı ve keñleşüvi === Osmanlı beyligi [[Bizans]] sıñırında meydanğa keldi. XIV asırda [[Bursa]] alınıp paytaht oldı. Orhan devrinde osmanlı orduları [[Rumeli]]ge keçtiler. Soñ [[Edirne]] paytaht oldı. Balqanlardaki fetihler devletniñ topraq ve kelirlerini arttırdı. 1402 senesi Anqara uruşında [[I Bayezid]] [[Aqsaq Timur]]dan yeñildi. Onıñ oğulları arasındaki taht qavğası 1413 senesi [[I Mehmed]]niñ ğalebesinen bitti.<ref name="tdv">[https://islamansiklopedisi.org.tr/osmanlilar -{OSMANLILAR}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> 1453 senesi mayısnıñ 29-ında [[II Mehmed]] [[Konstantinopolis]]ni alıp, [[Bizans İmperiyası]]nıñ akimiyetine soñ qoydı. [[İstanbul]] Osmanlı Devletiniñ paytahtı oldı. [[I Selim]] 1516–1517 seneleri [[Suriye]] ve [[Mısır]]nı aldı. 1520–1566 seneleri üküm sürgen [[I Suleyman]] devrinde devlet [[Yañı Zaman]]nıñ eñ quvetli imperiyalarından biri edi. Osmanlılar [[Macaristan]], [[Iraq]] ve [[Şimaliy Afrika]]da yañı yerlerni aldı; [[Aq deñiz]]de de büyük quvetke saip oldı.<ref name="art">-{Yalman, Suzan}-. [https://www.metmuseum.org/essays/the-art-of-the-ottomans-before-1600 -{The Art of the Ottomans before 1600}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> === Deñişüvler ve islâatlar === XVII asırnıñ soñundan Avropa devletlerinen cenkler topraq ğayıplarına sebep oldı. 1699 senesi [[Karlofça anlaşması]]nen Osmanlı Devleti Macaristannıñ büyük bir qısmından vazgeçti. XIX asırda milliy areketler ve başqa devletlerniñ qarışuvı neticesinde Balqanlardaki akimiyeti zayıfladı.<ref name="experience">-{Greene, Molly}-. [https://www.amacad.org/publication/daedalus/ottoman-experience -{The Ottoman experience}-]. ''-{Dædalus}-'', 2005 senesi.</ref> Ordu, idare ve tasilni yañılamaq içün islâatlar yapıldı. 1839 senesi başlanğan [[Tanzimat]] devrinde qanun ve idare sisteması deñiştirildi. 1876 senesi ilk esas qanun qabul etilip, 1877 senesi parlament toplandı. Padişa 1878 senesi parlamentniñ işini toqtattı. 1908 senesi esas qanunğa esaslanğan idare ve parlament ğayrıdan tiklendi.<ref>[https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/waa.html -{Anatolia and the Caucasus, 1800–1900 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="tdv"/> === Devletniñ soñu === 1914 senesi Osmanlı Devleti [[Birinci Cian cenki]]ne [[Almaniya]] tarafında qoşuldı. 1918 senesi mağlübiyetten soñ imperiyanıñ bir qısım topraqları işğal etildi. Anadoluda başlanğan milliy mucadeleniñ neticesinde 1922 senesi noyabrnıñ 1-inde Türkiye [[Büyük Millet Meclisi]] padişalıqnı lâğu etti. 1923 senesi [[Türkiye Cumhuriyeti]] ilân etildi; 1924 senesi [[halifelik]] de lâğu etildi.<ref name="experience"/><ref>[https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Yayinlar/Dosya/338840aa-508c-482f-a7dd-fd19f0254f3c.pdf -{Türkiye’nin Parlamenter Rejim Tecrübesi}-]. -{TBMM}-, 127 saife.</ref><ref>[https://atam.gov.tr/halifeligin-kaldirilmasi/ -{Halifeliğin Kaldırılması}-]. -{Atatürk Araştırma Merkezi}-.</ref> == Devlet qurulışı ve medeniyet == Devletniñ başında [[padişa]] (ğarp tarihçılığında esasen [[sultan]] unvanı qullanıla) tura edi. Ükümetke baş vezir — [[sadrazam]] reberlik ete edi. Vilâyetlerge yolbaşçılarnı padişa tayin ete edi. Bazı bağlı devlet ve vilâyetlerniñ içki muhtariyeti bar edi. [[Şeriat]]nen beraber padişanıñ qanunları da qullanıla edi. Orduda [[sipahi]] ve [[yeñiçeri]]ler müim yer tuta edi. [[Devşirme]] usulınen hristian ailelerinden alınğan oğlanlar islâm terbiyesi alıp, ordu ve devlet hızmeti içün azırlana edi. Devlette musulman, hristian ve yeudiyler yaşadı; olarnıñ uquq ve vazifeleri aynı degil edi.<ref name="tdv"/><ref name="experience"/> Egincilik, zenaat ve ticaret hocalıqnıñ esasını teşkil ete edi. İdare ve edebiyat tili arap ve fars sözleri çoq olğan [[osmanlı türkçesi]] edi. Medeniyette türk, İran, arap ve Bizans ananeleri birleşti. [[Mimarlıq]], [[edebiyat]], [[üsnühat]] ve keramika inkişaf etti. [[Mimar Sinan]]nıñ camileri bu medeniyetniñ belli nümüneleridir.<ref name="art"/><ref name="tdv"/> == Qırımnen bağları == 1475 senesi osmanlılar [[Kefe]] ve Qırımnıñ cenübiy yalısındaki Ceneviz mülklerini aldı. [[Qırım Hanlığı]] 1478 senesi sultannıñ üstün akimiyetini tanıp, [[Geraylar]] sülâlesi ve içki idaresini saqladı. Hanlıq osmanlılarnıñ cenklerine qatnaştı. 1774 senesi [[Küçük Qaynarca anlaşması]]nen hanlıqnıñ siyasiy mustaqilligi tanıldı.<ref>-{İnalcık, Halil}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2-kirim-hanligi -{KIRIM: Kırım Hanlığı}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Osmanlı padişaları == Qavuslar içinde üküm sürgen seneleri berilgen. İlk ükümdarlarnıñ tarihları menbalarğa köre farq ete.<ref>[https://islamicceramics.ashmolean.org/Iznik/sultans.htm -{List of Ottoman Sultans}-]. -{Ashmolean Museum}-.</ref><ref name="met-empire"/> * [[I Osman]] (1299–1324 seneleri) * [[I Orhan]] (1324–1362 seneleri)<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/orhan -{ORHAN}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> * [[I Murad]] (1362–1389 seneleri) * [[I Bayezid]] (Yıldırım Bayezid; 1389–1402 seneleri) ** Fetret devri (1402–1413 seneleri) * [[I Mehmed]] (1413–1421 seneleri) * [[II Murad]] (1421–1444, 1446–1451 seneleri)<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii -{MURAD II}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> * [[II Mehmed]] (Fatih Mehmed; 1444–1446, 1451–1481 seneleri)<ref name="art"/> * [[II Bayezid]] (1481–1512 seneleri) * [[I Selim]] (Yavuz Selim; 1512–1520 seneleri) * [[I Suleyman]] (Qanuniy Suleyman; 1520–1566 seneleri) * [[II Selim]] (Sarı Selim; 1566–1574 seneleri) * [[III Murad]] (1574–1595 seneleri) * [[III Mehmed]] (1595–1603 seneleri) * [[I Ahmed]] (1603–1617 seneleri) * [[I Mustafa]] (1617–1618 seneleri) * [[II Osman]] (Yaş Osman; 1618–1622 seneleri) * [[I Mustafa]] (1622–1623 seneleri) * [[IV Murad]] (1623–1640 seneleri) * [[I İbrahim]] (1640–1648 seneleri) * [[IV Mehmed]] (1648–1687 seneleri) * [[II Suleyman]] (1687–1691 seneleri) * [[II Ahmed]] (1691–1695 seneleri) * [[II Mustafa]] (1695–1703 seneleri) * [[III Ahmed]] (1703–1730 seneleri) * [[I Mahmud]] (1730–1754 seneleri) * [[III Osman]] (1754–1757 seneleri) * [[III Mustafa]] (1757–1774 seneleri) * [[I Abdülhamid]] (1774–1789 seneleri) * [[III Selim]] (1789–1807 seneleri) * [[IV Mustafa]] (1807–1808 seneleri) * [[II Mahmud]] (1808–1839 seneleri) * [[Abdülmecid]] (1839–1861 seneleri) * [[Abdülâziz]] (1861–1876 seneleri) * [[V Murad]] (1876 senesi) * [[II Abdülhamid]] (1876–1909 seneleri) * [[V Mehmed]] (Reşad; 1909–1918 seneleri) * [[VI Mehmed]] (Vahideddin; 1918–1922 seneleri) == Menbalar == <references/> {{commonscat|Ottoman Empire}} [[Kategoriya:Osmanlı Devleti| ]] jig09orwwrfvnhpvrqxyea3ca8hy853 0 1703 246601 246480 2026-11-04T21:50:55Z Devlet Geray 12726 246601 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|thumb|right|300px|Qırımnıñ eski haritası]] '''[[Qırım]] [[tarih]]ı''': == Qadimiy zaman == ===Paleolit ve mezolit=== [[Kiyik Qoba]] — [[Qırım|Qırımdaki]] eñ qadimiy meskün qobadır. Neandertal toqtav yerleri bügünki [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray civarında]], [[Salaçıq]] köyüniñ yanında yerleşken edi. [[Çuqurça]] qobasında ise mamont kemigi uyumları tapılğan. Qafa, filtiş, qol legen ve diger kemiklerniñ ayrı-ayrı turğanı, Qırımnıñ qadimiy ealisiniñ primitiv siiriy merasimınıñ ihtimallı bar olğanını köstere. [[Fayl:Neandertal scratches.jpg|thumb|right|[[Kiyik Qoba]]. Kertikli çaqmaqlı alet. 36 000 yıl evel]] Mustye toqtav yerlerniñ yerleşmesi, sakinleriniñ av saasında inkişafını köstere. Olardan er biri yılğalar, uçurımlar ve qamaçav içün uyğun yerlerde buluna. Aq Qaya toqtav yeri taqımı ([[Qarasuvbazar]] yanında), böyle yerlerden eñ büyügi edi, mında Qırımdaki bütün diger mustye toqtav yerlerinden ziyade çaqmaqlı aletler tapıldı. Daa soñra, avcılarnıñ ve toplayıcılarnıñ bıralqı yaşayışı oturaq tarzına deñişti. Tahminen 40 biñ yıl evel [[Qadimiy paleolit|qadimiy paleolitten]] soñ [[yuqarı paleolit]] keldi. Qırımda bu devirge [[Belbek]] vadiyasındaki [[Süyren-I]], [[Buran Qaya mağarası]] (şimdiki [[Burulça]] vadiyasınıñ çetindeki [[Qaynavut|Qaynavutta]]), [[Qaçı asmasi|Qaçı asması]] ve [[Acı Qobası]] aittir. [[Fayl:Красная балка.3 Гроты красной балки.jpg|thumb|right|Neandertal toqtav yeri. [[Aq Qaya]], Qarasuvbazar yanında]] Toqtav yerlerinde tapılğan şeylerge köre, Qırım sakinleri kemikni teşmege ögrendiler; buynuz ve kemik üzerinde ilk oyma resimler peyda ola. Avcılar, ağaç ya da kemik çerçivesine taş ucunı tıqıp, pıçaqlarnı, qancalarnı, ciritlerni yasay ediler. Süyrenli adam balaban [[Balıq|balıqnı]], [[Mamont|mamontnı]], [[Qoba sırtlar|qoba sırtlarını]], [[Ayuv|ayuvnı]] avlay bile edi. Içtimaiy ayat da deñişe — biri-birinden ayırılğan iptidaiy cemaatları soylarğa birleşe. [[Orta taş devri]] (mezolit) m.e. 14-nci biñyıllıqtan 7-nci biñyıllıqqa qadar uzandı. Qırımnıñ mezolit abideleri — [[Süyren-II]], [[Şan Qoba]], [[Fatma Qoba]], [[Çorğuna]] özenniñ vadiyasındaki [[Murzaq Qoba]], [[Buran Qoba|Buran Qobanıñ]] yuqarı ufuqqı. Mezolit insanınıñ baş muvafaqiyeti — yaynıñ icadıdır. Bu aradan av daa mühtelif oldı. Kiçik ayvanlarnı ve quşlarnı avlaması avcılıqnı daa istiqrarlı bir aş çoqrağını yaptı. Av ferdiy bir iş oldı, bu ise uzaq kelecekteki aqibette büyük bir röl oynay. Şahsiy hocalıqlar peyda ola, anda, başta kiyik ayvanlarnıñ balaları, soñ ise tuvar besleme içün baqına (Qırımda bu başta köpek ve çoçqa edi). ===Neolit=== Tahminen m.e. 5 biñ yıl evelsi [[Neolit]] devri başlana. Devirniñ 150-den daa çoq abidesi bütün Qırımda cayratılğan, bu, insannıñ sayısınıñ ve dinamiklikniñ keskin sürette artmasınen ve [[tuvarcılıq]] ile bağlı mevsim köçelerinen añlatıla. Qırım avları ve ahırları tekeler, qoyunlar, sığırlar, atlar ve çoçqalarnen tolu edi. Ondan ğayrı, qırımlılar tarlalarında ösümlik toplay ediler ve ondan boğday ununı yapa ediler. Av, ziraatnıñ iqtisadiy tarafından daa istiqrarlı olğanı içün müimligini coya. [[Bağça Eli]] köyüniñ yanında tapılğan taş stelası (plita) üstünde iç av aleti yoqtır ve onıñnen beraber saban, çapa, oğuz, boyundırıq ve balta tasvir etilgen. Qulübelerde ateşte yaqılğan balçıq savutı peyda ola ([[Zamil Qoba]] toqtav yeri ve [[Taş Air]], [[Bağçasaray]] yanındaki [[Qaya Arası]], [[Aqmescit]] yanındaki [[At Baş]] ve [[Balin Qoş]]). Defin merasiminiñ daa mürekkepleşmesi, qırımlılarnıñ yalıñız maddiy degil, maneviy yaşayışı da zenginleşmesini isbat ete. [[Küçük Mamşaq|Küçük Mamçıq]] qasabası ([[Krasnoperekopsk rayonı]]) yanında büyük bir mezarı tapılğan. Definden evel merumler qırmızı ohra ile tökülgen edi. Teriden urbaları teşilgen sığın tişlerinen ve kemik boyunçağınen yaraştırılğan. Taqletler olğan yerleri ve mezar edevatı içtimaiy taqsimatnıñ başlanmasını köstere. Bu — taş devriniñ batıdır. ===Baqır, tunç ve erte demir devri=== [[Fayl:Таврский могильник Таш-Кой 2.jpg|thumb|left|Tavr qutusı (isiriq). Baydar vadiyasındaki [[Taş Köy]]]] [[Taş çağı|Taş devrinden]] soñ [[Baqır devri|baqır]] ve [[Tunç devri|tunç]] devirler başlandı. Qırımda birincisine m.e. 20-ncı biñyıllıqnıñ ilk üç yüzyıllıq, ekincisine ise m.e. XVII — VIII asırlar aittir. Artıq taş devriniñ başlanğıçta maden, taş mahsutları yüksek derecede inkişaf etilse bile, taşnıñ yerini ala Ondan ğayrı, Qırımda [[İngiltere|İngliteredeki]] [[Stounhenc]] kibi mürekkep maden bünyeleri olğan [[Kromleh|kromlehler]] peyda ola. Olar adetince Küneşke putlaştıruvqa itaf etile. Yanaşa medeniyetlerniñ nufuzı altında, vaqtınen defin merasimleri de deñişe edi. M.e. 2-nci ve 1-nci biñyıllıqlarnıñ hudutında, tunç devirde merumlerni başta yaqıp-yıqıp, ağaç kütükten divarlarında kömege başladılar. [[Kezlev]] ve [[Krasnoperekopsk]] yanındaki qurğanlarda ilk Qırım çalğı aletleri olğan kemik fleytası tapılğan edi. Qırımdaki [[erte demir devri]] m.e. XIII — VII asırlarğa aittir. Bu devirniñ medeniyeti bütün yarımadağa içün umumiy degildir. Mütehassıslar bu medeniyetni üç esas parçağa böleler: [[Kimmerler|kimmer]], [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba]] ve [[Tavrlar|tavr]] medeniyetlerine. İlk eki medeniyetniñ abideleri [[Qırım|Qırımnıñ]] bütün yerlerinde rastkele, üçüncisiniñ ise yalıñız Kezlev — [[Zuya Arabat]] yolağınıñ cenübinde. Bu medeniyetleriniñ bar olmasınıñ hronologik çerçiveleri de aydın degildir. Tapılğan abideleriniñ eñ ertesi tunç devrine ait, devirniñ yuqarı sıñırı [[Skitler|skitlerge]] (m.e. VI asır) qadar yetişe. Lâkin bu kimmerlerge de aittir. ==== Qırımnıñ neolit ve tunç devri eñ müim arheologik medeniyetleri ==== Sredniy Stog arheologik medeniyeti → Çuqur arheologik medeniyeti → Lağım medeniy ve tarihiy cemiyeti → Çoq rolikli çalaş medeniyeti → Kütükten divarlarlı medeniy ve tarihiy cemiyeti → Belozerskniñ medeniyeti. ===Kimmerler=== [[Tunç devri|Tunç devriniñ]] soñunda — [[Demir çağı|erte demir devriniñ]] başında (m.e. X–VIII a.), [[Qara deñiz|Qara deñiziniñ]] yalısında [[Avrasiya]] çölüniñ i[[İran tilleri|ran taqımınıñ]] şimaliy til ailesine ait olğan [[Kimmerler|kimme]]<nowiki/>r medeniyeti peyda ola. Arheologik malümatlar kimmer medeniyetiniñ keç tunç devriniñ yerli medeniyetlerinden asıl olğanını köstere. Alimlerniñ farzlarına köre kimmerler m.e. XI/VIII—VII asırlarda Qara deñizniñ yalısında yaşay ediler. [[Fayl:Kimmerer1.jpg|thumb|left|250px|Bir antik yunan vazasından kimmer oqçularınıñ tasviri.]] Antik dünyada bu halq qadimiy yunan müellifler olğan [[Homer|Gomer]], [[Eshid]], [[Gerodot]], [[Strabona|Strabonanıñ]] eserlerinden belli oldı. Gerodotnıñ malümatlarına köre, kimmerler, skitlerniñ kelmesine qadar Şimaliy Qara deñiz çöllerinde üküm süre ediler, amma soñ bu yerlerni terk etmege mecbur etildiler. Qadimiy yaqın şarq menbalarınıñ şeadeti, kimmerlerniñ m.e. VIII asırnıñ soñuna ya da m.e. VII asırnıñ 70-40-ncı yıllarğa ait olğan [[Anadolu|Anadoluda]] ve [[Cenübiy Kavkaz|Cenübiy Kavkazda]] arbiy faaliyetini añlata. Qararnen bu zamanlarda kimmerler Qara deñizniñ şimaliy yalısından [[Ğarbiy Asiya|Ğarbiy Asiyağa]] köçtiler. ===Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar=== M.e. II-nci biñyıllıqnıñ soñunda — I-nci biñyıllıqnıñ başında ealiniñ köçebe tuvarcılığına keçmegen bir parçası, iqlim şaraitlerniñ keskin deñişmesi munasebetnen [[Qırım|Qırım yarımadasınıñ]] dağlarına ve dağlarınıñ eteklerine avuştı. Erte demir devrinde mında, qızıl qoba adlı yerli arheologik medeniyeti peyda oldı. Bu medeniyetni eki esas devirge bölüne: birincisi m.e. X—VIII asırlarına aittir, ekincisi ise m.e. VIII asırnıñ soñundan — VII asırnıñ başından başlap, m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar süre. Bu zamanlarda qızıl qoba medeniyeti Qara deñizniñ şimaliy yalısından, [[Tuna|Tunadan]], [[Balqan yarımadası|Balkanlardan]] ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] kelgen çeşit türlü tesirlernini keçerek inkişaf ete edi. Tedqiqçiler IV—III asırnıñ ilk onyıllığına ait olğan üçünci devir aqqında ğayet sıqça yazalar. Bu zamanlarda [[Qırım dağları|Qırım dağlarınıñ]] eteklerinde [[Skitler|skit]] ve [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba medeniyetleriniñ]] esasında kelecek altı asır devamında Qırım yarımadasında yaşağan keç skit medeniyetiniñ esası olğan qarışıq [[tavr-skit medeniyeti]] peyda olması ihtimallıdır. Antik yazma menbalarına köre, qızıl qoba medeniyetini m.e. I biñyıllıqta Qırım yarımadasınıñ dağlarınıñ eteklerinde yaşağan qadimiy indoariy halqı olğan tavrlarnen nisbetleşmelidir. Amma qızıl qoba medeniyetiniñ keramikası Şarqiy ve Şimal-ğarbiy Qırımdaki barbar ealisinde de bar olğanı qızıl qoba medeniyetiniñ tarqaluvı tavrlarnıñ tarqaluvından daa keñiş olğanını köstere. [[Fayl:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|right|Qırım, m.e. II asır {{legend|#ff96f8|Qırımdaki [[skitler]]}} {{legend|#ff8d4c|[[Bospor çarlığı]]}} {{legend|#ffc800|[[Yazıglar]]}} {{legend|#ffb677|[[Roksolanlar]]}} {{legend|#db70ff|[[Siraklar]]}} {{legend|#b79fff|[[Meotlar]]}} {{legend|#00c942|[[Tavrlar]]}}]] [[Gerodot|Gerodotnıñ]] tarifine köre, tavrlar m.e. V asırnıñ ortasında esasen Qırım dağlarında yaşay ediler, yarımadanıñ çöl parçasında ise skitler yerleştiler. Belli ki, VI asırnıñ soñki çeriginde tavrlar skitlerniñ [[İran|farslarğa]] qarşı ittifaq teklifini red ettiler ve skitler redini neticesiz qaldırdılar. Demek ki, tavrlar, eñ azından bu vaqıtqa qadar skitlerden mustaqil ediler. Bu aradan skitler ve tavrlar arasındaki munasebetleri ğayet barışıqlı edi, lâkin bu fikir sıq-sıq tenqit etile. M.e. II asırnıñ soñunda tavrlar, [[Pont çarlığı]] ve başında [[Skilur]] ve [[Palak]] olğan Qırım skitleri arasındaki cenkte iştirak ete ediler. Pont serdarı [[VI Mitridat]] skitlerni darma-dağın etti, yerli tavrlarnı tabi etti ve olarnıñ toprağında şeer qurdı. Bu vaqialar, ğaliba, [[Hersones]] yanında keçti. Tavr dağlıları yalı ve deñiz yağmacıları olaraq nam qazanğanlar. Antik müellifler limanlar ve korsan turaqlarını añıp keçeler. Gerodotnıñ “Tarih”ına köre, tavrlar em deñiz qazasına oğrağalarnı, em de deñizde esir etilgen bütün yunanlarnı öz [[Orsiloha]] adlı mabudesine qurban ete ediler. [[Tavrlar|Tavrlarnıñ]] hocalıq esası dağ vadiyasındaki ziraatçılıq ve tuvarcılıq edi. M.e. II a. Nikandr Kolofonlı ve Skimn Hioslı olarnı köçebeler olaraq aña ediler. Ufaq qurğanlardaki dağlarnıñ ormansız töpelerinde ya da yaylaqlarda tapılğan mezarlarğa köre, yerli ealisi keç tunç devrinden berli tuvarcılıq yapa edi. Qadimiy yazıcılar tavrlarnıñ ziraatçılığını añmay ediler, oturaq yaşayışı aqqında yalıñız arheologik qazılmalardan bellidir. Tavr ve qızıl qoba medeniyetleriniñ birlik ve farq meselesi ciddiy ziddiyetlerine sebeptir, amma bazı tarihçiler olarnıñ birligini isbat eteler. ==Antik devir== ===Skitler ve Skit devleti=== M.e. VII—VI asırlarda [[Skitler|skit aşiretleri]] esasen [[Tuna]] ve [[Don]] özenleriniñ arasındaki çöllerden tabiat şaraitleri ceetinden daa elverişli olğan Qırım orman-çöllerinde ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] şimalce toplanğan edi. Qırım çöllerde ise arhaik mezalar deyerlik tapılmadı. [[Qırım|Qırım yarımadasında]] eñ erte skit abideleri m.e. VII asırnıñ ekinci yarısına aittir. M.e. VI asırnıñ soñunda — m.e. V asırnıñ başında [[Çöl Skitiyası]] meydanğa ketirildi, oña Qırımnıñ tüzlük parçası da kirsetildi. İqlimniñ dımlanması ve m.e. VI asırda [[Skitiya|Skitiyağa]] istilâ etken [[I Darius|I Dariusnıñ]] yeñilmesi Skit qabilelerniñ birleşmesine ihtimalli sebep oldı. Ğalebesi, Skitiya sıñırınıñ ğarpta keñişlemesine ve Qara deñizniñ şimaliy yalısında ükümdarlığınıñ pekitilmesine yol açtı. Bundan ğayrı, olar yalısındaki yunan müstemleke şeeriniñ altında [[protektorat]] qurmağa tırışa ediler. [[Fayl:Skilur&Palak - Scythian Neapolis.jpg|left|thumb|250px|[[Skitiya|Skit]] çarları olğan [[Skilur|Skilurnıñ]] ve [[Palak|Palaknıñ]] [[barelyef|barelyefte]] tasviri]]Tahminen bu vaqıtlarda [[skitler]], [[Tavrlar|tavrlarnı]] kettikçe yayla terenligine zıqılap, dağlar etekleriniñ tış parçasına malik oldılar. M.e. IV a. skitlerniñ Qırım topraqlarındaki yaşayışı deñişti. Bu zamanda eali çoqlaştı. Köçebeler içün uyğun olğan boşluqnıñ sıñılanması ve bir qaç başqa faktorlar, skitlerniñ büyük parçasını [[Ziraatçılıq|ziraatçılıqqa]] ve [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçmege mecbur etti. [[Kefe]] ortalığınıñ ve [[Şarqiy Qırım|Şarqiy Qırımnıñ]] incelemesi m.e. III asırda belli olmağan bir felâket ekenini kösterdi. Bu rayonlarda ayat keskin bir şekilde toqtatıldı, yañğınnıñ izleri ve ölgen insanlarnıñ naaşları tapıldı. Belânıñ sebepleri alâ daa belli olmadı, tedqiqçiler arasında umumiy iç zan yoq. Ğaliba, şarqtan kelgen [[Sarmatlar|sarmat qabileleri]] bir ya bir qaç seferniñ ketişatta, yunan topraqlarını meramet etmeyip, skitlerniñ Qara deñizniñ şimaliy yalısındaki ükümdarlığını yoq ettiler. Yalıñız yeterli derecede pekitilgen kermenli yunan şeerleri saqlandı. Amma [[Skitiya|Ulu Skitiya]] ilk-evelâ Qırımnıñ dağlarınıñ eteklerinde saqlandı, olar biraz deñişip, keç skit medeniyetiniñ esası oldılar. Çöl skitleri de halq olaraq yoq etilmedi. Qırım Skitiyanıñ yañı devri başlandı. Bu devirniñ başlanğıçı — [[Skit Neapoli|Skit Neapoliniñ]] qurulmasıdır. Bu devirden soñ, başında [[Diofant]] olğan pont ordusınıñ Skitiyağa eki istilâsı, skitlerniñ yeñilmesi ve ondan soñ isyanınıñ bastırması skit devletiniñ kesin telefine yol açtı. ===Bospor çarlığı=== [[Fayl:Bosporan Kingdom growth map-ru.svg|thumb|[[Bospor çarlığı|Bospor çarlığınıñ]] yayılmasını köstergen haritası]] [[Kimmer Bosporı|Kimmer Bosporınıñ]] ğarbiy topraqlarınıñ ([[Keriç boğazı]]) [[yunan müstemlekeştirüvi]] tahminen m.e. VII-VI asırlarnıñ sıñırında başlandı. Boğazdaki birinci müstemleke olğan [[Pantikapey|Pantikapeyniñ]] temeli, [[Mitridat dağı|Mitridat dağındaki]] [[Milet]] şeerinden kelgen insanlar tarafından quruldı. M.e. VI asırnıñ ekinci çeriginde müstelemelekeştirüv kutleviyleşti: Şarqiy Qırımda [[Mirmekiy]], [[Tiritaka]], [[Nimfey]], [[Kefe körfezi|Kefe körfezinde]] ise [[Kefe|Feodosiya]] (Kefe) şeerleri meydanğa keldi. Başta bu qasabalar iqtisadiy ve siyasiy mustaqillikni saqlağan kiçik azat cemaatlar olğan [[Polis|polisler]] edi. Olar m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar mustaqilligini saqlamaqta edi. Tahminen m.e. 480 senesi boğaznıñ yalılarında yerleşken şeerler [[Arheanaktid]] sülâlesiniñ pantikapey zalımlarınıñ akimiyeti altında birleşti. M.e. 438/437 senesi akimiyet 300 yıldan ziyade üküm etken [[Spartakid]] sülâlesinıñ qurucısı olğan [[Spartok|Spartokqa]] keçti. [[I Satir|I Satirniñ]] ve hususan [[Levkon|Levkonnıñ]] akimiyeti zamanlarında (m.e. IV a.) devlet faal sürette keñişlene edi: [[Kefe|Feodosiya]], [[Sindika]], [[Kuban]] yanındaki [[Meotlar|meot qabileler]] ve [[Don|Don özeniniñ]] etegine qadar topraqlar tabi etildi. Ükümdarlar [[Bospor]] ve Feodosiya arhontı ve em de yerli qabilelerniñ çarları olaraq qabul etile ediler. M.e. II asırnıñ soñunda Spatokidli soñki ükümdarnıñ akimiyeti pont çarı olğan [[VI Mitridatqa]] berilmesinden soñ Bospor [[Pont çarlığı|Pont çarlığına]] kirsetildi. Mitridatnıñ ölüminden soñra devlet kettikçe [[Roma İmperiyası|Romanıñ]] tesir saasına keçti. Bospor ealisi yunan müstemlekecilerinden ve yerli [[Barbarlar|barbar qabilelerinden]] (skitler, meotlar, sindler ve digerleri) ibaret edi. Lâkin oña baqmadan, [[Yunan tili|ellin tili]], medeniyeti, siyasiy ve uquqiy adetleri devletniñ baş esasları qala edi. Spatokid akimiyeti altındaki birleşmesinden berli Bospor merkezleştirilgen bir devlet edi, Avropa (Şarqiy Qırım) ve Asiya ([[Taman]]) rayonına faraziy bölünmesi siyasiy degil, yalıñız coğrafik hasiyetni taşıy edi. Çarlıqnıñ iqtisadı ububat ticaretine, yüzümcilikke, balıqçılıqqa ve em de esnaflarğa tayana edi. Medeniyet ise yunan ve yerli adetlerinden ibaret edi. ===Tavrik Hersones=== Qırımnıñ cenüp-ğarbiy yalısında ise [[Qırım|yarımadasında]] yekâne [[Doriyler|doriy]] müstemlekesi olğan Tavrik Hersones polisi yerleşti. Şeer [[Gerakleya|gerakleyalılar]] tarafından deloslılarnıñ yardımı ile bügünki [[Aqyar]] topraqlarında quruldı. [[Hersones]] Şarqiy Qırımdaki [[Ionlar|ionik]] şeerlerge nisbeten mustaqil ve [[Demokratiya|demokratik]] bir [[polis]] olaraq inkişaf ete edi. [[Ellenistiklik|Ellenistik]] zamanlarda (m.e. III-II asırlar) polis skitler ve sarmatlar tarafından qayta-qayta ücüm etile edi. M.e. II asırda Hersones yardım ricasınen [[VI Mitridat|VI Mitridatqa]] muracaat etti. Skit çarı [[Palak|Palaknıñ]] ve [[Roksolanlar|roksolanlarnıñ]] yeñilmesinden soñ, şeer Pont devletiniñ nezareti altına keçip, özüni idare etmesini saqladı. Mitridatnıñ vefatından soñ, Hersones Bospor çarlığından mustaqilligine irişe edi ve m.s. I asırnıñ ortasında [[Tsezar|Tsezarden]] azat tasdığını aldı. M.s. I asırda berli [[Hersones|polis]] [[Roma İmperiyası|Roma imperiyasınıñ]] ittifaq şeeri edi. M.s. 234 senesi Roma orduları yarımadadan çıqarıldı. ===Roma protektoratı=== [[VI Mitridat|Mitridat Evpatornıñ]] ölüminden soñ, [[Bospor çarlığı]] Roma İmperiyasınınezatireti altına boysunğan bir devlet olaraq kettikçe keçmekte edi. Roma imperatorları, “tsezarniñ ve romalarnıñ dostu” unvanını alğan bospor çarlarını tayinlene ediler. Başta [[Mark Antoniy]], soñ ise İmperator [[Avgust imperator|Avgust]] tarafından tanılğan [[Asandr]], Roma tesiriniñ küçleşmesinde büyük bir rol oynadı. [[Dinamiya|Dinamiyanıñ]] ve [[Skriboniy|Skriboniyniñ]] akimiyeti ile bağlı olğan sülâle fesatları devrinden soñ, akimiyet [[Aspurg|Aspurgğa]] keçti. M.s. 14 senesi o şahsen Romağa yollandı ve çar olaraq resmiy tanılmasını qazandı. Aspurgnıñ ve onıñ helefleriniñ zamanında Bospor Roma tarafdarı siyasetini keçirmesine baqmadan, içki mustaqilligini saqlamaqta edi. [[Файл:Charax2.JPG|thumb|[[Ay Todor|Ay Todor burnu]] yanındaki [[Haraks]] adlı [[Roma imperiyası|Roma]] qalesiniñ viranesi]] M.s. I asırnıñ ortasından berli Romadan bağlılıq daa yükseldi. Bospor çarları skit, tavr ve sarmat qabileleri ile cenklerde büyük muvafaqiyetlerni qazanıp, Şarqiy Qırımda kendi tesiri keñişletmekte ediler. M.s. II asırnıñ soñunda, [[II Savromat|II Savromatnıñ]] zamanında (174/175–210/211 seneleri) devletniñ uruç devri keldi. Çar, [[Siraklar|siraklarnı]] ve Roma arbiy makemeleriniñ yardımınen skitlerni mağlübiyetke oğrattıp, deñizde [[Korsanlıq|korsanlıqnı]] yoq etti. [[Hersones]] ve Roma ile añlaşmasına köre, Qırımdaki tesir saaları bölündi: cenüp-ğarp Hersones ve Roma altında qaldı, orta ve šarqiy topraqlar ise Bosporğa keçti. M.s. III asırnıñ ortasında Bospor çarlığı [[Gotlar|gotlarnıñ]] ve diger barbar qabileleriniñ darbelerinden zayıflaştı. Romadan resmiy bağlılıqnıñ saqlanmasına baqmadan, devlet zevalge erdi. ===Keç antik devir=== III asırnıñ ortasında [[gotlar]] ve diger german qabileleri [[Qırım|Qırımğa]] istilâ ettiler. Olar Bospor çarlığını bozdılar, dağ eteklerindeki skit töpe qalelerini yoq ettiler ve Bospor gemilerini qullanıp [[Anadolu|Anadoluğa]] ücüm etmekte ediler. Aynı zamanda Cenüp-Ğarbiy Qırım ve dağlı regiolarğa [[alanlar]] köçtiler. Bospor çarlığı germanlarnıñ yağmalarına rağmen, devletçiligini ve Roma ile alâqalarını saqladı. Roma garnizonı vaqtınca [[Hersones|Hersonesten]] çıqtı, amma III asırnıñ soñunda kene şeerge qaytı. IV asırnıñ soñunda hunlarnıñ istilâsı başlandı. [[Hunlar]], Şarqiy Qırımnı ve [[Kefe|Feodosiyanı]] harap etip, çöl yerlerini ise elge keçirip, yarımadadan keçtiler. Alanlar ve gotlar dağlarnıñ terenligine kerilediler, anda ise olar [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçtiler ve kettikçe [[Hristianlıq|hristianlar]] oldılar. Bospor V asırğace mevcut edi, Hersones ise [[Bizans İmperiyası|Şarqiy Roma imperiyasınıñ]] nezareti altına keçip, [[Bizans İmperiyası|rumlarnıñ]] Qırımda esas arbiy ve ticaret forpostı oldı. == Erte Orta asırlar == [[Fayl:Мечеть Узбека.JPG|thumb]] [[IV asır]]nıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa [[hunnular]] ve olarnen beraber [[alanlar]] kirip keleler. Olar [[got devleti]]ni ve [[Bosporos Devleti]]ni tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler. 527-533 seneleri [[Keriç yarımadası]]ndaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler. IV—V asırlar — [[Bizans İmperiyası|Roma (Bizans) İmperiyasınıñ]] Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler. [[VI asır]]nıñ soñu - [[Türkiy Qağanat]]nıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar. [[VI asır]]nıñ soñu – [[VII asır]]nıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım [[bulğar qabileleri]]niñ birligine kire. [[VII asır]]nıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı. [[IX asır]]nıñ soñu. [[Peçenegler]] [[Hazar Qağanatı]]nı darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar. [[XI asır]]nıñ birinci yarısı [[XII asır]]nıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus [[Tmutarakan knâzlığı]]nıñ meydanını elde ettiler. [[XIII asır]] - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil [[Gotiya prinsligi]] (ya da [[Teodoro]] prinsligi) olıp ayrıldı. [[1222 senesi]] [[Selcükler]] [[Sudaq]] şeerinde yerleşmege tırıştılar. [[Cenevizler]]niñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı. 1239 senesi Qırımnı [[Batu]] hannıñ [[moğollar|moğol]] ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü [[Altın Ordu]]nıñ bir qısmı olıp qaldı. 1255-1260 seneleri [[Altın Ordu]]nıñ hanı [[Berke]] Qırımnı [[Oreng Timur]]ğa berdi. [[XIII asır]]nıñ 60-ncı seneleri. [[Solhat]] şeerinde (şimdiki [[Eski Qırım]]) [[Buhara]]dan çıqqanlar tarafından cami qurulğan. [[1289 senesi]] Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı [[Mısır]] sultanı Malik [[Beybars]]nıñ parasına cami quruldı. [[1290 senesi]] [[Noğay]] Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı. 1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “[[Kodeks Kumanikus]]” tertip etildi. [[1314 senesi]] Solhat şeerinde [[Özbek han]]nıñ camisi quruldı. 1357-1359 seneleri Qırım emir [[Mamay]]ğa ait edi. XIV - XV asırnıñ ortası - [[Cenevizler]] [[Teodoro prinsligi]]nen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler. [[1365 senesi]] Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı [[Canibek]]ten oña ait 18 köyni - [[Qoz]], [[Taraq Taş]], [[Voron]], [[Arpat]], [[Üsküt]], [[Beşevli]], [[El Buzlu]] ve başqalarını satın aldı. [[1395 senesi]] Altın Ordunıñ tümen başı [[Taş Timur]] ([[I Hacı Geray]]nıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı. == [[Qırım Hanlığı]] == [[1428]] senesi [[I Hacı Geray]] [[Litvaniya]] ulu prinsi [[Vitautas]]nıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı. [[1433]] senesi, [[iyün 22]]. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen [[Solhat]] şeeriniñ civarında [[cenevizler]]niñ 6 biñ askerini tar-mar etti. [[1434]] senesi [[Toqtamış]]nıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı. [[1441]] senesi Mustaqil [[Qırım Hanlığı]] meydanğa keldi. [[1452]] senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı [[Ulu Muhammed]]ni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı. [[1466]] senesi Hacı Geray vefat etti. [[1467]], [[1469]]-[[1475]], [[1478]]-[[1514]] seneleri Hacı Geraynıñ oğlu [[I Meñli Geray]] idare etken vaqıtları. [[1485]] senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı [[Nur Sultan]]ğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler. [[1491]] senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. [[1502]] senesi, [[iyün 28]]. I Meñli Geray [[Ulu Ordu]]nıñ hanı [[Şeyh Ahmed]]ni tar-mar etti. Hanlıqqa [[Turla]], [[Özü]] ve [[Don]], em de [[Taman yarımadası]] ve [[Qabarda]] tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene. [[1515]] senesi I Meñli Geray öldi. [[1515]]-[[1523]] seneleri [[I Mehmed Geray]]nıñ idare etüv devri. Han [[Moskva knâzlığı]] siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı. [[1521]] senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası [[I Sahib Geray|Sahib Geraynı]] teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı. [[1523]] senesi I Mehmed Geray vefat ete. [[Hacı Tarhan]] ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o [[Doroşenko]] reberligindeki [[Zaporog qazaqları]] yardımında qırımlılar quvup çıqarıla. [[1532]]-[[1551]] seneleri [[I Sahib Geray]]nıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti. Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti. [[1551]]-[[1577]] seneleri [[I Devlet Geray]] idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqil sürette siyaset yürsetti. [[1571]]-[[1572]] seneleri. [[Qırım-Rus Cenki (1571–1572)|Qırım-Rus cenki]]. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı [[IV İvan]] [[Livoniya]]nı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı. [[1607]] senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı [[Lehistan]]nen birlik tüzdiler. [[1607]]-[[1617]] seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar. [[1648]] senesi [[Zaporog qazaqları]]nıñ ordusı [[Toğay bey]]niñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (Жовті води) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. [[III İslâm Geray]] [[Bogdan Hmelnıtskiy]]nen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler. [[1657]]-[[1667]] seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete. [[1681]] senesi [[Rusiye]], [[Osmanlı Devleti]], [[Lehistan]] ve [[Qırım Hanlığı]] 20 yılğa [[Bağçasaray]]da barışıq muqavelesini imzaladılar. [[1687]] senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına ([[1686]] senesi) köre knâz [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman [[Samoylovıç]]nıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın [[Or]]ğace yetip barmadı ve artqa qayttı. [[1689 senesi]] knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. [[I Selim Geray]] rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı. [[1710]] senesi [[II Devlet Geray]] (1699-1703, 1708-1713 seneleri) [[Şimal cenki]]nden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ [[getman]]ı [[Pılıp Orlik]] arasında [[Bağçasaray]]da birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi. [[1736 senesi]] feldmarşal [[Kristof Minih]]niñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı [[Kezlev]]ni aldı, [[Bağçasaray]]nı, [[Aqmescit]]ni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. [[II Fetih Geray]] (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti. [[1771]] senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı [[II Sahib Geray]] Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası [[Şahin Geray]] oldı, lâkin Qırımda knâz [[Vasiliy Dolgorukov]] komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi. [[1772]] senesi, [[noyabr 1]]. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini [[Qarasuvbazar]]da Qırımnı [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti. [[1771]]-[[1783]] seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete. [[1774]] senesi, [[iyül 21]]. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı [[Küçük Kaynarca muqavelesi]] imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası [[Berdi]], [[Konskiye Vodı]], [[Özü]] özenleri arasındaki [[Qara deñiz]] boyu çölleri, [[Bug]] ve [[Turla]] arasındaki ([[Qara Kermen]]den ğayrı) çöl, em de [[Quban]]daki topraqlar, [[Taman yarımadası]] kirdiler. [[Keriç]], [[Yeñi Qale]] ve [[Kinburun]] Rusiyege keçti. [[1774]] senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı [[Or]], Aqyar körfezini ([[Aleksandr Suvorov]]nen teşebbüsinen) basıp alalar. [[1777]]-[[1778]] seneleri. Rus basqıncıları ve han [[Şahin Geray]]ğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı. [[1783]] senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. [[II Yekaterina]] Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı. == [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde == [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Крым. Алупка. Воронцовский дворец. Львиная терраса 1910-1913гг 464650 e1sm.jpg|thumb]] [[1783]] senesi, [[aprel 8]]-de [[II Yekaterina]] Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı. 1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni [[Aqqaya]] dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti. [[1784]]-[[1800]] seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi. [[1829]]-[[1836]] seneleri Diniy ceetten sıquvlar: [[Mekke]]ge acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. [[Müfti]] Seyit Celil efendiniñ, [[qadıasker]] Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı. 1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler [[alman]], [[bulğar]], [[ermeni]], [[yunan]] ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete. 1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı. [[1883]]-[[1918]] seneleri. [[Bağçasaray]]da “[[Terciman]]” gazetası (temelcisi ve muarriri [[İsmail Gasprinskiy]]) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı. [[1905]]-[[1917]] seneleri. [[Qarasuvbazar]]da “[[Vatan hadimi]]” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları [[Abdureşid Mediyev]], [[Asan Sabri Ayvazov]], [[Ali Bodaninskiy]] ve başqaları birleşeler. == [[İnqilâp]] ve [[Rusiye Vatandaşlıq cenki|Vatandaşlıq cenki]] == [[Fayl:Evpatoria red terror corpses at sea coast.jpg|thumb]] [[1917]] senesi, [[mart 25]]. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O [[Noman Çelebicihan]] yolbaşçılığında [[Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komiteti]]ni (Временный Крымско-Мусульманский Исполнительный Комитет, Мусисполком) saylandı. 1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi. 1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan [[Milliy Fırqa]] teşkil oluna. 1917 senesi, sentâbr 8-15. [[Kiyev]]de Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta [[Amet Özenbaşlı]] ve [[Cafer Seydamet]] Ukrain [[Merkeziy Rada]]nıñ yolbaşçılarınen, reisi [[Mıhaylo Gruşevskiy]] ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler. 1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi. 1917 senesi, [[noyabr 26]]. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]ni ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. [[Qırımtatar bayrağı|Milliy bayraq]] tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı. [[1918]] senesi, yanvar. [[Aqyar]] arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan [[bolşevikler]] otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler. 1918 senesi, [[fevral 23]]. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar. 1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), [[mart 10]]-da [[Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni ilân ettiler. 1918 senesi, aprel. Qırımğa [[alman]] basqıncılırınıñ ordusı kirdi. [[Aprel 21]]-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları [[Aluşta]] civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler. [[1919]] senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar. 1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi. == [[Qırım MŞSC]] == [[Fayl:Sivash.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Pavlichenko in a trench.jpg|thumb]] [[1921 senesi|1921 senesi]], [[oktâbr 18]]. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine [[Vladimir Lenin]] qoyğan imzasınen [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] (QMŞSC) meydanğa ketirildi. [[1921]]-[[1923]] seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi. [[1924]]-[[1939]] seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti. [[1928]] senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi [[Veli İbraimovnı]], [[Deren-Ayırlını]], [[Bekir Ümerov]]nı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar. [[1937]]-[[1938]] seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı. [[1941]]-[[1945]] seneleri. Qırımtatarlar [[II Cian cenki]]nde iştirak ettiler. [[Qızıl Ordu]]ğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı [[Almaniya]]ğa aydap kettiler. Sekiz qırımtatar [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını aldı, olardan [[Amethan Sultan]] eki defa qaraman oldı. == [[Sürgünlik]] ve sürgünlikten soñ devri == [[1944 senesi]], [[mayıs 11]]. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan [[Özbekistan]]ğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi [[mayıs 21]]-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı. [[1944]] senesi, [[mayıs 18]]. [[Sürgünlik]] künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve [[mayıs 20]]-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi. 1944 senesi, [[dekabr 14]]. [[RŞFSC]] Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi. [[1946]] senesi, [[iyün 26]]. [[ŞSCB]] Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi. [[1952]] senesi, [[mayıs 25]]. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi. [[1954]] senesi, [[fevral 19]]. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi. 1954-1956 seneleri. [[Qırımtatar miliy areketi]] meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek. == Avdetinden bugünge qadar == [[Image:Crimea republic map.png|thumb|250px|right]] [[Fayl:Mustafa Dzhemilev1.jpg|thumb]] [[1989]]-[[1992]] seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar. [[1990]] senesi, [[sentâbr 23]]. [[Aqmescit]]te Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı. 1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi. 1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: [[Qırım]]da, [[Ukraina]]da, [[Özbekistan]]da, [[Orta Asiya]]nıñ diger cumhuriyetlerinde, [[Krasnodar ülkesi]]nde ve [[Rusiye]]niñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi. 1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde [[II Qırımtatar Milliy Qurultayı]] oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy [[Ant etkenmen|gimni]] ve [[Qırımtatar bayrağı|bayraqnı]] tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı. 1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. [[Ukraina Yuqarı Radası]] binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve [[Ukraina Nazirler Kabineti]] qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti. 1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı. [[1993]] senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı [[Qırırmtatar latin elifbesi|qırımtatar elifbesi]] qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar. [[1993]] senesi, [[sentâbr 1]]. [[Büyük Onlar]] qasabasında birinci milliy mektep açıldı. 1993 senesi, [[sentâbr 28]] – [[oktâbr 2]]. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti. 1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı. 1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı. 1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar. 1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi. 1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi. 1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi. 2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı. ==Edeviyat== * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 1. * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 2. * Геродот. История. Мельпомена. * Шульц П. Н. О некоторых вопросах истории тавров (территория, хронология, взаимоотношения с античными городами и скифами) // Проблемы истории Северного Причерноморья в античную эпоху. М., 1959. * Колотухин В. А. Горный Крым в эпоху поздней бронзы — начале железного века: (Этнокультур. процессы). — Киев: Южногор. ведомости, 1996. == Menbalar == * Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Очерки истории и культуры крымских татар" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan) [[Kategoriya:Qırım tarihı| ]] 6rg8k9sbgabjdwyt3y5ke6kkwom6i1o 246602 246601 2026-11-04T21:52:13Z Devlet Geray 12726 /* Kimmerler */ çeştürli şeyler bu vikipediyağ ketirmek kerekmey 246602 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|thumb|right|300px|Qırımnıñ eski haritası]] '''[[Qırım]] [[tarih]]ı''': == Qadimiy zaman == ===Paleolit ve mezolit=== [[Kiyik Qoba]] — [[Qırım|Qırımdaki]] eñ qadimiy meskün qobadır. Neandertal toqtav yerleri bügünki [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray civarında]], [[Salaçıq]] köyüniñ yanında yerleşken edi. [[Çuqurça]] qobasında ise mamont kemigi uyumları tapılğan. Qafa, filtiş, qol legen ve diger kemiklerniñ ayrı-ayrı turğanı, Qırımnıñ qadimiy ealisiniñ primitiv siiriy merasimınıñ ihtimallı bar olğanını köstere. [[Fayl:Neandertal scratches.jpg|thumb|right|[[Kiyik Qoba]]. Kertikli çaqmaqlı alet. 36 000 yıl evel]] Mustye toqtav yerlerniñ yerleşmesi, sakinleriniñ av saasında inkişafını köstere. Olardan er biri yılğalar, uçurımlar ve qamaçav içün uyğun yerlerde buluna. Aq Qaya toqtav yeri taqımı ([[Qarasuvbazar]] yanında), böyle yerlerden eñ büyügi edi, mında Qırımdaki bütün diger mustye toqtav yerlerinden ziyade çaqmaqlı aletler tapıldı. Daa soñra, avcılarnıñ ve toplayıcılarnıñ bıralqı yaşayışı oturaq tarzına deñişti. Tahminen 40 biñ yıl evel [[Qadimiy paleolit|qadimiy paleolitten]] soñ [[yuqarı paleolit]] keldi. Qırımda bu devirge [[Belbek]] vadiyasındaki [[Süyren-I]], [[Buran Qaya mağarası]] (şimdiki [[Burulça]] vadiyasınıñ çetindeki [[Qaynavut|Qaynavutta]]), [[Qaçı asmasi|Qaçı asması]] ve [[Acı Qobası]] aittir. [[Fayl:Красная балка.3 Гроты красной балки.jpg|thumb|right|Neandertal toqtav yeri. [[Aq Qaya]], Qarasuvbazar yanında]] Toqtav yerlerinde tapılğan şeylerge köre, Qırım sakinleri kemikni teşmege ögrendiler; buynuz ve kemik üzerinde ilk oyma resimler peyda ola. Avcılar, ağaç ya da kemik çerçivesine taş ucunı tıqıp, pıçaqlarnı, qancalarnı, ciritlerni yasay ediler. Süyrenli adam balaban [[Balıq|balıqnı]], [[Mamont|mamontnı]], [[Qoba sırtlar|qoba sırtlarını]], [[Ayuv|ayuvnı]] avlay bile edi. Içtimaiy ayat da deñişe — biri-birinden ayırılğan iptidaiy cemaatları soylarğa birleşe. [[Orta taş devri]] (mezolit) m.e. 14-nci biñyıllıqtan 7-nci biñyıllıqqa qadar uzandı. Qırımnıñ mezolit abideleri — [[Süyren-II]], [[Şan Qoba]], [[Fatma Qoba]], [[Çorğuna]] özenniñ vadiyasındaki [[Murzaq Qoba]], [[Buran Qoba|Buran Qobanıñ]] yuqarı ufuqqı. Mezolit insanınıñ baş muvafaqiyeti — yaynıñ icadıdır. Bu aradan av daa mühtelif oldı. Kiçik ayvanlarnı ve quşlarnı avlaması avcılıqnı daa istiqrarlı bir aş çoqrağını yaptı. Av ferdiy bir iş oldı, bu ise uzaq kelecekteki aqibette büyük bir röl oynay. Şahsiy hocalıqlar peyda ola, anda, başta kiyik ayvanlarnıñ balaları, soñ ise tuvar besleme içün baqına (Qırımda bu başta köpek ve çoçqa edi). ===Neolit=== Tahminen m.e. 5 biñ yıl evelsi [[Neolit]] devri başlana. Devirniñ 150-den daa çoq abidesi bütün Qırımda cayratılğan, bu, insannıñ sayısınıñ ve dinamiklikniñ keskin sürette artmasınen ve [[tuvarcılıq]] ile bağlı mevsim köçelerinen añlatıla. Qırım avları ve ahırları tekeler, qoyunlar, sığırlar, atlar ve çoçqalarnen tolu edi. Ondan ğayrı, qırımlılar tarlalarında ösümlik toplay ediler ve ondan boğday ununı yapa ediler. Av, ziraatnıñ iqtisadiy tarafından daa istiqrarlı olğanı içün müimligini coya. [[Bağça Eli]] köyüniñ yanında tapılğan taş stelası (plita) üstünde iç av aleti yoqtır ve onıñnen beraber saban, çapa, oğuz, boyundırıq ve balta tasvir etilgen. Qulübelerde ateşte yaqılğan balçıq savutı peyda ola ([[Zamil Qoba]] toqtav yeri ve [[Taş Air]], [[Bağçasaray]] yanındaki [[Qaya Arası]], [[Aqmescit]] yanındaki [[At Baş]] ve [[Balin Qoş]]). Defin merasiminiñ daa mürekkepleşmesi, qırımlılarnıñ yalıñız maddiy degil, maneviy yaşayışı da zenginleşmesini isbat ete. [[Küçük Mamşaq|Küçük Mamçıq]] qasabası ([[Krasnoperekopsk rayonı]]) yanında büyük bir mezarı tapılğan. Definden evel merumler qırmızı ohra ile tökülgen edi. Teriden urbaları teşilgen sığın tişlerinen ve kemik boyunçağınen yaraştırılğan. Taqletler olğan yerleri ve mezar edevatı içtimaiy taqsimatnıñ başlanmasını köstere. Bu — taş devriniñ batıdır. ===Baqır, tunç ve erte demir devri=== [[Fayl:Таврский могильник Таш-Кой 2.jpg|thumb|left|Tavr qutusı (isiriq). Baydar vadiyasındaki [[Taş Köy]]]] [[Taş çağı|Taş devrinden]] soñ [[Baqır devri|baqır]] ve [[Tunç devri|tunç]] devirler başlandı. Qırımda birincisine m.e. 20-ncı biñyıllıqnıñ ilk üç yüzyıllıq, ekincisine ise m.e. XVII — VIII asırlar aittir. Artıq taş devriniñ başlanğıçta maden, taş mahsutları yüksek derecede inkişaf etilse bile, taşnıñ yerini ala Ondan ğayrı, Qırımda [[İngiltere|İngliteredeki]] [[Stounhenc]] kibi mürekkep maden bünyeleri olğan [[Kromleh|kromlehler]] peyda ola. Olar adetince Küneşke putlaştıruvqa itaf etile. Yanaşa medeniyetlerniñ nufuzı altında, vaqtınen defin merasimleri de deñişe edi. M.e. 2-nci ve 1-nci biñyıllıqlarnıñ hudutında, tunç devirde merumlerni başta yaqıp-yıqıp, ağaç kütükten divarlarında kömege başladılar. [[Kezlev]] ve [[Krasnoperekopsk]] yanındaki qurğanlarda ilk Qırım çalğı aletleri olğan kemik fleytası tapılğan edi. Qırımdaki [[erte demir devri]] m.e. XIII — VII asırlarğa aittir. Bu devirniñ medeniyeti bütün yarımadağa içün umumiy degildir. Mütehassıslar bu medeniyetni üç esas parçağa böleler: [[Kimmerler|kimmer]], [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba]] ve [[Tavrlar|tavr]] medeniyetlerine. İlk eki medeniyetniñ abideleri [[Qırım|Qırımnıñ]] bütün yerlerinde rastkele, üçüncisiniñ ise yalıñız Kezlev — [[Zuya Arabat]] yolağınıñ cenübinde. Bu medeniyetleriniñ bar olmasınıñ hronologik çerçiveleri de aydın degildir. Tapılğan abideleriniñ eñ ertesi tunç devrine ait, devirniñ yuqarı sıñırı [[Skitler|skitlerge]] (m.e. VI asır) qadar yetişe. Lâkin bu kimmerlerge de aittir. ==== Qırımnıñ neolit ve tunç devri eñ müim arheologik medeniyetleri ==== Sredniy Stog arheologik medeniyeti → Çuqur arheologik medeniyeti → Lağım medeniy ve tarihiy cemiyeti → Çoq rolikli çalaş medeniyeti → Kütükten divarlarlı medeniy ve tarihiy cemiyeti → Belozerskniñ medeniyeti. ===Kimmerler=== [[Tunç devri|Tunç devriniñ]] soñunda — [[Demir çağı|erte demir devriniñ]] başında (m.e. X–VIII a.), [[Qara deñiz|Qara deñiziniñ]] yalısında [[Avrasiya]] çölüniñ bilmegen tilinde laf etken [[Kimmerler|kimme]]<nowiki/>r medeniyeti peyda ola. Arheologik malümatlar kimmer medeniyetiniñ keç tunç devriniñ yerli medeniyetlerinden asıl olğanını köstere. Alimlerniñ farzlarına köre kimmerler m.e. XI/VIII—VII asırlarda Qara deñizniñ yalısında yaşay ediler. [[Fayl:Kimmerer1.jpg|thumb|left|250px|Bir antik yunan vazasından kimmer oqçularınıñ tasviri.]] Antik dünyada bu halq qadimiy yunan müellifler olğan [[Homer|Gomer]], [[Eshid]], [[Gerodot]], [[Strabona|Strabonanıñ]] eserlerinden belli oldı. Gerodotnıñ malümatlarına köre, kimmerler, skitlerniñ kelmesine qadar Şimaliy Qara deñiz çöllerinde üküm süre ediler, amma soñ bu yerlerni terk etmege mecbur etildiler. Qadimiy yaqın şarq menbalarınıñ şeadeti, kimmerlerniñ m.e. VIII asırnıñ soñuna ya da m.e. VII asırnıñ 70-40-ncı yıllarğa ait olğan [[Anadolu|Anadoluda]] ve [[Cenübiy Kavkaz|Cenübiy Kavkazda]] arbiy faaliyetini añlata. Qararnen bu zamanlarda kimmerler Qara deñizniñ şimaliy yalısından [[Ğarbiy Asiya|Ğarbiy Asiyağa]] köçtiler. ===Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar=== M.e. II-nci biñyıllıqnıñ soñunda — I-nci biñyıllıqnıñ başında ealiniñ köçebe tuvarcılığına keçmegen bir parçası, iqlim şaraitlerniñ keskin deñişmesi munasebetnen [[Qırım|Qırım yarımadasınıñ]] dağlarına ve dağlarınıñ eteklerine avuştı. Erte demir devrinde mında, qızıl qoba adlı yerli arheologik medeniyeti peyda oldı. Bu medeniyetni eki esas devirge bölüne: birincisi m.e. X—VIII asırlarına aittir, ekincisi ise m.e. VIII asırnıñ soñundan — VII asırnıñ başından başlap, m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar süre. Bu zamanlarda qızıl qoba medeniyeti Qara deñizniñ şimaliy yalısından, [[Tuna|Tunadan]], [[Balqan yarımadası|Balkanlardan]] ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] kelgen çeşit türlü tesirlernini keçerek inkişaf ete edi. Tedqiqçiler IV—III asırnıñ ilk onyıllığına ait olğan üçünci devir aqqında ğayet sıqça yazalar. Bu zamanlarda [[Qırım dağları|Qırım dağlarınıñ]] eteklerinde [[Skitler|skit]] ve [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba medeniyetleriniñ]] esasında kelecek altı asır devamında Qırım yarımadasında yaşağan keç skit medeniyetiniñ esası olğan qarışıq [[tavr-skit medeniyeti]] peyda olması ihtimallıdır. Antik yazma menbalarına köre, qızıl qoba medeniyetini m.e. I biñyıllıqta Qırım yarımadasınıñ dağlarınıñ eteklerinde yaşağan qadimiy indoariy halqı olğan tavrlarnen nisbetleşmelidir. Amma qızıl qoba medeniyetiniñ keramikası Şarqiy ve Şimal-ğarbiy Qırımdaki barbar ealisinde de bar olğanı qızıl qoba medeniyetiniñ tarqaluvı tavrlarnıñ tarqaluvından daa keñiş olğanını köstere. [[Fayl:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|right|Qırım, m.e. II asır {{legend|#ff96f8|Qırımdaki [[skitler]]}} {{legend|#ff8d4c|[[Bospor çarlığı]]}} {{legend|#ffc800|[[Yazıglar]]}} {{legend|#ffb677|[[Roksolanlar]]}} {{legend|#db70ff|[[Siraklar]]}} {{legend|#b79fff|[[Meotlar]]}} {{legend|#00c942|[[Tavrlar]]}}]] [[Gerodot|Gerodotnıñ]] tarifine köre, tavrlar m.e. V asırnıñ ortasında esasen Qırım dağlarında yaşay ediler, yarımadanıñ çöl parçasında ise skitler yerleştiler. Belli ki, VI asırnıñ soñki çeriginde tavrlar skitlerniñ [[İran|farslarğa]] qarşı ittifaq teklifini red ettiler ve skitler redini neticesiz qaldırdılar. Demek ki, tavrlar, eñ azından bu vaqıtqa qadar skitlerden mustaqil ediler. Bu aradan skitler ve tavrlar arasındaki munasebetleri ğayet barışıqlı edi, lâkin bu fikir sıq-sıq tenqit etile. M.e. II asırnıñ soñunda tavrlar, [[Pont çarlığı]] ve başında [[Skilur]] ve [[Palak]] olğan Qırım skitleri arasındaki cenkte iştirak ete ediler. Pont serdarı [[VI Mitridat]] skitlerni darma-dağın etti, yerli tavrlarnı tabi etti ve olarnıñ toprağında şeer qurdı. Bu vaqialar, ğaliba, [[Hersones]] yanında keçti. Tavr dağlıları yalı ve deñiz yağmacıları olaraq nam qazanğanlar. Antik müellifler limanlar ve korsan turaqlarını añıp keçeler. Gerodotnıñ “Tarih”ına köre, tavrlar em deñiz qazasına oğrağalarnı, em de deñizde esir etilgen bütün yunanlarnı öz [[Orsiloha]] adlı mabudesine qurban ete ediler. [[Tavrlar|Tavrlarnıñ]] hocalıq esası dağ vadiyasındaki ziraatçılıq ve tuvarcılıq edi. M.e. II a. Nikandr Kolofonlı ve Skimn Hioslı olarnı köçebeler olaraq aña ediler. Ufaq qurğanlardaki dağlarnıñ ormansız töpelerinde ya da yaylaqlarda tapılğan mezarlarğa köre, yerli ealisi keç tunç devrinden berli tuvarcılıq yapa edi. Qadimiy yazıcılar tavrlarnıñ ziraatçılığını añmay ediler, oturaq yaşayışı aqqında yalıñız arheologik qazılmalardan bellidir. Tavr ve qızıl qoba medeniyetleriniñ birlik ve farq meselesi ciddiy ziddiyetlerine sebeptir, amma bazı tarihçiler olarnıñ birligini isbat eteler. ==Antik devir== ===Skitler ve Skit devleti=== M.e. VII—VI asırlarda [[Skitler|skit aşiretleri]] esasen [[Tuna]] ve [[Don]] özenleriniñ arasındaki çöllerden tabiat şaraitleri ceetinden daa elverişli olğan Qırım orman-çöllerinde ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] şimalce toplanğan edi. Qırım çöllerde ise arhaik mezalar deyerlik tapılmadı. [[Qırım|Qırım yarımadasında]] eñ erte skit abideleri m.e. VII asırnıñ ekinci yarısına aittir. M.e. VI asırnıñ soñunda — m.e. V asırnıñ başında [[Çöl Skitiyası]] meydanğa ketirildi, oña Qırımnıñ tüzlük parçası da kirsetildi. İqlimniñ dımlanması ve m.e. VI asırda [[Skitiya|Skitiyağa]] istilâ etken [[I Darius|I Dariusnıñ]] yeñilmesi Skit qabilelerniñ birleşmesine ihtimalli sebep oldı. Ğalebesi, Skitiya sıñırınıñ ğarpta keñişlemesine ve Qara deñizniñ şimaliy yalısında ükümdarlığınıñ pekitilmesine yol açtı. Bundan ğayrı, olar yalısındaki yunan müstemleke şeeriniñ altında [[protektorat]] qurmağa tırışa ediler. [[Fayl:Skilur&Palak - Scythian Neapolis.jpg|left|thumb|250px|[[Skitiya|Skit]] çarları olğan [[Skilur|Skilurnıñ]] ve [[Palak|Palaknıñ]] [[barelyef|barelyefte]] tasviri]]Tahminen bu vaqıtlarda [[skitler]], [[Tavrlar|tavrlarnı]] kettikçe yayla terenligine zıqılap, dağlar etekleriniñ tış parçasına malik oldılar. M.e. IV a. skitlerniñ Qırım topraqlarındaki yaşayışı deñişti. Bu zamanda eali çoqlaştı. Köçebeler içün uyğun olğan boşluqnıñ sıñılanması ve bir qaç başqa faktorlar, skitlerniñ büyük parçasını [[Ziraatçılıq|ziraatçılıqqa]] ve [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçmege mecbur etti. [[Kefe]] ortalığınıñ ve [[Şarqiy Qırım|Şarqiy Qırımnıñ]] incelemesi m.e. III asırda belli olmağan bir felâket ekenini kösterdi. Bu rayonlarda ayat keskin bir şekilde toqtatıldı, yañğınnıñ izleri ve ölgen insanlarnıñ naaşları tapıldı. Belânıñ sebepleri alâ daa belli olmadı, tedqiqçiler arasında umumiy iç zan yoq. Ğaliba, şarqtan kelgen [[Sarmatlar|sarmat qabileleri]] bir ya bir qaç seferniñ ketişatta, yunan topraqlarını meramet etmeyip, skitlerniñ Qara deñizniñ şimaliy yalısındaki ükümdarlığını yoq ettiler. Yalıñız yeterli derecede pekitilgen kermenli yunan şeerleri saqlandı. Amma [[Skitiya|Ulu Skitiya]] ilk-evelâ Qırımnıñ dağlarınıñ eteklerinde saqlandı, olar biraz deñişip, keç skit medeniyetiniñ esası oldılar. Çöl skitleri de halq olaraq yoq etilmedi. Qırım Skitiyanıñ yañı devri başlandı. Bu devirniñ başlanğıçı — [[Skit Neapoli|Skit Neapoliniñ]] qurulmasıdır. Bu devirden soñ, başında [[Diofant]] olğan pont ordusınıñ Skitiyağa eki istilâsı, skitlerniñ yeñilmesi ve ondan soñ isyanınıñ bastırması skit devletiniñ kesin telefine yol açtı. ===Bospor çarlığı=== [[Fayl:Bosporan Kingdom growth map-ru.svg|thumb|[[Bospor çarlığı|Bospor çarlığınıñ]] yayılmasını köstergen haritası]] [[Kimmer Bosporı|Kimmer Bosporınıñ]] ğarbiy topraqlarınıñ ([[Keriç boğazı]]) [[yunan müstemlekeştirüvi]] tahminen m.e. VII-VI asırlarnıñ sıñırında başlandı. Boğazdaki birinci müstemleke olğan [[Pantikapey|Pantikapeyniñ]] temeli, [[Mitridat dağı|Mitridat dağındaki]] [[Milet]] şeerinden kelgen insanlar tarafından quruldı. M.e. VI asırnıñ ekinci çeriginde müstelemelekeştirüv kutleviyleşti: Şarqiy Qırımda [[Mirmekiy]], [[Tiritaka]], [[Nimfey]], [[Kefe körfezi|Kefe körfezinde]] ise [[Kefe|Feodosiya]] (Kefe) şeerleri meydanğa keldi. Başta bu qasabalar iqtisadiy ve siyasiy mustaqillikni saqlağan kiçik azat cemaatlar olğan [[Polis|polisler]] edi. Olar m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar mustaqilligini saqlamaqta edi. Tahminen m.e. 480 senesi boğaznıñ yalılarında yerleşken şeerler [[Arheanaktid]] sülâlesiniñ pantikapey zalımlarınıñ akimiyeti altında birleşti. M.e. 438/437 senesi akimiyet 300 yıldan ziyade üküm etken [[Spartakid]] sülâlesinıñ qurucısı olğan [[Spartok|Spartokqa]] keçti. [[I Satir|I Satirniñ]] ve hususan [[Levkon|Levkonnıñ]] akimiyeti zamanlarında (m.e. IV a.) devlet faal sürette keñişlene edi: [[Kefe|Feodosiya]], [[Sindika]], [[Kuban]] yanındaki [[Meotlar|meot qabileler]] ve [[Don|Don özeniniñ]] etegine qadar topraqlar tabi etildi. Ükümdarlar [[Bospor]] ve Feodosiya arhontı ve em de yerli qabilelerniñ çarları olaraq qabul etile ediler. M.e. II asırnıñ soñunda Spatokidli soñki ükümdarnıñ akimiyeti pont çarı olğan [[VI Mitridatqa]] berilmesinden soñ Bospor [[Pont çarlığı|Pont çarlığına]] kirsetildi. Mitridatnıñ ölüminden soñra devlet kettikçe [[Roma İmperiyası|Romanıñ]] tesir saasına keçti. Bospor ealisi yunan müstemlekecilerinden ve yerli [[Barbarlar|barbar qabilelerinden]] (skitler, meotlar, sindler ve digerleri) ibaret edi. Lâkin oña baqmadan, [[Yunan tili|ellin tili]], medeniyeti, siyasiy ve uquqiy adetleri devletniñ baş esasları qala edi. Spatokid akimiyeti altındaki birleşmesinden berli Bospor merkezleştirilgen bir devlet edi, Avropa (Şarqiy Qırım) ve Asiya ([[Taman]]) rayonına faraziy bölünmesi siyasiy degil, yalıñız coğrafik hasiyetni taşıy edi. Çarlıqnıñ iqtisadı ububat ticaretine, yüzümcilikke, balıqçılıqqa ve em de esnaflarğa tayana edi. Medeniyet ise yunan ve yerli adetlerinden ibaret edi. ===Tavrik Hersones=== Qırımnıñ cenüp-ğarbiy yalısında ise [[Qırım|yarımadasında]] yekâne [[Doriyler|doriy]] müstemlekesi olğan Tavrik Hersones polisi yerleşti. Şeer [[Gerakleya|gerakleyalılar]] tarafından deloslılarnıñ yardımı ile bügünki [[Aqyar]] topraqlarında quruldı. [[Hersones]] Şarqiy Qırımdaki [[Ionlar|ionik]] şeerlerge nisbeten mustaqil ve [[Demokratiya|demokratik]] bir [[polis]] olaraq inkişaf ete edi. [[Ellenistiklik|Ellenistik]] zamanlarda (m.e. III-II asırlar) polis skitler ve sarmatlar tarafından qayta-qayta ücüm etile edi. M.e. II asırda Hersones yardım ricasınen [[VI Mitridat|VI Mitridatqa]] muracaat etti. Skit çarı [[Palak|Palaknıñ]] ve [[Roksolanlar|roksolanlarnıñ]] yeñilmesinden soñ, şeer Pont devletiniñ nezareti altına keçip, özüni idare etmesini saqladı. Mitridatnıñ vefatından soñ, Hersones Bospor çarlığından mustaqilligine irişe edi ve m.s. I asırnıñ ortasında [[Tsezar|Tsezarden]] azat tasdığını aldı. M.s. I asırda berli [[Hersones|polis]] [[Roma İmperiyası|Roma imperiyasınıñ]] ittifaq şeeri edi. M.s. 234 senesi Roma orduları yarımadadan çıqarıldı. ===Roma protektoratı=== [[VI Mitridat|Mitridat Evpatornıñ]] ölüminden soñ, [[Bospor çarlığı]] Roma İmperiyasınınezatireti altına boysunğan bir devlet olaraq kettikçe keçmekte edi. Roma imperatorları, “tsezarniñ ve romalarnıñ dostu” unvanını alğan bospor çarlarını tayinlene ediler. Başta [[Mark Antoniy]], soñ ise İmperator [[Avgust imperator|Avgust]] tarafından tanılğan [[Asandr]], Roma tesiriniñ küçleşmesinde büyük bir rol oynadı. [[Dinamiya|Dinamiyanıñ]] ve [[Skriboniy|Skriboniyniñ]] akimiyeti ile bağlı olğan sülâle fesatları devrinden soñ, akimiyet [[Aspurg|Aspurgğa]] keçti. M.s. 14 senesi o şahsen Romağa yollandı ve çar olaraq resmiy tanılmasını qazandı. Aspurgnıñ ve onıñ helefleriniñ zamanında Bospor Roma tarafdarı siyasetini keçirmesine baqmadan, içki mustaqilligini saqlamaqta edi. [[Файл:Charax2.JPG|thumb|[[Ay Todor|Ay Todor burnu]] yanındaki [[Haraks]] adlı [[Roma imperiyası|Roma]] qalesiniñ viranesi]] M.s. I asırnıñ ortasından berli Romadan bağlılıq daa yükseldi. Bospor çarları skit, tavr ve sarmat qabileleri ile cenklerde büyük muvafaqiyetlerni qazanıp, Şarqiy Qırımda kendi tesiri keñişletmekte ediler. M.s. II asırnıñ soñunda, [[II Savromat|II Savromatnıñ]] zamanında (174/175–210/211 seneleri) devletniñ uruç devri keldi. Çar, [[Siraklar|siraklarnı]] ve Roma arbiy makemeleriniñ yardımınen skitlerni mağlübiyetke oğrattıp, deñizde [[Korsanlıq|korsanlıqnı]] yoq etti. [[Hersones]] ve Roma ile añlaşmasına köre, Qırımdaki tesir saaları bölündi: cenüp-ğarp Hersones ve Roma altında qaldı, orta ve šarqiy topraqlar ise Bosporğa keçti. M.s. III asırnıñ ortasında Bospor çarlığı [[Gotlar|gotlarnıñ]] ve diger barbar qabileleriniñ darbelerinden zayıflaştı. Romadan resmiy bağlılıqnıñ saqlanmasına baqmadan, devlet zevalge erdi. ===Keç antik devir=== III asırnıñ ortasında [[gotlar]] ve diger german qabileleri [[Qırım|Qırımğa]] istilâ ettiler. Olar Bospor çarlığını bozdılar, dağ eteklerindeki skit töpe qalelerini yoq ettiler ve Bospor gemilerini qullanıp [[Anadolu|Anadoluğa]] ücüm etmekte ediler. Aynı zamanda Cenüp-Ğarbiy Qırım ve dağlı regiolarğa [[alanlar]] köçtiler. Bospor çarlığı germanlarnıñ yağmalarına rağmen, devletçiligini ve Roma ile alâqalarını saqladı. Roma garnizonı vaqtınca [[Hersones|Hersonesten]] çıqtı, amma III asırnıñ soñunda kene şeerge qaytı. IV asırnıñ soñunda hunlarnıñ istilâsı başlandı. [[Hunlar]], Şarqiy Qırımnı ve [[Kefe|Feodosiyanı]] harap etip, çöl yerlerini ise elge keçirip, yarımadadan keçtiler. Alanlar ve gotlar dağlarnıñ terenligine kerilediler, anda ise olar [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçtiler ve kettikçe [[Hristianlıq|hristianlar]] oldılar. Bospor V asırğace mevcut edi, Hersones ise [[Bizans İmperiyası|Şarqiy Roma imperiyasınıñ]] nezareti altına keçip, [[Bizans İmperiyası|rumlarnıñ]] Qırımda esas arbiy ve ticaret forpostı oldı. == Erte Orta asırlar == [[Fayl:Мечеть Узбека.JPG|thumb]] [[IV asır]]nıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa [[hunnular]] ve olarnen beraber [[alanlar]] kirip keleler. Olar [[got devleti]]ni ve [[Bosporos Devleti]]ni tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler. 527-533 seneleri [[Keriç yarımadası]]ndaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler. IV—V asırlar — [[Bizans İmperiyası|Roma (Bizans) İmperiyasınıñ]] Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler. [[VI asır]]nıñ soñu - [[Türkiy Qağanat]]nıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar. [[VI asır]]nıñ soñu – [[VII asır]]nıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım [[bulğar qabileleri]]niñ birligine kire. [[VII asır]]nıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı. [[IX asır]]nıñ soñu. [[Peçenegler]] [[Hazar Qağanatı]]nı darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar. [[XI asır]]nıñ birinci yarısı [[XII asır]]nıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus [[Tmutarakan knâzlığı]]nıñ meydanını elde ettiler. [[XIII asır]] - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil [[Gotiya prinsligi]] (ya da [[Teodoro]] prinsligi) olıp ayrıldı. [[1222 senesi]] [[Selcükler]] [[Sudaq]] şeerinde yerleşmege tırıştılar. [[Cenevizler]]niñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı. 1239 senesi Qırımnı [[Batu]] hannıñ [[moğollar|moğol]] ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü [[Altın Ordu]]nıñ bir qısmı olıp qaldı. 1255-1260 seneleri [[Altın Ordu]]nıñ hanı [[Berke]] Qırımnı [[Oreng Timur]]ğa berdi. [[XIII asır]]nıñ 60-ncı seneleri. [[Solhat]] şeerinde (şimdiki [[Eski Qırım]]) [[Buhara]]dan çıqqanlar tarafından cami qurulğan. [[1289 senesi]] Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı [[Mısır]] sultanı Malik [[Beybars]]nıñ parasına cami quruldı. [[1290 senesi]] [[Noğay]] Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı. 1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “[[Kodeks Kumanikus]]” tertip etildi. [[1314 senesi]] Solhat şeerinde [[Özbek han]]nıñ camisi quruldı. 1357-1359 seneleri Qırım emir [[Mamay]]ğa ait edi. XIV - XV asırnıñ ortası - [[Cenevizler]] [[Teodoro prinsligi]]nen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler. [[1365 senesi]] Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı [[Canibek]]ten oña ait 18 köyni - [[Qoz]], [[Taraq Taş]], [[Voron]], [[Arpat]], [[Üsküt]], [[Beşevli]], [[El Buzlu]] ve başqalarını satın aldı. [[1395 senesi]] Altın Ordunıñ tümen başı [[Taş Timur]] ([[I Hacı Geray]]nıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı. == [[Qırım Hanlığı]] == [[1428]] senesi [[I Hacı Geray]] [[Litvaniya]] ulu prinsi [[Vitautas]]nıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı. [[1433]] senesi, [[iyün 22]]. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen [[Solhat]] şeeriniñ civarında [[cenevizler]]niñ 6 biñ askerini tar-mar etti. [[1434]] senesi [[Toqtamış]]nıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı. [[1441]] senesi Mustaqil [[Qırım Hanlığı]] meydanğa keldi. [[1452]] senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı [[Ulu Muhammed]]ni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı. [[1466]] senesi Hacı Geray vefat etti. [[1467]], [[1469]]-[[1475]], [[1478]]-[[1514]] seneleri Hacı Geraynıñ oğlu [[I Meñli Geray]] idare etken vaqıtları. [[1485]] senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı [[Nur Sultan]]ğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler. [[1491]] senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. [[1502]] senesi, [[iyün 28]]. I Meñli Geray [[Ulu Ordu]]nıñ hanı [[Şeyh Ahmed]]ni tar-mar etti. Hanlıqqa [[Turla]], [[Özü]] ve [[Don]], em de [[Taman yarımadası]] ve [[Qabarda]] tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene. [[1515]] senesi I Meñli Geray öldi. [[1515]]-[[1523]] seneleri [[I Mehmed Geray]]nıñ idare etüv devri. Han [[Moskva knâzlığı]] siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı. [[1521]] senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası [[I Sahib Geray|Sahib Geraynı]] teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı. [[1523]] senesi I Mehmed Geray vefat ete. [[Hacı Tarhan]] ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o [[Doroşenko]] reberligindeki [[Zaporog qazaqları]] yardımında qırımlılar quvup çıqarıla. [[1532]]-[[1551]] seneleri [[I Sahib Geray]]nıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti. Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti. [[1551]]-[[1577]] seneleri [[I Devlet Geray]] idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqil sürette siyaset yürsetti. [[1571]]-[[1572]] seneleri. [[Qırım-Rus Cenki (1571–1572)|Qırım-Rus cenki]]. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı [[IV İvan]] [[Livoniya]]nı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı. [[1607]] senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı [[Lehistan]]nen birlik tüzdiler. [[1607]]-[[1617]] seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar. [[1648]] senesi [[Zaporog qazaqları]]nıñ ordusı [[Toğay bey]]niñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (Жовті води) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. [[III İslâm Geray]] [[Bogdan Hmelnıtskiy]]nen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler. [[1657]]-[[1667]] seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete. [[1681]] senesi [[Rusiye]], [[Osmanlı Devleti]], [[Lehistan]] ve [[Qırım Hanlığı]] 20 yılğa [[Bağçasaray]]da barışıq muqavelesini imzaladılar. [[1687]] senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına ([[1686]] senesi) köre knâz [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman [[Samoylovıç]]nıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın [[Or]]ğace yetip barmadı ve artqa qayttı. [[1689 senesi]] knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. [[I Selim Geray]] rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı. [[1710]] senesi [[II Devlet Geray]] (1699-1703, 1708-1713 seneleri) [[Şimal cenki]]nden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ [[getman]]ı [[Pılıp Orlik]] arasında [[Bağçasaray]]da birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi. [[1736 senesi]] feldmarşal [[Kristof Minih]]niñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı [[Kezlev]]ni aldı, [[Bağçasaray]]nı, [[Aqmescit]]ni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. [[II Fetih Geray]] (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti. [[1771]] senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı [[II Sahib Geray]] Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası [[Şahin Geray]] oldı, lâkin Qırımda knâz [[Vasiliy Dolgorukov]] komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi. [[1772]] senesi, [[noyabr 1]]. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini [[Qarasuvbazar]]da Qırımnı [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti. [[1771]]-[[1783]] seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete. [[1774]] senesi, [[iyül 21]]. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı [[Küçük Kaynarca muqavelesi]] imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası [[Berdi]], [[Konskiye Vodı]], [[Özü]] özenleri arasındaki [[Qara deñiz]] boyu çölleri, [[Bug]] ve [[Turla]] arasındaki ([[Qara Kermen]]den ğayrı) çöl, em de [[Quban]]daki topraqlar, [[Taman yarımadası]] kirdiler. [[Keriç]], [[Yeñi Qale]] ve [[Kinburun]] Rusiyege keçti. [[1774]] senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı [[Or]], Aqyar körfezini ([[Aleksandr Suvorov]]nen teşebbüsinen) basıp alalar. [[1777]]-[[1778]] seneleri. Rus basqıncıları ve han [[Şahin Geray]]ğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı. [[1783]] senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. [[II Yekaterina]] Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı. == [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde == [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Крым. Алупка. Воронцовский дворец. Львиная терраса 1910-1913гг 464650 e1sm.jpg|thumb]] [[1783]] senesi, [[aprel 8]]-de [[II Yekaterina]] Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı. 1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni [[Aqqaya]] dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti. [[1784]]-[[1800]] seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi. [[1829]]-[[1836]] seneleri Diniy ceetten sıquvlar: [[Mekke]]ge acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. [[Müfti]] Seyit Celil efendiniñ, [[qadıasker]] Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı. 1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler [[alman]], [[bulğar]], [[ermeni]], [[yunan]] ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete. 1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı. [[1883]]-[[1918]] seneleri. [[Bağçasaray]]da “[[Terciman]]” gazetası (temelcisi ve muarriri [[İsmail Gasprinskiy]]) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı. [[1905]]-[[1917]] seneleri. [[Qarasuvbazar]]da “[[Vatan hadimi]]” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları [[Abdureşid Mediyev]], [[Asan Sabri Ayvazov]], [[Ali Bodaninskiy]] ve başqaları birleşeler. == [[İnqilâp]] ve [[Rusiye Vatandaşlıq cenki|Vatandaşlıq cenki]] == [[Fayl:Evpatoria red terror corpses at sea coast.jpg|thumb]] [[1917]] senesi, [[mart 25]]. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O [[Noman Çelebicihan]] yolbaşçılığında [[Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komiteti]]ni (Временный Крымско-Мусульманский Исполнительный Комитет, Мусисполком) saylandı. 1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi. 1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan [[Milliy Fırqa]] teşkil oluna. 1917 senesi, sentâbr 8-15. [[Kiyev]]de Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta [[Amet Özenbaşlı]] ve [[Cafer Seydamet]] Ukrain [[Merkeziy Rada]]nıñ yolbaşçılarınen, reisi [[Mıhaylo Gruşevskiy]] ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler. 1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi. 1917 senesi, [[noyabr 26]]. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]ni ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. [[Qırımtatar bayrağı|Milliy bayraq]] tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı. [[1918]] senesi, yanvar. [[Aqyar]] arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan [[bolşevikler]] otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler. 1918 senesi, [[fevral 23]]. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar. 1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), [[mart 10]]-da [[Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni ilân ettiler. 1918 senesi, aprel. Qırımğa [[alman]] basqıncılırınıñ ordusı kirdi. [[Aprel 21]]-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları [[Aluşta]] civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler. [[1919]] senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar. 1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi. == [[Qırım MŞSC]] == [[Fayl:Sivash.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Pavlichenko in a trench.jpg|thumb]] [[1921 senesi|1921 senesi]], [[oktâbr 18]]. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine [[Vladimir Lenin]] qoyğan imzasınen [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] (QMŞSC) meydanğa ketirildi. [[1921]]-[[1923]] seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi. [[1924]]-[[1939]] seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti. [[1928]] senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi [[Veli İbraimovnı]], [[Deren-Ayırlını]], [[Bekir Ümerov]]nı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar. [[1937]]-[[1938]] seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı. [[1941]]-[[1945]] seneleri. Qırımtatarlar [[II Cian cenki]]nde iştirak ettiler. [[Qızıl Ordu]]ğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı [[Almaniya]]ğa aydap kettiler. Sekiz qırımtatar [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını aldı, olardan [[Amethan Sultan]] eki defa qaraman oldı. == [[Sürgünlik]] ve sürgünlikten soñ devri == [[1944 senesi]], [[mayıs 11]]. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan [[Özbekistan]]ğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi [[mayıs 21]]-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı. [[1944]] senesi, [[mayıs 18]]. [[Sürgünlik]] künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve [[mayıs 20]]-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi. 1944 senesi, [[dekabr 14]]. [[RŞFSC]] Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi. [[1946]] senesi, [[iyün 26]]. [[ŞSCB]] Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi. [[1952]] senesi, [[mayıs 25]]. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi. [[1954]] senesi, [[fevral 19]]. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi. 1954-1956 seneleri. [[Qırımtatar miliy areketi]] meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek. == Avdetinden bugünge qadar == [[Image:Crimea republic map.png|thumb|250px|right]] [[Fayl:Mustafa Dzhemilev1.jpg|thumb]] [[1989]]-[[1992]] seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar. [[1990]] senesi, [[sentâbr 23]]. [[Aqmescit]]te Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı. 1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi. 1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: [[Qırım]]da, [[Ukraina]]da, [[Özbekistan]]da, [[Orta Asiya]]nıñ diger cumhuriyetlerinde, [[Krasnodar ülkesi]]nde ve [[Rusiye]]niñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi. 1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde [[II Qırımtatar Milliy Qurultayı]] oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy [[Ant etkenmen|gimni]] ve [[Qırımtatar bayrağı|bayraqnı]] tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı. 1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. [[Ukraina Yuqarı Radası]] binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve [[Ukraina Nazirler Kabineti]] qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti. 1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı. [[1993]] senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı [[Qırırmtatar latin elifbesi|qırımtatar elifbesi]] qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar. [[1993]] senesi, [[sentâbr 1]]. [[Büyük Onlar]] qasabasında birinci milliy mektep açıldı. 1993 senesi, [[sentâbr 28]] – [[oktâbr 2]]. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti. 1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı. 1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı. 1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar. 1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi. 1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi. 1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi. 2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı. ==Edeviyat== * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 1. * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 2. * Геродот. История. Мельпомена. * Шульц П. Н. О некоторых вопросах истории тавров (территория, хронология, взаимоотношения с античными городами и скифами) // Проблемы истории Северного Причерноморья в античную эпоху. М., 1959. * Колотухин В. А. Горный Крым в эпоху поздней бронзы — начале железного века: (Этнокультур. процессы). — Киев: Южногор. ведомости, 1996. == Menbalar == * Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Очерки истории и культуры крымских татар" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan) [[Kategoriya:Qırım tarihı| ]] 37imo4l9g9egytxjazo4a9pgel8orru 246604 246602 2026-11-04T21:57:20Z Devlet Geray 12726 /* Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar */ 246604 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|thumb|right|300px|Qırımnıñ eski haritası]] '''[[Qırım]] [[tarih]]ı''': == Qadimiy zaman == ===Paleolit ve mezolit=== [[Kiyik Qoba]] — [[Qırım|Qırımdaki]] eñ qadimiy meskün qobadır. Neandertal toqtav yerleri bügünki [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray civarında]], [[Salaçıq]] köyüniñ yanında yerleşken edi. [[Çuqurça]] qobasında ise mamont kemigi uyumları tapılğan. Qafa, filtiş, qol legen ve diger kemiklerniñ ayrı-ayrı turğanı, Qırımnıñ qadimiy ealisiniñ primitiv siiriy merasimınıñ ihtimallı bar olğanını köstere. [[Fayl:Neandertal scratches.jpg|thumb|right|[[Kiyik Qoba]]. Kertikli çaqmaqlı alet. 36 000 yıl evel]] Mustye toqtav yerlerniñ yerleşmesi, sakinleriniñ av saasında inkişafını köstere. Olardan er biri yılğalar, uçurımlar ve qamaçav içün uyğun yerlerde buluna. Aq Qaya toqtav yeri taqımı ([[Qarasuvbazar]] yanında), böyle yerlerden eñ büyügi edi, mında Qırımdaki bütün diger mustye toqtav yerlerinden ziyade çaqmaqlı aletler tapıldı. Daa soñra, avcılarnıñ ve toplayıcılarnıñ bıralqı yaşayışı oturaq tarzına deñişti. Tahminen 40 biñ yıl evel [[Qadimiy paleolit|qadimiy paleolitten]] soñ [[yuqarı paleolit]] keldi. Qırımda bu devirge [[Belbek]] vadiyasındaki [[Süyren-I]], [[Buran Qaya mağarası]] (şimdiki [[Burulça]] vadiyasınıñ çetindeki [[Qaynavut|Qaynavutta]]), [[Qaçı asmasi|Qaçı asması]] ve [[Acı Qobası]] aittir. [[Fayl:Красная балка.3 Гроты красной балки.jpg|thumb|right|Neandertal toqtav yeri. [[Aq Qaya]], Qarasuvbazar yanında]] Toqtav yerlerinde tapılğan şeylerge köre, Qırım sakinleri kemikni teşmege ögrendiler; buynuz ve kemik üzerinde ilk oyma resimler peyda ola. Avcılar, ağaç ya da kemik çerçivesine taş ucunı tıqıp, pıçaqlarnı, qancalarnı, ciritlerni yasay ediler. Süyrenli adam balaban [[Balıq|balıqnı]], [[Mamont|mamontnı]], [[Qoba sırtlar|qoba sırtlarını]], [[Ayuv|ayuvnı]] avlay bile edi. Içtimaiy ayat da deñişe — biri-birinden ayırılğan iptidaiy cemaatları soylarğa birleşe. [[Orta taş devri]] (mezolit) m.e. 14-nci biñyıllıqtan 7-nci biñyıllıqqa qadar uzandı. Qırımnıñ mezolit abideleri — [[Süyren-II]], [[Şan Qoba]], [[Fatma Qoba]], [[Çorğuna]] özenniñ vadiyasındaki [[Murzaq Qoba]], [[Buran Qoba|Buran Qobanıñ]] yuqarı ufuqqı. Mezolit insanınıñ baş muvafaqiyeti — yaynıñ icadıdır. Bu aradan av daa mühtelif oldı. Kiçik ayvanlarnı ve quşlarnı avlaması avcılıqnı daa istiqrarlı bir aş çoqrağını yaptı. Av ferdiy bir iş oldı, bu ise uzaq kelecekteki aqibette büyük bir röl oynay. Şahsiy hocalıqlar peyda ola, anda, başta kiyik ayvanlarnıñ balaları, soñ ise tuvar besleme içün baqına (Qırımda bu başta köpek ve çoçqa edi). ===Neolit=== Tahminen m.e. 5 biñ yıl evelsi [[Neolit]] devri başlana. Devirniñ 150-den daa çoq abidesi bütün Qırımda cayratılğan, bu, insannıñ sayısınıñ ve dinamiklikniñ keskin sürette artmasınen ve [[tuvarcılıq]] ile bağlı mevsim köçelerinen añlatıla. Qırım avları ve ahırları tekeler, qoyunlar, sığırlar, atlar ve çoçqalarnen tolu edi. Ondan ğayrı, qırımlılar tarlalarında ösümlik toplay ediler ve ondan boğday ununı yapa ediler. Av, ziraatnıñ iqtisadiy tarafından daa istiqrarlı olğanı içün müimligini coya. [[Bağça Eli]] köyüniñ yanında tapılğan taş stelası (plita) üstünde iç av aleti yoqtır ve onıñnen beraber saban, çapa, oğuz, boyundırıq ve balta tasvir etilgen. Qulübelerde ateşte yaqılğan balçıq savutı peyda ola ([[Zamil Qoba]] toqtav yeri ve [[Taş Air]], [[Bağçasaray]] yanındaki [[Qaya Arası]], [[Aqmescit]] yanındaki [[At Baş]] ve [[Balin Qoş]]). Defin merasiminiñ daa mürekkepleşmesi, qırımlılarnıñ yalıñız maddiy degil, maneviy yaşayışı da zenginleşmesini isbat ete. [[Küçük Mamşaq|Küçük Mamçıq]] qasabası ([[Krasnoperekopsk rayonı]]) yanında büyük bir mezarı tapılğan. Definden evel merumler qırmızı ohra ile tökülgen edi. Teriden urbaları teşilgen sığın tişlerinen ve kemik boyunçağınen yaraştırılğan. Taqletler olğan yerleri ve mezar edevatı içtimaiy taqsimatnıñ başlanmasını köstere. Bu — taş devriniñ batıdır. ===Baqır, tunç ve erte demir devri=== [[Fayl:Таврский могильник Таш-Кой 2.jpg|thumb|left|Tavr qutusı (isiriq). Baydar vadiyasındaki [[Taş Köy]]]] [[Taş çağı|Taş devrinden]] soñ [[Baqır devri|baqır]] ve [[Tunç devri|tunç]] devirler başlandı. Qırımda birincisine m.e. 20-ncı biñyıllıqnıñ ilk üç yüzyıllıq, ekincisine ise m.e. XVII — VIII asırlar aittir. Artıq taş devriniñ başlanğıçta maden, taş mahsutları yüksek derecede inkişaf etilse bile, taşnıñ yerini ala Ondan ğayrı, Qırımda [[İngiltere|İngliteredeki]] [[Stounhenc]] kibi mürekkep maden bünyeleri olğan [[Kromleh|kromlehler]] peyda ola. Olar adetince Küneşke putlaştıruvqa itaf etile. Yanaşa medeniyetlerniñ nufuzı altında, vaqtınen defin merasimleri de deñişe edi. M.e. 2-nci ve 1-nci biñyıllıqlarnıñ hudutında, tunç devirde merumlerni başta yaqıp-yıqıp, ağaç kütükten divarlarında kömege başladılar. [[Kezlev]] ve [[Krasnoperekopsk]] yanındaki qurğanlarda ilk Qırım çalğı aletleri olğan kemik fleytası tapılğan edi. Qırımdaki [[erte demir devri]] m.e. XIII — VII asırlarğa aittir. Bu devirniñ medeniyeti bütün yarımadağa içün umumiy degildir. Mütehassıslar bu medeniyetni üç esas parçağa böleler: [[Kimmerler|kimmer]], [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba]] ve [[Tavrlar|tavr]] medeniyetlerine. İlk eki medeniyetniñ abideleri [[Qırım|Qırımnıñ]] bütün yerlerinde rastkele, üçüncisiniñ ise yalıñız Kezlev — [[Zuya Arabat]] yolağınıñ cenübinde. Bu medeniyetleriniñ bar olmasınıñ hronologik çerçiveleri de aydın degildir. Tapılğan abideleriniñ eñ ertesi tunç devrine ait, devirniñ yuqarı sıñırı [[Skitler|skitlerge]] (m.e. VI asır) qadar yetişe. Lâkin bu kimmerlerge de aittir. ==== Qırımnıñ neolit ve tunç devri eñ müim arheologik medeniyetleri ==== Sredniy Stog arheologik medeniyeti → Çuqur arheologik medeniyeti → Lağım medeniy ve tarihiy cemiyeti → Çoq rolikli çalaş medeniyeti → Kütükten divarlarlı medeniy ve tarihiy cemiyeti → Belozerskniñ medeniyeti. ===Kimmerler=== [[Tunç devri|Tunç devriniñ]] soñunda — [[Demir çağı|erte demir devriniñ]] başında (m.e. X–VIII a.), [[Qara deñiz|Qara deñiziniñ]] yalısında [[Avrasiya]] çölüniñ bilmegen tilinde laf etken [[Kimmerler|kimme]]<nowiki/>r medeniyeti peyda ola. Arheologik malümatlar kimmer medeniyetiniñ keç tunç devriniñ yerli medeniyetlerinden asıl olğanını köstere. Alimlerniñ farzlarına köre kimmerler m.e. XI/VIII—VII asırlarda Qara deñizniñ yalısında yaşay ediler. [[Fayl:Kimmerer1.jpg|thumb|left|250px|Bir antik yunan vazasından kimmer oqçularınıñ tasviri.]] Antik dünyada bu halq qadimiy yunan müellifler olğan [[Homer|Gomer]], [[Eshid]], [[Gerodot]], [[Strabona|Strabonanıñ]] eserlerinden belli oldı. Gerodotnıñ malümatlarına köre, kimmerler, skitlerniñ kelmesine qadar Şimaliy Qara deñiz çöllerinde üküm süre ediler, amma soñ bu yerlerni terk etmege mecbur etildiler. Qadimiy yaqın şarq menbalarınıñ şeadeti, kimmerlerniñ m.e. VIII asırnıñ soñuna ya da m.e. VII asırnıñ 70-40-ncı yıllarğa ait olğan [[Anadolu|Anadoluda]] ve [[Cenübiy Kavkaz|Cenübiy Kavkazda]] arbiy faaliyetini añlata. Qararnen bu zamanlarda kimmerler Qara deñizniñ şimaliy yalısından [[Ğarbiy Asiya|Ğarbiy Asiyağa]] köçtiler. ===Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar=== M.e. II-nci biñyıllıqnıñ soñunda — I-nci biñyıllıqnıñ başında ealiniñ köçebe tuvarcılığına keçmegen bir parçası, iqlim şaraitlerniñ keskin deñişmesi munasebetnen [[Qırım|Qırım yarımadasınıñ]] dağlarına ve dağlarınıñ eteklerine avuştı. Erte demir devrinde mında, qızıl qoba adlı yerli arheologik medeniyeti peyda oldı. Bu medeniyetni eki esas devirge bölüne: birincisi m.e. X—VIII asırlarına aittir, ekincisi ise m.e. VIII asırnıñ soñundan — VII asırnıñ başından başlap, m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar süre. Bu zamanlarda qızıl qoba medeniyeti Qara deñizniñ şimaliy yalısından, [[Tuna|Tunadan]], [[Balqan yarımadası|Balkanlardan]] ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] kelgen çeşit türlü tesirlernini keçerek inkişaf ete edi. Tedqiqçiler IV—III asırnıñ ilk onyıllığına ait olğan üçünci devir aqqında ğayet sıqça yazalar. Bu zamanlarda [[Qırım dağları|Qırım dağlarınıñ]] eteklerinde [[Skitler|skit]] ve [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba medeniyetleriniñ]] esasında kelecek altı asır devamında Qırım yarımadasında yaşağan keç skit medeniyetiniñ esası olğan qarışıq [[tavr-skit medeniyeti]] peyda olması ihtimallıdır. Antik yazma menbalarına köre, qızıl qoba medeniyetini m.e. I biñyıllıqta Qırım yarımadasınıñ dağlarınıñ eteklerinde yaşağan qadimiy halq olğan tavrlarnen nisbetleşmelidir. Amma qızıl qoba medeniyetiniñ keramikası Şarqiy ve Şimal-ğarbiy Qırımdaki barbar ealisinde de bar olğanı qızıl qoba medeniyetiniñ tarqaluvı tavrlarnıñ tarqaluvından daa keñiş olğanını köstere. [[Fayl:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|right|Qırım, m.e. II asır {{legend|#ff96f8|Qırımdaki [[skitler]]}} {{legend|#ff8d4c|[[Bospor çarlığı]]}} {{legend|#ffc800|[[Yazıglar]]}} {{legend|#ffb677|[[Roksolanlar]]}} {{legend|#db70ff|[[Siraklar]]}} {{legend|#b79fff|[[Meotlar]]}} {{legend|#00c942|[[Tavrlar]]}}]] [[Gerodot|Gerodotnıñ]] tarifine köre, tavrlar m.e. V asırnıñ ortasında esasen Qırım dağlarında yaşay ediler, yarımadanıñ çöl parçasında ise skitler yerleştiler. Belli ki, VI asırnıñ soñki çeriginde tavrlar skitlerniñ [[İran|farslarğa]] qarşı ittifaq teklifini red ettiler ve skitler redini neticesiz qaldırdılar. Demek ki, tavrlar, eñ azından bu vaqıtqa qadar skitlerden mustaqil ediler. Bu aradan skitler ve tavrlar arasındaki munasebetleri ğayet barışıqlı edi, lâkin bu fikir sıq-sıq tenqit etile. M.e. II asırnıñ soñunda tavrlar, [[Pont çarlığı]] ve başında [[Skilur]] ve [[Palak]] olğan Qırım skitleri arasındaki cenkte iştirak ete ediler. Pont serdarı [[VI Mitridat]] skitlerni darma-dağın etti, yerli tavrlarnı tabi etti ve olarnıñ toprağında şeer qurdı. Bu vaqialar, ğaliba, [[Hersones]] yanında keçti. Tavr dağlıları yalı ve deñiz yağmacıları olaraq nam qazanğanlar. Antik müellifler limanlar ve korsan turaqlarını añıp keçeler. Gerodotnıñ “Tarih”ına köre, tavrlar em deñiz qazasına oğrağalarnı, em de deñizde esir etilgen bütün yunanlarnı öz [[Orsiloha]] adlı mabudesine qurban ete ediler. [[Tavrlar|Tavrlarnıñ]] hocalıq esası dağ vadiyasındaki ziraatçılıq ve tuvarcılıq edi. M.e. II a. Nikandr Kolofonlı ve Skimn Hioslı olarnı köçebeler olaraq aña ediler. Ufaq qurğanlardaki dağlarnıñ ormansız töpelerinde ya da yaylaqlarda tapılğan mezarlarğa köre, yerli ealisi keç tunç devrinden berli tuvarcılıq yapa edi. Qadimiy yazıcılar tavrlarnıñ ziraatçılığını añmay ediler, oturaq yaşayışı aqqında yalıñız arheologik qazılmalardan bellidir. Tavr ve qızıl qoba medeniyetleriniñ birlik ve farq meselesi ciddiy ziddiyetlerine sebeptir, amma bazı tarihçiler olarnıñ birligini isbat eteler. ==Antik devir== ===Skitler ve Skit devleti=== M.e. VII—VI asırlarda [[Skitler|skit aşiretleri]] esasen [[Tuna]] ve [[Don]] özenleriniñ arasındaki çöllerden tabiat şaraitleri ceetinden daa elverişli olğan Qırım orman-çöllerinde ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] şimalce toplanğan edi. Qırım çöllerde ise arhaik mezalar deyerlik tapılmadı. [[Qırım|Qırım yarımadasında]] eñ erte skit abideleri m.e. VII asırnıñ ekinci yarısına aittir. M.e. VI asırnıñ soñunda — m.e. V asırnıñ başında [[Çöl Skitiyası]] meydanğa ketirildi, oña Qırımnıñ tüzlük parçası da kirsetildi. İqlimniñ dımlanması ve m.e. VI asırda [[Skitiya|Skitiyağa]] istilâ etken [[I Darius|I Dariusnıñ]] yeñilmesi Skit qabilelerniñ birleşmesine ihtimalli sebep oldı. Ğalebesi, Skitiya sıñırınıñ ğarpta keñişlemesine ve Qara deñizniñ şimaliy yalısında ükümdarlığınıñ pekitilmesine yol açtı. Bundan ğayrı, olar yalısındaki yunan müstemleke şeeriniñ altında [[protektorat]] qurmağa tırışa ediler. [[Fayl:Skilur&Palak - Scythian Neapolis.jpg|left|thumb|250px|[[Skitiya|Skit]] çarları olğan [[Skilur|Skilurnıñ]] ve [[Palak|Palaknıñ]] [[barelyef|barelyefte]] tasviri]]Tahminen bu vaqıtlarda [[skitler]], [[Tavrlar|tavrlarnı]] kettikçe yayla terenligine zıqılap, dağlar etekleriniñ tış parçasına malik oldılar. M.e. IV a. skitlerniñ Qırım topraqlarındaki yaşayışı deñişti. Bu zamanda eali çoqlaştı. Köçebeler içün uyğun olğan boşluqnıñ sıñılanması ve bir qaç başqa faktorlar, skitlerniñ büyük parçasını [[Ziraatçılıq|ziraatçılıqqa]] ve [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçmege mecbur etti. [[Kefe]] ortalığınıñ ve [[Şarqiy Qırım|Şarqiy Qırımnıñ]] incelemesi m.e. III asırda belli olmağan bir felâket ekenini kösterdi. Bu rayonlarda ayat keskin bir şekilde toqtatıldı, yañğınnıñ izleri ve ölgen insanlarnıñ naaşları tapıldı. Belânıñ sebepleri alâ daa belli olmadı, tedqiqçiler arasında umumiy iç zan yoq. Ğaliba, şarqtan kelgen [[Sarmatlar|sarmat qabileleri]] bir ya bir qaç seferniñ ketişatta, yunan topraqlarını meramet etmeyip, skitlerniñ Qara deñizniñ şimaliy yalısındaki ükümdarlığını yoq ettiler. Yalıñız yeterli derecede pekitilgen kermenli yunan şeerleri saqlandı. Amma [[Skitiya|Ulu Skitiya]] ilk-evelâ Qırımnıñ dağlarınıñ eteklerinde saqlandı, olar biraz deñişip, keç skit medeniyetiniñ esası oldılar. Çöl skitleri de halq olaraq yoq etilmedi. Qırım Skitiyanıñ yañı devri başlandı. Bu devirniñ başlanğıçı — [[Skit Neapoli|Skit Neapoliniñ]] qurulmasıdır. Bu devirden soñ, başında [[Diofant]] olğan pont ordusınıñ Skitiyağa eki istilâsı, skitlerniñ yeñilmesi ve ondan soñ isyanınıñ bastırması skit devletiniñ kesin telefine yol açtı. ===Bospor çarlığı=== [[Fayl:Bosporan Kingdom growth map-ru.svg|thumb|[[Bospor çarlığı|Bospor çarlığınıñ]] yayılmasını köstergen haritası]] [[Kimmer Bosporı|Kimmer Bosporınıñ]] ğarbiy topraqlarınıñ ([[Keriç boğazı]]) [[yunan müstemlekeştirüvi]] tahminen m.e. VII-VI asırlarnıñ sıñırında başlandı. Boğazdaki birinci müstemleke olğan [[Pantikapey|Pantikapeyniñ]] temeli, [[Mitridat dağı|Mitridat dağındaki]] [[Milet]] şeerinden kelgen insanlar tarafından quruldı. M.e. VI asırnıñ ekinci çeriginde müstelemelekeştirüv kutleviyleşti: Şarqiy Qırımda [[Mirmekiy]], [[Tiritaka]], [[Nimfey]], [[Kefe körfezi|Kefe körfezinde]] ise [[Kefe|Feodosiya]] (Kefe) şeerleri meydanğa keldi. Başta bu qasabalar iqtisadiy ve siyasiy mustaqillikni saqlağan kiçik azat cemaatlar olğan [[Polis|polisler]] edi. Olar m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar mustaqilligini saqlamaqta edi. Tahminen m.e. 480 senesi boğaznıñ yalılarında yerleşken şeerler [[Arheanaktid]] sülâlesiniñ pantikapey zalımlarınıñ akimiyeti altında birleşti. M.e. 438/437 senesi akimiyet 300 yıldan ziyade üküm etken [[Spartakid]] sülâlesinıñ qurucısı olğan [[Spartok|Spartokqa]] keçti. [[I Satir|I Satirniñ]] ve hususan [[Levkon|Levkonnıñ]] akimiyeti zamanlarında (m.e. IV a.) devlet faal sürette keñişlene edi: [[Kefe|Feodosiya]], [[Sindika]], [[Kuban]] yanındaki [[Meotlar|meot qabileler]] ve [[Don|Don özeniniñ]] etegine qadar topraqlar tabi etildi. Ükümdarlar [[Bospor]] ve Feodosiya arhontı ve em de yerli qabilelerniñ çarları olaraq qabul etile ediler. M.e. II asırnıñ soñunda Spatokidli soñki ükümdarnıñ akimiyeti pont çarı olğan [[VI Mitridatqa]] berilmesinden soñ Bospor [[Pont çarlığı|Pont çarlığına]] kirsetildi. Mitridatnıñ ölüminden soñra devlet kettikçe [[Roma İmperiyası|Romanıñ]] tesir saasına keçti. Bospor ealisi yunan müstemlekecilerinden ve yerli [[Barbarlar|barbar qabilelerinden]] (skitler, meotlar, sindler ve digerleri) ibaret edi. Lâkin oña baqmadan, [[Yunan tili|ellin tili]], medeniyeti, siyasiy ve uquqiy adetleri devletniñ baş esasları qala edi. Spatokid akimiyeti altındaki birleşmesinden berli Bospor merkezleştirilgen bir devlet edi, Avropa (Şarqiy Qırım) ve Asiya ([[Taman]]) rayonına faraziy bölünmesi siyasiy degil, yalıñız coğrafik hasiyetni taşıy edi. Çarlıqnıñ iqtisadı ububat ticaretine, yüzümcilikke, balıqçılıqqa ve em de esnaflarğa tayana edi. Medeniyet ise yunan ve yerli adetlerinden ibaret edi. ===Tavrik Hersones=== Qırımnıñ cenüp-ğarbiy yalısında ise [[Qırım|yarımadasında]] yekâne [[Doriyler|doriy]] müstemlekesi olğan Tavrik Hersones polisi yerleşti. Şeer [[Gerakleya|gerakleyalılar]] tarafından deloslılarnıñ yardımı ile bügünki [[Aqyar]] topraqlarında quruldı. [[Hersones]] Şarqiy Qırımdaki [[Ionlar|ionik]] şeerlerge nisbeten mustaqil ve [[Demokratiya|demokratik]] bir [[polis]] olaraq inkişaf ete edi. [[Ellenistiklik|Ellenistik]] zamanlarda (m.e. III-II asırlar) polis skitler ve sarmatlar tarafından qayta-qayta ücüm etile edi. M.e. II asırda Hersones yardım ricasınen [[VI Mitridat|VI Mitridatqa]] muracaat etti. Skit çarı [[Palak|Palaknıñ]] ve [[Roksolanlar|roksolanlarnıñ]] yeñilmesinden soñ, şeer Pont devletiniñ nezareti altına keçip, özüni idare etmesini saqladı. Mitridatnıñ vefatından soñ, Hersones Bospor çarlığından mustaqilligine irişe edi ve m.s. I asırnıñ ortasında [[Tsezar|Tsezarden]] azat tasdığını aldı. M.s. I asırda berli [[Hersones|polis]] [[Roma İmperiyası|Roma imperiyasınıñ]] ittifaq şeeri edi. M.s. 234 senesi Roma orduları yarımadadan çıqarıldı. ===Roma protektoratı=== [[VI Mitridat|Mitridat Evpatornıñ]] ölüminden soñ, [[Bospor çarlığı]] Roma İmperiyasınınezatireti altına boysunğan bir devlet olaraq kettikçe keçmekte edi. Roma imperatorları, “tsezarniñ ve romalarnıñ dostu” unvanını alğan bospor çarlarını tayinlene ediler. Başta [[Mark Antoniy]], soñ ise İmperator [[Avgust imperator|Avgust]] tarafından tanılğan [[Asandr]], Roma tesiriniñ küçleşmesinde büyük bir rol oynadı. [[Dinamiya|Dinamiyanıñ]] ve [[Skriboniy|Skriboniyniñ]] akimiyeti ile bağlı olğan sülâle fesatları devrinden soñ, akimiyet [[Aspurg|Aspurgğa]] keçti. M.s. 14 senesi o şahsen Romağa yollandı ve çar olaraq resmiy tanılmasını qazandı. Aspurgnıñ ve onıñ helefleriniñ zamanında Bospor Roma tarafdarı siyasetini keçirmesine baqmadan, içki mustaqilligini saqlamaqta edi. [[Файл:Charax2.JPG|thumb|[[Ay Todor|Ay Todor burnu]] yanındaki [[Haraks]] adlı [[Roma imperiyası|Roma]] qalesiniñ viranesi]] M.s. I asırnıñ ortasından berli Romadan bağlılıq daa yükseldi. Bospor çarları skit, tavr ve sarmat qabileleri ile cenklerde büyük muvafaqiyetlerni qazanıp, Şarqiy Qırımda kendi tesiri keñişletmekte ediler. M.s. II asırnıñ soñunda, [[II Savromat|II Savromatnıñ]] zamanında (174/175–210/211 seneleri) devletniñ uruç devri keldi. Çar, [[Siraklar|siraklarnı]] ve Roma arbiy makemeleriniñ yardımınen skitlerni mağlübiyetke oğrattıp, deñizde [[Korsanlıq|korsanlıqnı]] yoq etti. [[Hersones]] ve Roma ile añlaşmasına köre, Qırımdaki tesir saaları bölündi: cenüp-ğarp Hersones ve Roma altında qaldı, orta ve šarqiy topraqlar ise Bosporğa keçti. M.s. III asırnıñ ortasında Bospor çarlığı [[Gotlar|gotlarnıñ]] ve diger barbar qabileleriniñ darbelerinden zayıflaştı. Romadan resmiy bağlılıqnıñ saqlanmasına baqmadan, devlet zevalge erdi. ===Keç antik devir=== III asırnıñ ortasında [[gotlar]] ve diger german qabileleri [[Qırım|Qırımğa]] istilâ ettiler. Olar Bospor çarlığını bozdılar, dağ eteklerindeki skit töpe qalelerini yoq ettiler ve Bospor gemilerini qullanıp [[Anadolu|Anadoluğa]] ücüm etmekte ediler. Aynı zamanda Cenüp-Ğarbiy Qırım ve dağlı regiolarğa [[alanlar]] köçtiler. Bospor çarlığı germanlarnıñ yağmalarına rağmen, devletçiligini ve Roma ile alâqalarını saqladı. Roma garnizonı vaqtınca [[Hersones|Hersonesten]] çıqtı, amma III asırnıñ soñunda kene şeerge qaytı. IV asırnıñ soñunda hunlarnıñ istilâsı başlandı. [[Hunlar]], Şarqiy Qırımnı ve [[Kefe|Feodosiyanı]] harap etip, çöl yerlerini ise elge keçirip, yarımadadan keçtiler. Alanlar ve gotlar dağlarnıñ terenligine kerilediler, anda ise olar [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçtiler ve kettikçe [[Hristianlıq|hristianlar]] oldılar. Bospor V asırğace mevcut edi, Hersones ise [[Bizans İmperiyası|Şarqiy Roma imperiyasınıñ]] nezareti altına keçip, [[Bizans İmperiyası|rumlarnıñ]] Qırımda esas arbiy ve ticaret forpostı oldı. == Erte Orta asırlar == [[Fayl:Мечеть Узбека.JPG|thumb]] [[IV asır]]nıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa [[hunnular]] ve olarnen beraber [[alanlar]] kirip keleler. Olar [[got devleti]]ni ve [[Bosporos Devleti]]ni tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler. 527-533 seneleri [[Keriç yarımadası]]ndaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler. IV—V asırlar — [[Bizans İmperiyası|Roma (Bizans) İmperiyasınıñ]] Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler. [[VI asır]]nıñ soñu - [[Türkiy Qağanat]]nıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar. [[VI asır]]nıñ soñu – [[VII asır]]nıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım [[bulğar qabileleri]]niñ birligine kire. [[VII asır]]nıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı. [[IX asır]]nıñ soñu. [[Peçenegler]] [[Hazar Qağanatı]]nı darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar. [[XI asır]]nıñ birinci yarısı [[XII asır]]nıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus [[Tmutarakan knâzlığı]]nıñ meydanını elde ettiler. [[XIII asır]] - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil [[Gotiya prinsligi]] (ya da [[Teodoro]] prinsligi) olıp ayrıldı. [[1222 senesi]] [[Selcükler]] [[Sudaq]] şeerinde yerleşmege tırıştılar. [[Cenevizler]]niñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı. 1239 senesi Qırımnı [[Batu]] hannıñ [[moğollar|moğol]] ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü [[Altın Ordu]]nıñ bir qısmı olıp qaldı. 1255-1260 seneleri [[Altın Ordu]]nıñ hanı [[Berke]] Qırımnı [[Oreng Timur]]ğa berdi. [[XIII asır]]nıñ 60-ncı seneleri. [[Solhat]] şeerinde (şimdiki [[Eski Qırım]]) [[Buhara]]dan çıqqanlar tarafından cami qurulğan. [[1289 senesi]] Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı [[Mısır]] sultanı Malik [[Beybars]]nıñ parasına cami quruldı. [[1290 senesi]] [[Noğay]] Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı. 1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “[[Kodeks Kumanikus]]” tertip etildi. [[1314 senesi]] Solhat şeerinde [[Özbek han]]nıñ camisi quruldı. 1357-1359 seneleri Qırım emir [[Mamay]]ğa ait edi. XIV - XV asırnıñ ortası - [[Cenevizler]] [[Teodoro prinsligi]]nen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler. [[1365 senesi]] Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı [[Canibek]]ten oña ait 18 köyni - [[Qoz]], [[Taraq Taş]], [[Voron]], [[Arpat]], [[Üsküt]], [[Beşevli]], [[El Buzlu]] ve başqalarını satın aldı. [[1395 senesi]] Altın Ordunıñ tümen başı [[Taş Timur]] ([[I Hacı Geray]]nıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı. == [[Qırım Hanlığı]] == [[1428]] senesi [[I Hacı Geray]] [[Litvaniya]] ulu prinsi [[Vitautas]]nıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı. [[1433]] senesi, [[iyün 22]]. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen [[Solhat]] şeeriniñ civarında [[cenevizler]]niñ 6 biñ askerini tar-mar etti. [[1434]] senesi [[Toqtamış]]nıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı. [[1441]] senesi Mustaqil [[Qırım Hanlığı]] meydanğa keldi. [[1452]] senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı [[Ulu Muhammed]]ni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı. [[1466]] senesi Hacı Geray vefat etti. [[1467]], [[1469]]-[[1475]], [[1478]]-[[1514]] seneleri Hacı Geraynıñ oğlu [[I Meñli Geray]] idare etken vaqıtları. [[1485]] senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı [[Nur Sultan]]ğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler. [[1491]] senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. [[1502]] senesi, [[iyün 28]]. I Meñli Geray [[Ulu Ordu]]nıñ hanı [[Şeyh Ahmed]]ni tar-mar etti. Hanlıqqa [[Turla]], [[Özü]] ve [[Don]], em de [[Taman yarımadası]] ve [[Qabarda]] tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene. [[1515]] senesi I Meñli Geray öldi. [[1515]]-[[1523]] seneleri [[I Mehmed Geray]]nıñ idare etüv devri. Han [[Moskva knâzlığı]] siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı. [[1521]] senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası [[I Sahib Geray|Sahib Geraynı]] teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı. [[1523]] senesi I Mehmed Geray vefat ete. [[Hacı Tarhan]] ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o [[Doroşenko]] reberligindeki [[Zaporog qazaqları]] yardımında qırımlılar quvup çıqarıla. [[1532]]-[[1551]] seneleri [[I Sahib Geray]]nıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti. Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti. [[1551]]-[[1577]] seneleri [[I Devlet Geray]] idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqil sürette siyaset yürsetti. [[1571]]-[[1572]] seneleri. [[Qırım-Rus Cenki (1571–1572)|Qırım-Rus cenki]]. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı [[IV İvan]] [[Livoniya]]nı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı. [[1607]] senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı [[Lehistan]]nen birlik tüzdiler. [[1607]]-[[1617]] seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar. [[1648]] senesi [[Zaporog qazaqları]]nıñ ordusı [[Toğay bey]]niñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (Жовті води) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. [[III İslâm Geray]] [[Bogdan Hmelnıtskiy]]nen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler. [[1657]]-[[1667]] seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete. [[1681]] senesi [[Rusiye]], [[Osmanlı Devleti]], [[Lehistan]] ve [[Qırım Hanlığı]] 20 yılğa [[Bağçasaray]]da barışıq muqavelesini imzaladılar. [[1687]] senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına ([[1686]] senesi) köre knâz [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman [[Samoylovıç]]nıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın [[Or]]ğace yetip barmadı ve artqa qayttı. [[1689 senesi]] knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. [[I Selim Geray]] rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı. [[1710]] senesi [[II Devlet Geray]] (1699-1703, 1708-1713 seneleri) [[Şimal cenki]]nden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ [[getman]]ı [[Pılıp Orlik]] arasında [[Bağçasaray]]da birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi. [[1736 senesi]] feldmarşal [[Kristof Minih]]niñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı [[Kezlev]]ni aldı, [[Bağçasaray]]nı, [[Aqmescit]]ni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. [[II Fetih Geray]] (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti. [[1771]] senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı [[II Sahib Geray]] Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası [[Şahin Geray]] oldı, lâkin Qırımda knâz [[Vasiliy Dolgorukov]] komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi. [[1772]] senesi, [[noyabr 1]]. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini [[Qarasuvbazar]]da Qırımnı [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti. [[1771]]-[[1783]] seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete. [[1774]] senesi, [[iyül 21]]. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı [[Küçük Kaynarca muqavelesi]] imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası [[Berdi]], [[Konskiye Vodı]], [[Özü]] özenleri arasındaki [[Qara deñiz]] boyu çölleri, [[Bug]] ve [[Turla]] arasındaki ([[Qara Kermen]]den ğayrı) çöl, em de [[Quban]]daki topraqlar, [[Taman yarımadası]] kirdiler. [[Keriç]], [[Yeñi Qale]] ve [[Kinburun]] Rusiyege keçti. [[1774]] senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı [[Or]], Aqyar körfezini ([[Aleksandr Suvorov]]nen teşebbüsinen) basıp alalar. [[1777]]-[[1778]] seneleri. Rus basqıncıları ve han [[Şahin Geray]]ğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı. [[1783]] senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. [[II Yekaterina]] Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı. == [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde == [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Крым. Алупка. Воронцовский дворец. Львиная терраса 1910-1913гг 464650 e1sm.jpg|thumb]] [[1783]] senesi, [[aprel 8]]-de [[II Yekaterina]] Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı. 1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni [[Aqqaya]] dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti. [[1784]]-[[1800]] seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi. [[1829]]-[[1836]] seneleri Diniy ceetten sıquvlar: [[Mekke]]ge acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. [[Müfti]] Seyit Celil efendiniñ, [[qadıasker]] Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı. 1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler [[alman]], [[bulğar]], [[ermeni]], [[yunan]] ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete. 1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı. [[1883]]-[[1918]] seneleri. [[Bağçasaray]]da “[[Terciman]]” gazetası (temelcisi ve muarriri [[İsmail Gasprinskiy]]) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı. [[1905]]-[[1917]] seneleri. [[Qarasuvbazar]]da “[[Vatan hadimi]]” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları [[Abdureşid Mediyev]], [[Asan Sabri Ayvazov]], [[Ali Bodaninskiy]] ve başqaları birleşeler. == [[İnqilâp]] ve [[Rusiye Vatandaşlıq cenki|Vatandaşlıq cenki]] == [[Fayl:Evpatoria red terror corpses at sea coast.jpg|thumb]] [[1917]] senesi, [[mart 25]]. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O [[Noman Çelebicihan]] yolbaşçılığında [[Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komiteti]]ni (Временный Крымско-Мусульманский Исполнительный Комитет, Мусисполком) saylandı. 1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi. 1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan [[Milliy Fırqa]] teşkil oluna. 1917 senesi, sentâbr 8-15. [[Kiyev]]de Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta [[Amet Özenbaşlı]] ve [[Cafer Seydamet]] Ukrain [[Merkeziy Rada]]nıñ yolbaşçılarınen, reisi [[Mıhaylo Gruşevskiy]] ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler. 1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi. 1917 senesi, [[noyabr 26]]. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]ni ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. [[Qırımtatar bayrağı|Milliy bayraq]] tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı. [[1918]] senesi, yanvar. [[Aqyar]] arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan [[bolşevikler]] otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler. 1918 senesi, [[fevral 23]]. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar. 1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), [[mart 10]]-da [[Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni ilân ettiler. 1918 senesi, aprel. Qırımğa [[alman]] basqıncılırınıñ ordusı kirdi. [[Aprel 21]]-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları [[Aluşta]] civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler. [[1919]] senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar. 1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi. == [[Qırım MŞSC]] == [[Fayl:Sivash.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Pavlichenko in a trench.jpg|thumb]] [[1921 senesi|1921 senesi]], [[oktâbr 18]]. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine [[Vladimir Lenin]] qoyğan imzasınen [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] (QMŞSC) meydanğa ketirildi. [[1921]]-[[1923]] seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi. [[1924]]-[[1939]] seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti. [[1928]] senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi [[Veli İbraimovnı]], [[Deren-Ayırlını]], [[Bekir Ümerov]]nı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar. [[1937]]-[[1938]] seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı. [[1941]]-[[1945]] seneleri. Qırımtatarlar [[II Cian cenki]]nde iştirak ettiler. [[Qızıl Ordu]]ğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı [[Almaniya]]ğa aydap kettiler. Sekiz qırımtatar [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını aldı, olardan [[Amethan Sultan]] eki defa qaraman oldı. == [[Sürgünlik]] ve sürgünlikten soñ devri == [[1944 senesi]], [[mayıs 11]]. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan [[Özbekistan]]ğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi [[mayıs 21]]-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı. [[1944]] senesi, [[mayıs 18]]. [[Sürgünlik]] künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve [[mayıs 20]]-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi. 1944 senesi, [[dekabr 14]]. [[RŞFSC]] Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi. [[1946]] senesi, [[iyün 26]]. [[ŞSCB]] Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi. [[1952]] senesi, [[mayıs 25]]. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi. [[1954]] senesi, [[fevral 19]]. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi. 1954-1956 seneleri. [[Qırımtatar miliy areketi]] meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek. == Avdetinden bugünge qadar == [[Image:Crimea republic map.png|thumb|250px|right]] [[Fayl:Mustafa Dzhemilev1.jpg|thumb]] [[1989]]-[[1992]] seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar. [[1990]] senesi, [[sentâbr 23]]. [[Aqmescit]]te Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı. 1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi. 1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: [[Qırım]]da, [[Ukraina]]da, [[Özbekistan]]da, [[Orta Asiya]]nıñ diger cumhuriyetlerinde, [[Krasnodar ülkesi]]nde ve [[Rusiye]]niñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi. 1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde [[II Qırımtatar Milliy Qurultayı]] oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy [[Ant etkenmen|gimni]] ve [[Qırımtatar bayrağı|bayraqnı]] tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı. 1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. [[Ukraina Yuqarı Radası]] binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve [[Ukraina Nazirler Kabineti]] qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti. 1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı. [[1993]] senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı [[Qırırmtatar latin elifbesi|qırımtatar elifbesi]] qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar. [[1993]] senesi, [[sentâbr 1]]. [[Büyük Onlar]] qasabasında birinci milliy mektep açıldı. 1993 senesi, [[sentâbr 28]] – [[oktâbr 2]]. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti. 1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı. 1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı. 1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar. 1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi. 1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi. 1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi. 2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı. ==Edeviyat== * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 1. * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 2. * Геродот. История. Мельпомена. * Шульц П. Н. О некоторых вопросах истории тавров (территория, хронология, взаимоотношения с античными городами и скифами) // Проблемы истории Северного Причерноморья в античную эпоху. М., 1959. * Колотухин В. А. Горный Крым в эпоху поздней бронзы — начале железного века: (Этнокультур. процессы). — Киев: Южногор. ведомости, 1996. == Menbalar == * Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Очерки истории и культуры крымских татар" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan) [[Kategoriya:Qırım tarihı| ]] t7gfrqtyopwj8rv2zl4qsw9sqhk597l 246607 246604 2026-11-04T22:02:48Z Devlet Geray 12726 /* Kimmerler */ 246607 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|thumb|right|300px|Qırımnıñ eski haritası]] '''[[Qırım]] [[tarih]]ı''': == Qadimiy zaman == ===Paleolit ve mezolit=== [[Kiyik Qoba]] — [[Qırım|Qırımdaki]] eñ qadimiy meskün qobadır. Neandertal toqtav yerleri bügünki [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray civarında]], [[Salaçıq]] köyüniñ yanında yerleşken edi. [[Çuqurça]] qobasında ise mamont kemigi uyumları tapılğan. Qafa, filtiş, qol legen ve diger kemiklerniñ ayrı-ayrı turğanı, Qırımnıñ qadimiy ealisiniñ primitiv siiriy merasimınıñ ihtimallı bar olğanını köstere. [[Fayl:Neandertal scratches.jpg|thumb|right|[[Kiyik Qoba]]. Kertikli çaqmaqlı alet. 36 000 yıl evel]] Mustye toqtav yerlerniñ yerleşmesi, sakinleriniñ av saasında inkişafını köstere. Olardan er biri yılğalar, uçurımlar ve qamaçav içün uyğun yerlerde buluna. Aq Qaya toqtav yeri taqımı ([[Qarasuvbazar]] yanında), böyle yerlerden eñ büyügi edi, mında Qırımdaki bütün diger mustye toqtav yerlerinden ziyade çaqmaqlı aletler tapıldı. Daa soñra, avcılarnıñ ve toplayıcılarnıñ bıralqı yaşayışı oturaq tarzına deñişti. Tahminen 40 biñ yıl evel [[Qadimiy paleolit|qadimiy paleolitten]] soñ [[yuqarı paleolit]] keldi. Qırımda bu devirge [[Belbek]] vadiyasındaki [[Süyren-I]], [[Buran Qaya mağarası]] (şimdiki [[Burulça]] vadiyasınıñ çetindeki [[Qaynavut|Qaynavutta]]), [[Qaçı asmasi|Qaçı asması]] ve [[Acı Qobası]] aittir. [[Fayl:Красная балка.3 Гроты красной балки.jpg|thumb|right|Neandertal toqtav yeri. [[Aq Qaya]], Qarasuvbazar yanında]] Toqtav yerlerinde tapılğan şeylerge köre, Qırım sakinleri kemikni teşmege ögrendiler; buynuz ve kemik üzerinde ilk oyma resimler peyda ola. Avcılar, ağaç ya da kemik çerçivesine taş ucunı tıqıp, pıçaqlarnı, qancalarnı, ciritlerni yasay ediler. Süyrenli adam balaban [[Balıq|balıqnı]], [[Mamont|mamontnı]], [[Qoba sırtlar|qoba sırtlarını]], [[Ayuv|ayuvnı]] avlay bile edi. Içtimaiy ayat da deñişe — biri-birinden ayırılğan iptidaiy cemaatları soylarğa birleşe. [[Orta taş devri]] (mezolit) m.e. 14-nci biñyıllıqtan 7-nci biñyıllıqqa qadar uzandı. Qırımnıñ mezolit abideleri — [[Süyren-II]], [[Şan Qoba]], [[Fatma Qoba]], [[Çorğuna]] özenniñ vadiyasındaki [[Murzaq Qoba]], [[Buran Qoba|Buran Qobanıñ]] yuqarı ufuqqı. Mezolit insanınıñ baş muvafaqiyeti — yaynıñ icadıdır. Bu aradan av daa mühtelif oldı. Kiçik ayvanlarnı ve quşlarnı avlaması avcılıqnı daa istiqrarlı bir aş çoqrağını yaptı. Av ferdiy bir iş oldı, bu ise uzaq kelecekteki aqibette büyük bir röl oynay. Şahsiy hocalıqlar peyda ola, anda, başta kiyik ayvanlarnıñ balaları, soñ ise tuvar besleme içün baqına (Qırımda bu başta köpek ve çoçqa edi). ===Neolit=== Tahminen m.e. 5 biñ yıl evelsi [[Neolit]] devri başlana. Devirniñ 150-den daa çoq abidesi bütün Qırımda cayratılğan, bu, insannıñ sayısınıñ ve dinamiklikniñ keskin sürette artmasınen ve [[tuvarcılıq]] ile bağlı mevsim köçelerinen añlatıla. Qırım avları ve ahırları tekeler, qoyunlar, sığırlar, atlar ve çoçqalarnen tolu edi. Ondan ğayrı, qırımlılar tarlalarında ösümlik toplay ediler ve ondan boğday ununı yapa ediler. Av, ziraatnıñ iqtisadiy tarafından daa istiqrarlı olğanı içün müimligini coya. [[Bağça Eli]] köyüniñ yanında tapılğan taş stelası (plita) üstünde iç av aleti yoqtır ve onıñnen beraber saban, çapa, oğuz, boyundırıq ve balta tasvir etilgen. Qulübelerde ateşte yaqılğan balçıq savutı peyda ola ([[Zamil Qoba]] toqtav yeri ve [[Taş Air]], [[Bağçasaray]] yanındaki [[Qaya Arası]], [[Aqmescit]] yanındaki [[At Baş]] ve [[Balin Qoş]]). Defin merasiminiñ daa mürekkepleşmesi, qırımlılarnıñ yalıñız maddiy degil, maneviy yaşayışı da zenginleşmesini isbat ete. [[Küçük Mamşaq|Küçük Mamçıq]] qasabası ([[Krasnoperekopsk rayonı]]) yanında büyük bir mezarı tapılğan. Definden evel merumler qırmızı ohra ile tökülgen edi. Teriden urbaları teşilgen sığın tişlerinen ve kemik boyunçağınen yaraştırılğan. Taqletler olğan yerleri ve mezar edevatı içtimaiy taqsimatnıñ başlanmasını köstere. Bu — taş devriniñ batıdır. ===Baqır, tunç ve erte demir devri=== [[Fayl:Таврский могильник Таш-Кой 2.jpg|thumb|left|Tavr qutusı (isiriq). Baydar vadiyasındaki [[Taş Köy]]]] [[Taş çağı|Taş devrinden]] soñ [[Baqır devri|baqır]] ve [[Tunç devri|tunç]] devirler başlandı. Qırımda birincisine m.e. 20-ncı biñyıllıqnıñ ilk üç yüzyıllıq, ekincisine ise m.e. XVII — VIII asırlar aittir. Artıq taş devriniñ başlanğıçta maden, taş mahsutları yüksek derecede inkişaf etilse bile, taşnıñ yerini ala Ondan ğayrı, Qırımda [[İngiltere|İngliteredeki]] [[Stounhenc]] kibi mürekkep maden bünyeleri olğan [[Kromleh|kromlehler]] peyda ola. Olar adetince Küneşke putlaştıruvqa itaf etile. Yanaşa medeniyetlerniñ nufuzı altında, vaqtınen defin merasimleri de deñişe edi. M.e. 2-nci ve 1-nci biñyıllıqlarnıñ hudutında, tunç devirde merumlerni başta yaqıp-yıqıp, ağaç kütükten divarlarında kömege başladılar. [[Kezlev]] ve [[Krasnoperekopsk]] yanındaki qurğanlarda ilk Qırım çalğı aletleri olğan kemik fleytası tapılğan edi. Qırımdaki [[erte demir devri]] m.e. XIII — VII asırlarğa aittir. Bu devirniñ medeniyeti bütün yarımadağa içün umumiy degildir. Mütehassıslar bu medeniyetni üç esas parçağa böleler: [[Kimmerler|kimmer]], [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba]] ve [[Tavrlar|tavr]] medeniyetlerine. İlk eki medeniyetniñ abideleri [[Qırım|Qırımnıñ]] bütün yerlerinde rastkele, üçüncisiniñ ise yalıñız Kezlev — [[Zuya Arabat]] yolağınıñ cenübinde. Bu medeniyetleriniñ bar olmasınıñ hronologik çerçiveleri de aydın degildir. Tapılğan abideleriniñ eñ ertesi tunç devrine ait, devirniñ yuqarı sıñırı [[Skitler|skitlerge]] (m.e. VI asır) qadar yetişe. Lâkin bu kimmerlerge de aittir. ==== Qırımnıñ neolit ve tunç devri eñ müim arheologik medeniyetleri ==== Sredniy Stog arheologik medeniyeti → Çuqur arheologik medeniyeti → Lağım medeniy ve tarihiy cemiyeti → Çoq rolikli çalaş medeniyeti → Kütükten divarlarlı medeniy ve tarihiy cemiyeti → Belozerskniñ medeniyeti. ===Kimmerler=== [[Fayl:Cimmerians.jpg|thumb|right|Genetik ceetten kimmerler türk halqlarına (mahsusan tatarlarğa) eñ yaqınlar.]] [[Tunç devri|Tunç devriniñ]] soñunda — [[Demir çağı|erte demir devriniñ]] başında (m.e. X–VIII a.), [[Qara deñiz|Qara deñiziniñ]] yalısında [[Avrasiya]] çölüniñ bilmegen tilinde laf etken [[Kimmerler|kimme]]<nowiki/>r medeniyeti peyda ola. Arheologik malümatlar kimmer medeniyetiniñ keç tunç devriniñ yerli medeniyetlerinden asıl olğanını köstere. Alimlerniñ farzlarına köre kimmerler m.e. XI/VIII—VII asırlarda Qara deñizniñ yalısında yaşay ediler. [[Fayl:Kimmerer1.jpg|thumb|left|250px|Bir antik yunan vazasından kimmer oqçularınıñ tasviri.]] Antik dünyada bu halq qadimiy yunan müellifler olğan [[Homer|Gomer]], [[Eshid]], [[Gerodot]], [[Strabona|Strabonanıñ]] eserlerinden belli oldı. Gerodotnıñ malümatlarına köre, kimmerler, skitlerniñ kelmesine qadar Şimaliy Qara deñiz çöllerinde üküm süre ediler, amma soñ bu yerlerni terk etmege mecbur etildiler. Qadimiy yaqın şarq menbalarınıñ şeadeti, kimmerlerniñ m.e. VIII asırnıñ soñuna ya da m.e. VII asırnıñ 70-40-ncı yıllarğa ait olğan [[Anadolu|Anadoluda]] ve [[Cenübiy Kavkaz|Cenübiy Kavkazda]] arbiy faaliyetini añlata. Qararnen bu zamanlarda kimmerler Qara deñizniñ şimaliy yalısından [[Ğarbiy Asiya|Ğarbiy Asiyağa]] köçtiler. ===Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar=== M.e. II-nci biñyıllıqnıñ soñunda — I-nci biñyıllıqnıñ başında ealiniñ köçebe tuvarcılığına keçmegen bir parçası, iqlim şaraitlerniñ keskin deñişmesi munasebetnen [[Qırım|Qırım yarımadasınıñ]] dağlarına ve dağlarınıñ eteklerine avuştı. Erte demir devrinde mında, qızıl qoba adlı yerli arheologik medeniyeti peyda oldı. Bu medeniyetni eki esas devirge bölüne: birincisi m.e. X—VIII asırlarına aittir, ekincisi ise m.e. VIII asırnıñ soñundan — VII asırnıñ başından başlap, m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar süre. Bu zamanlarda qızıl qoba medeniyeti Qara deñizniñ şimaliy yalısından, [[Tuna|Tunadan]], [[Balqan yarımadası|Balkanlardan]] ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] kelgen çeşit türlü tesirlernini keçerek inkişaf ete edi. Tedqiqçiler IV—III asırnıñ ilk onyıllığına ait olğan üçünci devir aqqında ğayet sıqça yazalar. Bu zamanlarda [[Qırım dağları|Qırım dağlarınıñ]] eteklerinde [[Skitler|skit]] ve [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba medeniyetleriniñ]] esasında kelecek altı asır devamında Qırım yarımadasında yaşağan keç skit medeniyetiniñ esası olğan qarışıq [[tavr-skit medeniyeti]] peyda olması ihtimallıdır. Antik yazma menbalarına köre, qızıl qoba medeniyetini m.e. I biñyıllıqta Qırım yarımadasınıñ dağlarınıñ eteklerinde yaşağan qadimiy halq olğan tavrlarnen nisbetleşmelidir. Amma qızıl qoba medeniyetiniñ keramikası Şarqiy ve Şimal-ğarbiy Qırımdaki barbar ealisinde de bar olğanı qızıl qoba medeniyetiniñ tarqaluvı tavrlarnıñ tarqaluvından daa keñiş olğanını köstere. [[Fayl:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|right|Qırım, m.e. II asır {{legend|#ff96f8|Qırımdaki [[skitler]]}} {{legend|#ff8d4c|[[Bospor çarlığı]]}} {{legend|#ffc800|[[Yazıglar]]}} {{legend|#ffb677|[[Roksolanlar]]}} {{legend|#db70ff|[[Siraklar]]}} {{legend|#b79fff|[[Meotlar]]}} {{legend|#00c942|[[Tavrlar]]}}]] [[Gerodot|Gerodotnıñ]] tarifine köre, tavrlar m.e. V asırnıñ ortasında esasen Qırım dağlarında yaşay ediler, yarımadanıñ çöl parçasında ise skitler yerleştiler. Belli ki, VI asırnıñ soñki çeriginde tavrlar skitlerniñ [[İran|farslarğa]] qarşı ittifaq teklifini red ettiler ve skitler redini neticesiz qaldırdılar. Demek ki, tavrlar, eñ azından bu vaqıtqa qadar skitlerden mustaqil ediler. Bu aradan skitler ve tavrlar arasındaki munasebetleri ğayet barışıqlı edi, lâkin bu fikir sıq-sıq tenqit etile. M.e. II asırnıñ soñunda tavrlar, [[Pont çarlığı]] ve başında [[Skilur]] ve [[Palak]] olğan Qırım skitleri arasındaki cenkte iştirak ete ediler. Pont serdarı [[VI Mitridat]] skitlerni darma-dağın etti, yerli tavrlarnı tabi etti ve olarnıñ toprağında şeer qurdı. Bu vaqialar, ğaliba, [[Hersones]] yanında keçti. Tavr dağlıları yalı ve deñiz yağmacıları olaraq nam qazanğanlar. Antik müellifler limanlar ve korsan turaqlarını añıp keçeler. Gerodotnıñ “Tarih”ına köre, tavrlar em deñiz qazasına oğrağalarnı, em de deñizde esir etilgen bütün yunanlarnı öz [[Orsiloha]] adlı mabudesine qurban ete ediler. [[Tavrlar|Tavrlarnıñ]] hocalıq esası dağ vadiyasındaki ziraatçılıq ve tuvarcılıq edi. M.e. II a. Nikandr Kolofonlı ve Skimn Hioslı olarnı köçebeler olaraq aña ediler. Ufaq qurğanlardaki dağlarnıñ ormansız töpelerinde ya da yaylaqlarda tapılğan mezarlarğa köre, yerli ealisi keç tunç devrinden berli tuvarcılıq yapa edi. Qadimiy yazıcılar tavrlarnıñ ziraatçılığını añmay ediler, oturaq yaşayışı aqqında yalıñız arheologik qazılmalardan bellidir. Tavr ve qızıl qoba medeniyetleriniñ birlik ve farq meselesi ciddiy ziddiyetlerine sebeptir, amma bazı tarihçiler olarnıñ birligini isbat eteler. ==Antik devir== ===Skitler ve Skit devleti=== M.e. VII—VI asırlarda [[Skitler|skit aşiretleri]] esasen [[Tuna]] ve [[Don]] özenleriniñ arasındaki çöllerden tabiat şaraitleri ceetinden daa elverişli olğan Qırım orman-çöllerinde ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] şimalce toplanğan edi. Qırım çöllerde ise arhaik mezalar deyerlik tapılmadı. [[Qırım|Qırım yarımadasında]] eñ erte skit abideleri m.e. VII asırnıñ ekinci yarısına aittir. M.e. VI asırnıñ soñunda — m.e. V asırnıñ başında [[Çöl Skitiyası]] meydanğa ketirildi, oña Qırımnıñ tüzlük parçası da kirsetildi. İqlimniñ dımlanması ve m.e. VI asırda [[Skitiya|Skitiyağa]] istilâ etken [[I Darius|I Dariusnıñ]] yeñilmesi Skit qabilelerniñ birleşmesine ihtimalli sebep oldı. Ğalebesi, Skitiya sıñırınıñ ğarpta keñişlemesine ve Qara deñizniñ şimaliy yalısında ükümdarlığınıñ pekitilmesine yol açtı. Bundan ğayrı, olar yalısındaki yunan müstemleke şeeriniñ altında [[protektorat]] qurmağa tırışa ediler. [[Fayl:Skilur&Palak - Scythian Neapolis.jpg|left|thumb|250px|[[Skitiya|Skit]] çarları olğan [[Skilur|Skilurnıñ]] ve [[Palak|Palaknıñ]] [[barelyef|barelyefte]] tasviri]]Tahminen bu vaqıtlarda [[skitler]], [[Tavrlar|tavrlarnı]] kettikçe yayla terenligine zıqılap, dağlar etekleriniñ tış parçasına malik oldılar. M.e. IV a. skitlerniñ Qırım topraqlarındaki yaşayışı deñişti. Bu zamanda eali çoqlaştı. Köçebeler içün uyğun olğan boşluqnıñ sıñılanması ve bir qaç başqa faktorlar, skitlerniñ büyük parçasını [[Ziraatçılıq|ziraatçılıqqa]] ve [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçmege mecbur etti. [[Kefe]] ortalığınıñ ve [[Şarqiy Qırım|Şarqiy Qırımnıñ]] incelemesi m.e. III asırda belli olmağan bir felâket ekenini kösterdi. Bu rayonlarda ayat keskin bir şekilde toqtatıldı, yañğınnıñ izleri ve ölgen insanlarnıñ naaşları tapıldı. Belânıñ sebepleri alâ daa belli olmadı, tedqiqçiler arasında umumiy iç zan yoq. Ğaliba, şarqtan kelgen [[Sarmatlar|sarmat qabileleri]] bir ya bir qaç seferniñ ketişatta, yunan topraqlarını meramet etmeyip, skitlerniñ Qara deñizniñ şimaliy yalısındaki ükümdarlığını yoq ettiler. Yalıñız yeterli derecede pekitilgen kermenli yunan şeerleri saqlandı. Amma [[Skitiya|Ulu Skitiya]] ilk-evelâ Qırımnıñ dağlarınıñ eteklerinde saqlandı, olar biraz deñişip, keç skit medeniyetiniñ esası oldılar. Çöl skitleri de halq olaraq yoq etilmedi. Qırım Skitiyanıñ yañı devri başlandı. Bu devirniñ başlanğıçı — [[Skit Neapoli|Skit Neapoliniñ]] qurulmasıdır. Bu devirden soñ, başında [[Diofant]] olğan pont ordusınıñ Skitiyağa eki istilâsı, skitlerniñ yeñilmesi ve ondan soñ isyanınıñ bastırması skit devletiniñ kesin telefine yol açtı. ===Bospor çarlığı=== [[Fayl:Bosporan Kingdom growth map-ru.svg|thumb|[[Bospor çarlığı|Bospor çarlığınıñ]] yayılmasını köstergen haritası]] [[Kimmer Bosporı|Kimmer Bosporınıñ]] ğarbiy topraqlarınıñ ([[Keriç boğazı]]) [[yunan müstemlekeştirüvi]] tahminen m.e. VII-VI asırlarnıñ sıñırında başlandı. Boğazdaki birinci müstemleke olğan [[Pantikapey|Pantikapeyniñ]] temeli, [[Mitridat dağı|Mitridat dağındaki]] [[Milet]] şeerinden kelgen insanlar tarafından quruldı. M.e. VI asırnıñ ekinci çeriginde müstelemelekeştirüv kutleviyleşti: Şarqiy Qırımda [[Mirmekiy]], [[Tiritaka]], [[Nimfey]], [[Kefe körfezi|Kefe körfezinde]] ise [[Kefe|Feodosiya]] (Kefe) şeerleri meydanğa keldi. Başta bu qasabalar iqtisadiy ve siyasiy mustaqillikni saqlağan kiçik azat cemaatlar olğan [[Polis|polisler]] edi. Olar m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar mustaqilligini saqlamaqta edi. Tahminen m.e. 480 senesi boğaznıñ yalılarında yerleşken şeerler [[Arheanaktid]] sülâlesiniñ pantikapey zalımlarınıñ akimiyeti altında birleşti. M.e. 438/437 senesi akimiyet 300 yıldan ziyade üküm etken [[Spartakid]] sülâlesinıñ qurucısı olğan [[Spartok|Spartokqa]] keçti. [[I Satir|I Satirniñ]] ve hususan [[Levkon|Levkonnıñ]] akimiyeti zamanlarında (m.e. IV a.) devlet faal sürette keñişlene edi: [[Kefe|Feodosiya]], [[Sindika]], [[Kuban]] yanındaki [[Meotlar|meot qabileler]] ve [[Don|Don özeniniñ]] etegine qadar topraqlar tabi etildi. Ükümdarlar [[Bospor]] ve Feodosiya arhontı ve em de yerli qabilelerniñ çarları olaraq qabul etile ediler. M.e. II asırnıñ soñunda Spatokidli soñki ükümdarnıñ akimiyeti pont çarı olğan [[VI Mitridatqa]] berilmesinden soñ Bospor [[Pont çarlığı|Pont çarlığına]] kirsetildi. Mitridatnıñ ölüminden soñra devlet kettikçe [[Roma İmperiyası|Romanıñ]] tesir saasına keçti. Bospor ealisi yunan müstemlekecilerinden ve yerli [[Barbarlar|barbar qabilelerinden]] (skitler, meotlar, sindler ve digerleri) ibaret edi. Lâkin oña baqmadan, [[Yunan tili|ellin tili]], medeniyeti, siyasiy ve uquqiy adetleri devletniñ baş esasları qala edi. Spatokid akimiyeti altındaki birleşmesinden berli Bospor merkezleştirilgen bir devlet edi, Avropa (Şarqiy Qırım) ve Asiya ([[Taman]]) rayonına faraziy bölünmesi siyasiy degil, yalıñız coğrafik hasiyetni taşıy edi. Çarlıqnıñ iqtisadı ububat ticaretine, yüzümcilikke, balıqçılıqqa ve em de esnaflarğa tayana edi. Medeniyet ise yunan ve yerli adetlerinden ibaret edi. ===Tavrik Hersones=== Qırımnıñ cenüp-ğarbiy yalısında ise [[Qırım|yarımadasında]] yekâne [[Doriyler|doriy]] müstemlekesi olğan Tavrik Hersones polisi yerleşti. Şeer [[Gerakleya|gerakleyalılar]] tarafından deloslılarnıñ yardımı ile bügünki [[Aqyar]] topraqlarında quruldı. [[Hersones]] Şarqiy Qırımdaki [[Ionlar|ionik]] şeerlerge nisbeten mustaqil ve [[Demokratiya|demokratik]] bir [[polis]] olaraq inkişaf ete edi. [[Ellenistiklik|Ellenistik]] zamanlarda (m.e. III-II asırlar) polis skitler ve sarmatlar tarafından qayta-qayta ücüm etile edi. M.e. II asırda Hersones yardım ricasınen [[VI Mitridat|VI Mitridatqa]] muracaat etti. Skit çarı [[Palak|Palaknıñ]] ve [[Roksolanlar|roksolanlarnıñ]] yeñilmesinden soñ, şeer Pont devletiniñ nezareti altına keçip, özüni idare etmesini saqladı. Mitridatnıñ vefatından soñ, Hersones Bospor çarlığından mustaqilligine irişe edi ve m.s. I asırnıñ ortasında [[Tsezar|Tsezarden]] azat tasdığını aldı. M.s. I asırda berli [[Hersones|polis]] [[Roma İmperiyası|Roma imperiyasınıñ]] ittifaq şeeri edi. M.s. 234 senesi Roma orduları yarımadadan çıqarıldı. ===Roma protektoratı=== [[VI Mitridat|Mitridat Evpatornıñ]] ölüminden soñ, [[Bospor çarlığı]] Roma İmperiyasınınezatireti altına boysunğan bir devlet olaraq kettikçe keçmekte edi. Roma imperatorları, “tsezarniñ ve romalarnıñ dostu” unvanını alğan bospor çarlarını tayinlene ediler. Başta [[Mark Antoniy]], soñ ise İmperator [[Avgust imperator|Avgust]] tarafından tanılğan [[Asandr]], Roma tesiriniñ küçleşmesinde büyük bir rol oynadı. [[Dinamiya|Dinamiyanıñ]] ve [[Skriboniy|Skriboniyniñ]] akimiyeti ile bağlı olğan sülâle fesatları devrinden soñ, akimiyet [[Aspurg|Aspurgğa]] keçti. M.s. 14 senesi o şahsen Romağa yollandı ve çar olaraq resmiy tanılmasını qazandı. Aspurgnıñ ve onıñ helefleriniñ zamanında Bospor Roma tarafdarı siyasetini keçirmesine baqmadan, içki mustaqilligini saqlamaqta edi. [[Файл:Charax2.JPG|thumb|[[Ay Todor|Ay Todor burnu]] yanındaki [[Haraks]] adlı [[Roma imperiyası|Roma]] qalesiniñ viranesi]] M.s. I asırnıñ ortasından berli Romadan bağlılıq daa yükseldi. Bospor çarları skit, tavr ve sarmat qabileleri ile cenklerde büyük muvafaqiyetlerni qazanıp, Şarqiy Qırımda kendi tesiri keñişletmekte ediler. M.s. II asırnıñ soñunda, [[II Savromat|II Savromatnıñ]] zamanında (174/175–210/211 seneleri) devletniñ uruç devri keldi. Çar, [[Siraklar|siraklarnı]] ve Roma arbiy makemeleriniñ yardımınen skitlerni mağlübiyetke oğrattıp, deñizde [[Korsanlıq|korsanlıqnı]] yoq etti. [[Hersones]] ve Roma ile añlaşmasına köre, Qırımdaki tesir saaları bölündi: cenüp-ğarp Hersones ve Roma altında qaldı, orta ve šarqiy topraqlar ise Bosporğa keçti. M.s. III asırnıñ ortasında Bospor çarlığı [[Gotlar|gotlarnıñ]] ve diger barbar qabileleriniñ darbelerinden zayıflaştı. Romadan resmiy bağlılıqnıñ saqlanmasına baqmadan, devlet zevalge erdi. ===Keç antik devir=== III asırnıñ ortasında [[gotlar]] ve diger german qabileleri [[Qırım|Qırımğa]] istilâ ettiler. Olar Bospor çarlığını bozdılar, dağ eteklerindeki skit töpe qalelerini yoq ettiler ve Bospor gemilerini qullanıp [[Anadolu|Anadoluğa]] ücüm etmekte ediler. Aynı zamanda Cenüp-Ğarbiy Qırım ve dağlı regiolarğa [[alanlar]] köçtiler. Bospor çarlığı germanlarnıñ yağmalarına rağmen, devletçiligini ve Roma ile alâqalarını saqladı. Roma garnizonı vaqtınca [[Hersones|Hersonesten]] çıqtı, amma III asırnıñ soñunda kene şeerge qaytı. IV asırnıñ soñunda hunlarnıñ istilâsı başlandı. [[Hunlar]], Şarqiy Qırımnı ve [[Kefe|Feodosiyanı]] harap etip, çöl yerlerini ise elge keçirip, yarımadadan keçtiler. Alanlar ve gotlar dağlarnıñ terenligine kerilediler, anda ise olar [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçtiler ve kettikçe [[Hristianlıq|hristianlar]] oldılar. Bospor V asırğace mevcut edi, Hersones ise [[Bizans İmperiyası|Şarqiy Roma imperiyasınıñ]] nezareti altına keçip, [[Bizans İmperiyası|rumlarnıñ]] Qırımda esas arbiy ve ticaret forpostı oldı. == Erte Orta asırlar == [[Fayl:Мечеть Узбека.JPG|thumb]] [[IV asır]]nıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa [[hunnular]] ve olarnen beraber [[alanlar]] kirip keleler. Olar [[got devleti]]ni ve [[Bosporos Devleti]]ni tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler. 527-533 seneleri [[Keriç yarımadası]]ndaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler. IV—V asırlar — [[Bizans İmperiyası|Roma (Bizans) İmperiyasınıñ]] Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler. [[VI asır]]nıñ soñu - [[Türkiy Qağanat]]nıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar. [[VI asır]]nıñ soñu – [[VII asır]]nıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım [[bulğar qabileleri]]niñ birligine kire. [[VII asır]]nıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı. [[IX asır]]nıñ soñu. [[Peçenegler]] [[Hazar Qağanatı]]nı darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar. [[XI asır]]nıñ birinci yarısı [[XII asır]]nıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus [[Tmutarakan knâzlığı]]nıñ meydanını elde ettiler. [[XIII asır]] - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil [[Gotiya prinsligi]] (ya da [[Teodoro]] prinsligi) olıp ayrıldı. [[1222 senesi]] [[Selcükler]] [[Sudaq]] şeerinde yerleşmege tırıştılar. [[Cenevizler]]niñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı. 1239 senesi Qırımnı [[Batu]] hannıñ [[moğollar|moğol]] ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü [[Altın Ordu]]nıñ bir qısmı olıp qaldı. 1255-1260 seneleri [[Altın Ordu]]nıñ hanı [[Berke]] Qırımnı [[Oreng Timur]]ğa berdi. [[XIII asır]]nıñ 60-ncı seneleri. [[Solhat]] şeerinde (şimdiki [[Eski Qırım]]) [[Buhara]]dan çıqqanlar tarafından cami qurulğan. [[1289 senesi]] Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı [[Mısır]] sultanı Malik [[Beybars]]nıñ parasına cami quruldı. [[1290 senesi]] [[Noğay]] Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı. 1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “[[Kodeks Kumanikus]]” tertip etildi. [[1314 senesi]] Solhat şeerinde [[Özbek han]]nıñ camisi quruldı. 1357-1359 seneleri Qırım emir [[Mamay]]ğa ait edi. XIV - XV asırnıñ ortası - [[Cenevizler]] [[Teodoro prinsligi]]nen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler. [[1365 senesi]] Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı [[Canibek]]ten oña ait 18 köyni - [[Qoz]], [[Taraq Taş]], [[Voron]], [[Arpat]], [[Üsküt]], [[Beşevli]], [[El Buzlu]] ve başqalarını satın aldı. [[1395 senesi]] Altın Ordunıñ tümen başı [[Taş Timur]] ([[I Hacı Geray]]nıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı. == [[Qırım Hanlığı]] == [[1428]] senesi [[I Hacı Geray]] [[Litvaniya]] ulu prinsi [[Vitautas]]nıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı. [[1433]] senesi, [[iyün 22]]. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen [[Solhat]] şeeriniñ civarında [[cenevizler]]niñ 6 biñ askerini tar-mar etti. [[1434]] senesi [[Toqtamış]]nıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı. [[1441]] senesi Mustaqil [[Qırım Hanlığı]] meydanğa keldi. [[1452]] senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı [[Ulu Muhammed]]ni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı. [[1466]] senesi Hacı Geray vefat etti. [[1467]], [[1469]]-[[1475]], [[1478]]-[[1514]] seneleri Hacı Geraynıñ oğlu [[I Meñli Geray]] idare etken vaqıtları. [[1485]] senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı [[Nur Sultan]]ğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler. [[1491]] senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. [[1502]] senesi, [[iyün 28]]. I Meñli Geray [[Ulu Ordu]]nıñ hanı [[Şeyh Ahmed]]ni tar-mar etti. Hanlıqqa [[Turla]], [[Özü]] ve [[Don]], em de [[Taman yarımadası]] ve [[Qabarda]] tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene. [[1515]] senesi I Meñli Geray öldi. [[1515]]-[[1523]] seneleri [[I Mehmed Geray]]nıñ idare etüv devri. Han [[Moskva knâzlığı]] siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı. [[1521]] senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası [[I Sahib Geray|Sahib Geraynı]] teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı. [[1523]] senesi I Mehmed Geray vefat ete. [[Hacı Tarhan]] ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o [[Doroşenko]] reberligindeki [[Zaporog qazaqları]] yardımında qırımlılar quvup çıqarıla. [[1532]]-[[1551]] seneleri [[I Sahib Geray]]nıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti. Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti. [[1551]]-[[1577]] seneleri [[I Devlet Geray]] idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqil sürette siyaset yürsetti. [[1571]]-[[1572]] seneleri. [[Qırım-Rus Cenki (1571–1572)|Qırım-Rus cenki]]. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı [[IV İvan]] [[Livoniya]]nı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı. [[1607]] senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı [[Lehistan]]nen birlik tüzdiler. [[1607]]-[[1617]] seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar. [[1648]] senesi [[Zaporog qazaqları]]nıñ ordusı [[Toğay bey]]niñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (Жовті води) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. [[III İslâm Geray]] [[Bogdan Hmelnıtskiy]]nen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler. [[1657]]-[[1667]] seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete. [[1681]] senesi [[Rusiye]], [[Osmanlı Devleti]], [[Lehistan]] ve [[Qırım Hanlığı]] 20 yılğa [[Bağçasaray]]da barışıq muqavelesini imzaladılar. [[1687]] senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına ([[1686]] senesi) köre knâz [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman [[Samoylovıç]]nıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın [[Or]]ğace yetip barmadı ve artqa qayttı. [[1689 senesi]] knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. [[I Selim Geray]] rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı. [[1710]] senesi [[II Devlet Geray]] (1699-1703, 1708-1713 seneleri) [[Şimal cenki]]nden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ [[getman]]ı [[Pılıp Orlik]] arasında [[Bağçasaray]]da birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi. [[1736 senesi]] feldmarşal [[Kristof Minih]]niñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı [[Kezlev]]ni aldı, [[Bağçasaray]]nı, [[Aqmescit]]ni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. [[II Fetih Geray]] (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti. [[1771]] senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı [[II Sahib Geray]] Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası [[Şahin Geray]] oldı, lâkin Qırımda knâz [[Vasiliy Dolgorukov]] komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi. [[1772]] senesi, [[noyabr 1]]. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini [[Qarasuvbazar]]da Qırımnı [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti. [[1771]]-[[1783]] seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete. [[1774]] senesi, [[iyül 21]]. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı [[Küçük Kaynarca muqavelesi]] imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası [[Berdi]], [[Konskiye Vodı]], [[Özü]] özenleri arasındaki [[Qara deñiz]] boyu çölleri, [[Bug]] ve [[Turla]] arasındaki ([[Qara Kermen]]den ğayrı) çöl, em de [[Quban]]daki topraqlar, [[Taman yarımadası]] kirdiler. [[Keriç]], [[Yeñi Qale]] ve [[Kinburun]] Rusiyege keçti. [[1774]] senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı [[Or]], Aqyar körfezini ([[Aleksandr Suvorov]]nen teşebbüsinen) basıp alalar. [[1777]]-[[1778]] seneleri. Rus basqıncıları ve han [[Şahin Geray]]ğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı. [[1783]] senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. [[II Yekaterina]] Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı. == [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde == [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Крым. Алупка. Воронцовский дворец. Львиная терраса 1910-1913гг 464650 e1sm.jpg|thumb]] [[1783]] senesi, [[aprel 8]]-de [[II Yekaterina]] Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı. 1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni [[Aqqaya]] dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti. [[1784]]-[[1800]] seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi. [[1829]]-[[1836]] seneleri Diniy ceetten sıquvlar: [[Mekke]]ge acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. [[Müfti]] Seyit Celil efendiniñ, [[qadıasker]] Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı. 1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler [[alman]], [[bulğar]], [[ermeni]], [[yunan]] ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete. 1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı. [[1883]]-[[1918]] seneleri. [[Bağçasaray]]da “[[Terciman]]” gazetası (temelcisi ve muarriri [[İsmail Gasprinskiy]]) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı. [[1905]]-[[1917]] seneleri. [[Qarasuvbazar]]da “[[Vatan hadimi]]” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları [[Abdureşid Mediyev]], [[Asan Sabri Ayvazov]], [[Ali Bodaninskiy]] ve başqaları birleşeler. == [[İnqilâp]] ve [[Rusiye Vatandaşlıq cenki|Vatandaşlıq cenki]] == [[Fayl:Evpatoria red terror corpses at sea coast.jpg|thumb]] [[1917]] senesi, [[mart 25]]. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O [[Noman Çelebicihan]] yolbaşçılığında [[Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komiteti]]ni (Временный Крымско-Мусульманский Исполнительный Комитет, Мусисполком) saylandı. 1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi. 1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan [[Milliy Fırqa]] teşkil oluna. 1917 senesi, sentâbr 8-15. [[Kiyev]]de Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta [[Amet Özenbaşlı]] ve [[Cafer Seydamet]] Ukrain [[Merkeziy Rada]]nıñ yolbaşçılarınen, reisi [[Mıhaylo Gruşevskiy]] ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler. 1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi. 1917 senesi, [[noyabr 26]]. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]ni ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. [[Qırımtatar bayrağı|Milliy bayraq]] tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı. [[1918]] senesi, yanvar. [[Aqyar]] arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan [[bolşevikler]] otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler. 1918 senesi, [[fevral 23]]. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar. 1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), [[mart 10]]-da [[Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni ilân ettiler. 1918 senesi, aprel. Qırımğa [[alman]] basqıncılırınıñ ordusı kirdi. [[Aprel 21]]-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları [[Aluşta]] civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler. [[1919]] senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar. 1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi. == [[Qırım MŞSC]] == [[Fayl:Sivash.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Pavlichenko in a trench.jpg|thumb]] [[1921 senesi|1921 senesi]], [[oktâbr 18]]. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine [[Vladimir Lenin]] qoyğan imzasınen [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] (QMŞSC) meydanğa ketirildi. [[1921]]-[[1923]] seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi. [[1924]]-[[1939]] seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti. [[1928]] senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi [[Veli İbraimovnı]], [[Deren-Ayırlını]], [[Bekir Ümerov]]nı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar. [[1937]]-[[1938]] seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı. [[1941]]-[[1945]] seneleri. Qırımtatarlar [[II Cian cenki]]nde iştirak ettiler. [[Qızıl Ordu]]ğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı [[Almaniya]]ğa aydap kettiler. Sekiz qırımtatar [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını aldı, olardan [[Amethan Sultan]] eki defa qaraman oldı. == [[Sürgünlik]] ve sürgünlikten soñ devri == [[1944 senesi]], [[mayıs 11]]. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan [[Özbekistan]]ğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi [[mayıs 21]]-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı. [[1944]] senesi, [[mayıs 18]]. [[Sürgünlik]] künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve [[mayıs 20]]-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi. 1944 senesi, [[dekabr 14]]. [[RŞFSC]] Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi. [[1946]] senesi, [[iyün 26]]. [[ŞSCB]] Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi. [[1952]] senesi, [[mayıs 25]]. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi. [[1954]] senesi, [[fevral 19]]. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi. 1954-1956 seneleri. [[Qırımtatar miliy areketi]] meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek. == Avdetinden bugünge qadar == [[Image:Crimea republic map.png|thumb|250px|right]] [[Fayl:Mustafa Dzhemilev1.jpg|thumb]] [[1989]]-[[1992]] seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar. [[1990]] senesi, [[sentâbr 23]]. [[Aqmescit]]te Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı. 1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi. 1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: [[Qırım]]da, [[Ukraina]]da, [[Özbekistan]]da, [[Orta Asiya]]nıñ diger cumhuriyetlerinde, [[Krasnodar ülkesi]]nde ve [[Rusiye]]niñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi. 1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde [[II Qırımtatar Milliy Qurultayı]] oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy [[Ant etkenmen|gimni]] ve [[Qırımtatar bayrağı|bayraqnı]] tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı. 1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. [[Ukraina Yuqarı Radası]] binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve [[Ukraina Nazirler Kabineti]] qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti. 1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı. [[1993]] senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı [[Qırırmtatar latin elifbesi|qırımtatar elifbesi]] qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar. [[1993]] senesi, [[sentâbr 1]]. [[Büyük Onlar]] qasabasında birinci milliy mektep açıldı. 1993 senesi, [[sentâbr 28]] – [[oktâbr 2]]. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti. 1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı. 1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı. 1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar. 1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi. 1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi. 1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi. 2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı. ==Edeviyat== * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 1. * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 2. * Геродот. История. Мельпомена. * Шульц П. Н. О некоторых вопросах истории тавров (территория, хронология, взаимоотношения с античными городами и скифами) // Проблемы истории Северного Причерноморья в античную эпоху. М., 1959. * Колотухин В. А. Горный Крым в эпоху поздней бронзы — начале железного века: (Этнокультур. процессы). — Киев: Южногор. ведомости, 1996. == Menbalar == * Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Очерки истории и культуры крымских татар" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan) [[Kategoriya:Qırım tarihı| ]] m5mh0r9nioj4zlb6po7slt4c8xmqlzv 0 1927 246585 227224 2026-11-04T13:29:56Z Don Alessandro 1 246585 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} {{1000}} '''Bizans İmperiyası''', '''Rum İmperiyası''' ya da '''Şarq Roma İmperiyası''' (öz adı {{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}} - ''Vasiliya Romeyon'', {{lang-el|Ῥωμανία}} - ''Romaniya'') — [[Roma İmperiyası]]nıñ şarqiy qısmında devam etken devlet. Paytahtı [[Konstantinopolis]] (bugünki [[İstanbul]]) edi. Tarihınıñ başı olaraq, adette, bu şeerniñ 330 senesi yañı paytaht olğanı ya da imperiyanıñ 395 senesi bölüngeni alına. Biñ yıldan ziyade devam etken devlet [[XV asır]]da [[Osmanlı Devleti|Osmanlılar]] tarafından yıqıldı.<ref name="met-overview">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Adı == «Bizans» adı paytahtnıñ eski adı Bizantiondan ({{lang-el|Βυζάντιον}}) kele. Bu ad devlet yıqılğandan soñ tarihçılar arasında yayıldı. İmperiyanıñ sakinleri devletlerine Roma İmperiyası ({{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}}), özlerine ise romalılar dey ediler. Qırımtatarca «rum» sözü de «romalı» manasını bildire. Orta asırlarda musulman müellifler bu sözni em devlet, em de onıñ sakinleri içün qullana ediler. İmperiyada yunan, ermeni, arap, slavân ve başqa halqlar yaşadı.<ref name="met-overview"/><ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/rum -{RUM}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Tarihı == === İlk asırlar === 330 senesi imperator [[I Konstantin]] ({{lang-la|Constantinus}}) devrinde [[Bosfor]] boğazı yanındaki Bizantion şeeri devletniñ yañı paytahtı oldı. Şeerge Konstantinopolis ve Yañı Roma dey başladılar. 395 senesi imperiya bir daa şarqiy ve ğarbiy qısımlarğa bölündi. Devletniñ birligi fikri saqlansa da, eki qısım ayrı idare etildi. 476 senesi Ğarbiy Roma İmperiyası yıqılğanda, şarqiy qısım daa biñ yılğa yaqın zaman yaşadı.<ref name="tdv">-{Demirkent, Işın}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/bizans -{BİZANS}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> 527–565 seneleri üküm sürgen [[I Yustinian]] ({{lang-la|Iustinianus}}) Roma İmperiyasınıñ evelki topraqlarını qaytarıp almağa tırıştı. Onıñ orduları [[İtaliya]], [[Şimaliy Afrika]] ve cenübiy [[İspaniya]]da bir sıra yerlerni aldı. Bu devirde Roma qanunları toplatılıp tertipke ketirildi. Bu qanunlar cıyıntığı ({{lang-la|Corpus iuris civilis}}) soñraki Avropa uquqına büyük tesir kösterdi. Konstantinopolisteki [[Aya Sofya]] kilsesi de Yustinian devrinde qurulıp, 537 senesi açıldı.<ref name="justinian">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/the-byzantine-state-under-justinian-i-justinian-the-great -{The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> === Cenkler ve yañı yükseliş === [[İran]] ile uzun cenklerden zayıflaşqan Rum İmperiyası VII asırda [[İslâm halifeligi|arap ordularınıñ]] ücümlerine oğradı. [[Suriye]], [[Filistin]] ve [[Mısır]]nıñ elden çıqması devletniñ topraq ve kelirlerini azlaştırdı. Bundan soñ imperiyanıñ esas topraqları [[Anadolu]] ve [[Balqanlar]]da edi. Evelce idare ve qanun işlerinde latin tili qullanılsa, zaman keçken sayın onıñ yerini yunan tili aldı.<ref name="tdv"/><ref>[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/10-2-the-byzantine-empire-and-persia -{The Byzantine Empire and Persia}-]. -{OpenStax, World History, Volume 1}-.</ref> IX–XI asırlarda Bizans tekrar quvetlendi. Ordu şarqta ve Balqanlarda bir sıra yerlerni qaytarıp aldı, ticaret canlandı, şeerler östi. Lâkin XI asırnıñ ekinci yarısında vaziyet ağırlaştı. 1071 senesi [[Malazgirt uruşı]]nda [[selcuqlar]] Rum ordusını yeñdi. Taht qavğaları da devletni zayıflattı. İmperiya Anadolunıñ büyük bir qısmını coydı. XII asırda vaziyet bir qadar yahşılaştı.<ref name="anatolia">[https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/waa.html -{Anatolia and the Caucasus, 1000–1400 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="tdv"/> === Zayıflaması ve yıqılması === 1204 senesi dörtünci [[haçlı sefer]]iniñ orduları Konstantinopolisni alıp taladı. Paytahtta [[Latin İmperiyası]] quruldı. Rum ükümdarları ise [[Nikeya]] (bugünki [[İznik]]), [[Epir]] ve [[Trabzon]]da ayrı devletlerni idare ettiler. 1261 senesi Nikeya ordusı Konstantinopolisni qaytarıp aldı; [[VIII Mihail Paleologos]] ({{lang-el|Μιχαὴλ Παλαιολόγος}}) devrinde paytahtta Rum akimiyeti tiklendi.<ref name="anatolia"/><ref name="late">-{Labatt, Annie Montgomery}-. [https://www.metmuseum.org/essays/constantinople-after-1261 -{Constantinople after 1261}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Lâkin devlet evelki quvetine irişip olamadı. İçki cenkler, topraq ğayıpları ve ticarette [[Venedik Cumhuriyeti|Venedik]] ve [[Cenova Cumhuriyeti|Ceneviz]] bazırgânlarınıñ üstünligi onı daa da zayıflattı. XIV asırda [[osmanlılar]] Anadolu ve Balqanlarda ilerilediler. 1453 senesi mayısnıñ 29-ında sultan [[II Mehmed]]niñ ordusı uzun muasaradan soñ Konstantinopolisni aldı. Soñki Rum imperatorı da şeerni mudafaa etkende öldi. Bu vaqia, adette, Rum İmperiyasınıñ soñu olaraq qabul etile.<ref name="late"/><ref>-{Toth, Peter}-. [https://www.bl.uk/stories/blogs/posts/the-last-day-of-constantinople -{The last day of Constantinople}-]. -{British Library}-.</ref> == Devlet qurulışı ve hocalıq == Devletniñ başında imperator tura edi. O, qanunlar çıqara, yüksek memurlarnı tayin ete ve orduğa yolbaşçılıq yapa edi. Kilse işlerine de büyük tesir köstere edi. Vilâyetlerni idare etüv usulları zaman-zaman deñişti. Orta asırlarda vilâyetlerniñ bir türüne «tema» dey ediler. Olarda askeriy ve grajdan akimiyet bir idareciniñ qolunda toplandı.<ref name="tdv"/><ref name="met-overview"/> Hocalıqnıñ esasını egincilik teşkil ete edi. Topraq bergileri hazineniñ müim kelir menbası edi. Şeerlerde zenaat ve ticaret inkişaf etti. Konstantinopolis [[Qara deñiz]] ile [[Aq deñiz]] arasındaki yollarnı bağlağan büyük liman edi. [[İpek]] toqumalar, ziynet eşyası ve başqa qıymetli mallar işlep çıqarıla edi.<ref>[https://academic.oup.com/edited-volume/29470/chapter-abstract/247164620 -{The Economy}-]. ''-{The Oxford Handbook of Byzantine Studies}-''. -{Oxford University Press}-.</ref><ref name="justinian"/> == Din ve medeniyet == [[Hristianlıq]] Rum cemiyetiniñ yaşayışına ve devletniñ siyasetine büyük tesir köstere edi. Konstantinopolis [[patriarh]]ı şarqiy kilseniñ baş merkezlerinden birini idare ete edi. [[Roma papası]]nen anlaşmamazlıqlar asırlar boyunca terenleşti; 1054 senesi olğan vaqialar [[ortodoks]] ve [[katolik]] kilseleriniñ ayırıluvında müim bir merale oldı.<ref>[https://smarthistory.org/periods-of-the-byzantine-empire/ -{About the chronological periods of the Byzantine Empire}-]. -{Smarthistory}-.</ref> Rum medeniyetinde qadimiy yunan ve Roma mirası hristian ananelerinen birleşti. Alimler eski eserlerni köçürip ögrendiler. [[Qubbe]]li kilse binaları, [[mozaika]], [[freska]] ve [[ikona]]lar Bizans sanatınıñ belli nümüneleridir. Bu medeniyet Balqan halqları ve [[Kıyiv Rusu]]na büyük tesir kösterdi. Bizansnıñ kitapları ve alimleri İtaliyada [[Uyanuv devri]] medeniyetiniñ inkişafına da yardım etti.<ref name="met-overview"/><ref>[https://www.metmuseum.org/met-publications/byzantium-faith-and-power-1261-1557 -{Byzantium: Faith and Power (1261–1557)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Qırımnen bağları == Rum İmperiyasınıñ [[Qırım]]nen siyasiy, ticariy ve diniy bağları bar edi. [[Hersones]] şeeri imperiyanıñ yarımadadaki müim merkezlerinden biri edi. Bu liman vastasınen Qara deñizniñ şimalindeki halqlar ile ticaret yapıldı. Bu şeerde saqlanğan orta asır kilse ve qale qalıntıları Bizans medeniyetiniñ izlerini köstere.<ref>-{Zuckerman, Constantine}-. [https://doi.org/10.1179/byz.1997.21.1.210 -{Two notes on the early history of the thema of Cherson}-]. ''-{Byzantine and Modern Greek Studies}-'', 21-ci cılt, 1997 senesi, 210–222 saifeler.</ref><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1411/ -{Ancient City of Tauric Chersonese and its Chora}-]. -{UNESCO World Heritage Centre}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] 2q19o94zy77vve9tq84fgb7kjabn34b 246586 246585 2026-11-04T13:34:30Z Don Alessandro 1 246586 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} {{1000}} '''Bizans İmperiyası''', '''Rum İmperiyası''' ya da '''Şarq Roma İmperiyası''' (öz adı {{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}} - ''Vasiliya Romeyon'', {{lang-el|Ῥωμανία}} - ''Romaniya'') — [[Roma İmperiyası]]nıñ şarqiy qısmında devam etken devlet. Paytahtı [[Konstantinopolis]] (bugünki [[İstanbul]]) edi. Tarihınıñ başı olaraq, adette, bu şeerniñ 330 senesi yañı paytaht olğanı ya da imperiyanıñ 395 senesi bölüngeni alına. Biñ yıldan ziyade devam etken devlet [[XV asır]]da [[Osmanlı Devleti|Osmanlılar]] tarafından yıqıldı.<ref name="met-overview">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Adı == «Bizans» adı paytahtnıñ eski adı Bizantiondan ({{lang-el|Βυζάντιον}}) kele. Bu ad devlet yıqılğandan soñ tarihçılar arasında yayıldı. İmperiyanıñ sakinleri devletlerine Roma İmperiyası ({{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}}), özlerine ise romalılar dey ediler. Qırımtatarca «rum» sözü de «romalı» manasını bildire. Orta asırlarda musulman müellifler bu sözni em devlet, em de onıñ sakinleri içün qullana ediler. İmperiyada yunan, ermeni, arap, slavân ve başqa halqlar yaşadı.<ref name="met-overview"/><ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/rum -{RUM}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Tarihı == === İlk asırlar === 330 senesi imperator [[I Konstantin]] ({{lang-la|Constantinus}}) devrinde [[Bosfor]] boğazı yanındaki Bizantion şeeri devletniñ yañı paytahtı oldı. Şeerge Konstantinopolis ve Yañı Roma dey başladılar. 395 senesi imperiya bir daa şarqiy ve ğarbiy qısımlarğa bölündi. Devletniñ birligi fikri saqlansa da, eki qısım ayrı idare etildi. 476 senesi Ğarbiy Roma İmperiyası yıqılğanda, şarqiy qısım daa biñ yılğa yaqın zaman yaşadı.<ref name="tdv">-{Demirkent, Işın}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/bizans -{BİZANS}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> 527–565 seneleri üküm sürgen [[I Yustinian]] ({{lang-la|Iustinianus}}) Roma İmperiyasınıñ evelki topraqlarını qaytarıp almağa tırıştı. Onıñ orduları [[İtaliya]], [[Şimaliy Afrika]] ve cenübiy [[İspaniya]]da bir sıra yerlerni aldı. Bu devirde Roma qanunları toplatılıp tertipke ketirildi. Bu qanunlar cıyıntığı ({{lang-la|Corpus iuris civilis}}) soñraki Avropa uquqına büyük tesir kösterdi. Konstantinopolisteki [[Aya Sofya]] kilsesi de Yustinian devrinde qurulıp, 537 senesi açıldı.<ref name="justinian">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/the-byzantine-state-under-justinian-i-justinian-the-great -{The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> === Cenkler ve yañı yükseliş === [[İran]] ile uzun cenklerden zayıflaşqan Rum İmperiyası VII asırda [[İslâm halifeligi|arap ordularınıñ]] ücümlerine oğradı. [[Suriye]], [[Filistin]] ve [[Mısır]]nıñ elden çıqması devletniñ topraq ve kelirlerini azlaştırdı. Bundan soñ imperiyanıñ esas topraqları [[Anadolu]] ve [[Balqanlar]]da edi. Evelce idare ve qanun işlerinde latin tili qullanılsa, zaman keçken sayın onıñ yerini yunan tili aldı.<ref name="tdv"/><ref>[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/10-2-the-byzantine-empire-and-persia -{The Byzantine Empire and Persia}-]. -{OpenStax, World History, Volume 1}-.</ref> IX–XI asırlarda Bizans tekrar quvetlendi. Ordu şarqta ve Balqanlarda bir sıra yerlerni qaytarıp aldı, ticaret canlandı, şeerler östi. Lâkin XI asırnıñ ekinci yarısında vaziyet ağırlaştı. 1071 senesi [[Malazgirt uruşı]]nda [[selcuqlar]] Rum ordusını yeñdi. Taht qavğaları da devletni zayıflattı. İmperiya Anadolunıñ büyük bir qısmını coydı. XII asırda vaziyet bir qadar yahşılaştı.<ref name="anatolia">[https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/waa.html -{Anatolia and the Caucasus, 1000–1400 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="tdv"/> === Zayıflaması ve yıqılması === 1204 senesi dörtünci [[haçlı sefer]]iniñ orduları Konstantinopolisni alıp taladı. Paytahtta [[Latin İmperiyası]] quruldı. Rum ükümdarları ise [[Nikeya]] (bugünki [[İznik]]), [[Epir]] ve [[Trabzon]]da ayrı devletlerni idare ettiler. 1261 senesi Nikeya ordusı Konstantinopolisni qaytarıp aldı; [[VIII Mihail Paleologos]] ({{lang-el|Μιχαὴλ Παλαιολόγος}}) devrinde paytahtta Rum akimiyeti tiklendi.<ref name="anatolia"/><ref name="late">-{Labatt, Annie Montgomery}-. [https://www.metmuseum.org/essays/constantinople-after-1261 -{Constantinople after 1261}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Lâkin devlet evelki quvetine irişip olamadı. İçki cenkler, topraq ğayıpları ve ticarette [[Venedik Cumhuriyeti|Venedik]] ve [[Cenova Cumhuriyeti|Ceneviz]] bazırgânlarınıñ üstünligi onı daa da zayıflattı. XIV asırda [[osmanlılar]] Anadolu ve Balqanlarda ilerilediler. 1453 senesi mayısnıñ 29-ında sultan [[II Mehmed]]niñ ordusı uzun muasaradan soñ Konstantinopolisni aldı. Soñki Rum imperatorı da şeerni mudafaa etkende öldi. Bu vaqia, adette, Rum İmperiyasınıñ soñu olaraq qabul etile.<ref name="late"/><ref>-{Toth, Peter}-. [https://www.bl.uk/stories/blogs/posts/the-last-day-of-constantinople -{The last day of Constantinople}-]. -{British Library}-.</ref> == Devlet qurulışı ve hocalıq == Devletniñ başında imperator tura edi. O, qanunlar çıqara, yüksek memurlarnı tayin ete ve orduğa yolbaşçılıq yapa edi. Kilse işlerine de büyük tesir köstere edi. Vilâyetlerni idare etüv usulları zaman-zaman deñişti. Orta asırlarda vilâyetlerniñ bir türüne «tema» dey ediler. Olarda askeriy ve grajdan akimiyet bir idareciniñ qolunda toplandı.<ref name="tdv"/><ref name="met-overview"/> Hocalıqnıñ esasını egincilik teşkil ete edi. Topraq bergileri hazineniñ müim kelir menbası edi. Şeerlerde zenaat ve ticaret inkişaf etti. Konstantinopolis [[Qara deñiz]] ile [[Aq deñiz]] arasındaki yollarnı bağlağan büyük liman edi. [[İpek]] toqumalar, ziynet eşyası ve başqa qıymetli mallar işlep çıqarıla edi.<ref>[https://academic.oup.com/edited-volume/29470/chapter-abstract/247164620 -{The Economy}-]. ''-{The Oxford Handbook of Byzantine Studies}-''. -{Oxford University Press}-.</ref><ref name="justinian"/> == Din ve medeniyet == [[Hristianlıq]] Rum cemiyetiniñ yaşayışına ve devletniñ siyasetine büyük tesir köstere edi. Konstantinopolis [[patriarh]]ı şarqiy kilseniñ baş merkezlerinden birini idare ete edi. [[Roma papası]]nen anlaşmamazlıqlar asırlar boyunca terenleşti; 1054 senesi olğan vaqialar [[ortodoks]] ve [[katolik]] kilseleriniñ ayırıluvında müim bir basamaq oldı.<ref>[https://smarthistory.org/periods-of-the-byzantine-empire/ -{About the chronological periods of the Byzantine Empire}-]. -{Smarthistory}-.</ref> Rum medeniyetinde qadimiy yunan ve Roma mirası hristian ananelerinen birleşti. Alimler eski eserlerni köçürip ögrendiler. [[Qubbe]]li kilse binaları, [[mozaika]], [[freska]] ve [[ikona]]lar Bizans sanatınıñ belli nümüneleridir. Bu medeniyet Balqan halqları ve [[Kıyiv Rusu]]na büyük tesir kösterdi. Bizansnıñ kitapları ve alimleri İtaliyada [[Uyanuv devri]] medeniyetiniñ inkişafına da yardım etti.<ref name="met-overview"/><ref>[https://www.metmuseum.org/met-publications/byzantium-faith-and-power-1261-1557 -{Byzantium: Faith and Power (1261–1557)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Qırımnen bağları == Rum İmperiyasınıñ [[Qırım]]nen siyasiy, ticariy ve diniy bağları bar edi. [[Hersones]] şeeri imperiyanıñ yarımadadaki müim merkezlerinden biri edi. Bu liman vastasınen Qara deñizniñ şimalindeki halqlar ile ticaret yapıldı. Bu şeerde saqlanğan orta asır kilse ve qale qalıntıları Bizans medeniyetiniñ izlerini köstere.<ref>-{Zuckerman, Constantine}-. [https://doi.org/10.1179/byz.1997.21.1.210 -{Two notes on the early history of the thema of Cherson}-]. ''-{Byzantine and Modern Greek Studies}-'', 21-ci cılt, 1997 senesi, 210–222 saifeler.</ref><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1411/ -{Ancient City of Tauric Chersonese and its Chora}-]. -{UNESCO World Heritage Centre}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] fks919dlujnda1f8zy9sil58m1ko1jz 246621 246586 2026-11-05T06:25:47Z Хтосьці 13041 /* Дженклер ве янъы юкселиш */ ЫX–XЫ > IX–XI 246621 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} {{1000}} '''Bizans İmperiyası''', '''Rum İmperiyası''' ya da '''Şarq Roma İmperiyası''' (öz adı {{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}} - ''Vasiliya Romeyon'', {{lang-el|Ῥωμανία}} - ''Romaniya'') — [[Roma İmperiyası]]nıñ şarqiy qısmında devam etken devlet. Paytahtı [[Konstantinopolis]] (bugünki [[İstanbul]]) edi. Tarihınıñ başı olaraq, adette, bu şeerniñ 330 senesi yañı paytaht olğanı ya da imperiyanıñ 395 senesi bölüngeni alına. Biñ yıldan ziyade devam etken devlet [[XV asır]]da [[Osmanlı Devleti|Osmanlılar]] tarafından yıqıldı.<ref name="met-overview">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Adı == «Bizans» adı paytahtnıñ eski adı Bizantiondan ({{lang-el|Βυζάντιον}}) kele. Bu ad devlet yıqılğandan soñ tarihçılar arasında yayıldı. İmperiyanıñ sakinleri devletlerine Roma İmperiyası ({{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}}), özlerine ise romalılar dey ediler. Qırımtatarca «rum» sözü de «romalı» manasını bildire. Orta asırlarda musulman müellifler bu sözni em devlet, em de onıñ sakinleri içün qullana ediler. İmperiyada yunan, ermeni, arap, slavân ve başqa halqlar yaşadı.<ref name="met-overview"/><ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/rum -{RUM}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Tarihı == === İlk asırlar === 330 senesi imperator [[I Konstantin]] ({{lang-la|Constantinus}}) devrinde [[Bosfor]] boğazı yanındaki Bizantion şeeri devletniñ yañı paytahtı oldı. Şeerge Konstantinopolis ve Yañı Roma dey başladılar. 395 senesi imperiya bir daa şarqiy ve ğarbiy qısımlarğa bölündi. Devletniñ birligi fikri saqlansa da, eki qısım ayrı idare etildi. 476 senesi Ğarbiy Roma İmperiyası yıqılğanda, şarqiy qısım daa biñ yılğa yaqın zaman yaşadı.<ref name="tdv">-{Demirkent, Işın}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/bizans -{BİZANS}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> 527–565 seneleri üküm sürgen [[I Yustinian]] ({{lang-la|Iustinianus}}) Roma İmperiyasınıñ evelki topraqlarını qaytarıp almağa tırıştı. Onıñ orduları [[İtaliya]], [[Şimaliy Afrika]] ve cenübiy [[İspaniya]]da bir sıra yerlerni aldı. Bu devirde Roma qanunları toplatılıp tertipke ketirildi. Bu qanunlar cıyıntığı ({{lang-la|Corpus iuris civilis}}) soñraki Avropa uquqına büyük tesir kösterdi. Konstantinopolisteki [[Aya Sofya]] kilsesi de Yustinian devrinde qurulıp, 537 senesi açıldı.<ref name="justinian">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/the-byzantine-state-under-justinian-i-justinian-the-great -{The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> === Cenkler ve yañı yükseliş === [[İran]] ile uzun cenklerden zayıflaşqan Rum İmperiyası VII asırda [[İslâm halifeligi|arap ordularınıñ]] ücümlerine oğradı. [[Suriye]], [[Filistin]] ve [[Mısır]]nıñ elden çıqması devletniñ topraq ve kelirlerini azlaştırdı. Bundan soñ imperiyanıñ esas topraqları [[Anadolu]] ve [[Balqanlar]]da edi. Evelce idare ve qanun işlerinde latin tili qullanılsa, zaman keçken sayın onıñ yerini yunan tili aldı.<ref name="tdv"/><ref>[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/10-2-the-byzantine-empire-and-persia -{The Byzantine Empire and Persia}-]. -{OpenStax, World History, Volume 1}-.</ref> -{IX–XI}- asırlarda Bizans tekrar quvetlendi. Ordu şarqta ve Balqanlarda bir sıra yerlerni qaytarıp aldı, ticaret canlandı, şeerler östi. Lâkin XI asırnıñ ekinci yarısında vaziyet ağırlaştı. 1071 senesi [[Malazgirt uruşı]]nda [[selcuqlar]] Rum ordusını yeñdi. Taht qavğaları da devletni zayıflattı. İmperiya Anadolunıñ büyük bir qısmını coydı. XII asırda vaziyet bir qadar yahşılaştı.<ref name="anatolia">[https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/waa.html -{Anatolia and the Caucasus, 1000–1400 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="tdv"/> === Zayıflaması ve yıqılması === 1204 senesi dörtünci [[haçlı sefer]]iniñ orduları Konstantinopolisni alıp taladı. Paytahtta [[Latin İmperiyası]] quruldı. Rum ükümdarları ise [[Nikeya]] (bugünki [[İznik]]), [[Epir]] ve [[Trabzon]]da ayrı devletlerni idare ettiler. 1261 senesi Nikeya ordusı Konstantinopolisni qaytarıp aldı; [[VIII Mihail Paleologos]] ({{lang-el|Μιχαὴλ Παλαιολόγος}}) devrinde paytahtta Rum akimiyeti tiklendi.<ref name="anatolia"/><ref name="late">-{Labatt, Annie Montgomery}-. [https://www.metmuseum.org/essays/constantinople-after-1261 -{Constantinople after 1261}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Lâkin devlet evelki quvetine irişip olamadı. İçki cenkler, topraq ğayıpları ve ticarette [[Venedik Cumhuriyeti|Venedik]] ve [[Cenova Cumhuriyeti|Ceneviz]] bazırgânlarınıñ üstünligi onı daa da zayıflattı. XIV asırda [[osmanlılar]] Anadolu ve Balqanlarda ilerilediler. 1453 senesi mayısnıñ 29-ında sultan [[II Mehmed]]niñ ordusı uzun muasaradan soñ Konstantinopolisni aldı. Soñki Rum imperatorı da şeerni mudafaa etkende öldi. Bu vaqia, adette, Rum İmperiyasınıñ soñu olaraq qabul etile.<ref name="late"/><ref>-{Toth, Peter}-. [https://www.bl.uk/stories/blogs/posts/the-last-day-of-constantinople -{The last day of Constantinople}-]. -{British Library}-.</ref> == Devlet qurulışı ve hocalıq == Devletniñ başında imperator tura edi. O, qanunlar çıqara, yüksek memurlarnı tayin ete ve orduğa yolbaşçılıq yapa edi. Kilse işlerine de büyük tesir köstere edi. Vilâyetlerni idare etüv usulları zaman-zaman deñişti. Orta asırlarda vilâyetlerniñ bir türüne «tema» dey ediler. Olarda askeriy ve grajdan akimiyet bir idareciniñ qolunda toplandı.<ref name="tdv"/><ref name="met-overview"/> Hocalıqnıñ esasını egincilik teşkil ete edi. Topraq bergileri hazineniñ müim kelir menbası edi. Şeerlerde zenaat ve ticaret inkişaf etti. Konstantinopolis [[Qara deñiz]] ile [[Aq deñiz]] arasındaki yollarnı bağlağan büyük liman edi. [[İpek]] toqumalar, ziynet eşyası ve başqa qıymetli mallar işlep çıqarıla edi.<ref>[https://academic.oup.com/edited-volume/29470/chapter-abstract/247164620 -{The Economy}-]. ''-{The Oxford Handbook of Byzantine Studies}-''. -{Oxford University Press}-.</ref><ref name="justinian"/> == Din ve medeniyet == [[Hristianlıq]] Rum cemiyetiniñ yaşayışına ve devletniñ siyasetine büyük tesir köstere edi. Konstantinopolis [[patriarh]]ı şarqiy kilseniñ baş merkezlerinden birini idare ete edi. [[Roma papası]]nen anlaşmamazlıqlar asırlar boyunca terenleşti; 1054 senesi olğan vaqialar [[ortodoks]] ve [[katolik]] kilseleriniñ ayırıluvında müim bir basamaq oldı.<ref>[https://smarthistory.org/periods-of-the-byzantine-empire/ -{About the chronological periods of the Byzantine Empire}-]. -{Smarthistory}-.</ref> Rum medeniyetinde qadimiy yunan ve Roma mirası hristian ananelerinen birleşti. Alimler eski eserlerni köçürip ögrendiler. [[Qubbe]]li kilse binaları, [[mozaika]], [[freska]] ve [[ikona]]lar Bizans sanatınıñ belli nümüneleridir. Bu medeniyet Balqan halqları ve [[Kıyiv Rusu]]na büyük tesir kösterdi. Bizansnıñ kitapları ve alimleri İtaliyada [[Uyanuv devri]] medeniyetiniñ inkişafına da yardım etti.<ref name="met-overview"/><ref>[https://www.metmuseum.org/met-publications/byzantium-faith-and-power-1261-1557 -{Byzantium: Faith and Power (1261–1557)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Qırımnen bağları == Rum İmperiyasınıñ [[Qırım]]nen siyasiy, ticariy ve diniy bağları bar edi. [[Hersones]] şeeri imperiyanıñ yarımadadaki müim merkezlerinden biri edi. Bu liman vastasınen Qara deñizniñ şimalindeki halqlar ile ticaret yapıldı. Bu şeerde saqlanğan orta asır kilse ve qale qalıntıları Bizans medeniyetiniñ izlerini köstere.<ref>-{Zuckerman, Constantine}-. [https://doi.org/10.1179/byz.1997.21.1.210 -{Two notes on the early history of the thema of Cherson}-]. ''-{Byzantine and Modern Greek Studies}-'', 21-ci cılt, 1997 senesi, 210–222 saifeler.</ref><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1411/ -{Ancient City of Tauric Chersonese and its Chora}-]. -{UNESCO World Heritage Centre}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] mmznregz49wi9k14j4dwqdasob5ims2 246625 246621 2026-11-05T11:02:27Z Don Alessandro 1 /* İlk asırlar */ 246625 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} {{1000}} '''Bizans İmperiyası''', '''Rum İmperiyası''' ya da '''Şarq Roma İmperiyası''' (öz adı {{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}} - ''Vasiliya Romeyon'', {{lang-el|Ῥωμανία}} - ''Romaniya'') — [[Roma İmperiyası]]nıñ şarqiy qısmında devam etken devlet. Paytahtı [[Konstantinopolis]] (bugünki [[İstanbul]]) edi. Tarihınıñ başı olaraq, adette, bu şeerniñ 330 senesi yañı paytaht olğanı ya da imperiyanıñ 395 senesi bölüngeni alına. Biñ yıldan ziyade devam etken devlet [[XV asır]]da [[Osmanlı Devleti|Osmanlılar]] tarafından yıqıldı.<ref name="met-overview">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Adı == «Bizans» adı paytahtnıñ eski adı Bizantiondan ({{lang-el|Βυζάντιον}}) kele. Bu ad devlet yıqılğandan soñ tarihçılar arasında yayıldı. İmperiyanıñ sakinleri devletlerine Roma İmperiyası ({{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}}), özlerine ise romalılar dey ediler. Qırımtatarca «rum» sözü de «romalı» manasını bildire. Orta asırlarda musulman müellifler bu sözni em devlet, em de onıñ sakinleri içün qullana ediler. İmperiyada yunan, ermeni, arap, slavân ve başqa halqlar yaşadı.<ref name="met-overview"/><ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/rum -{RUM}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Tarihı == === İlk asırlar === 330 senesi imperator [[I Konstantin]] ({{lang-la|Constantinus}}) devrinde [[Bosfor]] boğazı yanındaki Bizantion şeeri devletniñ yañı paytahtı oldı. Şeerge Konstantinopolis ve Yañı Roma dep aytmağa başladılar. 395 senesi imperiya bir daa şarqiy ve ğarbiy qısımlarğa bölündi. Devletniñ birligi fikri saqlansa da, eki qısım ayrı idare etildi. 476 senesi Ğarbiy Roma İmperiyası yıqılğanda, şarqiy qısım daa biñ yılğa yaqın zaman yaşadı.<ref name="tdv">-{Demirkent, Işın}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/bizans -{BİZANS}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> 527–565 seneleri üküm sürgen [[I Yustinian]] ({{lang-la|Iustinianus}}) Roma İmperiyasınıñ evelki topraqlarını qaytarıp almağa tırıştı. Onıñ orduları [[İtaliya]], [[Şimaliy Afrika]] ve cenübiy [[İspaniya]]da bir sıra yerlerni aldı. Bu devirde Roma qanunları toplatılıp tertipke ketirildi. Bu qanunlar cıyıntığı ({{lang-la|Corpus iuris civilis}}) soñraki Avropa uquqına büyük tesir kösterdi. Konstantinopolisteki [[Aya Sofya]] kilsesi de Yustinian devrinde qurulıp, 537 senesi açıldı.<ref name="justinian">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/the-byzantine-state-under-justinian-i-justinian-the-great -{The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> === Cenkler ve yañı yükseliş === [[İran]] ile uzun cenklerden zayıflaşqan Rum İmperiyası VII asırda [[İslâm halifeligi|arap ordularınıñ]] ücümlerine oğradı. [[Suriye]], [[Filistin]] ve [[Mısır]]nıñ elden çıqması devletniñ topraq ve kelirlerini azlaştırdı. Bundan soñ imperiyanıñ esas topraqları [[Anadolu]] ve [[Balqanlar]]da edi. Evelce idare ve qanun işlerinde latin tili qullanılsa, zaman keçken sayın onıñ yerini yunan tili aldı.<ref name="tdv"/><ref>[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/10-2-the-byzantine-empire-and-persia -{The Byzantine Empire and Persia}-]. -{OpenStax, World History, Volume 1}-.</ref> -{IX–XI}- asırlarda Bizans tekrar quvetlendi. Ordu şarqta ve Balqanlarda bir sıra yerlerni qaytarıp aldı, ticaret canlandı, şeerler östi. Lâkin XI asırnıñ ekinci yarısında vaziyet ağırlaştı. 1071 senesi [[Malazgirt uruşı]]nda [[selcuqlar]] Rum ordusını yeñdi. Taht qavğaları da devletni zayıflattı. İmperiya Anadolunıñ büyük bir qısmını coydı. XII asırda vaziyet bir qadar yahşılaştı.<ref name="anatolia">[https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/waa.html -{Anatolia and the Caucasus, 1000–1400 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="tdv"/> === Zayıflaması ve yıqılması === 1204 senesi dörtünci [[haçlı sefer]]iniñ orduları Konstantinopolisni alıp taladı. Paytahtta [[Latin İmperiyası]] quruldı. Rum ükümdarları ise [[Nikeya]] (bugünki [[İznik]]), [[Epir]] ve [[Trabzon]]da ayrı devletlerni idare ettiler. 1261 senesi Nikeya ordusı Konstantinopolisni qaytarıp aldı; [[VIII Mihail Paleologos]] ({{lang-el|Μιχαὴλ Παλαιολόγος}}) devrinde paytahtta Rum akimiyeti tiklendi.<ref name="anatolia"/><ref name="late">-{Labatt, Annie Montgomery}-. [https://www.metmuseum.org/essays/constantinople-after-1261 -{Constantinople after 1261}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Lâkin devlet evelki quvetine irişip olamadı. İçki cenkler, topraq ğayıpları ve ticarette [[Venedik Cumhuriyeti|Venedik]] ve [[Cenova Cumhuriyeti|Ceneviz]] bazırgânlarınıñ üstünligi onı daa da zayıflattı. XIV asırda [[osmanlılar]] Anadolu ve Balqanlarda ilerilediler. 1453 senesi mayısnıñ 29-ında sultan [[II Mehmed]]niñ ordusı uzun muasaradan soñ Konstantinopolisni aldı. Soñki Rum imperatorı da şeerni mudafaa etkende öldi. Bu vaqia, adette, Rum İmperiyasınıñ soñu olaraq qabul etile.<ref name="late"/><ref>-{Toth, Peter}-. [https://www.bl.uk/stories/blogs/posts/the-last-day-of-constantinople -{The last day of Constantinople}-]. -{British Library}-.</ref> == Devlet qurulışı ve hocalıq == Devletniñ başında imperator tura edi. O, qanunlar çıqara, yüksek memurlarnı tayin ete ve orduğa yolbaşçılıq yapa edi. Kilse işlerine de büyük tesir köstere edi. Vilâyetlerni idare etüv usulları zaman-zaman deñişti. Orta asırlarda vilâyetlerniñ bir türüne «tema» dey ediler. Olarda askeriy ve grajdan akimiyet bir idareciniñ qolunda toplandı.<ref name="tdv"/><ref name="met-overview"/> Hocalıqnıñ esasını egincilik teşkil ete edi. Topraq bergileri hazineniñ müim kelir menbası edi. Şeerlerde zenaat ve ticaret inkişaf etti. Konstantinopolis [[Qara deñiz]] ile [[Aq deñiz]] arasındaki yollarnı bağlağan büyük liman edi. [[İpek]] toqumalar, ziynet eşyası ve başqa qıymetli mallar işlep çıqarıla edi.<ref>[https://academic.oup.com/edited-volume/29470/chapter-abstract/247164620 -{The Economy}-]. ''-{The Oxford Handbook of Byzantine Studies}-''. -{Oxford University Press}-.</ref><ref name="justinian"/> == Din ve medeniyet == [[Hristianlıq]] Rum cemiyetiniñ yaşayışına ve devletniñ siyasetine büyük tesir köstere edi. Konstantinopolis [[patriarh]]ı şarqiy kilseniñ baş merkezlerinden birini idare ete edi. [[Roma papası]]nen anlaşmamazlıqlar asırlar boyunca terenleşti; 1054 senesi olğan vaqialar [[ortodoks]] ve [[katolik]] kilseleriniñ ayırıluvında müim bir basamaq oldı.<ref>[https://smarthistory.org/periods-of-the-byzantine-empire/ -{About the chronological periods of the Byzantine Empire}-]. -{Smarthistory}-.</ref> Rum medeniyetinde qadimiy yunan ve Roma mirası hristian ananelerinen birleşti. Alimler eski eserlerni köçürip ögrendiler. [[Qubbe]]li kilse binaları, [[mozaika]], [[freska]] ve [[ikona]]lar Bizans sanatınıñ belli nümüneleridir. Bu medeniyet Balqan halqları ve [[Kıyiv Rusu]]na büyük tesir kösterdi. Bizansnıñ kitapları ve alimleri İtaliyada [[Uyanuv devri]] medeniyetiniñ inkişafına da yardım etti.<ref name="met-overview"/><ref>[https://www.metmuseum.org/met-publications/byzantium-faith-and-power-1261-1557 -{Byzantium: Faith and Power (1261–1557)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Qırımnen bağları == Rum İmperiyasınıñ [[Qırım]]nen siyasiy, ticariy ve diniy bağları bar edi. [[Hersones]] şeeri imperiyanıñ yarımadadaki müim merkezlerinden biri edi. Bu liman vastasınen Qara deñizniñ şimalindeki halqlar ile ticaret yapıldı. Bu şeerde saqlanğan orta asır kilse ve qale qalıntıları Bizans medeniyetiniñ izlerini köstere.<ref>-{Zuckerman, Constantine}-. [https://doi.org/10.1179/byz.1997.21.1.210 -{Two notes on the early history of the thema of Cherson}-]. ''-{Byzantine and Modern Greek Studies}-'', 21-ci cılt, 1997 senesi, 210–222 saifeler.</ref><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1411/ -{Ancient City of Tauric Chersonese and its Chora}-]. -{UNESCO World Heritage Centre}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] dso91cu5ocjvwtoi0m0jk0uy8mp01nr 0 5849 246615 242670 2026-11-05T02:22:11Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 246615 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = qasaba |qırımtatar adı = Velıkıy Lübin |original adı = ''ukr.'' Великий Любінь |memleket = Ukraina |tuğra = Velykyi lubin gerb.png |bayraq = Velykyi lubin prapor.png |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =49 |lat_min =43 |lat_sec =26 |lon_deg =23 |lon_min =44 |lon_sec =1 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = İlbav vilâyeti |region2 türü = Rayon |region2 = İlbav rayonı |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = XIII asır |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = 2024 |meydanlıq = 4,1 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 4 516 |cedvelge aluv senesi = 2001 |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 3231 |poçta indeksi = 81556 |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Velıkıy Lübin''' ({{lang-uk|Великий Любінь}}) - [[Ukraina]]nıñ [[İlbav vilâyeti]]nde bir [[qasaba]]. Ealisiniñ sayısı 4 516 kişi (2001 senesi). == Bağlantılar == * https://web.archive.org/web/20080629212804/http://lubin.in.ua/ - qasaba saytı [[Kategoriya:İlbav vilâyetindeki qasabalar]] 3ik9vlabs9ix456ocz8hmuixf970h6z 0 30265 246610 246025 2026-11-04T22:47:42Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 246610 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Edit Piaf''' ({{lang-fr|Édith Piaf}}, -{[edit pjaf]}-; kerçek adı — '''Edit Covanna Gasyon''' ({{lang-fr|Édith Giovanna Gassion}}); 1915 dekabr 19, [[Paris]], [[Frenkistan]] — 1963 oktâbr 10, Plaskasye, [[Gras]], Frenkistan) — frenk yırcısı, yır sözleri müellifi, bestekâr ve aktrisasıdır. XX asırnıñ eñ meşur frenk yırcılarından biri sayıla.<ref name="bnf">[https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb13898453f -{Bibliothèque nationale de France: Piaf, Édith (1915–1963)}-]</ref> «-{La Vie en rose}-», «-{Hymne à l'amour}-», «-{Padam… Padam…}-», «-{La Foule}-», «-{Milord}-» ve «-{Non, je ne regrette rien}-» onıñ eñ meşur yırlarıdır. [[Fayl:Edith_Piaf_enfant.jpg|left|thumb|269x269px|Edit Piaf balalıq çağında]] [[Fayl:Plaque_naissance_Edith_Piaf.jpg|thumb|Edit Piafqa bağışlanğan hatıra tahtası, Parisniñ 20-nci rayonındaki Bellevil caddesiniñ 72-numaralı evi]] == İlk yılları == Edit Piaf [[Paris]]teki Tenon hastahanesinde doğdı. Bellevil caddesiniñ 72 nomeralı evindeki hatıra tahtasında onıñ bu evniñ merdivenlerinde doğğanı yazılğan. Lâkin resmiy doğuv qaydına köre, o Tenon hastahanesinde doğdı.<ref name="paris">[https://www.paris.fr/pages/une-balade-sur-les-pas-d-edith-piaf-18776 -{Ville de Paris: Une balade sur les pas d'Édith Piaf}-]</ref> Anası Anetta Covanna Mayar (-{Annetta Giovanna Maillard}-) yırcı, babası Lui Alfons Gasyon (-{Louis Alphonse Gassion}-) ise akrobat edi. Piaf faqırlıq içinde büyüdi. On beş yaşında Paris soqalarında yırlap para qazanmağa başladı.<ref name="bio">[https://www.universalmusic.fr/artistes/20000091849 -{Universal Music France: Édith Piaf}-]</ref> == Yaratıcılığı == 1935 senesi oktâbr ayında [[Şanz Elize]] yaqınında yırlap turğan Piafnı «-{Le Gerny's}-» kabaresiniñ saibi Lui Leple (-{Louis Leplée}-) körip kabaresinde yırlamağa davet etti. Leple oña «-{La Môme Piaf}-» taqma adını berdi: frenkçe argosında -{môme}- «qız bala», -{piaf}- ise «serçe» demektir.<ref name="sacem">[https://musee.sacem.fr/index.php/ExhibitionCMS/ExhibitionCMS/View?id=4921 -{Musée SACEM: Édith Piaf}-]</ref> 1935 dekabr 18 künü Piaf -{Polydor}- şirketinde ilk yırlarını diskke yazdırdı. 1937 senesi Paristeki -{ABC}- muzıka zalında endi «Edit Piaf» adınen çıqışta bulunıp, büyük muvafaqiyet qazandı.<ref name="looseley">[https://tile.loc.gov/storage-services/master/gdc/gdcebookspublic/20/19/66/75/57/2019667557/2019667557.pdf -{David Looseley: Édith Piaf: A Cultural History}-]</ref> 1940 senesi [[Jan Kokto]] (-{Jean Cocteau}-) Piaf içün «-{Le Bel Indifférent}-» adlı bir perdelik pyesanı yazdı; Piaf onda baş rolüni oynadı. 1945 senesi «-{La Vie en rose}-» yırınıñ sözlerini yazdı. Onıñ başqa belli yırları arasında «-{Hymne à l'amour}-» (1949 senesi), «-{Padam… Padam…}-» (1951 senesi), «-{La Foule}-» (1957 senesi), «-{Milord}-» (1959 senesi) ve «-{Non, je ne regrette rien}-» (1960 senesi) bar.<ref name="bio"/> 1954 senesi [[Saşa Gitri]] (-{Sacha Guitry}-) çekken «Maña Versal aqqında ikâye etseler edi…» (-{Si Versailles m'était conté…}-) tarihiy filminde halqtan bir qadın rolüni oynadı ve «-{Ça ira}-» yırını icra etti.<ref name="film">[https://www.cinematheque.fr/film/48922.html -{La Cinémathèque française: Si Versailles m'était conté…}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012072206/https://www.cinematheque.fr/film/48922.html |date=2026-10-12 }}</ref> 1947 senesinden başlap Piaf [[ABD]]de turnelerge çıqtı. 1956 yanvar 4 ve 1957 yanvar 13 künleri [[Nyu York]]taki [[Karnegi Holl]] zalında kontsertler berdi.<ref name="carnegie">[https://data.carnegiehall.org/works/13851/about -{Carnegie Hall: Hymne à l'amour — performance history}-]</ref> 1955 senesi Paristeki «Olimpiya» kontsert zalında ilk kere yırladı. 1958 senesi fevral ayından aprel ayına qadar anda 128 kere sanağa çıqtı; bu kontsertlerni 240 biñ seyirci kördi. 1960 senesiniñ soñunda başlanğan çıqışları ise «Olimpiya»nı iflâstan qurtardı.<ref name="looseley"/> 1962 senesi sentâbrniñ 25-inde «Eñ uzun kün» (-{The Longest Day}-) filminiñ dünya premyerası munasebetinen [[Eyfel qullesi]]niñ birinci qatından 25 biñ seyirci ögünde yırladı.<ref name="eiffel">[https://www.toureiffel.paris/fr/le-monument/art-et-tour-eiffel -{La Tour Eiffel: L'art et la tour Eiffel}-]</ref> Bu çıqışta «-{Le Droit d'aimer}-» ve «-{Non, je ne regrette rien}-» yırlarını icra etti.<ref name="looseley"/> 1963 senesi aprelniñ 7-sinde Piaf evinde «-{L'Homme de Berlin}-» yırını seske yazdırdı. Bu onıñ soñki ses yazısı oldı. Yırnıñ muzıkasını [[Fransis Le]] (-{Francis Lai}-), sözlerini ise Mişel Vandom (-{Michèle Vendôme}-) yazdı.<ref name="recordings">[https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb378233220 -{Bibliothèque nationale de France: Édith Piaf — l'intégrale de ses enregistrements, 1946–1963}-]</ref> == Ölümi == [[Fayl:Piaf.grave.600pix.jpg|thumb|273x273px|Edit Piafnıñ Per-Laşez mezarlığındaki mezarı]] Soñki yıllarında Piafnıñ sağlığı pek bozulğan edi. 1963 senesi oktâbr 10 künü Gras yaqınındaki Plaskasye köyünde 47 yaşında vefat etti. Cenazesi gizlice Pariske ketirildi ve ölüm haberi ertesi künü berildi. Bu sebepten bazı eski menbalarda ölüm tarihi 1963 senesi oktâbr 11 künü olaraq qayd etilgen.<ref name="looseley"/> 1963 senesi oktâbrniñ 14-ünde Paristeki [[Per-Laşez mezarlığı]]nda defin etildi.<ref name="bio"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Piaf, Edit}} [[Kategoriya:Yırcılar]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] pmzt95i6caa1jw6xoaytx7q7ysa1wny 0 30281 246614 246029 2026-11-05T01:49:59Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 246614 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Sergey Mihayloviç Eyzenşteyn''' ({{lang-ru|Сергей Михайлович Эйзенштейн}}; 1898 yanvar 22 (yanvar 10), [[Riga]], [[Rusiye imperiyası]] — 1948 fevral 11, [[Moskva]], [[Şuralar Birligi]]) — sovet kino rejissörı, stsenariycisi, kino nazariyecisi, ressam ve pedagogdır. Kinematografiyada montaj nazariyesi ve ameliyesiniñ eñ tesirli pionerlerinden biri sayıla.<ref name="cinematheque">[https://www.cinematheque.fr/sites-documentaires/eisenstein/rubrique/biographie-impression.php -{La Cinémathèque française: Biographie de S. M. Eisenstein}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261011114921/https://www.cinematheque.fr/sites-documentaires/eisenstein/rubrique/biographie-impression.php |date=2026-10-11 }}</ref> == İlk yılları == Eyzenşteyn Riganıñ şeer mimarı Mihail Osipoviç Eyzenşteyn ve Yuliya İvanovna Konetskayanıñ qorantasında doğdı. Balalıq çağında resim ve teatrnen meraqlandı, alman, ingliz ve frenk tillerini ögrendi. 1915 senesi Petrograd grajdan müendisleri institutına kirdi ve babası kibi mimar olmağa azırlandı.<ref name="museum">[https://collectiononline.gctm.ru/entity/PERSON/13970 -{A. A. Bakhrushin State Central Theatre Museum: Sergei Eisenstein}-]</ref> 1918 senesi [[Qızıl Ordu]]ğa göñülli olaraq kirdi; askeriy teatr kollektivlerinde dekoratsiyalar azırladı. 1920 senesi Moskvağa köçip Proletkult teatrında çalıştı, soñra [[Vsevolod Meyerhold]]nıñ rejissörlıq ustahanesinde oqudı. 1923 senesi «-{Mudrets}-» spektakli içün «-{Dnevnik Glumova}-» qısqa filmini çekti ve «attraktsionlar montajı» nazariyesini inkişaf ettirdi.<ref name="museum"/> == Kino yaratıcılığı == Eyzenşteynniñ ilk uzun filmi «Staçka» 1924 senesi çekilip, 1925 senesi ekranğa çıqtı. Aynı yıl çekilgen «Bronenosets Potömkin» onı dünya çapında tanıttı. Filmdeki montaj usulları kino sanatınıñ inkişafına büyük tesir etti.<ref name="bfi">[https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-sergei-eisenstein -{British Film Institute: Where to begin with Sergei Eisenstein}-]</ref> 1930 senesi Eyzenşteyn -{Paramount Pictures}- şirketinen muqavele tizdi. [[Teodor Drayzer]]niñ «Amerika faciası» (-{An American Tragedy}-) romanını ekranlaştırmaq içün stsenariy azırladı, amma film çekilmedi. Meksikada başlanğan «-{¡Que viva México!}-» filmi de tamamlanmadı. 1932 senesi Şuralar Birligine qaytıp, kino rejissörlığı derslerini bermege başladı. 1938 senesi Eyzenşteynniñ «Aleksandr Nevskiy» tarihiy filmi ekranğa çıqtı. Film içün o, [[Lenin ordeni]] ve birinci derece [[Stalin mukâfatı]]na lâyıq körüldi. Oña ayrıca dissertatsiya qorçalamadan sanatşınaslıq doktorı ilmiy derecesi berildi.<ref name="mosfilm">[https://mosfilm.ru/about/news/sergey-eyzenshteyn-chelovek-prevrativshiy-kino-iz-razvlecheniya-v-iskusstvo/ -{Mosfilm: Sergei Eisenstein}-]</ref> 1941 senesinden başlap Eyzenşteyn «İvan Groznıy» filmini çekti. Birinci qısım 1944 senesi tamamlandı ve Stalin mukâfatını qazandı. 1946 senesi tamamlanğan ekinci qısım sovet idarecileri tarafından yasaqlanıp, tek 1958 senesi ekranğa çıqtı. Üçünci qısım bitirilmedi.<ref name="cinematheque"/> [[Fayl:Mikhail-einsenstein-0713-01.jpg|left|thumb|287x287px|Sergey Eyzenşteyn anası ve babasınen, balalıq çağında]] == Ölümi == Ömrüniñ soñki künlerinde Eyzenşteyn «Renkli kino» maqalesi üstünde çalışa edi. 1948 senesi fevral 11 künü Moskvada infarktqa oğrap, 50 yaşında vefat etti. [[Novodeviçye mezarlığı]]nda defin etildi.<ref name="cinematheque"/> == Filmografiya == * 1923 senesi — [[Dnevnik Glumova]]; * 1925 senesi — [[Staçka]]; * 1925 senesi — [[Bronenosets «Potömkin»]]; * 1928 senesi — [[Oktâbr (film)]]; * 1929 senesi — [[Staroye i novoye]]; * 1931–1932 seneleri — [[Da zdravstvuyet Meksika!]], bitirilmegen; * 1935–1937 seneleri — [[Bejin lug]], bitirilmegen; * 1938 senesi — [[Aleksandr Nevskiy (film)]]; * 1944 senesi — [[İvan Groznıy (film)]], birinci qısım; * 1958 senesi — [[İvan Groznıy (film)]], ekinci qısım, rejissörniñ ölüminden soñ ekranğa çıqtı. == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Eyzenşteyn, Sergey}} [[Kategoriya:Kino rejissörları]] [[Kategoriya:Rusiye adamları]] 3uh5uxgutjkwhsl44lvmf6zrfeptvrl 0 30289 246611 246493 2026-11-04T23:09:19Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 246611 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Gustav Maler''' ({{lang-de|Gustav Mahler}}; 1860 iyül 7, [[Kalişte]], [[Bogemiya]], [[Avstriya imperiyası]] — 1911 mayıs 18, [[Viyana]], [[Avstriya-Macarıstan]]) — [[avstriya]]lı bestekâr, opera ve simfonik orkestr dirijorıdır. Keç romantizm ile XX asır modernizmi arasında bağ qurğan eñ müim bestekârlardan biri sayıla.<ref name="man">[https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/ -{Mahler Foundation: The Man}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261013163244/https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/ |date=2026-10-13 }}</ref> == İlk yılları == Maler almanca laf etken [[yeudiy]] qorantasında doğdı ve on dört balanıñ ekincisi edi. Babası Bernhard meyhane saibi, anası Mariya German ise ev bikesi edi. Qoranta Gustav doğğanından bir qaç ay soñ [[Yiglava]] şeerine köçti. Anda askeriy orkestrler ve halq yırları balanıñ muzıkağa merağını oyattı.<ref name="biography">[https://www.gustav-mahler.org/archiv/veranstaltungsprogramme/v-015/V-015-002718.pdf -{International Gustav Mahler Society: Gustav Mahler, 1860–1911}-]</ref> Maler altı yaşında fortepiano çalmağa başladı, on yaşında ise halq ögünde ilk kontsertini berdi. 1875 senesi [[Viyana konservatoriyası]]na kirdi ve anda fortepiano, garmoniya ve kompozitsiya ögrendi. Gençliginden itibaren bestekârlıqnen beraber dirijorlıq yaptı.<ref name="chronology">[https://mahlerfoundation.org/mahler/chronology/ -{Mahler Foundation: Chronology}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261011232402/https://mahlerfoundation.org/mahler/chronology/ |date=2026-10-11 }}</ref> == Dirijorlığı ve qorantası == Maler [[Kassel]], [[Praga]], [[Lâyptsig]], [[Budapeşt]] ve [[Hamburg]] opera teatrlerinde çalıştı. 1897 senesi [[katolik]] dinini qabul etti ve aynı yıl [[Viyana]] Saray operasınıñ baş dirijorı ve müdiri olaraq tayinlendi. 1897–1907 seneleri teatrniñ repertuarında, sana tertibinde ve icra seviyesinde müim islâatlar yaptı.<ref name="religion">[https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/religion/ -{Mahler Foundation: Religion}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012205236/https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/religion/ |date=2026-10-12 }}</ref> 1902 senesi Alma Şindler ile evlendi. Olarnıñ Mariya Anna ve Anna adlı eki qızı oldı. Büyük qızı Mariya Anna 1907 senesi difteriyadan vefat etti. Aynı yıl Malerniñ yürek hastalığı tapıldı ve o Viyana operasındaki vazifesinden ketti. Soñki yıllarında [[Nyu York]] -{Metropolitan Opera}- teatrinde ve Nyu York filarmonik orkestrinde dirijorlıq etti.<ref name="family">[https://mahlerfoundation.org/gt-member/gustav-mahler/ -{Mahler Foundation: Gustav Mahler}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261011214730/https://mahlerfoundation.org/gt-member/gustav-mahler/ |date=2026-10-11 }}</ref> == Yaratıcılığı == Malerniñ muzıka mirası esasen büyük simfoniyalar ve orkestrnen icra etilgen yırlardan ibarettir. O, doquz tamamlanğan simfoniya yazdı; onuncı simfoniyası ise taslaq şeklinde qaldı. «Yer yırı» (-{Das Lied von der Erde}-), «Yolcunıñ yırları» (-{Lieder eines fahrenden Gesellen}-) ve «Ölgen balalar aqqında yırlar» (-{Kindertotenlieder}-) onıñ eñ belli vokal eserleri arasındadır.<ref name="works">[https://www.gustav-mahler.org/en/research/catalogue-of-works/introduction -{International Gustav Mahler Society: Catalogue of Works}-]</ref> Malerniñ eserleri XIX asır Avstriya-Almaniya simfonik ananelerini XX asır muzıka yañılıqlarınen birleştirdi. O, Ekinci Viyana mektebiniñ [[Arnold Şönberg]], [[Alban Berg]] ve [[Anton Vebern]] kibi bestekârlarına, soñraları ise [[Bencamin Britten]] ve [[Dmitriy Şostakoviç]] kibi bestekârlarğa tesir etti.<ref name="influence">[https://www.gustav-mahler.org/archiv/veranstaltungsprogramme/v-010/V-010-000202.pdf -{International Gustav Mahler Society: Mahler, Vienna and the Twentieth Century}-]</ref> Ayatında dirijor olaraq büyük şan-şüret qazansa da, eserleri ölüminden soñ, hususan 1960-lı senelerden başlap keniş kontsert repertuarına kirdi.<ref name="man"/> == Ölümi == Maler 1911 senesi Nyu Yorkta ağır hastalandı ve Viyanağa qayttı. Bakterial endokardit sebebinden 1911 senesi mayısnıñ 18-inde 50 yaşında vefat etti. Viyananıñ Grintsing mezarlığında, qızı Mariya Annanıñ yanında defin etildi.<ref name="health">[https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/health/ -{Mahler Foundation: Health}-] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012082748/https://mahlerfoundation.org/mahler/the-man/health/ |date=2026-10-12 }}</ref><ref name="family"/> == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Maler, Gustav}} [[Kategoriya:Bestekârlar]] [[Kategoriya:Avstriya adamları]] 296p0lwi95phg8ikfuhv6gd1c9hn8wn 0 30603 246590 160300 2026-11-04T13:53:40Z Don Alessandro 1 246590 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar medeniy-tarihiy miras müzeyi''', 2015 senesine qadar '''Qırımtatar sanatlar müzeyi''' — [[Aqmescit]]teki müzey. O, qırımtatar halqınıñ tarih, sanat ve medeniy mirasınen bağlı eşya ve vesiqalarnı toplay, saqlap ögrene, sergiler keçire.<ref>{{Cite web|url=http://infotour.in.ua/kuramshyna.htm|title=Культура народів Причорномор'я. — 2012. — №239. — С.42–47.|author=Курамшин Ю. В.|publisher=infotour.in.ua|accessdate=2015-05-18}}</ref> Müzeyniñ Aqmescitteki adresi — Çehov soqağı, 17.<ref>{{Cite web|url=https://krtmuseum.ru/timetable/|title=Режим работы|publisher=Крымскотатарский музей культурно-исторического наследия|language=ru}}</ref> == Tarihı == Müzeyniñ tarihı 1992 senesi teşkil etilgen '''Qırımtatar milliy galereyasından''' başlana.<ref name="ridna">{{Cite web|url=http://ridna.ua/museums/respublikanskyj-krymskotatarskyj-muzej-mystetstv/|title=Республіканський кримськотатарський музей мистецтв|publisher=ridna.ua|language=uk|accessdate=2015-05-18}}</ref><ref name="logos">{{Cite web|url=http://www.logos.biz.ua/proj/keram/pdf/029.pdf|title=Кримська республіканська установа «Кримськотатарський музей мистецтв» / -{Crimean Tatar Museum of Arts Crimean Republican Institution}-|publisher=Кераміка України|accessdate=2015-05-18}}</ref> 1995 senesi galereya İsmail Gasprinskiy adında Cumhuriyet qırımtatar kitaphanesiniñ bir bölügi oldı. Onıñ adı '''Qırımtatar tasviriy sanat müzeyi''', 1998 senesi ise '''Qırımtatar sanatı müzeyi''' olaraq deñişti.<ref name="ridna"/> [[1999]] senesi dekabrniñ 14-ünde Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ükümeti №493 qararnı qabul etip, onıñ esasında '''Cumhuriyet qırımtatar sanatlar müzeyi'''ni teşkil etti. Böylece müzey ayrı bir müessise oldı.<ref name="ridna"/> 2001 senesi Alupkadaki [[Amet-Han Sultan]] müzeyi de bu müessiseniñ bir bölügi oldı.<ref name="krtmuseum">{{Cite web|url=http://www.krtmuseum.com.ua/about|title=О музее|publisher=www.krtmuseum.com.ua|language=ru|accessdate=2015-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150224035115/http://www.krtmuseum.com.ua/about|archivedate=2015-02-24}}</ref> 2006 senesi aprelniñ 11-inde müessiseniñ resmiy adı '''Qırım cumhuriyet müessisesi «Qırımtatar sanatlar müzeyi»''' oldı.<ref name="history">{{Cite web|url=https://krtmuseum.ru/museum_history/|title=История музея|publisher=Крымскотатарский музей культурно-исторического наследия|language=ru}}</ref> Bu ad 2008 senesi Ukrainanıñ resmiy vesikalarında da qullanılğan.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z0196-08|title=Наказ «Про внесення змін до наказу Міністерства культури і мистецтв України від 15.11.2002 №647» від 25.02.2008 №6|author=Міністерство культури і туризму України|publisher=Верховна Рада України|language=uk|accessdate=2015-05-18}}</ref> 2015 senesinden müessise '''Qırımtatar medeniy-tarihiy miras müzeyi''' adınen çalışa.<ref>{{Cite web|url=https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/384457|title=Республиканский крымскотатарский музей искусств: опыт создания (от первого лица)|author=Заатов И. А.|publisher=Крымское историческое обозрение|date=2023|language=ru}}</ref> == Toplamı ve faaliyetleri == Müzeyniñ toplamında: * qırımtatar ressamlarınıñ eserleri; * nağış, toquma, milliy kiyim ve quyumcılıq nümüneleri; * eski kitap, fotosuret, poçta kartası ve sikkeler; * qırımtatar muzıkası, oyun, teatr ve kino tarihınen bağlı vesiqalar; * qırımtatar milliy areketiniñ tarihını köstergen materiallar.<ref name="ridna"/><ref>{{Cite web|url=https://milliard.tatar/news/krymskotatarskii-muzei-kak-centr-soxraneniya-i-populyarizacii-materialnoi-i-duxovnoi-kultury-krymskix-tatar-1818|title=Крымскотатарский музей как центр сохранения и популяризации материальной и духовной культуры крымских татар|publisher=Миллиард.Татар|language=ru}}</ref> Müzey hadimleri bu materiallarnı ögrenip, olarnı sergi ve neşirler vastasınen cemaatqa tanıştıralar. Sergiler halqnıñ kündelik yaşayışı, sanat ve medeniyetiniñ türlü devirlerini köstere. == Bölükleri == Müzeyniñ Aqmescitten başqa yerlerde de bölükleri bar. Olar arasında Alupkadaki [[Amet-Han Sultan müzeyi]], [[Eski Qırımdaki tarih ve arheologiya müzeyi]], Bağçasaray rayonındaki sürgünlik qurbanlarına bağışlanğan hatıra kompleksi bar.<ref name="history"/> == Arendtler ailesiniñ evi ile bağlı planlar == 1990 seneleriniñ soñunda müzeyge Arendtler ailesiniñ tarihiy evini berip, binanı tamir etmek planlaştırılğan. Bunun içün anda yaşağan adamlarğa başqa meskenler ayırmaq közde tutulğan. Ev ekim [[Andrey Arendt]] ({{lang-ru|Андрей Арендт}}) ve onıñ oğlu, ekim ve cemaat erbabı [[Nikolay Arendt]] ({{lang-ru|Николай Арендт}}) adlarınen bağlıdır.<ref name="crimea">{{Cite web|url=http://crimea.kz/12015-Eshe-odni-istoricheskie-razvaliny-v-centre-Simferopolya-mogut-byt-sneseny.html|title=Еще одни исторические развалины в центре Симферополя могут быть снесены|author=Анна Савицкая|date=2012-05-31|publisher=Новый Регион — Крым|language=ru|accessdate=2015-05-18}}</ref> 2014 senesi berilgen haberde müzeyni bu binada 2015 senesi açmaq planları aqqında aytılğan.<ref>{{Cite web|url=http://ua.krymr.com/content/article/25402036.html|title=У Криму назріває нова криза — у царині прав власності|author=Мустафа Чауш|date=2014-05-28|publisher=Крим.Реалії|language=uk|accessdate=2015-05-18}}</ref> == Bağlantılar == * [https://krtmuseum.ru/ Müzeyniñ resmiy saytı] (rusça) == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar halqı]] 13m454ay2458bx6wuc09el7mmvow55f 0 30614 246583 224467 2026-11-04T12:22:15Z Don Alessandro 1 246583 wikitext text/x-wiki [[Fayl:WikedpediaRKB.jpg|thumb|Vikipediya aqqında komiks]] '''Komiks''' ({{lang-en|comics}}) — bir-birinen bağlı resimler yardımınen ikâye etüv usulı ve bu usulda yaratılğan eser. Komikste vaqialar bir-biriniñ artından kelgen resimlerde kösterile. Resimlerniñ yanında şahıslarnıñ sözleri, fikirleri ve qısqa izaatlar ola bile. Komiks [[edebiyat]] ve [[tasviriy sanat]]nıñ hususiyetlerini birleştire. Oquyıcı ikâyeni añlamaq içün em resimlerge baqa, em de yazılarnı oquy. Bazı komikslerde ise metin bütünley yoq. İlk zemaneviy komikslerniñ çoqusı külkünç ikâyelerden ibaret edi. Amma zaman keçkeninen komiks ayrı bir sanat çeşitine çevirildi. Bugün macera, fantastika, tarih, sevgi ve başqa mevzularda komiksler yaratıla. Olarnıñ arasında balalarğa ve büyüklerge mahsus eserler bar.<ref name="loc">{{cite web |url=https://www.loc.gov/exhibitions/comic-art/about-this-exhibition/ |title=Comic Art: 120 Years of Panels and Pages |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> == Komiksniñ qurulışı == Komiks adetince bir qaç resimden ibarettir. Er bir resimde ikâyedeki belli bir vaqia ya da areket kösterile. Resimler belli bir tertipte sıralana. Komikste şu vastalar qullanıla: * '''Çerçiveler''' — ayrı resimlerni bir-birinden ayıra. * '''Laf bulutları''' — şahıslarnıñ sözleri yazılğan şekiller. Buluttan çıqqan işaret kimniñ laf etkenini köstere. * '''Fikir bulutları''' — şahıslarnıñ ne tüşüngenini bildire. * '''İzaat yazıları''' — vaqianıñ qayda ve ne zaman olıp keçkenini ya da resimde kösterilmegen şeylerni añlata. Komikslerde sesler de yazı yardımınen kösterile. Meselâ, qapı urulğanını bildirmek içün «taq-taq», patlavnı bildirmek içün ise «gümbür!» yazıla bile. Resimlerniñ büyükligi ve şekli de ikâyeniñ añlatılışına tesir ete. Büyük resim müim bir vaqianı, bir qaç küçük resim ise tez-tez deñişken areketlerni köstermek içün qullanıla bile. == Komiks çeşitleri == [[Fayl:Catalogue_editions_cornelius.jpg|thumb|Grafik romanlar ve başqa komiks neşirleri]] Komiksler uzunlığına ve neşir etilüv şekline köre bir qaç çeşitke bölüne: * '''Qısqa komiks''' ya da '''komiks şeridi''' ({{lang-en|comic strip}}) — adetince bir qaç resimden ibaret qısqa ikâye. Böyle komiksler sıq-sıq gazeta ve internet saytlarında neşir etile. * '''Komiks mecmuaları''' — bir ya da bir qaç resimli ikâyeden ibaret neşirler. Uzun bir ikâye bir qaç sayıda devam ete bile. * '''Grafik roman''' ({{lang-en|graphic novel}}) — kitap şeklinde neşir etilgen uzun komiks. Onda adetince başından soñuna qadar devam etken büyük bir ikâye añlatıla. * '''İnternet komiksleri''' — internet saytlarında ve başqa raqamiy vastalarda neşir etilgen komiksler. Olarnı kompyuter ya da telefonda oqumaq mümkün. Komikslerniñ mevzuları da çeşit türlüdir. Olarda macera, mizah, fantastika, detektiv, tarihiy vaqialar ve başqa şeyler aqqında ikâyeler añlatıla. Bazı komikslerde ğayrıadetiy küçke saip superbatırlarnıñ maceraları tasvir etile. Başqaları ise adiy adamlarnıñ yaşayışı, aile munasebetleri ve cemiyet meseleleri aqqındadır. Belli edebiy eserler de komiks şeklinde yañıdan işlenip neşir etile. == Tarihı == Resimler yardımınen ikâye etüv pek eski zamanlardan belli. Amma zemaneviy komiksniñ şekli esasen XIX asırda inkişaf etti. [[İsviçre]]li ressam Rodolf Töpffer (-{Rodolphe Töpffer}-; 1799–1846 seneleri) komiksniñ inkişafına büyük tesir etti. O, bir-birinen bağlı resimler ve qısqa yazılar yardımınen ikâyeler yaratqan. 1833 senesi onıñ ''«-{Histoire de M. Jabot}-»'' adlı eseri neşir etildi. Bu eser zemaneviy komiksniñ ilk nümünelerinden biri sayıla. XIX asırnıñ soñunda komiksler [[Amerika Birleşken Devletleri]]nde gazetalarında kenişçe tarqalmağa başladı. 1895 senesi ressam Riçard Autkolt (-{Richard F. Outcault}-) yaratqan Sarı Bala (-{The Yellow Kid}-) adlı şahıs peyda oldı. Bu resimli ikâyeler pek meşur oldı. XX asırnıñ başında gazetalar komiksler içün ayrı saifeler ayırmağa başladılar. Bazı komiksler er kün, başqaları ise aftada bir kere neşir etile edi. 1930-ıncı yıllarda Amerika Birleşken Devletlerinde mahsus komiks mecmuaları kenişçe tarqaldı. 1938 senesi [[Supermen]] (-{Superman}-) adlı şahıs ilk kere ''-{Action Comics}-'' mecmuasında peyda oldı. Soñraları Betmen (-{Batman}-), Örümcek Adam (-{Spider-Man}-) ve başqa superbatırlar yaratıldı. XX asırda komiksler Avropa ve Asiyada da büyük rağbet qazandı. Vaqıt keçkeninen olar yalnız külkünç ve macera ikâyeleri degil, ciddiy edebiy eserler yaratmaq içün de qullanıla başladı.<ref name="loc"/> == Çeşit memleketlerde komiks == Komiks dünya­nıñ bir çoq memleketinde tarqalğan. Amma olarnıñ resim tarzı ve oquv ananeleri farqlı ola bile. ABDde superbatırlar aqqındaki komiksler pek meşurdır. Bunıñnen beraber, mizah, fantastika, tarih ve başqa janrlarda da eserler yaratıla. Avropada, hususan Frenkistan ve Belçikada komiksler büyük rağbet qazandı. Frenk tilinde komikske ''-{bande dessinée}-'' deyler. Tenten (-{Tintin}-) ve Asteriks (-{Astérix}-) aqqındaki ikâyeler dünyaca belli. Yaponiyada yaratılğan komikslerge '''[[manga]]''' ({{lang-ja|漫画}}) deyler. Mangalar­nıñ çoqusı oñdan solğa doğru oqula. Olar balalar, yaşlar ve büyükler içün çeşit mevzularda yaratıla. Manga esasında yaratılğan [[anime]] filmleri ve serialları da pek meşurdır. == Komiks ve başqa sanat çeşitleri == Komiks [[kinematograf]] ve [[multfilm|animatsiya]]nen bazı ortaq hususiyetlerge saip. Olarda da resimler yardımınen ikâye añlatıla. Amma komikste resimler areketsizdir. Oquyıcı bir resimden başqasına keçip, aralarında ne olıp keçkenini özü tüşüne. Film ve multfilmlerde ise resimler tez-tez deñişip, areket kösterile. Bir çoq meşur komiks esasında film, multfilm ve kompyuter oyunları yaratılğan. Komiks [[karikatura]]dan da farqlana. Karikatura adetince tek bir resimde bir şahısnı ya da vaqianı külkünç şekilde tasvir ete. Komikste ise bir-birinen bağlı resimler yardımınen ikâye añlatıla. == Komiksniñ emiyeti == Komiks bugün edebiyat ve tasviriy sanatnıñ keniş tarqalğan çeşitlerinden biridir. Resimler ve qısqa metinler sayesinde komikslerni oqumaq ve añlamaq qolay ola bile. Bu sebepten olar balalar içün kitaplarda ve tasil materiallarında de qullanıla. Komiks yardımınen tarihiy vaqialarnı, ilmiy bilgilerni ve qıyın meselelerni sade şekilde añlatmaq mümkün. Amma komiks faqat balalarğa mahsus degil. Büyükler içün yaratılğan eserlerde tarih, siyaset, cenk, şahsiy hatıralar ve cemiyet meseleleri kibi ciddiy mevzular da baqıla. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Sanat]] [[Kategoriya:Edebiyat]] gnzz1wv6pm9fm2s3qp538rzheiq39ha 0 30622 246589 179756 2026-11-04T13:49:37Z Don Alessandro 1 246589 wikitext text/x-wiki '''Gurzuf qalesi''' ya da '''Ceneviz qalesi''' — [[Qırım]]nıñ cenüp yalıboyunda, [[Gurzuf]]taki Ceneviz Qayada bulunğan [[orta asır]] qalesidir. Qaleniñ tarihı [[Bizans İmperiyası|Rum]] ve [[Cenova Cumhuriyeti|Ceneviz]] devirlerinen bağlıdır. Şimdi onıñ tek divar parçaları ve başqa viraneleri saqlanıp qalğan. Qale yalı ve yaqınındaki limannı nezaret astında tutmaq içün qullanılğan.<ref name="dombrovskiy">Домбровский О. И. [https://djvu.online/file/vA9OZID25iLiV Крепость в Горзувитах]. — Симферополь: Таврия, 1972 senesi.</ref> == Bulunğan yeri == Qale [[Qırım yalıboyu]]ndaki [[Gurzuf körfezi]] yanında, deñiz seviyesinden 70 metr yüksekteki qayada qurulğan.<ref>[https://rusmuseumvrm.ru/data/collections/museums/stavropolskiy_muzey_izobrazitelnih_iskusstv/shaposhnikova-ivanenko_e.m._gurzuf._bereg._bd._stavropol/index.php Гурзуф. Берег]. Виртуальный Русский музей.</ref> Cenevez Qaya Şalâpin qayalarınıñ ğarbındadır. «Ceneviz Qaya» adı qaleniñ cenevizlerge ait olğan devrinen bağlıdır.<ref name="dombrovskiy"/> == Qaleniñ tarihı == Qaleniñ ilk qurulışlarını adet üzre VI asırğa, Bizans devrine ait dep esaplaylar. Lâkin bu tarih ilimiy edebiyatta muzakere etile: bazı araştırıcılar saqlanğan eñ eski qurulışlarnı VI asırğa ait dep esaplamaq içün deliller yeterli degil dep esaplaylar.<ref name="mastykova">Мастыкова А. В. [https://djvu.online/file/E24LUxiTuGiYL Раннесредневековые памятники в Гурзуфе. Могильник Артек]. 2024 senesi.</ref> Orta asırlar boyunca qale bir qaç kere tamir etilip, yañıdan qurulğan. XIV asırnıñ ekinci yarısından o, cenevizlerniñ idaresinde olğan. Bu devirde qaleniñ qorçalav qurulışları quvetlendirilgen. 1475 senesi Osmanlı askerleri qaleni alıp yıqqanlar.<ref>[https://www.prlib.ru/section/685842 Генуэзская крепость]. Президентская библиотека имени Б. Н. Ельцина.</ref> == Araştırılması ve saqlanğan qısımları == XX asırda qale arheologlar tarafından araştırılğan. Qazıntılar qaleniñ türlü devirlerde nasıl deñişkenini ögrenmege yardım etken. Sovet devrindeki inşaat işleri vaqtında qalenıñ büyük bir qısmı yoq etilgen. Bu sebepten eski qazıntılarnıñ plan, fotosuret ve yazılı qaydları qaleniñ tarihını ögrenmek içün ayrıca emiyet taşıy.<ref name="mastykova"/> == Bağlantılar == * [http://bike-crimea.com/blog/wp-content/uploads/2012/10/gurzuf_castle_scheme.gif Фортеця в Гурзуфі. Реконструкція за О. І. Домбровським] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160305002434/http://bike-crimea.com/blog/wp-content/uploads/2012/10/gurzuf_castle_scheme.gif |date=2016-03-05 }} * [https://www.prlib.ru/item/341646 Крым. Гурзуф — Генуэсская крепость]. А. В. Мартынов resimi esasında çıqarılğan poçta kartası. Харків: Контрагентство Друку, XX asırnıñ 20-nci seneleri. * [http://www.krimoved-library.ru/images/kvg/1-11.jpg Поливаний посуд XIV—XV ст. з розкопок на скелі Дженевез-Кая.] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım]] h87qcfse1fdbgakpiirv93k8mkxgrts 0 30647 246584 205603 2026-11-04T12:29:22Z Don Alessandro 1 246584 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Inkerman Kalamita 1.jpg|thumb|Kalamita qalesiniñ viranesi]] [[Fayl:Inkerman cave monastery 2012 G2.jpg|thumb|Qale astındaki İnkerman qoba manastırı]] '''Kalamita''' — [[İnkerman]]da, [[Çorğuna özeni]]niñ ağzı yanında bulunğan [[orta asır]] qalesidir. O, Manastır Qayanıñ üstünde, onıñ cenüp-ğarp qısmındadır. Qaleden bazı [[qulle]]ler ve divar parçaları saqlanıp qalğan. == Tarihı == Bu yerdeki ilk pekintiler VI asırda, [[Bizans İmperiyası]] devrinde qurulğan. XV asırda [[Feodoro]] beyligi eski pekintilerniñ yerinde yañı bir qale qurğan. Qale yaqınındaki ticaret limanını qorçalağan. 1475 senesi bu yerlerni [[Osmanlılar]] alğanlar. Soñra qale bir qaç kere deñiştirilip, quvetlendirilgen.<ref>[https://old.chersonesos-sev.ru/?p=26540 Раскопки на территории крепости Каламита]. «Tavriya Hersonesi» muzey-qoruğı.</ref> 1978 senesi Kalamita [[«Tavriya Hersonesi» milliy qoruğı]]nıñ filialı oldı.<ref name="encyclopedia">[https://www.pravenc.ru/text/389605.html?reader=1 Инкерманский во имя священномученика Климента, папы Римского, мужской монастырь]. ''Православная энциклопедия''.</ref> == Adınıñ etimologiyası == Kalamita adınıñ peyda olması tam belli degil. Bir faraziyege köre, o, eski [[yunan tili]]ndeki {{lang-grc|κάλαμος}} — «qamış» sözünen bağlıdır. Adnı yañı yunan tilinden «güzel deñiz burnu» dep tercime etüv de rastkele, lâkin bu açıqlama ilimiy edebiyatta tenqit etilgen.<ref>Виноградов А. Ю. [https://publications.hse.ru/pubs/share/direct/283245129.pdf ''-{Toponymica Pontica. I. Каламита}-'']. 2019 senesi. — 75–78 saifeler.</ref> == Tarif == Qaleniñ qorçalav sisteması altı qulle ve olarnı birleştirgen divarlardan ibaret olğan. Cenüp ve ğarp taraflarında qaleni tik qayalar qorçalağan. Şimal ve şarq taraflarında ise divarlar ve qayağa qazılğan or olğan. Divarlar işlenmegen taş ve kireçtaş bloklarından qurulğan. Olarnıñ qalınlığı türlü yerlerde 1,2–4 metr, qullelerniñ yüksekligi ise 12 metrge qadar olğan. Şimal ve şarq tarafındaki qorçalav qurulışlarınıñ uzunlığı 234 metrni teşkil etken.<ref name="encyclopedia"/> Şimdi qulle ve divar parçalarınen beraber, taşqa qazılğan or ve qobalarnı da körmek mümkün. Qale içindeki eski kilseniñ yerine ağaç haç qoyulğan. Qayanıñ astında [[İnkerman aqay manastırı]] bar. == Edebiyat == * Бертье-Делагард А. Л. Каламита и Феодоро // Известия Таврийской ученой архивной комиссии. — 1918 senesi. — 55-ci çıqarılış. * Веникеев Е. В. Севастополь и его окрестности. — Москва: Искусство, 1986 senesi. == Bağlantılar == * [http://www.chersonesos.org/?p=out_md_kalamita Каламита-Инкерман (Пещерная крепость)] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20141217141123/http://www.chersonesos.org/?p=out_md_kalamita |date=2014-12-17 }} * [http://ukrainaincognita.com/ru/krym/sevastopol/inkerman/inkerman-peshchernyi-monastyr-y-krepost-kalamyta Інкерман. Печерний монастир і фортеця Каламіта] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20141029200040/http://ukrainaincognita.com/ru/krym/sevastopol/inkerman/inkerman-peshchernyi-monastyr-y-krepost-kalamyta |date=2014-10-29 }} == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım]] lh84wl8f4a5lqwhlxhu522sv5ivxyk3 0 30693 246622 246581 2026-11-05T06:28:05Z Хтосьці 13041 /* Халкъ йырлары */ XВЫЫЫ–XЫX > XVIII–XIX 246622 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Анекдоти_про_Ходжу_Насреддіна_і_Ахмет_Ахая.JPG|right|thumb|259px|Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay aqqında qırımtatar halq lâtifeleriniñ 1937 senesi çıqqan cıyıntığı]] '''Qırımtatar folklorı''' — [[qırımtatarlar]]nıñ asırlar devamında yaratqan ve nesilden nesilge keçken halq ağız eserleri. Oña [[masal]], [[destan]], [[rivayet]], [[lâtife]], [[yır]], [[atalar sözleri]], [[tapmaca]] ve başqa eserler aittir. Qırımtatar folklorı halqnıñ tarihı, yaşayışı, adetleri, inançları ve dünyağa baqışı aqqında malümat bere. O, aynı zamanda [[qırımtatar tili]]niñ söz baylığını ve eski ifade şekillerini saqlay. Folklor eserleriniñ çoqusınıñ müellifi belli degil. Olar evlerde, toy ve bayramlarda, iş vaqtında ve başqa yerlerde aytılıp kelgen. Bir ikâyeni çeşit adamlar başqa-başqa şekilde ayta bilgenleri içün aynı masal ya da yırnıñ bir qaç çeşiti ola bile. Qırımtatar folklorında başqa türkiy halqlarğa da belli olğan şahıslar ve ikâyeler bar. Bazı rivayetlerde musulman Şarqınıñ, bazı rivayetlerde ise Qırımnıñ eski hristian ealisiniñ inançları ve ananeleriniñ izleri körüne. Bunıñnen beraber, qırımtatarlarnıñ öz tarihı ve yaşayışınen bağlı bir çoq eser de bar.<ref name="halkedebiyati">{{cite web |url=https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78531/kirim-halk-edebiyati.html |title=Kırım Halk Edebiyatı |publisher=Türkiye Medeniyet ve Turizm Nazirligi |language=tr}}</ref> == Folklor çeşitleri == Qırımtatar folklorında [[nesir]], [[şiir]] ve [[muzıka]]nen bağlı çoq çeşit eser bar. Bazıları tek aytıla, başqaları ise yırlanıp, bazıda çalğı aletleriniñ refaqatınen icra etile. === Masallar === '''[[Masal]]lar''' — halq arasında tarqalğan, çoqusı uydurma vaqialarğa esaslanğan ikâyeler. Qırımtatar masallarında padişalar, faqır yigitler, aqıllı qızlar, ayvanlar, devler, cinler ve başqa şahıslar rastkele. Masallarnı bir qaç çeşitke bölmek mümkün: * '''Siirli masallar''' — olarda acayip mahlüqlar, siirli eşyalar ve ğayrıadetiy vaqialar tasvir etile. * '''Ayvanlar aqqında masallar''' — olarnıñ esas şahısları laf etip olğan ayvanlardır. Bu masallarda ayvanlar adamlarnıñ yahşı ve yaman taraflarını köstere. * '''Turmuş masalları''' — adiy adamlarnıñ yaşayışı, aqıllılıq, iyle, zenginlik ve faqırlıq aqqında ikâyeler. Bir çoq masalda yahşılıq yamanlıqnı yeñe, aqıllı ve becerikli şahıs ise küçlü duşmanını aldatıp ya da başqa bir yolnen yeñip çıqa. Masallar balalarğa doğru ve yañlış areketlerni ayırmağa yardım ete. Amma olar tek balalar içün degil, büyükler arasında da aytılıp kelgen. === Rivayetler ve efsaneler === '''Rivayetler''' — belli bir tarihiy şahıs, yer ya da vaqia aqqında halq arasında saqlanğan ikâyeler. Qırımtatar rivayetleriniñ bir qısmı Qırımnıñ şeer, qasaba, dağ, qaya ve çeşmelerinen bağlıdır. Olarda bu yerlerniñ adları ve keçmişte olıp keçken vaqialar añlatıla. '''Efsanelerde''' ise siirli ve ğayrıadetiy vaqialarğa daa çoq rastkelmek mümkün. Meselâ, bir qaya ya da çeşmeniñ peyda oluvı aqqında acayip ikâye aytıla bile. Qırımtatar folklorında [[Bağçasaray]], [[Qarasuvbazar]], [[Kefe]], [[Sudaq]] ve başqa yerlernen bağlı rivayetler saqlanğan. Bazı rivayetler tarihiy vaqialarğa esaslansa da, olarda uydurıq tafsilâtlar da ola bile. Şu sebepten olarnı er vaqıt işançlı tarihiy menba saymaq mümkün degil. === Destanlar === '''[[Destan]]''' — batırlarnıñ maceraları, cenkler, tarihiy vaqialar ya da sevgi aqqında uzun ikâye. Destanlarda nesir ve şiir beraber qullanıla bile. Bazı destanlar yırlanıp icra etilgen. Qırımtatar folklorınıñ eñ belli destanları arasında şular bar: * '''«[[Edige (destan)|Edige]]»''' — [[Altın Orda]] devri ile bağlı, [[Edige]] adlı serdar aqqındaki destan. * '''«[[Çora Batır]]»''' — Çora adlı batırnıñ maceraları ve cenkleri aqqındaki destan. * '''«[[Köroğlu]]»''' — küçlü ve cesür batır aqqındaki destan. Onıñ çeşit şekilleri başqa türkiy halqlarda da bar. * '''«[[Tair ve Zöre]]»''' — bir-birini sevgen eki yaşnıñ ağır taqdiri aqqındaki sevgi destanı. Bu eserler qırımtatar folklorını başqa türkiy halqlarnıñ edebiyatınen bağlay. Aynı destannıñ bir qaç halqta farqlı şekilleri saqlanğanı ola bile.<ref name="halkedebiyati"/> === Lâtifeler === '''[[Lâtife]]''' — adamlarnıñ külkünç areketleri ya da beklenmegen cevapları aqqında qısqa ikâye. Qırımtatar lâtifelerinde eki şahıs ayrıca belli: '''[[Nasreddin Oca]]''' ve '''[[Ahmet Aqay]]'''. Nasreddin Oca bir çoq türkiy ve başqa Yaqın Şarq halqlarınıñ folklorında rastkelgen şahıstır. O, bazan aqıllı ve becerikli, bazan ise saflıq köstergen adam olaraq tasvir etile. Lâtifelerde onıñ beklenmegen cevapları ve areketleri adamlarnı küldüre, aynı vaqıtta tüşündirip de qoyar. Ahmet Aqay ise qırımtatar folklorınıñ özüne has şahıslarından biridir. O, Qırımnıñ [[Özenbaş]] köyünen bağlıdır. Lâtifelerde Ahmet Aqay becerikli, şaqacı, bazan da iylekâr adam olaraq kösterile. Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay aqqında çoq lâtife halq arasından yazıp alınğan. Olarnıñ bir qısmı 1937 senesi ayrı kitap olaraq neşir etilgen.<ref name="alupka">{{cite journal |last1=Кашлявик |first1=К. Ю. |last2=Кирнозе |first2=З. И. |last3=Лобков |first3=А. Е. |title=У истоков научного изучения крымско-татарского народного творчества (фольклорные сборники Алупкинского дворца-музея) |journal=Причерноморье. История, политика, культура |year=2017 |pages=40–47 |doi=10.5281/zenodo.345093 |language=ru}}</ref> === Halq yırları === '''[[Qırımtatar muzıkası|Halq yırları]]''' qırımtatar folklorında büyük yer tuta. Olar halqnıñ yaşayışı, duyğuları ve tarihiy vaqiaları aqqında malümat bere. Qırımtatar yırlarını mevzularına köre bir qaç çeşitke bölmek mümkün: * '''Sevgi yırları''' — sevgi, ayrılıq ve sağınuv aqqında. * '''Toy yırları''' — evlenüv ve toy adetlerinen bağlı. * '''Ayneniler''' — balalarnı yuqlatmaq içün aytılğan yırlar. * '''Tarihiy yırlar''' — cenkler, belli şahıslar ve halqnıñ yaşayışındaki müim vaqialar aqqında. * '''İcret yırları''' — vatandan başqa memleketlerge köçüv ve ayrılıq qayğısı aqqında. * '''Sürgünlik yırları''' — 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|qırımtatarlarnıñ sürgün etilüvi]] ve sürgünlikteki yaşayış aqqında. -{XVIII–XIX}- asırlarda Qırımdan köçmege mecbur olğan adamlarnıñ qayğıları bir çoq yırda akis etilgen. Sürgünlik devrinde ise vatannı sağınuv, ağır yaşayış ve Qırımğa qaytuv ümüti aqqında yañı yırlar peyda olğan.<ref>{{cite journal |last1=Сеферова |first1=Ф. А. |last2=Абдуллаева |first2=С. Э. |title=Отражение судьбы народа в крымскотатарском фольклоре в контексте истории (XVIII–XX вв.) |journal=Научный вестник Крыма |year=2019 |issue=2 (20) |url=https://nvk-journal.ru/index.php/NVK/article/view/439 |language=ru}}</ref> Halq yırları sadece eglence içün degil, halqnıñ tarihiy hatırasını saqlamaq içün de müimdir. === Çıñlar, maneler ve beyitler === Qırımtatar folklorında qısqa şiiriy ve yırlı eserler de çoqtır. '''[[Çıñ]]lar''' — adetince bir qaç satırdan ibaret qısqa yırlar. Olar toy, bayram ve yaşlarnıñ cıyınlarında aytılğan. Yaşlar bir-birine cevap olaraq çıñ aytıp, kimniñ daa yahşı şiir uydurğanını sınağanlar. '''[[Mane]]ler''' de qısqa yırlardır. Olarnıñ çoqusı sevgi ve başqa duyğular aqqındadır. Maneler hususan Qırımnıñ dağ ve yalıboyu köylerinde tarqalğan. Olar bazıda bir qaç kişi tarafından beraber yırlanıp, [[horan]] oyunı vaqtında icra etilgen. '''[[Beyit]]ler''' — şiiriy şekilde aytılğan, bazıda külkünç ya da tenqidiy manalı eserler. Qırımnıñ çöl taraflarında noğay beyitleri kenişçe belli edi. Bu eserlerniñ çeşit mıntaqalarda farqlı şekilleri ve aytıluv usulları bar.<ref>{{cite journal |title=Kırım Türklerinde Mane, Çın ve Beyitler |journal=Millî Folklor |year=2007 |issue=73 |url=https://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayfa=28&Sayi=73 |language=tr}}</ref> === Atalar sözleri ve aytımlar === '''[[Atalar sözleri]]''' — halqnıñ yaşayış tecribesi ve aqlını qısqa şekilde ifade etken sözler. Olarda emek, dostluq, aile, adalet, bilgi ve başqa meseleler aqqında nasiatlar berile. '''[[Aytımlar]]''' da qısqa ve obrazlı ifadelerdir. Amma olar atalar sözlerinden farqlı olaraq, er vaqıt tam bir nasiat bildirmey. Çoqusı bir şahısnıñ ya da vaziyetniñ hususiyetini añlatmaq içün qullanıla. Atalar sözleri ve aytımlar qırımtatar tiliniñ zenginligini köstere. Olarnıñ bir qısmı başqa türkiy tillerdeki sözlerge oşay, başqaları ise qırımtatar halqınıñ yaşayışına has olğan ifadelerdir. === Tapmacalar ve bala folklorı === '''[[Tapmaca]]lar''' — bir şeyni doğrudan-doğru aytmayıp, onıñ hususiyetlerini tarif etken qısqa sözler ya da şiirler. Tapmacanı eşitken adam onıñ cevabını tapmalı. Qırımtatar tapmacalarında ayvan, ösümlik, tabiat, ev eşyaları ve başka şeyler aqqında söz yürsetile. Bala folklorına '''ayneniler''', oyun yırları, sayuvlar, tezaytımlar ve başqa qısqa eserler de aittir. Ayneni balanı yuqlatmaq içün yırlana. Onda balanıñ sağlıqlı, bahtlı ve yahşı adam olmasını istegen sözler sıq rastkele. Sayuvlar balalar oyunında kimniñ birinci başlaycağını ya da kimge bir vazife tüşecegini saylamaq içün qullanıla. Tezaytımlar ise sözlerni tez ve doğru aytmaqnı ögretip, balalarnı eglendire. Bu eserler sayesinde balalar ana tilini, halq adetlerini ve oyunlarnı ögreneler.<ref>{{cite web |url=https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78531/kirim-halk-edebiyati.html |title=Kırım Halk Edebiyatı: Çocuk Folklorundan Örnekler |publisher=Türkiye Medeniyet ve Turizm Nazirligi |language=tr}}</ref> == Regional hususiyetler == Qırımtatar folklorı Qırımnıñ çeşit mıntaqalarında bir-birinden biraz farqlanğan. Ananeviy olaraq Qırımda üç esas regional qırımtatar toplulığı ayırılır: '''çöllüler''' ve ya noğaylar, '''dağlılar''' ve '''yalıboylular'''. Olarnıñ til şiveleri, yaşayış şartları ve bazı adetleri farqlı olğanından folklorlarında da çeşit hususiyetler peyda olğan. Çöllülerniñ folklorında destan, beyit ve başqa şiiriy eserler müim yer tutqan. Olarda [[Altın Orda]] devri ve çöl yaşayışınen bağlı mevzularğa rastkelmek mümkün. Dağ ve yalıboyu qırımtatarlarınıñ folklorında maneler, sevgi yırları, yerli rivayetler ve başqa eserler kenişçe tarqalğan. Amma bu ayırılış qatiy degil. Bir masal, yır ya da rivayet Qırımnıñ bir qaç mıntaqasında aynı vaqıtta belli ola bilgen. Adamlar arasında alâqalar sayesinde folklor eserleri bir köyden başqasına keçip turğan. Qırımtatar folklorınıñ başqa türkiy halqlarnıñ folklorınen de çoq ortaq tarafları bar. «Edige», «Köroğlu» ve başqa destanlar bunıñ nümüneleridir. == Folklornıñ toplanması ve ögrenilmesi == Qırımtatar folklorı asırlar devamında esasen ağızdan ağızğa keçip saqlanğan. Yazılı metinler tarqalmazdan evel masalcılar, yırcılar ve destan aytqan adamlar bu eserlerniñ saqlanmasında müim rol oynay ediler. XIX asırdan başlap araştırmacılar qırımtatar masal, rivayet ve yırlarını yazıp almağa başladılar. XX asırnıñ başında folklornı toplav ve neşir etüv işi daa muntazam ötkerildi. [[Osman Aqçoqraqlı]], [[Asan Refatov]] ve başqa araştırmacılar qırımtatar halqınıñ tarihı, medeniyeti ve ağız yaratıcılığını ögrenmekke yardım ettiler. 1926 senesi [[Vladimir Filonenko]]nıñ qırımtatar tapmacalarına bağışlanğan cıyıntığı neşir etildi. Başqa araştırmacılar da atalar sözleri, yırlar ve rivayetlerni yazıp aldılar. 1934–1937 seneleri [[Alupka saray-müzeyi]]niñ araştırmacıları Qırım köylerinde folklor toplav işlerini ötkerdiler. Olar yüzden ziyade masal ve rivayet, çoq lâtife, atalar sözü ve başqa eser yazıp aldılar. «Çora Batır» ve «Edige» destanlarınıñ metinleri de toplandı. Bu işniñ neticesinde 1936 senesi «-{Сказки и легенды татар Крыма}-» («Qırım tatarlarınıñ masal ve rivayetleri»), 1937 senesi ise Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay lâtifeleri cıyıntığı neşir etildi. Amma 1937–1938 senelerindeki repressiyalar folklor toplav işlerine ağır zarar ketirdi. Bir çoq araştırmacınıñ faaliyeti toqtatıldı ve toplanğan materiallarnıñ bir qısmı yoq oldı.<ref name="alupka"/> 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgün etilüvi folklornıñ saqlanmasına da tesir etti. Halq Qırımdan uzaq yerlerde yaşamağa mecbur olsa da, masal, atalar sözü, yır ve başqa eserlerini unutmamağa tırıştı. Sürgünlikte yañı yırlar ve hatıralar peyda oldı. Olarda vatannı sağınuv ve Qırımğa qaytmaq ümüti ifade etildi. XX asırnıñ ekinci yarısında ve XXI asırda qırımtatar folklorını toplav, neşir etüv ve araştırma işi devam etti. Eski elyazmalar, kitaplardaki metinler, ses yazıları ve halq arasında saqlanğan eserler ögrenile. == Qırımtatar medeniyetindeki yeri == Qırımtatar folklorı milliy medeniyetniñ müim bir qısmıdır. O, halqnıñ yaşayışını, tarihiy hatırasını, duyğularını ve dünyağa baqışını nesilden nesilge yetkize. Masallarda yahşılıq ve yamanlıq, aqıllılıq ve ahmaqlıq, adalet ve zalımlıq aqqında fikirler ifade etile. Atalar sözleri adamlarnıñ yaşayış tecribesini saqlay. Yırlar ve destanlar ise tarihiy vaqialarnı ve halqnıñ duyğularını hatırlata. Folklor qırımtatar tilini saqlamaq içün de müimdir. Eski masal ve yırlarda bugün az qullanılğan sözler, yerli ağızlarğa has ifadeler ve eski yaşayışnen bağlı adlar rastkele. Bugün qırımtatar folklorı mekteplerde ögrenile, kitaplarda neşir etile, muzıka ve teatr eserlerinde qullanıla. Onıñ saqlanması ve yañı nesillerge yetkizilmesi qırımtatar tiliniñ ve medeniyetiniñ inkişafına yardım ete. == Edebiyat == * ''Къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы''. Hrestomatiya. Taşkent, 1991 senesi. * Куртиев Р. И. ''Календарные обряды крымских татар''. Aqmescit, 1996 senesi. * Криштоф Е. Г. ''Легенды Крыма''. Aqmescit, 2001 senesi. * ''Аталар сёзлери ве айтымлар''. Aqmescit, 2002 senesi. * ''Къырымтатарларнынъ аталар сёзлери''. Aqmescit, 2007 senesi. * ''Кримськотатарські народні казки та легенди''. Kiyev, 2007 senesi. * Бекиров Дж. ''Къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы''. Taşkent, 1988 senesi. * Бахшиш И. ''Къырымтатар халкъ йырлары''. Aqmescit, 1996 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] [[Kategoriya:Folklor]] gke1bwtd85jj2rtcwbe2npw7jq3yqv0 246623 246622 2026-11-05T06:29:52Z Хтосьці 13041 /* Дестанлар */ bağlantılardan » yoq ettim 246623 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Анекдоти_про_Ходжу_Насреддіна_і_Ахмет_Ахая.JPG|right|thumb|259px|Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay aqqında qırımtatar halq lâtifeleriniñ 1937 senesi çıqqan cıyıntığı]] '''Qırımtatar folklorı''' — [[qırımtatarlar]]nıñ asırlar devamında yaratqan ve nesilden nesilge keçken halq ağız eserleri. Oña [[masal]], [[destan]], [[rivayet]], [[lâtife]], [[yır]], [[atalar sözleri]], [[tapmaca]] ve başqa eserler aittir. Qırımtatar folklorı halqnıñ tarihı, yaşayışı, adetleri, inançları ve dünyağa baqışı aqqında malümat bere. O, aynı zamanda [[qırımtatar tili]]niñ söz baylığını ve eski ifade şekillerini saqlay. Folklor eserleriniñ çoqusınıñ müellifi belli degil. Olar evlerde, toy ve bayramlarda, iş vaqtında ve başqa yerlerde aytılıp kelgen. Bir ikâyeni çeşit adamlar başqa-başqa şekilde ayta bilgenleri içün aynı masal ya da yırnıñ bir qaç çeşiti ola bile. Qırımtatar folklorında başqa türkiy halqlarğa da belli olğan şahıslar ve ikâyeler bar. Bazı rivayetlerde musulman Şarqınıñ, bazı rivayetlerde ise Qırımnıñ eski hristian ealisiniñ inançları ve ananeleriniñ izleri körüne. Bunıñnen beraber, qırımtatarlarnıñ öz tarihı ve yaşayışınen bağlı bir çoq eser de bar.<ref name="halkedebiyati">{{cite web |url=https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78531/kirim-halk-edebiyati.html |title=Kırım Halk Edebiyatı |publisher=Türkiye Medeniyet ve Turizm Nazirligi |language=tr}}</ref> == Folklor çeşitleri == Qırımtatar folklorında [[nesir]], [[şiir]] ve [[muzıka]]nen bağlı çoq çeşit eser bar. Bazıları tek aytıla, başqaları ise yırlanıp, bazıda çalğı aletleriniñ refaqatınen icra etile. === Masallar === '''[[Masal]]lar''' — halq arasında tarqalğan, çoqusı uydurma vaqialarğa esaslanğan ikâyeler. Qırımtatar masallarında padişalar, faqır yigitler, aqıllı qızlar, ayvanlar, devler, cinler ve başqa şahıslar rastkele. Masallarnı bir qaç çeşitke bölmek mümkün: * '''Siirli masallar''' — olarda acayip mahlüqlar, siirli eşyalar ve ğayrıadetiy vaqialar tasvir etile. * '''Ayvanlar aqqında masallar''' — olarnıñ esas şahısları laf etip olğan ayvanlardır. Bu masallarda ayvanlar adamlarnıñ yahşı ve yaman taraflarını köstere. * '''Turmuş masalları''' — adiy adamlarnıñ yaşayışı, aqıllılıq, iyle, zenginlik ve faqırlıq aqqında ikâyeler. Bir çoq masalda yahşılıq yamanlıqnı yeñe, aqıllı ve becerikli şahıs ise küçlü duşmanını aldatıp ya da başqa bir yolnen yeñip çıqa. Masallar balalarğa doğru ve yañlış areketlerni ayırmağa yardım ete. Amma olar tek balalar içün degil, büyükler arasında da aytılıp kelgen. === Rivayetler ve efsaneler === '''Rivayetler''' — belli bir tarihiy şahıs, yer ya da vaqia aqqında halq arasında saqlanğan ikâyeler. Qırımtatar rivayetleriniñ bir qısmı Qırımnıñ şeer, qasaba, dağ, qaya ve çeşmelerinen bağlıdır. Olarda bu yerlerniñ adları ve keçmişte olıp keçken vaqialar añlatıla. '''Efsanelerde''' ise siirli ve ğayrıadetiy vaqialarğa daa çoq rastkelmek mümkün. Meselâ, bir qaya ya da çeşmeniñ peyda oluvı aqqında acayip ikâye aytıla bile. Qırımtatar folklorında [[Bağçasaray]], [[Qarasuvbazar]], [[Kefe]], [[Sudaq]] ve başqa yerlernen bağlı rivayetler saqlanğan. Bazı rivayetler tarihiy vaqialarğa esaslansa da, olarda uydurıq tafsilâtlar da ola bile. Şu sebepten olarnı er vaqıt işançlı tarihiy menba saymaq mümkün degil. === Destanlar === '''[[Destan]]''' — batırlarnıñ maceraları, cenkler, tarihiy vaqialar ya da sevgi aqqında uzun ikâye. Destanlarda nesir ve şiir beraber qullanıla bile. Bazı destanlar yırlanıp icra etilgen. Qırımtatar folklorınıñ eñ belli destanları arasında şular bar: * '''«[[Edige (destan)|Edige]]<nowiki/>»''' — [[Altın Orda]] devri ile bağlı, [[Edige]] adlı serdar aqqındaki destan. * '''«[[Çora Batır]]<nowiki/>»''' — Çora adlı batırnıñ maceraları ve cenkleri aqqındaki destan. * '''«[[Köroğlu]]<nowiki/>»''' — küçlü ve cesür batır aqqındaki destan. Onıñ çeşit şekilleri başqa türkiy halqlarda da bar. * '''«[[Tair ve Zöre]]<nowiki/>»''' — bir-birini sevgen eki yaşnıñ ağır taqdiri aqqındaki sevgi destanı. Bu eserler qırımtatar folklorını başqa türkiy halqlarnıñ edebiyatınen bağlay. Aynı destannıñ bir qaç halqta farqlı şekilleri saqlanğanı ola bile.<ref name="halkedebiyati"/> === Lâtifeler === '''[[Lâtife]]''' — adamlarnıñ külkünç areketleri ya da beklenmegen cevapları aqqında qısqa ikâye. Qırımtatar lâtifelerinde eki şahıs ayrıca belli: '''[[Nasreddin Oca]]''' ve '''[[Ahmet Aqay]]'''. Nasreddin Oca bir çoq türkiy ve başqa Yaqın Şarq halqlarınıñ folklorında rastkelgen şahıstır. O, bazan aqıllı ve becerikli, bazan ise saflıq köstergen adam olaraq tasvir etile. Lâtifelerde onıñ beklenmegen cevapları ve areketleri adamlarnı küldüre, aynı vaqıtta tüşündirip de qoyar. Ahmet Aqay ise qırımtatar folklorınıñ özüne has şahıslarından biridir. O, Qırımnıñ [[Özenbaş]] köyünen bağlıdır. Lâtifelerde Ahmet Aqay becerikli, şaqacı, bazan da iylekâr adam olaraq kösterile. Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay aqqında çoq lâtife halq arasından yazıp alınğan. Olarnıñ bir qısmı 1937 senesi ayrı kitap olaraq neşir etilgen.<ref name="alupka">{{cite journal |last1=Кашлявик |first1=К. Ю. |last2=Кирнозе |first2=З. И. |last3=Лобков |first3=А. Е. |title=У истоков научного изучения крымско-татарского народного творчества (фольклорные сборники Алупкинского дворца-музея) |journal=Причерноморье. История, политика, культура |year=2017 |pages=40–47 |doi=10.5281/zenodo.345093 |language=ru}}</ref> === Halq yırları === '''[[Qırımtatar muzıkası|Halq yırları]]''' qırımtatar folklorında büyük yer tuta. Olar halqnıñ yaşayışı, duyğuları ve tarihiy vaqiaları aqqında malümat bere. Qırımtatar yırlarını mevzularına köre bir qaç çeşitke bölmek mümkün: * '''Sevgi yırları''' — sevgi, ayrılıq ve sağınuv aqqında. * '''Toy yırları''' — evlenüv ve toy adetlerinen bağlı. * '''Ayneniler''' — balalarnı yuqlatmaq içün aytılğan yırlar. * '''Tarihiy yırlar''' — cenkler, belli şahıslar ve halqnıñ yaşayışındaki müim vaqialar aqqında. * '''İcret yırları''' — vatandan başqa memleketlerge köçüv ve ayrılıq qayğısı aqqında. * '''Sürgünlik yırları''' — 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|qırımtatarlarnıñ sürgün etilüvi]] ve sürgünlikteki yaşayış aqqında. -{XVIII–XIX}- asırlarda Qırımdan köçmege mecbur olğan adamlarnıñ qayğıları bir çoq yırda akis etilgen. Sürgünlik devrinde ise vatannı sağınuv, ağır yaşayış ve Qırımğa qaytuv ümüti aqqında yañı yırlar peyda olğan.<ref>{{cite journal |last1=Сеферова |first1=Ф. А. |last2=Абдуллаева |first2=С. Э. |title=Отражение судьбы народа в крымскотатарском фольклоре в контексте истории (XVIII–XX вв.) |journal=Научный вестник Крыма |year=2019 |issue=2 (20) |url=https://nvk-journal.ru/index.php/NVK/article/view/439 |language=ru}}</ref> Halq yırları sadece eglence içün degil, halqnıñ tarihiy hatırasını saqlamaq içün de müimdir. === Çıñlar, maneler ve beyitler === Qırımtatar folklorında qısqa şiiriy ve yırlı eserler de çoqtır. '''[[Çıñ]]lar''' — adetince bir qaç satırdan ibaret qısqa yırlar. Olar toy, bayram ve yaşlarnıñ cıyınlarında aytılğan. Yaşlar bir-birine cevap olaraq çıñ aytıp, kimniñ daa yahşı şiir uydurğanını sınağanlar. '''[[Mane]]ler''' de qısqa yırlardır. Olarnıñ çoqusı sevgi ve başqa duyğular aqqındadır. Maneler hususan Qırımnıñ dağ ve yalıboyu köylerinde tarqalğan. Olar bazıda bir qaç kişi tarafından beraber yırlanıp, [[horan]] oyunı vaqtında icra etilgen. '''[[Beyit]]ler''' — şiiriy şekilde aytılğan, bazıda külkünç ya da tenqidiy manalı eserler. Qırımnıñ çöl taraflarında noğay beyitleri kenişçe belli edi. Bu eserlerniñ çeşit mıntaqalarda farqlı şekilleri ve aytıluv usulları bar.<ref>{{cite journal |title=Kırım Türklerinde Mane, Çın ve Beyitler |journal=Millî Folklor |year=2007 |issue=73 |url=https://www.millifolklor.com/PdfViewer.aspx?Sayfa=28&Sayi=73 |language=tr}}</ref> === Atalar sözleri ve aytımlar === '''[[Atalar sözleri]]''' — halqnıñ yaşayış tecribesi ve aqlını qısqa şekilde ifade etken sözler. Olarda emek, dostluq, aile, adalet, bilgi ve başqa meseleler aqqında nasiatlar berile. '''[[Aytımlar]]''' da qısqa ve obrazlı ifadelerdir. Amma olar atalar sözlerinden farqlı olaraq, er vaqıt tam bir nasiat bildirmey. Çoqusı bir şahısnıñ ya da vaziyetniñ hususiyetini añlatmaq içün qullanıla. Atalar sözleri ve aytımlar qırımtatar tiliniñ zenginligini köstere. Olarnıñ bir qısmı başqa türkiy tillerdeki sözlerge oşay, başqaları ise qırımtatar halqınıñ yaşayışına has olğan ifadelerdir. === Tapmacalar ve bala folklorı === '''[[Tapmaca]]lar''' — bir şeyni doğrudan-doğru aytmayıp, onıñ hususiyetlerini tarif etken qısqa sözler ya da şiirler. Tapmacanı eşitken adam onıñ cevabını tapmalı. Qırımtatar tapmacalarında ayvan, ösümlik, tabiat, ev eşyaları ve başka şeyler aqqında söz yürsetile. Bala folklorına '''ayneniler''', oyun yırları, sayuvlar, tezaytımlar ve başqa qısqa eserler de aittir. Ayneni balanı yuqlatmaq içün yırlana. Onda balanıñ sağlıqlı, bahtlı ve yahşı adam olmasını istegen sözler sıq rastkele. Sayuvlar balalar oyunında kimniñ birinci başlaycağını ya da kimge bir vazife tüşecegini saylamaq içün qullanıla. Tezaytımlar ise sözlerni tez ve doğru aytmaqnı ögretip, balalarnı eglendire. Bu eserler sayesinde balalar ana tilini, halq adetlerini ve oyunlarnı ögreneler.<ref>{{cite web |url=https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78531/kirim-halk-edebiyati.html |title=Kırım Halk Edebiyatı: Çocuk Folklorundan Örnekler |publisher=Türkiye Medeniyet ve Turizm Nazirligi |language=tr}}</ref> == Regional hususiyetler == Qırımtatar folklorı Qırımnıñ çeşit mıntaqalarında bir-birinden biraz farqlanğan. Ananeviy olaraq Qırımda üç esas regional qırımtatar toplulığı ayırılır: '''çöllüler''' ve ya noğaylar, '''dağlılar''' ve '''yalıboylular'''. Olarnıñ til şiveleri, yaşayış şartları ve bazı adetleri farqlı olğanından folklorlarında da çeşit hususiyetler peyda olğan. Çöllülerniñ folklorında destan, beyit ve başqa şiiriy eserler müim yer tutqan. Olarda [[Altın Orda]] devri ve çöl yaşayışınen bağlı mevzularğa rastkelmek mümkün. Dağ ve yalıboyu qırımtatarlarınıñ folklorında maneler, sevgi yırları, yerli rivayetler ve başqa eserler kenişçe tarqalğan. Amma bu ayırılış qatiy degil. Bir masal, yır ya da rivayet Qırımnıñ bir qaç mıntaqasında aynı vaqıtta belli ola bilgen. Adamlar arasında alâqalar sayesinde folklor eserleri bir köyden başqasına keçip turğan. Qırımtatar folklorınıñ başqa türkiy halqlarnıñ folklorınen de çoq ortaq tarafları bar. «Edige», «Köroğlu» ve başqa destanlar bunıñ nümüneleridir. == Folklornıñ toplanması ve ögrenilmesi == Qırımtatar folklorı asırlar devamında esasen ağızdan ağızğa keçip saqlanğan. Yazılı metinler tarqalmazdan evel masalcılar, yırcılar ve destan aytqan adamlar bu eserlerniñ saqlanmasında müim rol oynay ediler. XIX asırdan başlap araştırmacılar qırımtatar masal, rivayet ve yırlarını yazıp almağa başladılar. XX asırnıñ başında folklornı toplav ve neşir etüv işi daa muntazam ötkerildi. [[Osman Aqçoqraqlı]], [[Asan Refatov]] ve başqa araştırmacılar qırımtatar halqınıñ tarihı, medeniyeti ve ağız yaratıcılığını ögrenmekke yardım ettiler. 1926 senesi [[Vladimir Filonenko]]nıñ qırımtatar tapmacalarına bağışlanğan cıyıntığı neşir etildi. Başqa araştırmacılar da atalar sözleri, yırlar ve rivayetlerni yazıp aldılar. 1934–1937 seneleri [[Alupka saray-müzeyi]]niñ araştırmacıları Qırım köylerinde folklor toplav işlerini ötkerdiler. Olar yüzden ziyade masal ve rivayet, çoq lâtife, atalar sözü ve başqa eser yazıp aldılar. «Çora Batır» ve «Edige» destanlarınıñ metinleri de toplandı. Bu işniñ neticesinde 1936 senesi «-{Сказки и легенды татар Крыма}-» («Qırım tatarlarınıñ masal ve rivayetleri»), 1937 senesi ise Nasreddin Oca ve Ahmet Aqay lâtifeleri cıyıntığı neşir etildi. Amma 1937–1938 senelerindeki repressiyalar folklor toplav işlerine ağır zarar ketirdi. Bir çoq araştırmacınıñ faaliyeti toqtatıldı ve toplanğan materiallarnıñ bir qısmı yoq oldı.<ref name="alupka"/> 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgün etilüvi folklornıñ saqlanmasına da tesir etti. Halq Qırımdan uzaq yerlerde yaşamağa mecbur olsa da, masal, atalar sözü, yır ve başqa eserlerini unutmamağa tırıştı. Sürgünlikte yañı yırlar ve hatıralar peyda oldı. Olarda vatannı sağınuv ve Qırımğa qaytmaq ümüti ifade etildi. XX asırnıñ ekinci yarısında ve XXI asırda qırımtatar folklorını toplav, neşir etüv ve araştırma işi devam etti. Eski elyazmalar, kitaplardaki metinler, ses yazıları ve halq arasında saqlanğan eserler ögrenile. == Qırımtatar medeniyetindeki yeri == Qırımtatar folklorı milliy medeniyetniñ müim bir qısmıdır. O, halqnıñ yaşayışını, tarihiy hatırasını, duyğularını ve dünyağa baqışını nesilden nesilge yetkize. Masallarda yahşılıq ve yamanlıq, aqıllılıq ve ahmaqlıq, adalet ve zalımlıq aqqında fikirler ifade etile. Atalar sözleri adamlarnıñ yaşayış tecribesini saqlay. Yırlar ve destanlar ise tarihiy vaqialarnı ve halqnıñ duyğularını hatırlata. Folklor qırımtatar tilini saqlamaq içün de müimdir. Eski masal ve yırlarda bugün az qullanılğan sözler, yerli ağızlarğa has ifadeler ve eski yaşayışnen bağlı adlar rastkele. Bugün qırımtatar folklorı mekteplerde ögrenile, kitaplarda neşir etile, muzıka ve teatr eserlerinde qullanıla. Onıñ saqlanması ve yañı nesillerge yetkizilmesi qırımtatar tiliniñ ve medeniyetiniñ inkişafına yardım ete. == Edebiyat == * ''Къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы''. Hrestomatiya. Taşkent, 1991 senesi. * Куртиев Р. И. ''Календарные обряды крымских татар''. Aqmescit, 1996 senesi. * Криштоф Е. Г. ''Легенды Крыма''. Aqmescit, 2001 senesi. * ''Аталар сёзлери ве айтымлар''. Aqmescit, 2002 senesi. * ''Къырымтатарларнынъ аталар сёзлери''. Aqmescit, 2007 senesi. * ''Кримськотатарські народні казки та легенди''. Kiyev, 2007 senesi. * Бекиров Дж. ''Къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы''. Taşkent, 1988 senesi. * Бахшиш И. ''Къырымтатар халкъ йырлары''. Aqmescit, 1996 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] [[Kategoriya:Folklor]] 1b51y6b1nrdjzt6xazppflcb4zc5b1a 0 30718 246616 246439 2026-11-05T02:28:01Z InternetArchiveBot 15570 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 246616 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Viktor-Mari Hügo''' ({{lang-fr|Victor-Marie Hugo}}; -{[viktɔʁ maʁi yɡo]}-; 1802 fevral 26, [[Bezanson]], [[Frenkistan]] — 1885 mayıs 22, [[Paris]], Frenkistan) — frenk yazıcı, şairi, dramaturg ve siyasiy erbaptır. Frenk edebiyatındaki romantizmniñ baş temsilcilerinden biri olğan Hügo şiiriyet, teatr ve roman inkişafına büyük tesir etti. 1841 senesi Frenk akademiyasına saylandı.<ref name="academie-hugo">[https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo «-{Victor Hugo}-»], Frenk akademiyası {{ref-fr}}.</ref> == Bala çağı ve ilk eserleri == Viktor Hügo 1802 senesi fevralniñ 26-sında [[Bezanson]]da doğdı. Babası Jozef Leopold Sijisber Hügo [[Napoleon]] ordusında ofitser, soñra general edi; anası Sofi Trebuşe ise [[royalist]] (qıralcı) fikirlerni tutqan edi. Babasınıñ hızmeti sebebinden qoranta bir qaç memlekette yaşadı, amma Viktor bala çağınıñ büyük qısmını [[Paris]]te keçirdi. [[Fayl:Victor_Hugo-Young.jpg|left|thumb|236x236px|Viktor Hügo yaşlığında]] Hügo pek yaş olğanda şiir yazmağa başladı. 1822 senesi ilk büyük şiirler cıyıntığı «Odalar ve çeşit şiirler» ({{lang-fr|Odes et poésies diverses}}) neşir etildi. O sene bala çağından tanığan Adel Fuşenen evlendi. 1827 senesi «Kromvel» ({{lang-fr|Cromwell}}) dramasına yazğan uzun kiriş sözünde [[klassitsizm]] qaidelerine qarşı çıqıp, romantik teatrniñ printsiplerini añlattı. Bu kiriş sözü frenk romantizminiñ müim beyannamelerinden biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Edebiy yaratıcılığı == 1830 senesi sanağa qoyulğan «Ernani» ({{lang-fr|Hernani}}) dramasınıñ ilk taqdim etilüvi [[klassitsizm]] ve [[romantizm]] tarafdarları arasında keskin tartışmağa sebep oldı. Hügo «Notr Dam de Pari» ({{lang-fr|Notre-Dame de Paris}}, 1831), «Qısmeti kesilgenler» ({{lang-fr|Les Misérables}}, 1862), «Deñiz emekçileri» ({{lang-fr|Les Travailleurs de la mer}}, 1866) ve «Külgen adam» ({{lang-fr|L’Homme qui rit}}, 1869) romanlarını yazdı. Onıñ şiir cıyıntıqları arasında «Küz yapraqları» ({{lang-fr|Les Feuilles d’automne}}), «Tefekkürler» ({{lang-fr|Les Contemplations}}), «Cezalar» ({{lang-fr|Les Châtiments}}) ve «Asırlar efsanesi» ({{lang-fr|La Légende des siècles}}) bar. 1843 senesi qızı Leopoldinanıñ boğulıp ölmesi Hügoğa ağır tesir etti; bu ğam soñradan «Tefekkürler» cıyıntığındaki şiirlerniñ esas mevzularından biri oldı.<ref name="academie-hugo"/> == Siyasiy faaliyeti ve sürgünlik == Hügo yaşlığında royalist olsa da, vaqıt keçken sayın liberal, soñra cumhuriyetçi fikirlerge yaqınlaştı. 1845 senesi Frenkistan Perler palatasınıñ azası, 1848 senesi ise [[Qurucı meclis]] deputatı oldı. O ölüm cezasına, faqırlıqqa ve matbuatqa qoyulğan sıñırlamalarğa qarşı çıqtı. 1851 senesi dekabr 2 künü [[Lui-Napoleon Bonapart]] devlet darbesi yapqanda Hügo oña qarşılıq kösterdi. Darbeden soñ o Frenkistandan ketmege mecbur oldı. Başta [[Brüssel]]de, soñra [[Cersi]] ve [[Gernsi]] adalarında yaşadı. 1859 senesi ilân etilgen afunı qabul etmeyip, III Napoleon akimiyeti yıqılğanğa qadar sürgünlikte qaldı. Hügo «Cezalar», «Tefekkürler» ve «Qısmeti kesilgenler» kibi eñ belli eserleriniñ bir qısmını sürgünlikte yazdı.<ref>[https://maisonvictorhugo.besancon.fr/la-maison-victor-hugo/victor-hugo/ «-{Victor Hugo}-»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012205035/https://maisonvictorhugo.besancon.fr/la-maison-victor-hugo/victor-hugo/ |date=2026-10-12 }}, Bezansonda Viktor Hügo evi {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_Hugo-Brooding.jpg|thumb|239x239px|Viktor Hügo Cersi adasındaki sürgünlik vaqtında]] 1870 senesi Hügo Pariske qayttı. [[Üçünci Cumhuriyet]]niñ ilk yıllarında deputat, soñra senator olaraq çalıştı; siyaset mabüslerini afu etüv ve umumiy tasilni inkişaf ettirüv tarafdarı edi. == Ölümi ve hatırası == Viktor Hügo 1885 senesi mayısnıñ 22-sinde Parijde vefat etti. Ükümet onıñ içün devlet cenaze merasimi keçirdi. 1885 senesi iyün 1 künü yüz biñlerce adam iştirak etken merasimden soñ yazıcı Panteonda defin etildi.<ref>[https://www.maisonsvictorhugo.paris.fr/paris/musee/pour-mieux-connaitre-victor-hugo/des-questions-sur-la-vie-de-victor-hugo «-{Des questions sur la vie de Victor Hugo}-»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20261012070816/https://www.maisonsvictorhugo.paris.fr/paris/musee/pour-mieux-connaitre-victor-hugo/des-questions-sur-la-vie-de-victor-hugo |date=2026-10-12 }}, Paris Viktor Hügo evleri {{ref-fr}}.</ref> [[Fayl:Victor_hugo.jpg|left|thumb|231x231px|Viktor Hügo, 1883 senesi]] == Edebiyat == * Гюґо Віктор Марі // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 421. — <nowiki>ISBN 966-692-578-8</nowiki>. * Віктор Гюго // Зарубіжна література XIX сторіччя. Доба романтизму: Підручник / Наливайко Д.С., Шахова К.О.. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2001. — С. 144-168. * Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985. * ''Матвіїшин В. Г.'', Гюго Віктор Марі // Українська літературна енциклопедія. — Т. 1. — К., 1988. — С. 529. * [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/first_book/part2.pdf Гюґо Віктор] // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 290. — 1000 екз. * Гюґо Віктор-Марі // УСЕ Універсальний словник-енциклопедія. — 4-е видання. — 2006. — С. 338. == Bağlantılar == * [http://chytanka.com.ua/ebooks/index.php?action=search_show_list&author_name=%C3%FE%E3%EE%20%C2%B3%EA%F2%EE%F0 Viktor Hügonıñ eserleri] {{ref-uk}} * [http://www.radiosvoboda.org/content/article/1601792.html «Іван Мазепа — натхненник європейського романтизму»] {{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20210713175218/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%93%D1%8E%D0%B3%D0%BE/51168/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%97-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 Viktor Hügonıñ «Собор Паризької Богоматері» romanı] {{ref-uk}} {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210713175218/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%93%D1%8E%D0%B3%D0%BE/51168/%D0%A1%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D1%8F-%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 |date=2021-07-13 }} * {{ref-fr}} [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/victor-hugo Frenk akademiyası saytında Viktor Hügo] == Menbalar == <references/> {{DEFAULTSORT:Hügo, Viktor}} [[Kategoriya:Yazıcılar]] [[Kategoriya:Frenkistan adamları]] 4tgrjjoz1b9hrgn6v6hyjuszu0hsac8 0 30735 246624 246580 2026-11-05T06:32:20Z Хтосьці 13041 /* Ашурбанипал китапханеси */ resimni tüzettim 246624 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Gilgameš.JPG|thumb|250px|Gilgameşni tasvir etken relyef. Anadolu medeniyetleri müzeyi, Anqara, Türkiye]] '''Gilgameş destanı''' ya da '''«Er şeyni körgen aqqında»''' ({{lang-akk|ša naqba īmuru}}) — qadimiy [[Mesopotamiya]]da yaratılğan, [[akkad tili]]nde yazılğan destan. O, dünya edebiyatınıñ eñ eski büyük eserlerinden biridir. Destannıñ esas şahsı — qadimiy [[Şumer]] şeeri [[Uruk]]nıñ qıralı [[Gilgameş]]. Eserde onıñ dostu Enkidunen beraber yaşağan maceraları, Enkiduniñ ölümi ve Gilgameşniñ ebediy yaşayış sırını tapmaq içün yapqan yolculığı tasvir etile. Eserniñ esas mevzuları — dostluq, cesürlik, yaşayış ve ölüm. Destanda er bir adamnıñ ölümli olğanı ve ölümden qaçıp olamağanı aqqında fikir yürsetile. Destan [[çüy yazısı]]nen kil levhalarğa yazılğan. Onıñ ilk şekilleri milâttan evel II biñyıllıqta peyda olğan. Amma Gilgameş aqqındaki bazı şumer ikâyeleri daa eski devirlerge aittir. Eserniñ eñ belli şekli 12 kil levhadan ibarettir. Onıñ büyük bir qısmı milâttan evel VII asırda yaşağan [[Assuriya]] qıralı [[Aşurbanipal]]nıñ kitaphanesinde tapılğan.<ref name="george">{{cite book |last=George |first=Andrew R. |title=The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts |publisher=Oxford University Press |year=2003 |language=en}}</ref> == Gilgameş kim edi? == Qadimiy [[Şumer]] rivayetlerine köre, Gilgameş [[Uruk]] şeeriniñ qıralı olğan. Bu şeerniñ qalıntıları bugünki [[Iraq]] toprağındadır. Gilgameşniñ kerçekten yaşap-yaşamağanı tam belli degil. Eger o tarihiy şahıs olğan olsa, tahminen milâttan evel XXVII asırda üküm sürgen olsa kerek. Qadimiy Şumer qıralları cedvelinde onıñ adı bar. Amma bu cedvelde kerçek qırallarnen beraber rivayetlerdeki şahıslar da añıla. Destanda Gilgameş ğayrıadetiy küçke saip batır olaraq tasvir etile. Onıñ anası Ninsun adlı ilâhe, babası ise Lugalbanda adlı qıral edi. Rivayetke köre, Gilgameşniñ üçte eki qısmı ilâhiy, üçte bir qısmı ise adam tabiatına saip edi.<ref name="met">{{cite web |url=https://www.metmuseum.org/essays/gilgamesh |title=Gilgamesh |last=Spar |first=Ira |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=2009-04-01 |language=en}}</ref> == Destannıñ mündericesi == === Gilgameş ve Enkidu === Destannıñ başında Gilgameş küçlü, amma sert qıraldır. O, Uruk sakinlerini ağır işlerge mecbur ete. Halq ondan bezip, ilâhlardan yardım istey. İlâhlar Gilgameşke qarşı tura bilecek '''Enkidu''' adlı küçlü adamnı yaratаlar. Enkidu başta yabaniy tabiat içinde, ayvanlarnen beraber yaşay. Şamhat adlı qadın oña adamlar arasında yaşamaqnı ögrete. Enkidu Urukqa kelip, Gilgameşnen küreşe. Eki batır bir-birini yeñip olamay. Amma bu küreşten soñ olar bir-biriniñ küçüne ürmet etip, yaqın dost olalar. === Humbaba ve Kök boğası === Gilgameş ve Enkidu şan-şüret qazanmaq içün uzaq sidr ormanına baralar. Bu ormannı ilâhlar tarafından tayin etilgen Humbaba adlı qorqunç mahlüq qorçalay. Eki batır Humbabanı yeñip, onı öldüreler. Soñra sidr tereklerini kesip, Urukqa qaytalar. Bir müddet soñ sevgi ve cenk ilâhesi [[İştar]] Gilgameşke aşıq ola. Amma Gilgameş onıñ teklifini red ete. Bundan açuvlanğan İştar Urukqa qorqunç Kök boğasını yollay. Gilgameş ve Enkidu boğanı da öldüreler. Bu işler ilâhlarnıñ açuvına sebep ola. Olar batırlardan biriniñ ölmesine qarar bereler. === Enkiduniñ ölümi === Enkidu ağır hastalanıp, bir qaç kün azap çekken soñ vefat ete. Dostunıñ ölümi Gilgameşke pek ağır tesir ete. O, Enkidunı qayğınen hatırlay ve bir kün özüniñ de ölecegini añlay. Gilgameş ölümden qorqmağa başlay. O, ebediy yaşayış sırını tapmaq içün uzaq yolculıqqa çıqa. === Ebediy yaşayışnı qıdırması === Gilgameş Utnapiştim adlı şahısnı qıdırmağa başlay. Rivayetke köre, Utnapiştim büyük suv taşqınından sağ qalğan ve ilâhlardan ebediy yaşayış bağışı alğan edi. Uzun ve telükeli yolculıqtan soñ Gilgameş onı tapa. Utnapiştim oña qadimiy zamanlarda olıp keçken büyük suv taşqını aqqında ikâye ete. İlâhlar dünyadaki adamlarnı yoq etmek içün suv taşqını yollamağa qarar bergenler. Amma Ea adlı ilâh Utnapiştimni evelden tenbiyelegen. Utnapiştim büyük gemi yapıp, içine ailesini, başqa adamlarnı ve ayvanlarnı alğan. Soñra dünyağa qorqunç taşqın kelgen. Altı kün ve yedi gece devam etken fırtınadan soñ suv çekilip başlanğan. Utnapiştim sağ qalğanı içün ilâhlar oña ve apayına ebediy yaşayış bağışlağanlar. Bu ikâye [[Tevrat]]ta [[Nuh]] peyğamber aqqında aytılğan rivayetke bir çoq ceetten oşay. Amma Gilgameş destanındaki ikâye daa eski Mesopotamiya rivayetlerine bağlıdır.<ref name="george"/> === Gilgameşniñ qaytuvı === Gilgameş Utnapiştimden ölümden qurtulmaqnıñ yolunı ögrenmege istey. Utnapiştim oña altı kün ve yedi gece yuqlamay turmaqnı teklif ete. Amma Gilgameş pek yorğun olğanından tez yuqlap qala. Soñra o, adamğa yaşlığını qaytarıp berip olğan bir ösümlik aqqında eşite. Gilgameş deñiz tübünden bu ösümlikni tapıp çıqara. Amma evine qaytqan yolda bir yılan ösümlikni alıp kete. Gilgameş ebediy yaşayışqa irişip olamaycağını añlay. Destannıñ soñunda o Urukqa qayta. Şeerniñ büyük divarlarına baqıp, adamnıñ ölümden soñ da yahşı işleri sayesinde hatırlanıp ola bilecegini añlay. Destannıñ esas ikâyesi on birinci levhada tamamlanır. On ekinci levhada ise Enkidu ve ölüler dünyası aqqında başqa bir eski şumer ikâyesiniñ tercimesi bar.<ref name="george"/> == Destannıñ tarihı == === Şumer ikâyeleri === Gilgameş aqqındaki ilk ikâyeler qadimiy [[Şumer]]de peyda oldı. [[Şumer tili]]nde Gilgameşniñ Humbabanen küreşüvi, Kök boğasını öldürüvi ve başqa maceraları aqqında ayrı eserler bar edi. Bu ikâyelerniñ eñ eski saqlanğan nushaları milâttan evel III biñyıllıqnıñ soñuna ve II biñyıllıqnıñ başına aittir. Milâttan evel XVIII asırda bu rivayetler esasında [[akkad tili]]nde böyük destan şekillendi. Onda Gilgameşniñ maceraları bir-birinen bağlı ikâyege birleştirildi. Soñraki asırlarda eser bir qaç kere deñiştirildi ve toldurıldı. Milâttan evel II biñyıllıqnıñ soñunda onıñ standart Babil şekli peyda oldı. Bu şekil Sin-leqi-unninni (-{Sîn-lēqi-unninni}-) adlı alimnen bağlana. O, evelki ikâyelerden faydalanıp, destannı yañıdan tertipke ketirgen olsa kerek.<ref name="george"/> Destan Mesopotamiyadan tışarıda da belli edi. Qadimiy Anadoluda onıñ [[Hettler|hett]] ve [[hurriler|hurri]] tillerindeki parçaları tapılğan. === Aşurbanipal kitaphanesi === [[Fayl:British Museum Flood Tablet 1.jpg|thumb|«Gilgameş destanı»nıñ on birinci levhası. Onda büyük suv taşqını aqqındaki ikâye yazılğan. Britaniya müzeyi, London]] XIX asırnıñ ortalarında arheologlar qadimiy [[Ninova]] şeeriniñ qalıntılarında qazıntılar alıp bardılar. Bu şeer milâttan evel VII asırda [[Assuriya]] devletiniñ paytahtı edi. Onıñ qalıntıları bugünki [[Iraq]]ta, [[Musul]] şeeri yaqınındadır. Qazıntılarda Assuriya qıralı Aşurbanipalnıñ kitaphanesi tapıldı. Onda çüy yazısınen yazılğan biñlerce kil levha bar edi. Bu levhalarnıñ arasında «Gilgameş destanı»nıñ büyük bir qısmı da saqlanğan edi. 1872 senesi ingliz araştırmacısı '''Corc Smit''' (-{George Smith}-; 1840–1876 seneleri) levhalardan birinde büyük suv taşqını aqqındaki ikâyeni oqup çıqtı. O, 1872 senesi dekabrniñ 3-ünde keşfi aqqında ilmiy toplantıda malümat berdi. Bu haber alimler arasında büyük meraq doğurdı. Bundan soñ destannıñ başqa parçaları da ögrenilip, tercime etildi. XX asırda yañı levhalar ve eski nushalarnıñ parçaları tapılmağa devam etti.<ref>{{cite book |last=George |first=Andrew R. |chapter=The Epic of Gilgamesh |title=The Cambridge Companion to the Epic |editor=Bates, Catherine |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |url=https://assets.cambridge.org/97805218/80947/excerpt/9780521880947_excerpt.pdf |language=en}}</ref> == Destannıñ esas fikirleri == «Gilgameş destanı»nda bir qaç müim mevzu bar. '''Dostluq.''' Gilgameş başta başqa adamlarnıñ qayğılarına pek diqqat etmey. Enkidunen dost olğan soñ onıñ tabiatı deñişe. Dostunıñ ölümi Gilgameşniñ yaşayışqa başqa bir köznen baqmasına sebep ola. '''Yaşayış ve ölüm.''' Gilgameş ebediy yaşayışnı tapmağa tırışa. Amma soñunda ölümden qaçıp olamaycağını añlay. Destan adamnıñ yaşayışı sıñırlı olsa da, onıñ yapqan işleriniñ soñraki nesillerge qalıp ola bilecegini köstere. '''Akimiyet ve mesüliyet.''' Destannıñ başında Gilgameş zalım qıraldır. Yaşağan maceraları onı başqa adamlarnıñ qayğılarını añlamaq ögrete. '''Adam ve tabiat.''' Enkidu başta yabaniy ayvanlarnen beraber yaşay, soñra şeerge kelip adamlar arasında yaşamağa ögrene. Sidr ormanına yolculıqta ise batırlar ilâhlar qorçalağan tereklerni keseler. Bu vaqialar qadimiy adamlarnıñ tabiat aqqındaki fikirlerini köstere.<ref name="met"/> == Eserniñ emiyeti == «Gilgameş destanı» qadimiy Mesopotamiya halqlarınıñ diniy inançları, yaşayışı ve edebiyatı aqqında müim menbadır. Eser dünya edebiyatında soñraları da sıq rastkelgen mevzulardan — batırlıq, dostluq, yolculıq, ölüm qorqusı ve ebediy yaşayışnı qıdırmaq — aqqında söz yürsete. Destannıñ bazı rivayetleri başqa qadimiy eserlerdeki ikâyelerge oşay. Hususan, büyük suv taşqını aqqındaki ikâye Tevrattaki Nuh rivayetinen teñeştirile. Bugün «Gilgameş destanı» bir çoq tilge tercime etilgen. O, qadimiy edebiyat ve Mesopotamiya tarihını ögrenmek içün qullanıla. Destannıñ büyük qıymeti şundadır ki, o biñlerce yıl evel yaşağan adamlarnıñ da dostluq, ölüm ve yaşayışnıñ manası aqqında tüşüngenlerini köstere. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] [[Kategoriya:Tarih]] 016hg2n893cgm7r3n04dj7oxtw0j4dc 0 55321 246593 230723 2026-11-04T14:54:59Z Don Alessandro 1 246593 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''Qırımtatar milliy örnegi''' — [[qırımtatarlar]]nıñ ananeviy süslemesi, [[Qırımtatar medeniyeti|qırımtatar medeniyetiniñ]] bir parçası. Örnek nağış, toquma, keramika, ziynet eşyası ve tahta oymacılığında qullanıla. 2021 senesi -{[[UNESCO]]}- örnek ve oña ait bilgilerni [[İnsanlıqnıñ maddiy olmağan medeniy mirası]]nıñ cedveline aldı.<ref name="unesco">{{Cite web|title=-{UNESCO — Ornek, a Crimean Tatar ornament and knowledge about it}-|url=https://ich.unesco.org/en/RL/ornek-a-crimean-tatar-ornament-and-knowledge-about-it-01601|website=ich.unesco.org|accessdate=2022-04-03|language=en}}</ref> == Tarihı == Örnek Qırım yarımadasında şekillendi. [[XV asır]]nıñ ortasında, [[Qırım Hanlığı]] meydanğa kelgen devirde, bu sanat inkişaf etip keñ tarqaldı.<ref name=":0">[https://www.ornek-crimea.com/about-ornek-crh Örnek nedir?]</ref> 1944 senesi qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilüvi el sanatlarına ağır zarar ketirdi. Örnek sanatını saqlap qalmaq ve yaş nesilge ögretmek qıyınlaştı. Qırımtatarlar vatanlarına qaytqandan soñ bu sanatnı ğayrıdan tiklev işleri başlandı.<ref name=":0"/> 1990 senesi nağış ustası [[Zuleyha Bekirova]] (1913–1999) on eki qadın-qızğa ananeviy nağış usullarını ögretti. Talebeleri örnek kompozitsiyalarını azırlamaqnı da ögrendiler. Bekirova belli nağış ustası [[Adaviye Efendiyeva]]nıñ ciyeni edi.<ref name=":0"/> Ressam ve sanatşınas Mamut Çurlu (1946–2025) örnek sanatınıñ ğayrıdan canlanmasına büyük isse qoştı. O, «Çatır Dağ» icadiy birleşmesi ve «Qırım tarzı» leyhasını teşkil etti. Bu işler ustalarğa örnek timsalleriniñ manalarını ögrenip, olarnıñ esasında yañı eserler yaratmağa yardım etti.<ref name=":0"/><ref>[https://esu.com.ua/article-888980 Чурлу Мамут]. Енциклопедія Сучасної України.</ref> == Timsalleri ve manaları == Örnekteki [[timsal]]ler belli bir mana bildire. Usta olarnıñ manalarını bilip, bir-birinen uyğunlaştıraraq kompozitsiya azırlay. Sımarış bergen adam da ne ifade etmek istegenini ustağa añlatıp ola.<ref name="unesco"/> Ösümlik timsalleri türlü yaş ve cınıstaki adamlarnı bildirmek içün qullanıla: * '''Gül''' — evli qadınnıñ timsali. * '''Selbi (qavaq) ya da servi''' — yetişken erkekniñ timsali. Selbi ve servi ayrı terek çeşitleridir. * '''Lâle''' — yaş erkekniñ timsali. * '''Badem''' — evlenmegen qadın ya da qıznıñ timsali. * '''Qaranfil''' — qart adam, aqıl ve ayat tecribesiniñ timsali.<ref name="unesco"/> Timsallerniñ bir-birine nisbeten nasıl tasvir etilgeni ve olarnıñ tüsleri de manalıdır. Meselâ, gülniñ içindeki lâle qadın ve erkekniñ sevgisini ya da evlenüvini bildire. Örnek vasıtasınen yahşı tilekler de ifade etile.<ref name=":0"/><ref name="unesco"/> Toqumacılıqta geometrik şekiller daa çoq qullanıla. Romb piçim timsalge «köbek» deyler. «Alem» cemiyetiniñ izaatına köre, bu şekil qadınnıñ bala yatağınıñ timsalidir.<ref name=":0"/> Örnek yapmaq bilgileri qorantada, ustadan talebege ve mahsus derslerde ögretile. Böylece sanatnıñ usulları ve timsallerniñ manaları yañı nesillerge berile.<ref name="unesco"/> == Galereya == <gallery mode="packed" heights="220"> Fayl:Creating a geometric ornament.jpg|Geometrik örnekniñ azırlanması Fayl:22.02.2022 Family Tree.jpg|alt=«Qoranta»: örnek timsallerinen yapılğan resim|«Qoranta»: örnek timsallerinen yapılğan resim Fayl:Oymа technique.jpg|Oyma tehnikasınen kâğıttan yapılğan örnek </gallery> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] lrrnaxf398eq2jqrj1kxwtlhn17ji63 0 55494 246592 246148 2026-11-04T14:49:45Z Don Alessandro 1 246592 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''«Meydan»''' — [[Qırım]]da qurulğan [[qırımtatar]] muzıka ve haber radio stantsiyası. 2005 senesi fevralniñ 5-inde [[Aqmescit]]te yayınlamağa başladı. Yayınları [[Qırımtatar tili|qırımtatar]], [[Ukrain tili|ukrain]] ve [[Rus tili|rus]] tillerinde edi.<ref name="yigirmi">{{Cite web|url=https://ctrcenter.org/uk/20-rokiv-tomu-v-krymu-vpershe-vyjshla-v-eter-krymskotatarska-radiostancziya-meydan|title=20 років тому в Криму вперше вийшла в етер кримськотатарська радіостанція «-{Meydan}-»|publisher=Кримськотатарський Ресурсний Центр|date=2025-02-05|language=uk}}</ref> == Yayınlar == Radio künde 24 saat yayınladı. Programmasında haber ve muzıka yayınları bar edi. Yayın vaqtınıñ üçten birine yaqını qırımtatar muzıkasına ayırıldı.<ref>[http://meydan.fm/ua/about Про радіо «Мейдан»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080404193012/http://www.meydan-fm.com/?idObj=92|date=2008-04-04}}</ref><ref name="yigirmi"/> Radionıñ esas maqsatlarından biri qırımtatar til ve medeniyetini tanıtmaq edi. Yayınlarda ana tilindeki nutuq ve halq yırlarına müim yer berildi. «Meydan» [[ATR|«-{ATR}-»]] telekanalınen beraber muzıka klipleriniñ yarışmalarını da keçirdi.<ref>{{Cite web|url=https://investigator.org.ua/news-2/148209/|title=Единственная в мире крымскотатарская радиостанция -{Meydan}- отмечает юбилей|publisher=Центр журналистских расследований|date=2015-02-05|language=ru}}</ref> == Tarih == Aqmescitte radio 102,7 MHz sıqlığında yayınladı. 2007 senesi fevralniñ 5-inde [[internet]]ten de yayınlamağa başladı. Böylece onı Qırımdan tışta da diñlep olmaq mümkün oldı.<ref name="yigirmi"/> 2015 senesi martnıñ 31-inden aprelniñ 1-ine keçken gece «Meydan»nıñ Qırımda efir yayınları toqtadı. Bunıñ sebebi Rusiye akimiyetiniñ radionı Rusiye qanunlarına köre qaytadan qayd etmegeni edi. Aynı gece «-{ATR}-», «Lâle» telekanalları ve «Lider» radiosı da yayınlarını toqtattı.<ref>[https://ua.krymr.com/a/26931668.html «Не вкладається в голові». -{ATR}- і радіо «Мейдан» припинили мовлення] — Крим.Реалії, 2015 senesi aprelniñ 1-inde.</ref> Soñ radio hadimleri Ukrainanıñ qıtaviy qısmına köçip, internet yayınlarını qaytadan başladılar. 2016 senesi «Meydan» Herson vilâyetiniñ [[Geniçesk]] şeerinde 90,8 MHz sıqlığında yayınlamağa ruhset aldı. Şu seneniñ yazında efir yayınları da qaytadan başladı.<ref>{{Cite web|url=https://detector.media/rinok/article/117275/2016-07-28-krymskotatarske-radio-meydan-povernetsya-v-efir-na-khersonshchyni/|title=Кримськотатарське радіо «Мейдан» повернеться в ефір на Херсонщині|publisher=Детектор медіа|date=2016-07-28|language=uk}}</ref><ref name="yigirmi"/> 2021 senesi martnıñ 1-inde Qırımğa yayınlar bir daa toqtadı. Radio yayın hizmetleriniñ aqqını ödemek içün para tapıp olamadı.<ref>{{Cite web|url=https://detector.media/rinok/article/185372/2021-03-01-krymskotatarske-radio-meydan-zupynylo-movlennya-na-krym/|title=Кримськотатарське радіо «Мейдан» зупинило мовлення на Крим|publisher=Детектор медіа|date=2021-03-01|language=uk}}</ref> 2022 senesi martnıñ 19-ında ise radionıñ efir yayınları tamamen toqtadı.<ref name="yigirmi"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar mediaları]] o9x3ucslyi68hu682fy2mt6kvaiiakf 0 55680 246595 228018 2026-11-04T15:09:50Z Don Alessandro 1 246595 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ship_passing_through_Panama_Canal_01.jpg|right|thumb|275x275px|Miraflores şlüzlerinden keçken gemi]] '''Panama kanalı''' — [[Panama]] devletindeki [[Panama boynu]]ndan keçken, [[gemi]]ler içün qurulğan suniy [[kanal]]. O, [[Tınç okean]]daki [[Panama körfezi]]ni [[Atlantik okean]]ğa ait [[Karib deñizi]]nen birleştire. Uzunlığı qararnen 80 kilometrdir.<ref name="kanal">[https://pancanal.com/en/history-of-the-panama-canal/ -{Learn about the history of the Panama Canal}-] — Panama kanalınıñ idaresi.</ref> Kanal gemilerniñ eki okean arasındaki yolunı qısqarta: olarğa [[Cenübiy Amerika]]nı aylanıp keçmek kerek olmаy. Gemiler [[şlüz]]ler yardımınen deñiz seviyesinden qararnen 26 metr yüksekke köterilip, Gatun ({{lang-es|Gatún}}) gölünden keçe. Soñ diger taraftaki şlüzler olarnı deñiz seviyesine endire.<ref name="kanal"/> == Tarih == Kanal 1914 senesi avgustnıñ 15-inde açıldı. Evelleri onı [[Amerika Birleşken Devletleri]] idare ete edi. 1999 senesi dekabrniñ 31-inde kanalnı idare etüv tamamen Panamağa berildi.<ref>[https://www.embassyofpanama.org/panama-canal -{The Panama Canal}-] — Panamanıñ ABDdeki elçihanesi.</ref> 2016 senesi iyünniñ 26-sında daa büyük gemilerni keçirmek içün qurulğan yañı şlüzler açıldı.<ref>[https://pancanal.com/en/discover-the-expanded-canal/ -{Discover the Expanded Canal}-] — Panama kanalınıñ idaresi.</ref> == Qurğaqlıqnıñ tesiri == 2023 senesi qurğaqlıq sebebinden kanalnı suvnen temin etken göllerde suv seviyesi tüşti. Bu sebepten kününe kanaldan keçken gemilerniñ sayısı sıñırlandı. Avgustta kanalğa kiriş yerlerinde uzun gemi nevbetleri peyda oldı. O vaqıt kanal idaresi sıñırlamalar bir yılğa qadar devam etip olacağını bildirdi.<ref name="up">Дана Гордійчук. [https://www.epravda.com.ua/publications/2023/08/29/703663/ Панамський канал пересихає і це коштує світу мільярди доларів. Що відбувається?] // [[epravda.com.ua]], 2023 senesi avgustnıñ 29-unda.</ref><ref name="afp">[https://www.france24.com/en/live-news/20230825-drought-hit-panama-canal-to-restrict-access-for-one-year-2 -{Drought-hit Panama Canal to restrict access for one year}-] // -{France 24}-, 2023 senesi avgustnıñ 26-sında.</ref> 2024 senesi yağmurlar sayesinde suv seviyesi köterilip, sıñırlamalar azaytıldı. Sentâbrniñ 1-inden künde 36 geminiñ keçmesine tekrar ruhset berildi.<ref>[https://pancanal.com/en/celebrates-110-years-of-trust-and-progress/ -{The Panama Canal Celebrates 110 Years of Trust and Progress}-] — Panama kanalınıñ idaresi.</ref> == Edebiyat == * ''В. С. Ржевська.'' Панамський канал // Українська дипломатична енциклопедія. — Київ: Знання України, 2004. — 2-nci cılt. — 812 saife. — [[Special:BookSources/9663160454|ISBN 966-316-045-4]]. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Panama]] [[Kategoriya:Kanallar]] j2euapladceig7udrdnrirhh5pt069b 0 55865 246603 229587 2026-11-04T21:52:26Z Don Alessandro 1 246603 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''Sıvaş''' — [[Azaq deñizi]]niñ ğarbında, [[Qırım]]nıñ şimaliy ve şimaliy-şarqiy yalıları boyunda bulunğan say ve tuzlu körfezler sisteması. Onı açıq deñizden [[Arabat beli]] ayıra. Sıvaş deñiznen şimalde, [[Geniçesk]] yanındaki tar boğazlar vastasınen bağlıdır.<ref name="water2021">[https://www.mdpi.com/2073-4441/13/11/1542 -{Microphytobenthos in the Hypersaline Water Bodies, the Case of Bay Sivash (Crimea): Is Salinity the Main Determinant of Species Composition?}-]. ''-{Water}-'', 2021 senesi.</ref> == Coğrafiyası == Sıvaşnıñ meydanlığı 2560 km²-ge yaqın, orta terenligi ise bir metr civarındadır. Körfezler arasında çoq ada, yarımada ve say yerler bar. Yalı boyunda tuzlu tüzlükler buluna.<ref name="water2021"/><ref name="ramsar-central">[https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/UA115RIS.pdf -{Central Syvash. Information Sheet on Ramsar Wetlands}-]. Ramsar konventsiyasınıñ resmiy malümatı.</ref> [[Çoñğar]] yarımadası Sıvaşnı şarqiy ve ğarbiy qısımlarğa ayıra. Bu qısımlar tar [[Çoñğar boğazı]]nen bağlana.<ref name="water2021"/> Suv seviyesi yelge ve ava şaraitine köre deñişe. Küçlü yel suvnı bir yalıdan çekip, başqa yalıda köterip ola; bu vaqıtta bazı say yerler açılıp, başqalarını suv basa.<ref name="ramsar-central"/> == Suvu ve tuzlulığı == Sıvaş say olğanı içün suvu yazda tez qızıp buvlana. Suv buvlanğan soñ onda erigen tuz körfezde qala. Açıq deñiznen suv almaşuvı sıñırlı olğanı içün Sıvaşnıñ çoq yerinde suv Azaq deñizindekinden daa tuzludır.<ref name="water2021"/> Tuzlulıq er yerde aynı degil. O, deñizden ve qurudan kelgen suv miqdarı, yağanaq ve buvlanuvğa köre deñişe. Deñizge bağlanğan boğazlarğa yaqın yerlerde suv, adette, az tuzludır.<ref name="salinity">[https://www.mdpi.com/2073-4441/14/3/403 -{Human-Induced Sharp Salinity Changes in the World’s Largest Hypersaline Lagoon Bay Sivash (Crimea) and Their Effects on the Ecosystem}-]. ''-{Water}-'', 2022 senesi.</ref> XX asırnıñ ekinci yarısında [[Şimaliy Qırım kanalı]]nen suvarılğan tarlalardan Sıvaşqa tatlı suv aqa başladı. Bu, körfezlerniñ tuzlulığını azlaştırıp, suvda yaşağan canlılarnıñ terkibini deñiştirdi. Tatlı suv miqdarınıñ soñraki deñişüvleri de Sıvaşnıñ tabiatına tesir kösterdi.<ref name="salinity"/> == Tabiatı ve qorçalanması == Sıvaş köçüci suv quşları içün müim bir yerdir. [[Papiy]], [[qaz]] ve [[suv çulluqları]] mında toqtap besleneler; bazı quşlar yuva yapıp bala çıqara ya da qışlay. Tuzlu suvda yaşap olğan ufaq canlılar quşlar içün azıq menbasıdır.<ref name="ramsar-central"/> Sıvaşnıñ merkeziy ve şarqiy qısımları halqara emiyeti olğan suv-bataqlıq yerleriniñ Ramsar cedvelindedir.<ref name="ramsar-central"/><ref>[https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/UA769RIS.pdf -{Eastern Syvash. Information Sheet on Ramsar Wetlands}-]. Ramsar konventsiyasınıñ resmiy malümatı.</ref> Suv şaraitiniñ deñişüvi quşlarğa da tesir ete. 1991–2021 senelerini qapsağan araştırmalarda küzde Sıvaşta toqtağan suv çulluqlarınıñ sayısı azayğanı qayd etilgen. Bunıñnen beraber, Sıvaş Avropada bu quşlar içün eñ müim toqtav yerlerinden biri olaraq qala.<ref>[https://www.waderstudygroup.org/article/17875/ -{Strong declines of waders between 1991 and 2021 related to changes in water management in the Syvash wetlands}-]. ''-{Wader Study}-'', 2024 senesi.</ref> == Tarihı == Sıvaş ve onıñ yanındaki tuz gölleri evelden tuz menbası olaraq qullanılğan. XIX asırda tuz öküz arabalarınen başqa yerlerge taşılğan. Tuz taşıp satmaqnen oğraşqan bazırgânlarğa [[çomaq]] dey ediler.<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:CASTELNAU(1827)_p3.162_VUE_DES_LACS_SALES.jpg -{Vue De Lacs Salés}-]. Gabriel de Kastelnonıñ kitabından resim, 1827 senesi. Britaniya milliy kitaphanesiniñ kolleksiyası.</ref> Sıvaş Qırım içün cenklerde de müim yer tuttı. 1920 senesi Qızıl Ordu askerleri, 1943 senesi ise Şura askerleri onıñ say yerlerinden keçip Qırımğa ilerilediler.<ref>Маслов Е. П. [https://krimoved-library.ru/books/maslov-krim14.html Крым. «Степной Крым» qısmı].</ref> == Galereya == <gallery mode="packed" heights="200"> Fayl:CASTELNAU(1827)_p3.162_VUE_DES_LACS_SALES.jpg|alt=Sıvaşta tuz taşığan çomaqlar|Sıvaşta tuz taşığan çomaqlar. Gabriel de Kastelnonıñ (-{Gabriel de Castelnau}-) kitabından resim, [[1827]] senesi Fayl:Sivash.jpg|alt=Şura askerleriniñ Sıvaştan keçüvi, 1943 senesi|Şura askerleriniñ Sıvaştan keçüvi, [[1943]] senesi </gallery> == Edebiyat == * ''Енциклопедія українознавства. Словникова частина'': 11 cılt / Şevçenko adlı ilmiy cemiyet; baş muarrir Володимир Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1955–1995 seneleri. — <nowiki>ISBN 5-7707-4049-3</nowiki> (1993 senesi tekrar basılğan 1-ci cılt). * ''Географічна енциклопедія України'': 3 cılt. — Київ, 1993 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım coğrafiyası]] [[Kategoriya:Körfezler]] jc7x7sz4p7q21h8p8oroetkovjt9c1r 0 56036 246596 229599 2026-11-04T15:15:32Z Don Alessandro 1 246596 wikitext text/x-wiki {{Göl}} '''Doñuzlav''' — [[Qırım]]nıñ ğarbındaki eñ teren gölü, [[Aqmeçit rayonı|Aqmeçit]] ve [[Saq rayonı|Saq]] rayonlarınıñ sıñırında buluna, [[Tarhanqut]] göller gruppasına aittir. 1961 senesi kanal vastasınen [[Qara deñiz]]nen bağlanğan soñ deñiz körfezine çevrildi, lâkin «göl» adı saqlanıp qaldı.<ref name="fish">[https://journals.rcsi.science/0320-9652/article/view/272440 -{Modern state of ichthyofauna of Lake Donuzlav (Western Crimea, Black Sea)}-]. Биология внутренних вод, 2024 senesi.</ref> == Coğrafiyası == Doñuzlav Tarhanqut yarımadasınıñ cenübiy-şarqiy tarafında, Aqmeçit ve Saq rayonları arasında buluna. Cenübiy-ğarptan şimaliy-şarqqa doğru sozula. Meydanlığı 48,2 km², uzunlığı 30 km-ge yaqın, eñ keñ yeri 8,5 km-dir. Yalıları çoq yerlerde yüksek ve tiktir, ufaq körfezleri bar.<ref name="esu">[https://esu.com.ua/article-20906 Донузлав // Енциклопедія сучасної України]</ref> Gölniñ büyük bir qısmında suv 4–5 metrden teren degil. Teren qısımlarında ise 28 metrege yete. Deñizge yaqın cenübiy-ğarbiy qısmı keñ, şimaliy-şarqiy qısmı ise tar ve saydır.<ref name="fish"/> == Meydanğa kelüvi ve suvu == Doñuzlav yalı boyundaki bir vadiyni deñiz suvu basuvı neticesinde meydanğa kelgen. Soñra qumlu bir şerit onı açıq deñizden ayırğan.<ref>Тихоненкова Е. Г., Иванютин Н. М. [https://sn-geography.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/11/042tikhonenkova.pdf Влияние антропогенной деятельности на экологическое состояние геологической среды и геохимические ландшафты озера Донузлав].</ref> 1961 senesi bu qum şeritinden gemiler yürip olğan kanal qazıldı. Kanal gölni Qara deñiznen bağlap, suv ve tuzlulıq şaraitini deñiştirdi. Evelce Doñuzlavnıñ suvu deñiz suvundan qat-qat tuzlu edi. Deñiznen bağlanğandan soñ tuzlulığı azalıp, Qara deñiz suvunıñ tuzlulığına yaqınlaştı. Gölniñ esas qısmında bu köstergiçi 17–18 ‰-ge yaqın.<ref name="fish"/> Şimaldeki üst qısmına yeraltı çoqraqlardan tatlı suv kele. Bu sebepten o yerde suv deñizge yaqın qısımlardakinden az tuzludır.<ref name="fish"/> == Tabiatı == Say yerlerde qamış ve başqa suv ösümlikleri öse. Doñuzlav suv quşları içün müim bir yerdir: olar mında beslenip, köç vaqtında toqtay ve qışlaylar. Şimaldeki yalı ve suv-boyu yerlerniñ bir qısmı «Doñuzlav» tabiat parkı olaraq qorçalana.<ref name="park">[https://parktarhankut.ru/o-parke/lrp-donuzlav Ландшафтно-рекреационный парк «Донузлав»]. «Tarhanqut» tabiat parkınıñ resmiy saytı.</ref> Gölde deñiz, az tuzlu suv ve tatlı suvda yaşağan canlılar bar. 2024 senesi derc etilgen ilmiy işte Doñuzlavda 65 balıq çeşiti qayd etilgen. Olar arasında [[cılar]], [[buğabaş]] ve başqa balıqlar bar.<ref name="fish"/> == Qullanıluvı ve qorçalanması == Evelce Doñuzlavda tuz çıqarıla edi.<ref name="esu"/> Deñiznen bağlanğandan soñ göl gemiler qatnavı, balıq avı ve [[midiya]] asrav içün qullanılğan.<ref name="fish"/> Gölniñ tübünden inşaat qumu da çıqarılğan. İlmiy araştırmalar qum çıqaruv vaqtında suv bulanıqlaşqanını, tüpteki çökeltiler başqa yerlerge taşılğanını ve bunıñ suv astındaki canlılarğa zarar ketirgenini kösterdi.<ref>[https://ekosystems.cfuv.ru/arhiv/выпуск-№-2757-2021-г/донная-фауна-озера-донузлав-черное-мо/ Донная фауна озера Донузлав (Чёрное море) в условиях промышленной добычи песка]. Экосистемы, 2021 senesi.</ref> == Edebiyat == * -{DNVP Kartografiya}-, 2006 senesi. * -{DNVP Kartografiya}- (Ukraina coğrafiya atlası), 2003 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım gölleri]] q0xhnn1n9m9gzx4rvij0c27q6l6t4mq 246597 246596 2026-11-04T15:16:43Z Don Alessandro 1 246597 wikitext text/x-wiki {{Göl}} '''Doñuzlav''' — [[Qırım]]nıñ ğarbındaki eñ teren gölü, [[Aqmeçit rayonı|Aqmeçit]] ve [[Saq rayonı|Saq]] rayonlarınıñ sıñırında buluna, [[Tarhanqut]] göller gruppasına aittir. 1961 senesi kanal vastasınen [[Qara deñiz]]nen bağlanğan soñ deñiz körfezine çevrildi, lâkin «göl» adı saqlanıp qaldı.<ref name="fish">[https://journals.rcsi.science/0320-9652/article/view/272440 -{Modern state of ichthyofauna of Lake Donuzlav (Western Crimea, Black Sea)}-]. Биология внутренних вод, 2024 senesi.</ref> == Coğrafiyası == Doñuzlav Tarhanqut yarımadasınıñ cenübiy-şarqiy tarafında, Aqmeçit ve Saq rayonları arasında buluna. Cenübiy-ğarptan şimaliy-şarqqa doğru sozula. Meydanlığı 48,2 km², uzunlığı 30 km-ge yaqın, eñ keñ yeri 8,5 km-dir. Yalıları çoq yerlerde yüksek ve tiktir, ufaq körfezleri bar.<ref name="esu">[https://esu.com.ua/article-20906 Донузлав // Енциклопедія сучасної України]</ref> Gölniñ büyük bir qısmında suv 4–5 metrden teren degil. Teren qısımlarında ise 28 metrege yete. Deñizge yaqın cenübiy-ğarbiy qısmı keñ, şimaliy-şarqiy qısmı ise tar ve saydır.<ref name="fish"/> == Meydanğa kelüvi ve suvu == Doñuzlav yalı boyundaki bir vadiyni deñiz suvu basuvı neticesinde meydanğa kelgen. Soñra qumlu bir şerit onı açıq deñizden ayırğan.<ref>Тихоненкова Е. Г., Иванютин Н. М. [https://sn-geography.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/11/042tikhonenkova.pdf Влияние антропогенной деятельности на экологическое состояние геологической среды и геохимические ландшафты озера Донузлав].</ref> 1961 senesi bu qum şeritinden gemiler yürip olğan kanal qazıldı. Kanal gölni Qara deñiznen bağlap, suv ve tuzlulıq şaraitini deñiştirdi. Evelce Doñuzlavnıñ suvu deñiz suvundan qat-qat tuzlu edi. Deñiznen bağlanğandan soñ tuzlulığı azalıp, Qara deñiz suvunıñ tuzlulığına yaqınlaştı. Gölniñ esas qısmında bu köstergiçi 17–18 ‰-ge yaqın.<ref name="fish"/> Şimaldeki üst qısmına yeraltı çoqraqlardan tatlı suv kele. Bu sebepten o yerde suv deñizge yaqın qısımlardakinden az tuzludır.<ref name="fish"/> == Tabiatı == Say yerlerde qamış ve başqa suv ösümlikleri öse. Doñuzlav suv quşları içün müim bir yerdir: olar mında beslenip, köç vaqtında toqtay ve qışlaylar. Şimaldeki yalı ve suv-boyu yerlerniñ bir qısmı «Doñuzlav» tabiat parkı olaraq qorçalana.<ref name="park">[https://parktarhankut.ru/o-parke/lrp-donuzlav Ландшафтно-рекреационный парк «Донузлав»]. «Tarhanqut» tabiat parkınıñ resmiy saytı.</ref> Gölde deñiz, az tuzlu suv ve tatlı suvda yaşağan canlılar bar. 2024 senesi derc etilgen ilmiy işte Doñuzlavda 65 balıq çeşiti qayd etilgen. Olar arasında [[cılar]], [[buğabaş]] ve başqa balıqlar bar.<ref name="fish"/> == Qullanıluvı ve qorçalanması == Evelce Doñuzlavda tuz çıqarıla edi.<ref name="esu"/> Deñiznen bağlanğandan soñ göl gemiler qatnavı, balıq avı ve [[midiya]] asrav içün qullanılğan.<ref name="fish"/> Gölniñ tübünden inşaat qumu da çıqarılğan. İlmiy araştırmalar qum çıqaruv vaqtında suv bulanıqlaşqanını, tüpteki çökeltiler başqa yerlerge taşılğanını ve bunıñ suv astındaki canlılarğa zarar ketirgenini kösterdi.<ref>[https://ekosystems.cfuv.ru/arhiv/выпуск-№-2757-2021-г/донная-фауна-озера-донузлав-черное-мо/ Донная фауна озера Донузлав (Чёрное море) в условиях промышленной добычи песка]. Экосистемы, 2021 senesi.</ref> == Edebiyat == * -{DNVP Kartografiya}-, 2006 senesi. * -{DNVP Kartografiya}- (Ukraina coğrafiya atlası), 2003 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımdaki göller]] g7emfxz07zu7nvl9kkhh7s3zxa6xef5 0 56179 246599 230207 2026-11-04T21:44:24Z Don Alessandro 1 246599 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''Renessans''' ({{Lang-fr|Renaissance}} — «yañıdan doğuv») — [[Avropa]]da [[Orta Asırlar]]dan [[Yañı Zaman]]ğa keçiş vaqtında inkişaf etken medeniy areket ve devir. O, esasen XIV–XVI asırlarnı qaplap ala. Bu devirde [[sanat]], [[edebiyat]], [[ilim]] ve [[felsefe]]de yañılıqlar peyda oldı, [[Antiklik|qadimiy Yunanistan ve Roma]] mirasına meraq arttı.<ref name="renaissance">[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/renaissance -{Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> Renessans başta [[İtaliya]]da inkişaf etti. Onıñ müim merkezlerinden biri [[Florentsiya]] edi. Bay tuccar ve bankir aileleri sanatkârlarğa sımarış berip, olarnı maddiy ceetten qoltuttı. Soñ Renessansnıñ fikir ve sanat usulları Avropanıñ başqa memleketlerine de tarqaldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/toah/ht/08/eustc.html -{Florence and Central Italy, 1400–1600 A.D.}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> == Esas hususiyetleri == Renessansnen bağlı müim fikir areketlerinden biri [[gumanizm]] edi. Gumanistler qadimiy yunan ve roma müellifleriniñ eserlerini ögrenip, til, edebiyat, tarih ve ahlâqqa büyük emiyet berdiler. Olar tasil ve terbiye yardımınen insannıñ aqıl ve yaratıcılıq qabiliyetlerini inkişaf ettirmege tırıştılar.<ref>[https://www.loc.gov/exhibits/vatican/humanism.html -{Humanism}-] — AQŞ Kongress kitaphanesi.</ref> XV asırda Avropada kitap basuvnıñ tarqaluvı bilgi ve fikirlerni daa tez yaymağa yardım etti. Din de medeniy ayatta müim yer tutmağa devam etti: kilseler içün resim, eykel ve başqa sanat eserleri yaratıldı.<ref>[https://www.vam.ac.uk/audioguide/med-ren/tour/12/ -{Renaissance Art and Ideas 1400–1550}-] — Viktoriya ve Albert müzeyi.</ref> Sanatkârlar insan kevdesini ögrenip, adam ve tabiatnı ayatta olğanı kibi köstermege tırıştılar. Ressamlar [[perspektiva]] yardımınen yassı resimde terenlik tesirini yarattılar. Bu devirniñ eñ belli sanatkârları arasında [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelancelo Buonarroti]] ve [[Rafael]] (-{Raffaello Sanzio}-) bar.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/tour-renaissance-masterpieces -{Tour: Renaissance Masterpieces}-] — London Milliy galereyası.</ref> == Devirleri == Renessans er memlekette aynı vaqıtta başlanıp bitmedi. Bu sebepten onıñ devirleriniñ tarihları taqribiydir. İtaliya sanatı tarihını añlatqanda şu adlar qullanıla: * '''Protorenessans''' — [[XIII asır]]nıñ soñu ve [[XIV asır]]daki yañılıqlar. Bu vaqıtta Orta Asırlar sanatında aqiqatqa daa yaqın tasvirler peyda oldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/essays/italian-painting-of-the-later-middle-ages -{Italian Painting of the Later Middle Ages}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> * '''Erte Renessans''' — esasen [[XV asır]]. Bu devirde Florentsiyada resim, eykel ve mimarlıqta yañı usullar inkişaf etti.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/early-renaissance -{Early Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Yüksek Renessans''' — XV asırnıñ soñu ve [[XVI asır]]nıñ başı. Leonardo, Mikelancelo ve Rafaelniñ yaratıcılığı bu devirnen bağlıdır.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/high-renaissance -{High Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Keç Renessans''' — XVI asırnıñ ortaları ve ekinci yarısı. Bu vaqıtta manyerizm kibi yañı sanat üslüpleri keniş tarqaldı.<ref>[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/mannerism -{Mannerism}-] — Şotlandiya Milliy galereyaları.</ref> == Şimaliy Renessans == İtaliyadan şimalindeki Avropa memleketlerinde inkişaf etken Renessans medeniyetine '''Şimaliy Renessans''' deyler. O, XV–XVI asırlarda, hususan [[Felemenk]] ve [[Almaniya]]da inkişaf etti. Bu yerlerniñ ressamları portret, tabiat ve kündelik ayattaki ufaq şeylerni tafsilâtlı köstermege büyük diqqat ayırdı. Onıñ belli temsilcileri arasında [[Yan van Eyk]] (-{Jan van Eyck}-) ve [[Albreht Dürer]] (-{Albrecht Dürer}-) bar. Basılğan kitap ve oyma resimler yañı fikirlerniñ tarqaluvını tezleştirdi.<ref>[https://smarthistory.org/reframing-art-history/printing-painting-northern-renaissance-art/ -{Printing and painting in Northern Renaissance art}-] — -{Smarthistory}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Medeniyet]] f0nrc6zbkm6smvgevggpbxkokvcurh5 246600 246599 2026-11-04T21:45:43Z Don Alessandro 1 246600 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''Renessans''' ({{Lang-fr|Renaissance}} — «yañıdan doğuv») — [[Avropa]]da [[Orta Asırlar]]dan [[Yañı Zaman]]ğa keçiş vaqtında inkişaf etken medeniy areket ve devir. O, esasen XIV–XVI asırlarnı qaplap ala. Bu devirde [[sanat]], [[edebiyat]], [[ilim]] ve [[felsefe]]de yañılıqlar peyda oldı, [[Antiklik|qadimiy Yunanistan ve Roma]] mirasına meraq arttı.<ref name="renaissance">[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/renaissance -{Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> Renessans başta [[İtaliya]]da inkişaf etti. Onıñ müim merkezlerinden biri [[Florentsiya]] edi. Bay tuccar ve bankir aileleri sanatkârlarğa sımarış berip, olarnı maddiy ceetten qoltuttı. Soñ Renessansnıñ fikir ve sanat usulları Avropanıñ başqa memleketlerine de tarqaldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/toah/ht/08/eustc.html -{Florence and Central Italy, 1400–1600 A.D.}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> == Esas hususiyetleri == Renessansnen bağlı müim fikir areketlerinden biri [[gumanizm]] edi. Gumanistler qadimiy yunan ve roma müellifleriniñ eserlerini ögrenip, til, edebiyat, tarih ve ahlâqqa büyük emiyet berdiler. Olar tasil ve terbiye yardımınen insannıñ aqıl ve yaratıcılıq qabiliyetlerini inkişaf ettirmege tırıştılar.<ref>[https://www.loc.gov/exhibits/vatican/humanism.html -{Humanism}-] — AQŞ Kongress kitaphanesi.</ref> XV asırda Avropada kitap basuvnıñ tarqaluvı bilgi ve fikirlerni daa tez yaymağa yardım etti. Din de medeniy ayatta müim yer tutmağa devam etti: kilseler içün resim, eykel ve başqa sanat eserleri yaratıldı.<ref>[https://www.vam.ac.uk/audioguide/med-ren/tour/12/ -{Renaissance Art and Ideas 1400–1550}-] — Viktoriya ve Albert müzeyi.</ref> Sanatkârlar insan kevdesini ögrenip, adam ve tabiatnı ayatta olğanı kibi köstermege tırıştılar. Ressamlar [[perspektiva]] yardımınen resimde terenlik tesirini yarattılar. Bu devirniñ eñ belli sanatkârları arasında [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelancelo Buonarroti]] ve [[Rafael]] (-{Raffaello Sanzio}-) bar.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/tour-renaissance-masterpieces -{Tour: Renaissance Masterpieces}-] — London Milliy galereyası.</ref> == Devirleri == Renessans er memlekette aynı vaqıtta başlanıp bitmedi. Bu sebepten onıñ devirleriniñ tarihları taqribiydir. İtaliya sanatı tarihını añlatqanda şu adlar qullanıla: * '''Protorenessans''' — [[XIII asır]]nıñ soñu ve [[XIV asır]]daki yañılıqlar. Bu vaqıtta Orta Asırlar sanatında aqiqatqa daa yaqın tasvirler peyda oldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/essays/italian-painting-of-the-later-middle-ages -{Italian Painting of the Later Middle Ages}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> * '''Erte Renessans''' — esasen [[XV asır]]. Bu devirde Florentsiyada resim, eykel ve mimarlıqta yañı usullar inkişaf etti.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/early-renaissance -{Early Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Yüksek Renessans''' — XV asırnıñ soñu ve [[XVI asır]]nıñ başı. Leonardo, Mikelancelo ve Rafaelniñ yaratıcılığı bu devirnen bağlıdır.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/high-renaissance -{High Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Keç Renessans''' — XVI asırnıñ ortaları ve ekinci yarısı. Bu vaqıtta manyerizm kibi yañı sanat üslüpleri keniş tarqaldı.<ref>[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/mannerism -{Mannerism}-] — Şotlandiya Milliy galereyaları.</ref> == Şimaliy Renessans == İtaliyadan şimalindeki Avropa memleketlerinde inkişaf etken Renessans medeniyetine '''Şimaliy Renessans''' deyler. O, XV–XVI asırlarda, hususan [[Felemenk]] ve [[Almaniya]]da inkişaf etti. Bu yerlerniñ ressamları portret, tabiat ve kündelik ayattaki ufaq şeylerni tafsilâtlı köstermege büyük diqqat ayırdı. Onıñ belli temsilcileri arasında [[Yan van Eyk]] (-{Jan van Eyck}-) ve [[Albreht Dürer]] (-{Albrecht Dürer}-) bar. Basılğan kitap ve oyma resimler yañı fikirlerniñ tarqaluvını tezleştirdi.<ref>[https://smarthistory.org/reframing-art-history/printing-painting-northern-renaissance-art/ -{Printing and painting in Northern Renaissance art}-] — -{Smarthistory}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Medeniyet]] tlxekwyf6k0n9dov84uux4t4xj671rg 246619 246600 2026-11-05T06:19:58Z Хтосьці 13041 /* */ kiril elifbesinde XЫВ–XВЫ > XIV–XVI 246619 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''Renessans''' ({{Lang-fr|Renaissance}} — «yañıdan doğuv») — [[Avropa]]da [[Orta Asırlar]]dan [[Yañı Zaman]]ğa keçiş vaqtında inkişaf etken medeniy areket ve devir. O, esasen -{XIV–XVI}- asırlarnı qaplap ala. Bu devirde [[sanat]], [[edebiyat]], [[ilim]] ve [[felsefe]]de yañılıqlar peyda oldı, [[Antiklik|qadimiy Yunanistan ve Roma]] mirasına meraq arttı.<ref name="renaissance">[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/renaissance -{Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> Renessans başta [[İtaliya]]da inkişaf etti. Onıñ müim merkezlerinden biri [[Florentsiya]] edi. Bay tuccar ve bankir aileleri sanatkârlarğa sımarış berip, olarnı maddiy ceetten qoltuttı. Soñ Renessansnıñ fikir ve sanat usulları Avropanıñ başqa memleketlerine de tarqaldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/toah/ht/08/eustc.html -{Florence and Central Italy, 1400–1600 A.D.}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> == Esas hususiyetleri == Renessansnen bağlı müim fikir areketlerinden biri [[gumanizm]] edi. Gumanistler qadimiy yunan ve roma müellifleriniñ eserlerini ögrenip, til, edebiyat, tarih ve ahlâqqa büyük emiyet berdiler. Olar tasil ve terbiye yardımınen insannıñ aqıl ve yaratıcılıq qabiliyetlerini inkişaf ettirmege tırıştılar.<ref>[https://www.loc.gov/exhibits/vatican/humanism.html -{Humanism}-] — AQŞ Kongress kitaphanesi.</ref> XV asırda Avropada kitap basuvnıñ tarqaluvı bilgi ve fikirlerni daa tez yaymağa yardım etti. Din de medeniy ayatta müim yer tutmağa devam etti: kilseler içün resim, eykel ve başqa sanat eserleri yaratıldı.<ref>[https://www.vam.ac.uk/audioguide/med-ren/tour/12/ -{Renaissance Art and Ideas 1400–1550}-] — Viktoriya ve Albert müzeyi.</ref> Sanatkârlar insan kevdesini ögrenip, adam ve tabiatnı ayatta olğanı kibi köstermege tırıştılar. Ressamlar [[perspektiva]] yardımınen resimde terenlik tesirini yarattılar. Bu devirniñ eñ belli sanatkârları arasında [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelancelo Buonarroti]] ve [[Rafael]] (-{Raffaello Sanzio}-) bar.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/tour-renaissance-masterpieces -{Tour: Renaissance Masterpieces}-] — London Milliy galereyası.</ref> == Devirleri == Renessans er memlekette aynı vaqıtta başlanıp bitmedi. Bu sebepten onıñ devirleriniñ tarihları taqribiydir. İtaliya sanatı tarihını añlatqanda şu adlar qullanıla: * '''Protorenessans''' — [[XIII asır]]nıñ soñu ve [[XIV asır]]daki yañılıqlar. Bu vaqıtta Orta Asırlar sanatında aqiqatqa daa yaqın tasvirler peyda oldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/essays/italian-painting-of-the-later-middle-ages -{Italian Painting of the Later Middle Ages}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> * '''Erte Renessans''' — esasen [[XV asır]]. Bu devirde Florentsiyada resim, eykel ve mimarlıqta yañı usullar inkişaf etti.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/early-renaissance -{Early Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Yüksek Renessans''' — XV asırnıñ soñu ve [[XVI asır]]nıñ başı. Leonardo, Mikelancelo ve Rafaelniñ yaratıcılığı bu devirnen bağlıdır.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/high-renaissance -{High Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Keç Renessans''' — XVI asırnıñ ortaları ve ekinci yarısı. Bu vaqıtta manyerizm kibi yañı sanat üslüpleri keniş tarqaldı.<ref>[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/mannerism -{Mannerism}-] — Şotlandiya Milliy galereyaları.</ref> == Şimaliy Renessans == İtaliyadan şimalindeki Avropa memleketlerinde inkişaf etken Renessans medeniyetine '''Şimaliy Renessans''' deyler. O, XV–XVI asırlarda, hususan [[Felemenk]] ve [[Almaniya]]da inkişaf etti. Bu yerlerniñ ressamları portret, tabiat ve kündelik ayattaki ufaq şeylerni tafsilâtlı köstermege büyük diqqat ayırdı. Onıñ belli temsilcileri arasında [[Yan van Eyk]] (-{Jan van Eyck}-) ve [[Albreht Dürer]] (-{Albrecht Dürer}-) bar. Basılğan kitap ve oyma resimler yañı fikirlerniñ tarqaluvını tezleştirdi.<ref>[https://smarthistory.org/reframing-art-history/printing-painting-northern-renaissance-art/ -{Printing and painting in Northern Renaissance art}-] — -{Smarthistory}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Medeniyet]] j5isr4l1fqulp6i69b5t8xojs080yd9 246620 246619 2026-11-05T06:20:53Z Хтосьці 13041 /* Шималий Ренессанс */ XВ–XВЫ > XV–XVI 246620 wikitext text/x-wiki {{Universal infocard}} '''Renessans''' ({{Lang-fr|Renaissance}} — «yañıdan doğuv») — [[Avropa]]da [[Orta Asırlar]]dan [[Yañı Zaman]]ğa keçiş vaqtında inkişaf etken medeniy areket ve devir. O, esasen -{XIV–XVI}- asırlarnı qaplap ala. Bu devirde [[sanat]], [[edebiyat]], [[ilim]] ve [[felsefe]]de yañılıqlar peyda oldı, [[Antiklik|qadimiy Yunanistan ve Roma]] mirasına meraq arttı.<ref name="renaissance">[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/renaissance -{Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> Renessans başta [[İtaliya]]da inkişaf etti. Onıñ müim merkezlerinden biri [[Florentsiya]] edi. Bay tuccar ve bankir aileleri sanatkârlarğa sımarış berip, olarnı maddiy ceetten qoltuttı. Soñ Renessansnıñ fikir ve sanat usulları Avropanıñ başqa memleketlerine de tarqaldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/toah/ht/08/eustc.html -{Florence and Central Italy, 1400–1600 A.D.}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> == Esas hususiyetleri == Renessansnen bağlı müim fikir areketlerinden biri [[gumanizm]] edi. Gumanistler qadimiy yunan ve roma müellifleriniñ eserlerini ögrenip, til, edebiyat, tarih ve ahlâqqa büyük emiyet berdiler. Olar tasil ve terbiye yardımınen insannıñ aqıl ve yaratıcılıq qabiliyetlerini inkişaf ettirmege tırıştılar.<ref>[https://www.loc.gov/exhibits/vatican/humanism.html -{Humanism}-] — AQŞ Kongress kitaphanesi.</ref> XV asırda Avropada kitap basuvnıñ tarqaluvı bilgi ve fikirlerni daa tez yaymağa yardım etti. Din de medeniy ayatta müim yer tutmağa devam etti: kilseler içün resim, eykel ve başqa sanat eserleri yaratıldı.<ref>[https://www.vam.ac.uk/audioguide/med-ren/tour/12/ -{Renaissance Art and Ideas 1400–1550}-] — Viktoriya ve Albert müzeyi.</ref> Sanatkârlar insan kevdesini ögrenip, adam ve tabiatnı ayatta olğanı kibi köstermege tırıştılar. Ressamlar [[perspektiva]] yardımınen resimde terenlik tesirini yarattılar. Bu devirniñ eñ belli sanatkârları arasında [[Leonardo da Vinçi]], [[Mikelancelo Buonarroti]] ve [[Rafael]] (-{Raffaello Sanzio}-) bar.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/tour-renaissance-masterpieces -{Tour: Renaissance Masterpieces}-] — London Milliy galereyası.</ref> == Devirleri == Renessans er memlekette aynı vaqıtta başlanıp bitmedi. Bu sebepten onıñ devirleriniñ tarihları taqribiydir. İtaliya sanatı tarihını añlatqanda şu adlar qullanıla: * '''Protorenessans''' — [[XIII asır]]nıñ soñu ve [[XIV asır]]daki yañılıqlar. Bu vaqıtta Orta Asırlar sanatında aqiqatqa daa yaqın tasvirler peyda oldı.<ref>[https://www.metmuseum.org/essays/italian-painting-of-the-later-middle-ages -{Italian Painting of the Later Middle Ages}-] — Metropolitan sanat müzeyi.</ref> * '''Erte Renessans''' — esasen [[XV asır]]. Bu devirde Florentsiyada resim, eykel ve mimarlıqta yañı usullar inkişaf etti.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/early-renaissance -{Early Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Yüksek Renessans''' — XV asırnıñ soñu ve [[XVI asır]]nıñ başı. Leonardo, Mikelancelo ve Rafaelniñ yaratıcılığı bu devirnen bağlıdır.<ref>[https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/high-renaissance -{High Renaissance}-] — London Milliy galereyası.</ref> * '''Keç Renessans''' — XVI asırnıñ ortaları ve ekinci yarısı. Bu vaqıtta manyerizm kibi yañı sanat üslüpleri keniş tarqaldı.<ref>[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/mannerism -{Mannerism}-] — Şotlandiya Milliy galereyaları.</ref> == Şimaliy Renessans == İtaliyadan şimalindeki Avropa memleketlerinde inkişaf etken Renessans medeniyetine '''Şimaliy Renessans''' deyler. O, -{XV–XVI}- asırlarda, hususan [[Felemenk]] ve [[Almaniya]]da inkişaf etti. Bu yerlerniñ ressamları portret, tabiat ve kündelik ayattaki ufaq şeylerni tafsilâtlı köstermege büyük diqqat ayırdı. Onıñ belli temsilcileri arasında [[Yan van Eyk]] (-{Jan van Eyck}-) ve [[Albreht Dürer]] (-{Albrecht Dürer}-) bar. Basılğan kitap ve oyma resimler yañı fikirlerniñ tarqaluvını tezleştirdi.<ref>[https://smarthistory.org/reframing-art-history/printing-painting-northern-renaissance-art/ -{Printing and painting in Northern Renaissance art}-] — -{Smarthistory}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarih]] [[Kategoriya:Medeniyet]] mrx0voonbh19cifjzdmm10wpnhn59xt 0 60790 246618 246180 2026-11-05T06:17:41Z Хтосьці 13041 /* Ады ве топракълары */ XЫВ–XВ > XIV–XV 246618 wikitext text/x-wiki {{universal infocard}} '''Litvaniya Ulu Kinazlığı (Prinsligi)''' ({{lang-lt|Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}}, [[ruten tili|rutence]] -{''Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское''}-, {{lang-la|Magnus Ducatus Lithuaniae}}, {{lang-pl|Wielkie Księstwo Litewskie}}) — XIII asırnıñ ortasından 1795 senesine qadar [[Şarqiy Avropa]]da bar olğan devlet. Onıñ topraqları çeşit devirlerde zemaneviy [[Litvaniya]], [[Belarus]], [[Ukraina]] ve qomşu memleketlerniñ bir qısmını qavrap alğan. XIV asırdan başlap esas siyasiy merkezi [[Vilnüs]] edi. 1569 senesi kinazlıq [[Lehistan]]nen birleşip, [[Reç Pospolita]]nı teşkil etti. Bu birlik içinde ayrı idaresini, ordusını ve qanunlarını saqladı.<ref name="ldk">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Adı ve topraqları == Devletniñ tolu adı ''Litvaniya, Rus ve Jemaytiya Ulu Kinazlığı'' edi. Rus adı [[Kıyiv Rusı]]nen bağlı şarqiy slav topraqlarına ait edi. [[Jemaytiya]] ya da [[Samogitiya]] ise Litvaniyanıñ ğarbındaki tarihiy bölgedir. Kinazlıq -{XIV–XV}- asırlarda şarqqa ve cenüpke kenişlep, Avropanıñ eñ büyük devletlerinden biri oldı. Litvan topraqlarından ğayrı, [[Polotsk]], [[Vitebsk]], [[Minsk]], [[Kıyiv]], [[Volın]] ve [[Podillâ]] de kinazlıq terkibinde edi. XV asırnıñ başında onıñ topraqları [[Qara deñiz]] yalılarına qadar uzana edi.<ref name="rusyna">{{cite web|author=Русина О. В.|title=Велике князівство Литовське|url=https://www.history.org.ua/?termin=Velyke_Kniazivstvo_Lytovske|website=Енциклопедія історії України|date=2003|language=uk}}</ref> == Tarihı == === Devletniñ peyda oluvı === XIII asırnıñ başında [[litvan]] ve başqa balt qabileleriniñ topraqlarında bir qaç kinaz üküm süre edi. [[Tevton ordeni]] ve [[Livoniya ordeni]]niñ ücümlerine qarşı olar birleşmege başladılar. [[Mindaugas]] başqa kinazlarnı boysundırıp, XIII asırnıñ ortasında bir devlet qurdı. 1251 senesi [[katolik]] dinini qabul etti. 1253 senesi oña Litvaniya qıralınıñ tacı kiysetildi. 1263 senesi Mindovg öldürildi, amma onıñ qurğan devleti dağılmadı. Soñraki ükümdarlar qıral yerine [[ulu kinaz]] unvanını qullandılar.<ref name="history">{{cite web|title=-{Lietuvos istorija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-istorija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> === XIV asırda kenişlev === [[Gediminas]] üküm sürgen 1316–1341 seneleri devlet quvetlendi. O, qomşu kinazlarnen añlaşmalar tizdi, evlilikler vastasınen sülâleler arasında bağlar qurdı. [[Vilnüs]] bu devirde devletniñ esas merkezi oldı. Gediminasnıñ oğulları [[Algirdas]] ve [[Keystutis]] 1345 senesi akimiyetni elde ettiler. Algirdas daa ziyade şarqiy topraqlarnen oğraştı. Keystutis ise ğarpta Tevton ordenine qarşı cenk etti. [[Kök Suvlar uruşı]]nda Algirdasnıñ ordusı [[Altın Ordu]] quvetlerini yeñdi. Bundan soñ Litvaniya [[Kıyiv]] ve [[Podillâ]]da daa sağlam yerleşti. Algirdas [[Moskva]] üzerine de seferler yaptı, amma şeerni alıp olamadı.<ref name="algirdas">{{cite web|title=-{Algirdas}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/algirdas/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Şarqiy slav topraqları Litvaniyağa cenkler, añlaşmalar ve sülâle evlilikleri vastasınen qoşuldı. Bir çoq yerde yerli qanunlar, adetler ve idare şekilleri saqlandı. === Lehistan ile yaqınlaşuv ve Vitautas devri === 1385 senesi ulu kinaz [[Yogayla]] [[Lehistan]] ile [[Krevo añlaşması]]nı tizdi. 1386 senesi [[katolik]] dinini qabul etip, Lehistan qıraliçesi [[Yadviga]] ile evlendi ve Lehistan qıralı oldı. Böylece eki devletni bir ükümdar idare etip başladı. Lâkin olarnıñ idareleri ve qanunları ayrı qaldı. 1387 senesi litvan ealisini katolik dinine keçirüv başlandı.<ref name="history"/> Yogayla ve Keystutisniñ oğlu [[Vitautas]] arasında akimiyet içün küreş oldı. 1392 senesi olar añlaşıp, Litvaniya idaresi Vitautasqa berildi. Vitautas 1430 senesine qadar üküm sürdü. O, bölgelerni idare etken kinazlarnıñ yerine oña boysunğan memurlarnı tayinledi. [[Fayl:Grand Duchy of Lithuania 1430.png|thumb|320px|Litvaniya Ulu Kinazlığı Vitovt vaqtında (1430).]] 1410 senesi Litvaniya ve Lehistan orduları [[Grünvald uruşı]]nda Tevton ordenini yeñdiler. Bu yeñiş ordenniñ quvetini zayıflattı. 1422 senesi [[Melno barışığı]]nen orden [[Jemaytiya]] üzerindeki iddialarından vazgeçti. Vitautas vaqtında kinazlıq eñ keñ topraqlarına ve büyük siyasiy tesirge saip oldı. Vitautas Litvaniya qıralı olmaq istedi, amma 1430 senesi tac kiyüv merasiminden evel vefat etti.<ref name="vytautas">{{cite web|title=-{Vytautas Didysis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/vytautas-didysis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Vitautas ölgen soñ kene taht içün küreşler başlandı. [[Kazimir Yagellon]] 1440 senesi Litvaniya ulu kinazı, 1447 senesi ise Lehistan qıralı oldı. [[Yagellonlar]] sülâlesi Litvaniyada 1572 senesine qadar üküm sürdi.<ref name="rusyna"/> === Moskva ile cenkler ve Lublin birligi === XV asırnıñ soñundan başlap Litvaniya ile [[Moskva Ulu Kinazlığı]] arasında cenkler sıqlaştı. Litvaniya bu cenklerde bir qısım topraqlarını coydı. 1514 senesi [[Smolensk]] Moskvağa keçti. Aynı sene [[Orşa uruşı]]nda [[Konstantin Ostrojskiy]] komandanlıq yapqan Litvaniya ve Lehistan askerleri Moskva ordusını yeñdiler. Lâkin Smolenskni keri alıp olamadılar.<ref name="orsha">{{cite web|title=-{Oršos mūšis}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/orsos-musis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1558–1583 seneleri devam etken [[Livoniya cenki]] Litvaniyağa ağır masraflar ketirdi. Litvaniya asılzadeleri Lehistan yardımınen devletni qorçalamağa tırıştılar. 1569 senesi [[Lublin añlaşması]]nen Lehistan ve Litvaniya [[Reç Pospolita]] adlı ortaq bir devlet qurdı. Qıral ve seym eki taraf içün ortaq oldı. Aynı vaqıtta [[Kıyiv]], [[Volın]], [[Bratslav]] ve [[Podlâşye]] topraqları Litvaniyadan ayırılıp, Lehistan tacına bağlandı. Kinazlıq ayrı ordusını, qaznasını, makemelerini ve qanunlarını saqladı.<ref name="lublin">{{cite web|title=-{Liublino unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/liublino-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> === Reç Pospolita içinde ve devletniñ soñu === XVII asırda Reç Pospolita [[Rusiye]] ve [[İsveç]] ile uzun vaqıt cenk etti. 1654–1667 senelerindeki cenk vaqtında Rusiye ordusı Litvaniya topraqlarınıñ büyük bir qısmını zapt etti. 1655 senesi Vilnüs de alındı. Cenkler, açlıq ve hastalıqlar memleketni viran etip, ealiniñ sayısını keskin azalttı. 1700–1721 senelerindeki [[Büyük Şimal cenki]] de memleketke büyük zarar ketirdi. XVIII asırda merkeziy akimiyet zayıflap, büyük topraq saipleri arasında küreşler sıqlaştı. Rusiye ve başqa qomşu devletler Reç Pospolitanıñ içki işlerine daa ziyade qarıştılar. [[Fayl:Grand duchy of Lithuania.png|thumb|320px|Reç Pospolita içindeki Litvaniya Ulu Kinazlığı (1619).]] Devletni quvetlendirmek içün islâat yapmağa tırıştılar. 1791 senesi mayısnıñ 3-ünde yañı esas qanun qabul etildi. O, merkezi akimiyetni quvetlendirdi. Amma Rusiyege tayanğan islâat duşmanları bu deñişmelerni toqtattılar. 1794 senesi [[Tadeuş Kostsüşko]] yolbaşçılığında çıqqan isyan da bastırıldı. 1772, 1793 ve 1795 seneleri Reç Pospolitanıñ topraqları qomşu devletler arasında üç kere bölüşildi. 1795 senesi soñki bölüşüvden soñ Litvaniya Ulu Kinazlığı devlet olaraq yoq oldı. Topraqlarınıñ büyük qısmı [[Rusiye imperiyası]]na, ğarbındaki küçük bir qısmı ise [[Prussiya]]ğa keçti.<ref name="late">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė po Liublino unijos (1569–1795)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-po-liublino-unijos-1569-1795/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Devlet idaresi ve qanunlar == Devlet başı [[ulu kinaz]] edi. Soñraki devirlerde asılzadeler şurasınıñ tesiri arttı. Şura ulu kinaz ile birge devletniñ müim meselelerini çezdi. Seymde ise asılzadelerniñ vekilleri toplana edi. Topraqlar [[voyevodalıq]]larğa bölündi. Orduğa [[getman]] komandanlıq yapa edi.<ref name="institutions">{{cite web|title=-{Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė nuo Krėvos sutarties iki Liublino unijos (14 a. pabaiga–1569: institucinės monarchijos laikotarpis)}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-didzioji-kunigaikstyste-nuo-krevos-sutarties-iki-liublino-unijos-14-a-pabaiga-1569-institucines-monarchijos-laikotarpis/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1529, 1566 ve 1588 seneleri üç [[Litvaniya Statutı]] azırlandı. Bular devletniñ esas qanun cıyıntıqları edi. Statutlarda idare, makeme, mülk ve cinayet meseleleri içün qaideler belgilendi. Olar asılzadelerniñ aqlarını qorçalağanınen beraber, köylülerniñ topraq saiplerine bağlılığını da quvetlendirdi. Üçünci Statut Lublin birliginden soñ da Litvaniya qanunlarınıñ ayrı qalmasına yardım etti.<ref name="statutes">{{cite web|title=-{Lietuvos Statutai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-statutai/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> Köylüler ve şeer ealisiniñ çoqusı devlet idaresinde iştirak etip olamadı. Asılzadelerniñ arasında da farqlar bar edi. [[Radzivill]] ve [[Sapega]] kibi büyük topraq saibi sülâleler adiy asılzadelerden daa küçlü edi.<ref name="institutions"/> == Eali, tiller ve dinler == Ealiniñ esas qısmı [[litvanlar]]dan ve şarqiy [[slavlar]]dan ibaret edi. Slav topraqları zemaneviy [[beloruslar|belorus]] ve [[ukrainler|ukrain]] halqlarınıñ tarihında müim yer aldı. Şeerlerde [[lehler]], [[nemseler]] ve [[yeudiler]] de yaşadı. [[Tatarlar]]nıñ ve [[qaraylar]]nıñ ayrı cemiyetleri bar edi. Devlet yazıhanesinde ve makemelerde uzun vaqıt şarqiy slav yazı tili qullanıldı. Bu tilge ''[[ruten tili]]'' dep aytalar. Litvaniya Statutları da bu tilde yazıldı. [[Latin tili]] diplomatiyada, katolik kilsesinde ve tasilde qullanıla edi. Zaman keçkeninen asılzadeler arasında [[leh tili]] keñ tarqaldı. 1697 senesi devlet yazıhanesinde ruten tiliniñ yerine leh tili qullanılmağa başlandı. Litvan tili ise ealiniñ bir qısmınıñ künlük yaşayışında saqlandı.<ref name="language">{{cite journal|author=-{Vita Diemantaitė}-|title=-{Rusėniškojo greitraščio grafika XVII amžiaus LDK teismų knygose: inicialai ir didžiosios raidės}-|journal=-{Lietuvos istorijos studijos}-|year=2017|volume=39|pages=9–23|url=https://www.zurnalai.vu.lt/lietuvos-istorijos-studijos/article/download/10760/8853/11594|language=lt}}</ref> İlk devirlerde litvanlarnıñ çoqusı [[putperest]] edi. Şarqiy slav ealisiniñ çoqusı ise [[ortodoks]] [[hristian]] edi. Devlette çeşit dinler saqlandı, amma [[katolik]] ve ortodoks asılzadelerniñ siyasiy aqları er vaqıt bir türlü olmadı. XVI asırda [[Reformatsiya]] ğayeleri tarqaldı. Soñra katolik kilsesi tesirini arttırdı. 1596 senesi [[Brest kilse birligi]] qabul etildi. Ortodoks ealiniñ bir qısmı [[Roma papası]]nıñ akimiyetini tanıdı, amma şarqiy diniy merasimlerini saqladı. Böylece [[grek-katolik kilsesi]] quvetlendi. Bu deñişme diniy añlaşmamazlıqlarğa da sebep oldı.<ref name="brest">{{cite web|title=-{Brastos bažnytinė unija}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/brastos-baznytine-unija/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == İqtisat ve medeniyet == Ealiniñ çoqusı köylerde yaşap, aşlıq ekti ve ayvan asradı. Şeerler ticaret ve zenaat merkezleri edi. Aşlıq ve orman malları özenler ve [[Baltıq]] limanları arqalı başqa memleketlerge satıldı. XVI asırda büyük topraq saipleriniñ çiftlikleri kenişledi. 1557 senesi topraq islâatı içün qanun çıqarıldı. Topraqlar ölçenip, köylülerniñ ödeyecek bergileri ve yapacaq işleri tayin etildi. [[Topraq qulluğı]] quvetlendi. Köylüler saipleriniñ toprağında çalışmağa mecbur ediler. Bir çoq şeer [[Magdeburg uquqı]]na saip olıp, yerli işlerini ayrı idare ete bildi.<ref name="economy">{{cite web|title=-{Valakų reforma}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/valaku-reforma/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> XVI asırda kitap basuv inkişaf etti. [[Frantsisk Skorina]] 1522 senesi Vilnüste kinazlıqta basılğan ilk kitapnı neşir etti. Soñraki matbaalarda diniy eserler, qanunlar ve mektep kitapları basıldı.<ref name="skorina">{{cite web|title=-{Pranciškus Skorina}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pranciskus-skorina/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> 1579 senesi Lehistan qıralı ve Litvaniya ulu kinazı [[Stefan Batoriy]] Vilnüste universitet açılmasına izin berdi. Universitet tasil ve ilimniñ müim merkezine çevrildi.<ref name="university">{{cite web|title=-{Facts and history}-|url=https://www.vu.lt/en/university/facts-and-history|website=-{Vilnius University}-|language=en}}</ref> El yazmaları, tarihiy yılnameler ve qanun kitapları bu devrniñ yaşayışı aqqında müim menbalardır. == Qırımnen munasebetler ve Litvaniya tatarları == Litvaniya kinazları [[Altın Ordu]] hanlarınen bazen cenk etti, bazen ise ittifaq tizdi. Vitautas tahtını coyğan han [[Toqtamış]]qa yardım etti. 1399 senesi Vorskla özeni yanında Altın Ordu ordusı Vitautasnıñ ve Toqtamışnıñ quvetlerini yeñdi.<ref name="vytautas"/> [[Qırım hanlığı]]nıñ temelini qoyğan [[I Hacı Geray]] bir vaqıt Litvaniyada yaşadı. 1440-lı senelerniñ başında Qırımğa qaytıp, akimiyetni elde etüvinde Litvaniya ulu kinazı [[Kazimir]] oña yardım etti. Hacı Geray Litvaniya ile ittifaqnı saqladı.<ref name="haci">{{cite web|title=Хаджи-Гирей|url=https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/hadzhi-girej|website=Татарская энциклопедия|language=ru}}</ref> Soñraki devirlerde munasebetler deñişti. [[I Meñli Geray]] 1482 senesi Kıyiv üzerine sefer yaptı. Soñraki devirlerde cenübiy topraqlarğa Qırım seferleri devam etti.<ref name="crimea">{{cite book|author=Гайворонский О.|title=Повелители двух материков|volume=1|year=2007|url=https://djvu.online/file/LTdkEj5oWoyui|isbn=978-966-96917-1-2|language=ru}}</ref> XIV asırnıñ soñundan başlap Altın Ordudan kelgen [[tatarlar]] Litvaniya topraqlarında yerleşti. Vitautas oña askerlik hızmeti yapqan tatarlarğa topraq berdi. Tatar askerleri kinazlıqnıñ cenklerinde, şu cümleden Grünvald uruşında iştirak etti. Olar [[musulman]] dinini ve cemiyetlerini saqladılar. Zaman keçkeninen çoqusı yerli slav tillerine keçti. Bu toplulıqlar [[Litvaniya tatarları]] ya da [[Lipka tatarları]] dep biline.<ref name="tatars">{{cite web|title=-{Lietuvos totoriai}-|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-totoriai-1/|website=-{Visuotinė lietuvių enciklopedija}-|language=lt}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] [[Kategoriya:Litvaniya tarihı]] [[Kategoriya:Belarus tarihı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] sn8aygpw2l0v9lw0fqoxof8rub6r3zk 0 60888 246587 2026-11-04T13:35:07Z Don Alessandro 1 [[Roma Papası]] saifesine yollandı 246587 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Roma Papası]] gn88hrr7p59oo8w189o00ovuq2jtql0 0 60889 246591 2026-11-04T14:01:41Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''Arslan Geray''' ({{lang-crh-ar|آرسلان كراى}}) — 1748—1756 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. 1767 senesi ekinci kere han tayin etildi, amma Qırımğa yetmeden vefat etti. [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.<ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымс...' 246591 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Arslan Geray''' ({{lang-crh-ar|آرسلان كراى}}) — 1748—1756 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. 1767 senesi ekinci kere han tayin etildi, amma Qırımğa yetmeden vefat etti. [[II Devlet Geray]]nıñ oğlu ve [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.<ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. — 80—81, 88, 90 s. — ISBN 966-8295-31-5.</ref> == Hanlıqtan evelki ayatı == Doğğan senesi menbalarda farqlıca kösterile: 1692 ya da icriy 1114 (1702—1703) senesi.<ref name="gaiv"/><ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 150—152 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.</ref> Yaşlıqta bir [[çerkes]] beyiniñ qorantasında terbiye aldı.<ref name="halim"/> Emcesi [[I Qaplan Geray]] devrinde [[nureddin]], [[II Fetih Geray]] devrinde ise [[qalğa]] olaraq hızmet etti.<ref name="gaiv"/> Soñra [[Rumeli]]deki [[Vize]] qasabasında yaşadı.<ref name="halim"/> == Birinci kere tahtqa çıquvı == 1748 senesi [[II Selim Geray]] ölgen soñ, Arslan Geray han tayin etildi. II Fetih Geraynıñ oğlu [[III Selim Geray|Selim Geraynı]] qalğa, [[Qırım Geray]]nı ise nureddin tayin etti. Qırım Geray bu vazifeni bıraqqan soñ, onıñ yerine Maqsud Geray keldi.<ref name="halim"/> Hannıñ oğulları da müim vazifeler aldı. Selim Geray [[Or Qapı]] beyi, Devlet Geray [[Bucaq]], Şahbaz Geray ise [[Yedisan]] seraskeri oldı.<ref name="smirnov">-{Смирнов В. Д.}- [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии до присоединения его к России}-]. — -{Одесса}-, 1889. — 76—82 s.</ref> == Qurucılıq ve hayır işleri == 1736 ve 1737 seneleri rus ordusı Qırımda bir çoq şeer ve köyni harap etti. Arslan Geray [[Bağçasaray]]da başlanğan tamir işlerini devam ettirip, başqa yerlerde de qurucılıq işlerini teşkil etti. [[Or Qapı]] ve [[Arabat]] qaleleri, Üç Oba, [[Çonğar]] ve [[Sıvaş]]taki mudafaa qurulışlarını tamir ettirdi.<ref name="smirnov"/> [[Kezlev]]de [[I Devlet Geray]] qurdurğan camini yañıdan tikletti. Bağçasaraydaki [[Büyük Han Cami]]siniñ yanında mektep ve medrese qurdurdı.<ref name="gaiv"/> [[Aqmescit]], Kezlev ve [[Ortaköy]]de çeşmeler qurdurıp, eskilerini tamir ettirdi.<ref name="halim"/> Rumelideki Saray Vize qasabasında mülkleriniñ bir qısmını vaqıf etti. Bu mülklerniñ kelirinden hannıñ nesline de pay berilmeli edi. Ergene özeni üzerinde köpür qurdurğanı da belli.<ref name="halim"/> == İçki ve tış siyaseti == Arslan Geray Geraylar sülâlesi azaları arasındaki qavğalarnı toqtatmağa tırıştı. Evelki hanlarğa qarşı çıqqan bazı hanzadeler Çerkesiya, Quban ve Bucaqta isyanlarğa qoltuta ediler. Han olarnı Qırımğa çağırıp, hızmet ve imtiyazlar berdi. Bu yolnen sülâleniñ büyük bir qısmını barıştırıp, hanlıqtaki qarışıqlıqlarnı azlattı.<ref name="gaiv"/> Tışqı siyasette [[Osmanlı Devleti]], [[Rusiye]] ve [[Lehistan]] ile barışnı saqlamağa emiyet berdi.<ref name="gaiv"/> 1751 senesi padişa [[I Mahmud]] onı qomşu devletlernen yahşı munasebetleri ve sıñır qalelerini tamir ettirgeni içün maqtadı.<ref name="smirnov"/> 1752 senesi [[Özü qazaqları]] ile qırımtatarlar arasındaki qarşılıqlı şikâyetler İstanbulda muzakere etildi. Rusiye han yanında ve [[Siç]]te daimi vekiller bulundırmaqnı teklif etti. Osmanlı ükümeti bu teklifni qabul etmedi. Arslan Geraydan bu mesele aqqında da fikir soraldı.<ref name="smirnov"/> 1754 senesi Rusiyeniñ Yañı Serbiya bölgesinde qale quruvı da eki devlet arasında muzakere etildi. Osmanlı ükümeti bu meselede de han ile haberleşti.<ref name="smirnov"/> == Tahttan tüşürilmesi == 1756 senesi padişa Arslan Geraynı tahttan tüşürdi. Onıñ yerine [[Halim Geray]] han oldı.<ref name="gaiv"/> Arslan Geray Saqız (Hios) adasına sürgün etildi, soñra [[Gelibolu]]da yaşadı.<ref name="halim"/> 1758 senesi padişa Halim Geraynıñ yerine Arslan Geraynı tahtqa qaytarmaq istedi. Lâkin hanlıq Qırım Gerayğa berildi. Arslan Geray Qırımğa qaytmayıp, kene Saqızğa yollandı.<ref name="halim"/> == Ekinci kere han tayin etilmesi ve ölümi == 1767 senesi martnıñ 14-ünde Arslan Geray III Selim Geraynıñ yerine yañıdan han tayin etildi. Oğlu [[IV Devlet Geray|Devlet Geraynı]] qalğa, II Selim Geraynıñ oğlu [[II Qaplan Geray|Qaplan Geraynı]] ise nureddin tayin etti.<ref name="halim"/> 1767 senesi Qırımğa ketken yolunda Qavşan (şimdiki Kauşen (-{Căușeni}-), [[Moldova]]) qasabasında vefat etti. Cenazesi Bağçasarayğa ketirilip, [[Hansaray]] yanındaki Han qabristanında defin etildi.<ref name="halim"/> Onıñ yerine [[Maqsud Geray]] han oldı.<ref name="gaiv"/> == Menbalar == <references/> {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] tgqkg4tkrs46ngiv2sw3u9t723kbqzi 0 60890 246594 2026-11-04T15:00:33Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '{{Kişi}} '''Halim Geray''' ({{lang-crh-ar|حليم كراى}}; 1689—1759) — 1756—1758 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[IV Saadet Geray]]nıñ oğlu, [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.<ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. —...' 246594 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Halim Geray''' ({{lang-crh-ar|حليم كراى}}; 1689—1759) — 1756—1758 seneleri [[Qırım Hanlığı|Qırım hanı]]. [[IV Saadet Geray]]nıñ oğlu, [[I Selim Geray]]nıñ torunıdır.<ref name="gaiv">-{Гайворонский О.}- [https://ru.djvu.online/file/5KyhG9aRHGFus -{Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов}-]. — -{Симферополь: Доля}-, 2003. — 82—83 s. — ISBN 966-8295-31-5.</ref> == Hanlıqtan evelki ayatı == [[II Meñli Geray]] han olğan vaqıtta Halim Geray [[nureddin]] vazifesini becerdi. II Meñli Geray ölgen soñ [[Osmanlı Devleti]]ndeki Sarac Eli köyünde yaşadı.<ref name="halim">-{Халим Гирай-султан}-. [https://ru.scribd.com/document/705897133/Halim-Giray-Sultan-Rozoviy-Kust-Hanov-2008 -{Розовый куст ханов, или История Крыма}-]. — 2-ci neşir. — -{Симферополь: АЯН; Стилос}-, 2008. — 153—154 s. — ISBN 978-966-8518-91-1.</ref> Tarihiy menbalarda onıñ tasilli, yaşlığında cesür ve çevik bir adam olğanı yazıla. Tahtqa çıqqan vaqıtta ise qart ve hasta edi. Bu al onıñ devlet işleri ile oğraşmasını qıyınlaştırdı.<ref name="smirnov">-{Смирнов В. Д.}- [https://vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Smyrnov_V_D_II/text1.phtml -{Крымское ханство под верховенством Отоманской Порты в XVIII столетии до присоединения его к России}-]. — -{Одесса}-, 1889. — 80—82 s.</ref> == Tahtqa çıquvı == 1756 senesi [[Arslan Geray]] tahttan tüşürilgen soñ Halim Geray Qırım hanı olaraq tayin etildi. O, qardaşı Devlet Geraynı [[qalğa]], diger qardaşı Mehmed Geraynı ise nureddin olaraq tayin etti.<ref name="halim"/> Han devletniñ başqa müim vazifelerini de yaş aqrabalarına berdi. Olarnıñ bazılarınıñ idare işlerinde tecribesi az edi. Bu tayinler halq arasında narazılıq doğurdı.<ref name="gaiv"/> == Noğaylarnıñ isyanı == Halim Geray Said Geraynı [[Yedisan]] noğaylarınıñ [[serasker]]i olaraq tayin etti. Said Geray yaşlığını [[Rumeli]]de keçirgeni içün noğaylarnıñ adetlerini yahşı bilmey edi. Bu sebepten yerli aqsaqallarnen arası bozulğan edi.<ref name="halim"/> Arslan Geray devrinde hanğa boysunmağa mecbur etilgen [[Bucaq]] ve Yedisan noğayları kene isyan köterdi. Hannıñ idaresinden narazı olğan Geraylar da isyanğa qol tuttı. Olar arasında Mahmud Geraynıñ oğlu Hacı Geray ve [[Qırım Geray]] bar edi. Qırım Geray noğaylar arasında büyük nufuzğa saip olıp, isyannıñ esas reberlerinden biri oldı. Halim Geray isyannı bastırmağa tırıştı, amma bunı yapıp olamadı.<ref name="gaiv"/><ref name="smirnov"/> İsyan devamında noğay taqımları [[Boğdan]] topraqlarına ücüm etip mal yağmaladı. Bu vaziyet Osmanlı ükümetini de tedbir almağa mecbur etti.<ref name="smirnov"/> == Tahttan tüşürilmesi ve soñki seneleri == 1758 senesi oktâbr ayında Halim Geray hanlıqtan alındı. İlk olaraq tahtqa Arslan Geraynı qaytarmaq qararı berildi. Lâkin Qırım Gerayğa qol tutqanlar onıñ han olmasını talap etti. Osmanlı ükümeti bu talapnı qabul etip Qırım Geraynı han olaraq tayin etti.<ref name="smirnov"/> Halim Geray Sarac Eli köyüne qaytıp, 1759 senesi anda vefat etti.<ref name="gaiv"/> == Menbalar == <references/> {{Qırım Hanları}} [[Kategoriya:Qırım hanları]] afasm67faxykbo9qfv7kzjtlh5pb9nx 14 60891 246598 2026-11-04T15:16:55Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Qırım coğrafiyası]] [[Kategoriya:Göller]]' 246598 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Qırım coğrafiyası]] [[Kategoriya:Göller]] ey07vb2xd127pg65pgknfdru6k2mfnz 0 60892 246605 2026-11-04T21:58:31Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Yedisan''' — [[Qara deñiz]]niñ şimal-ğarbında, [[Turla]] ve [[Aq Suv]] özenleri arasındaki tarihiy bölge. Bazı menbalarda Aq Suvdan [[Özü]] özenine qadar olğan yerler de Yedisanğa ait sayıla.<ref name="eiu">[https://history.org.ua/?termin=ochakivska_zemlja Очаківська земля] // Енциклопедія історії України.</ref> Bugün onıñ büyük qısmı [[Ukraina]]nıñ cenübinde, bir qısmı ise M...' 246605 wikitext text/x-wiki '''Yedisan''' — [[Qara deñiz]]niñ şimal-ğarbında, [[Turla]] ve [[Aq Suv]] özenleri arasındaki tarihiy bölge. Bazı menbalarda Aq Suvdan [[Özü]] özenine qadar olğan yerler de Yedisanğa ait sayıla.<ref name="eiu">[https://history.org.ua/?termin=ochakivska_zemlja Очаківська земля] // Енциклопедія історії України.</ref> Bugün onıñ büyük qısmı [[Ukraina]]nıñ cenübinde, bir qısmı ise [[Moldova]]nıñ şarqındadır.<ref name="snl">[https://snl.no/Jedisan -{Jedisan}-] // -{Store norske leksikon}-.</ref> == Coğrafiya == Bölgeniñ cenübiy sıñırı Qara deñizge, şimal-ğarp sıñırı ise Yagorlıq ve Qodıma özenlerine barıp dayana edi. Ğarpta Turla onı [[Bucaq]]tan ayıra edi. Yedisannıñ merkezi Özü şeeri ve qalesi (şimdiki [[Oçakiv]]) edi. Bu sebepten bölgege «Özü yeri» de dey ediler.<ref name="eiu"/> Yedisanda [[çöl]] ve [[otlaq]]lar keniş yer ala edi. İç qısımlarında töpe ve özen vadiyleri, yalı boyunda ise daa tegiz yerler bar edi. Tuzlu göllerden tuz çıqarıla edi. Eali at, qoy ve müyüzli tuvar besley, tarı ve arpa östüre edi. Deñiz yalıları ve özenler boyunca ticaret yolları keçe edi. Özü qalesi ve limanı bu yollarnı nezaret astında tutmaq içün müim edi.<ref name="tunmann">И. Тунманн. [https://history.mk.ua/edisan-edsan-multi-tur-yedisan.htm Крымское ханство. Глава III. Едисан или Западный Ногай] (metin parçası).</ref> == Tarih == Orta asırlarda bu yerler [[Altın Orda]]nıñ, soñ ise [[Litvaniya Büyük Kinazlığı]]nıñ tesiri altında edi.<ref name="snl"/> XVI–XVIII asırlarda bölgeniñ tarihı [[Osmanlı Devleti]] ve [[Qırım Hanlığı]]nen bağlı edi. Özü qalesi ve etrafını Osmanlı memurları idare ete, çölde yaşağan noğaylar ise Qırım hanına bağlı edi.<ref name="tunmann"/> «Yedisan» adı XVIII asırnıñ ilk yarısında bu yerlerge köçip kelgen [[Yedisan ordası]]nen bağlıdır. Ad başta noğay ordasını bildirgen, soñ onıñ yaşağan yerleri içün de qullanılmağa başlanğan.<ref>[https://history.org.ua/?termin=jedysan Єдисан] // Енциклопедія історії України.</ref> XVIII asırnıñ soñunda Rus–Osmanlı cenkleri neticesinde bölgeniñ siyasiy vaziyeti deñişti. 1774 senesi Aq Suv ile Özü arasındaki yerler, 1792 senesindeki [[Yaş barışıq anlaşması]]na köre ise Aq Suv ile Turla arasındaki yerler [[Rusiye İmperiyası]]na berildi. Rusiye idaresi devrinde bölgege ukrain, rus, moldovan ve almanlar köçip keldi. Yañı köyler qurulıp, şeerler östi. Yedisan adı resmiy idariy qullanuvdan çıqıp, tarihiy ad olaraq saqlanıp qaldı.<ref name="snl"/><ref name="tunmann"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] 5ciat7iqnzxyqnow454d0enu2kja8dd 246608 246605 2026-11-04T22:05:29Z Devlet Geray 12726 246608 wikitext text/x-wiki '''Yedisan''' ya da '''Cetisan''' — [[Qara deñiz]]niñ şimal-ğarbında, [[Turla]] ve [[Aq Suv]] özenleri arasındaki tarihiy bölge. Bazı menbalarda Aq Suvdan [[Özü]] özenine qadar olğan yerler de Yedisanğa ait sayıla.<ref name="eiu">[https://history.org.ua/?termin=ochakivska_zemlja Очаківська земля] // Енциклопедія історії України.</ref> Bugün onıñ büyük qısmı [[Ukraina]]nıñ cenübinde, bir qısmı ise [[Moldova]]nıñ şarqındadır.<ref name="snl">[https://snl.no/Jedisan -{Jedisan}-] // -{Store norske leksikon}-.</ref> == Coğrafiya == Bölgeniñ cenübiy sıñırı Qara deñizge, şimal-ğarp sıñırı ise Yagorlıq ve Qodıma özenlerine barıp dayana edi. Ğarpta Turla onı [[Bucaq]]tan ayıra edi. Yedisannıñ merkezi Özü şeeri ve qalesi (şimdiki [[Oçakiv]]) edi. Bu sebepten bölgege «Özü yeri» de dey ediler.<ref name="eiu"/> Yedisanda [[çöl]] ve [[otlaq]]lar keniş yer ala edi. İç qısımlarında töpe ve özen vadiyleri, yalı boyunda ise daa tegiz yerler bar edi. Tuzlu göllerden tuz çıqarıla edi. Eali at, qoy ve müyüzli tuvar besley, tarı ve arpa östüre edi. Deñiz yalıları ve özenler boyunca ticaret yolları keçe edi. Özü qalesi ve limanı bu yollarnı nezaret astında tutmaq içün müim edi.<ref name="tunmann">И. Тунманн. [https://history.mk.ua/edisan-edsan-multi-tur-yedisan.htm Крымское ханство. Глава III. Едисан или Западный Ногай] (metin parçası).</ref> == Tarih == Orta asırlarda bu yerler [[Altın Orda]]nıñ, soñ ise [[Litvaniya Büyük Kinazlığı]]nıñ tesiri altında edi.<ref name="snl"/> XVI–XVIII asırlarda bölgeniñ tarihı [[Osmanlı Devleti]] ve [[Qırım Hanlığı]]nen bağlı edi. Özü qalesi ve etrafını Osmanlı memurları idare ete, çölde yaşağan noğaylar ise Qırım hanına bağlı edi.<ref name="tunmann"/> «Yedisan» adı XVIII asırnıñ ilk yarısında bu yerlerge köçip kelgen [[Yedisan ordası]]nen bağlıdır. Ad başta noğay ordasını bildirgen, soñ onıñ yaşağan yerleri içün de qullanılmağa başlanğan.<ref>[https://history.org.ua/?termin=jedysan Єдисан] // Енциклопедія історії України.</ref> XVIII asırnıñ soñunda Rus–Osmanlı cenkleri neticesinde bölgeniñ siyasiy vaziyeti deñişti. 1774 senesi Aq Suv ile Özü arasındaki yerler, 1792 senesindeki [[Yaş barışıq anlaşması]]na köre ise Aq Suv ile Turla arasındaki yerler [[Rusiye İmperiyası]]na berildi. Rusiye idaresi devrinde bölgege ukrain, rus, moldovan ve almanlar köçip keldi. Yañı köyler qurulıp, şeerler östi. Yedisan adı resmiy idariy qullanuvdan çıqıp, tarihiy ad olaraq saqlanıp qaldı.<ref name="snl"/><ref name="tunmann"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] clsbm75a7wug5203sari6khrbpauapd 246617 246608 2026-11-05T06:14:34Z Хтосьці 13041 /* Тарих */ XВЫ–XВЫЫЫ > XVI–XVIII 246617 wikitext text/x-wiki '''Yedisan''' ya da '''Cetisan''' — [[Qara deñiz]]niñ şimal-ğarbında, [[Turla]] ve [[Aq Suv]] özenleri arasındaki tarihiy bölge. Bazı menbalarda Aq Suvdan [[Özü]] özenine qadar olğan yerler de Yedisanğa ait sayıla.<ref name="eiu">[https://history.org.ua/?termin=ochakivska_zemlja Очаківська земля] // Енциклопедія історії України.</ref> Bugün onıñ büyük qısmı [[Ukraina]]nıñ cenübinde, bir qısmı ise [[Moldova]]nıñ şarqındadır.<ref name="snl">[https://snl.no/Jedisan -{Jedisan}-] // -{Store norske leksikon}-.</ref> == Coğrafiya == Bölgeniñ cenübiy sıñırı Qara deñizge, şimal-ğarp sıñırı ise Yagorlıq ve Qodıma özenlerine barıp dayana edi. Ğarpta Turla onı [[Bucaq]]tan ayıra edi. Yedisannıñ merkezi Özü şeeri ve qalesi (şimdiki [[Oçakiv]]) edi. Bu sebepten bölgege «Özü yeri» de dey ediler.<ref name="eiu"/> Yedisanda [[çöl]] ve [[otlaq]]lar keniş yer ala edi. İç qısımlarında töpe ve özen vadiyleri, yalı boyunda ise daa tegiz yerler bar edi. Tuzlu göllerden tuz çıqarıla edi. Eali at, qoy ve müyüzli tuvar besley, tarı ve arpa östüre edi. Deñiz yalıları ve özenler boyunca ticaret yolları keçe edi. Özü qalesi ve limanı bu yollarnı nezaret astında tutmaq içün müim edi.<ref name="tunmann">И. Тунманн. [https://history.mk.ua/edisan-edsan-multi-tur-yedisan.htm Крымское ханство. Глава III. Едисан или Западный Ногай] (metin parçası).</ref> == Tarih == Orta asırlarda bu yerler [[Altın Orda]]nıñ, soñ ise [[Litvaniya Büyük Kinazlığı]]nıñ tesiri altında edi.<ref name="snl"/> -{XVI–XVIII}- asırlarda bölgeniñ tarihı [[Osmanlı Devleti]] ve [[Qırım Hanlığı]]nen bağlı edi. Özü qalesi ve etrafını Osmanlı memurları idare ete, çölde yaşağan noğaylar ise Qırım hanına bağlı edi.<ref name="tunmann"/> «Yedisan» adı XVIII asırnıñ ilk yarısında bu yerlerge köçip kelgen [[Yedisan ordası]]nen bağlıdır. Ad başta noğay ordasını bildirgen, soñ onıñ yaşağan yerleri içün de qullanılmağa başlanğan.<ref>[https://history.org.ua/?termin=jedysan Єдисан] // Енциклопедія історії України.</ref> XVIII asırnıñ soñunda Rus–Osmanlı cenkleri neticesinde bölgeniñ siyasiy vaziyeti deñişti. 1774 senesi Aq Suv ile Özü arasındaki yerler, 1792 senesindeki [[Yaş barışıq anlaşması]]na köre ise Aq Suv ile Turla arasındaki yerler [[Rusiye İmperiyası]]na berildi. Rusiye idaresi devrinde bölgege ukrain, rus, moldovan ve almanlar köçip keldi. Yañı köyler qurulıp, şeerler östi. Yedisan adı resmiy idariy qullanuvdan çıqıp, tarihiy ad olaraq saqlanıp qaldı.<ref name="snl"/><ref name="tunmann"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] ejuobtd2wrwhxz7omsj3fg2llio0woj 0 60893 246606 2026-11-04T22:01:29Z Don Alessandro 1 [[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] saifesine yollandı 246606 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Litvaniya Ulu Kinazlığı]] 384799x9lmfooymdzictnz1idkz3hm7 0 60894 246609 2026-11-04T22:10:17Z Don Alessandro 1 [[Haçlılar seferleri]] saifesine yollandı 246609 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Haçlılar seferleri]] 070g4agproec2gw3s6cbvmwbhs70vo3