Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk Osmanlı Devleti 0 466 246718 246588 2026-11-06T19:14:14Z Don Alessandro 1 246718 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Tarihiy memleket |Qırımtatar adı = Osmanlı Devleti |Original adı = دولت عثمانيه <br /><small>(Devlet-i Osmâniyye)</small> |Resmiy Qırımtatar adı = Aliy Osmanlı Devleti |Resmiy Original adı = دولت عاليه عثمانيه <br /><small>(Devlet-i Âliye-i Osmâniyye)</small> |Seneler = [[1299]]—[[1922]] |date_end = 17 noyabr |Bayraq = Ottoman Flag.svg |Tuğra = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg |Harita = Ottoman Empire 16-17th century.jpg |Harita tasviri = [[1600]] senesindeki Osmanlı Devleti ve vassal devletleri |Şiar = '''دولت ابد مدت''' - ''Devlet-i Ebed-müddet''<br />("Ebediy Devlet") |Gimn = [[Osmanlı padişa marşları| Çeşitli marşlar]] |Paytaht = [[Sögüt]] ([[1299]]—[[1326]])<br />[[Bursa]] ([[1326]]—[[1365]])<br />[[Edirne]] ([[1365]]—[[1453]])<br />[[İstanbul]] (Konstantiniye) ([[1453]]—[[1922]]) |Til = [[Osmanlı tili]] |Devlet qurumı = [[Monarhiya]] |Din = [[İslâm]] |title_leader = [[Osmanlı padişaları|Padişalar]] |leader1 = [[I Osman]] |year_leader1 = ilk: [[1281]]—[[1326]] |leader2 = [[VI Mehmed]] |year_leader2 = soñki: [[1918]]—[[1922]] |title_deputy = [[Osmanlı baş vezirleri|Baş vezirleri]] |deputy1 = Alaeddin Paşa |year_deputy1 = ilk: [[1320]]—[[1331]] |deputy2 = Ahmed Tevfik Paşa |year_deputy2 = soñki: [[1920]]—[[1922]] |stat_year1 = 1856 |stat_pop1 = 35 350 000 |stat_year2 = 1906 |stat_pop2 = 20 884 000 |stat_year3 = 1914 |stat_pop3 = 18 520 000 |stat_year4 = 1919 |stat_pop4 = 14 629 000 |stat_year5 = 1582-1592 |stat_area5 = 24.534.242 |stat_year6 = 1700 |stat_area6 = 15 914 606 |stat_year7 = 1750 |stat_area7 = 15 538 000 |stat_year8 = 1800 |stat_area8 = 12 187 705 |Para birlemi = [[Aqçe]], [[Quruş]], [[Osmanlı Lirası]], [[Qaime]] }} '''Osmanlı Devleti''' ya da '''Osmanlı İmperiyası''' ({{lang-ota|دولت عليه عثمانيه|Devlet-i Aliyye-i Osmâniyye}} — Yüksek Osmanlı Devleti) — [[Orta Asırlar]]nıñ soñundan XX asırnıñ başına qadar yaşağan, [[Osmanoğlu sülâlesi]] idare etken imperiya. Onı Anadolunıñ şimal-ğarbında [[oğuz türkleri]] arasından çıqqan [[I Osman|Osman Ğazi]] qurğan. Qurulğan senesi olaraq, adette, 1299 senesi kösterile. Eñ quvetli devrinde devletniñ topraqları Avropa, Asiya ve Afrikada edi.<ref name="met-empire">[https://www.metmuseum.org/learn/educators/curriculum-resources/art-of-the-islamic-world/unit-five/chapter-two/the-ottoman-empire -{The Ottoman Empire}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Tarihı == === Quruluvı ve keñleşüvi === Osmanlı beyligi [[Bizans]] sıñırında meydanğa keldi. XIV asırda [[Bursa]] alınıp paytaht oldı. Orhan devrinde osmanlı orduları [[Rumeli]]ge keçtiler. Soñ [[Edirne]] paytaht oldı. Balqanlardaki fetihler devletniñ topraq ve kelirlerini arttırdı. 1402 senesi Anqara uruşında [[I Bayezid]] [[Aqsaq Timur]]dan yeñildi. Onıñ oğulları arasındaki taht qavğası 1413 senesi [[I Mehmed]]niñ ğalebesinen bitti.<ref name="tdv">[https://islamansiklopedisi.org.tr/osmanlilar -{OSMANLILAR}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> 1453 senesi mayısnıñ 29-ında [[II Mehmed]] [[Konstantinopolis]]ni alıp, [[Bizans İmperiyası]]nıñ akimiyetine soñ qoydı. [[İstanbul]] Osmanlı Devletiniñ paytahtı oldı. [[I Selim]] 1516–1517 seneleri [[Suriye]] ve [[Mısır]]nı aldı. 1520–1566 seneleri üküm sürgen [[I Suleyman]] devrinde devlet [[Yañı Zaman]]nıñ eñ quvetli imperiyalarından biri edi. Osmanlılar [[Macaristan]], [[Iraq]] ve [[Şimaliy Afrika]]da yañı yerlerni aldı; [[Aq deñiz]]de de büyük quvetke saip oldı.<ref name="art">-{Yalman, Suzan}-. [https://www.metmuseum.org/essays/the-art-of-the-ottomans-before-1600 -{The Art of the Ottomans before 1600}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> === Deñişüvler ve islâatlar === XVII asırnıñ soñundan Avropa devletlerinen cenkler topraq ğayıplarına sebep oldı. 1699 senesi [[Karlofça anlaşması]]nen Osmanlı Devleti Macaristannıñ büyük bir qısmından vazgeçti. XIX asırda milliy areketler ve başqa devletlerniñ qarışuvı neticesinde Balqanlardaki akimiyeti zayıfladı.<ref name="experience">-{Greene, Molly}-. [https://www.amacad.org/publication/daedalus/ottoman-experience -{The Ottoman experience}-]. ''-{Dædalus}-'', 2005 senesi.</ref> Ordu, idare ve tasilni yañılamaq içün islâatlar yapıldı. 1839 senesi başlanğan [[Tanzimat]] devrinde qanun ve idare sisteması deñiştirildi. 1876 senesi ilk esas qanun qabul etilip, 1877 senesi parlament toplandı. Padişa 1878 senesi parlamentniñ işini toqtattı. 1908 senesi esas qanunğa esaslanğan idare ve parlament ğayrıdan tiklendi.<ref>[https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/waa.html -{Anatolia and the Caucasus, 1800–1900 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="tdv"/> === Devletniñ soñu === 1914 senesi Osmanlı Devleti [[Birinci Cian cenki]]ne [[Almaniya]] tarafında qoşuldı. 1918 senesi mağlübiyetten soñ imperiyanıñ bir qısım topraqları işğal etildi. Anadoluda başlanğan milliy mucadeleniñ neticesinde 1922 senesi noyabrnıñ 1-inde Türkiye [[Büyük Millet Meclisi]] padişalıqnı lâğu etti. 1923 senesi [[Türkiye Cumhuriyeti]] ilân etildi; 1924 senesi [[halifelik]] de lâğu etildi.<ref name="experience"/><ref>[https://cdn.tbmm.gov.tr/TbmmWeb/Yayinlar/Dosya/338840aa-508c-482f-a7dd-fd19f0254f3c.pdf -{Türkiye’nin Parlamenter Rejim Tecrübesi}-]. -{TBMM}-, 127 saife.</ref><ref>[https://atam.gov.tr/halifeligin-kaldirilmasi/ -{Halifeliğin Kaldırılması}-]. -{Atatürk Araştırma Merkezi}-.</ref> == Devlet qurulışı ve medeniyet == Devletniñ başında [[padişa]] (ğarp tarihçılığında esasen [[sultan]] unvanı qullanıla) tura edi. Ükümetke baş vezir — [[sadrazam]] reberlik ete edi. Vilâyetlerge yolbaşçılarnı padişa tayin ete edi. Bazı bağlı devlet ve vilâyetlerniñ içki muhtariyeti bar edi. [[Şeriat]]nen beraber padişanıñ qanunları da qullanıla edi. Orduda [[sipahi]] ve [[yeñiçeri]]ler müim yer tuta edi. [[Devşirme]] usulınen hristian ailelerinden alınğan oğlanlar islâm terbiyesi alıp, ordu ve devlet hızmeti içün azırlana edi. Devlette musulman, hristian ve yeudiyler yaşadı; olarnıñ uquq ve vazifeleri aynı degil edi.<ref name="tdv"/><ref name="experience"/> Egincilik, zenaat ve ticaret hocalıqnıñ esasını teşkil ete edi. İdare ve edebiyat tili arap ve fars sözleri çoq olğan [[osmanlı türkçesi]] edi. Medeniyette türk, İran, arap ve Bizans ananeleri birleşti. [[Mimarlıq]], [[edebiyat]], [[üsnühat]] ve keramika inkişaf etti. [[Mimar Sinan]]nıñ camileri bu medeniyetniñ belli nümüneleridir.<ref name="art"/><ref name="tdv"/> == Qırımnen bağları == 1475 senesi osmanlılar [[Kefe]] ve Qırımnıñ cenübiy yalısındaki Ceneviz mülklerini aldı. [[Qırım Hanlığı]] 1478 senesi sultannıñ üstün akimiyetini tanıp, [[Geraylar]] sülâlesi ve içki idaresini saqladı. Hanlıq osmanlılarnıñ cenklerine qatnaştı. 1774 senesi [[Küçük Qaynarca anlaşması]]nen hanlıqnıñ siyasiy mustaqilligi tanıldı.<ref>-{İnalcık, Halil}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim#2-kirim-hanligi -{KIRIM: Kırım Hanlığı}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Osmanlı padişaları == Qavuslar içinde üküm sürgen seneleri berilgen. İlk ükümdarlarnıñ tarihları menbalarğa köre farq ete.<ref>[https://islamicceramics.ashmolean.org/Iznik/sultans.htm -{List of Ottoman Sultans}-]. -{Ashmolean Museum}-.</ref><ref name="met-empire"/> * [[I Osman]] (1299–1324 seneleri) * [[I Orhan]] (1324–1362 seneleri)<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/orhan -{ORHAN}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> * [[I Murad]] (1362–1389 seneleri) * [[I Bayezid]] (Yıldırım Bayezid; 1389–1402 seneleri) ** Fetret devri (1402–1413 seneleri) * [[I Mehmed]] (1413–1421 seneleri) * [[II Murad]] (1421–1444, 1446–1451 seneleri)<ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii -{MURAD II}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> * [[II Mehmed]] (Fatih Mehmed; 1444–1446, 1451–1481 seneleri)<ref name="art"/> * [[II Bayezid]] (1481–1512 seneleri) * [[I Selim]] (Yavuz Selim; 1512–1520 seneleri) * [[I Suleyman]] (Qanuniy Suleyman; 1520–1566 seneleri) * [[II Selim]] (Sarı Selim; 1566–1574 seneleri) * [[III Murad]] (1574–1595 seneleri) * [[III Mehmed]] (1595–1603 seneleri) * [[I Ahmed]] (1603–1617 seneleri) * [[I Mustafa]] (1617–1618 seneleri) * [[II Osman]] (Yaş Osman; 1618–1622 seneleri) * [[I Mustafa]] (1622–1623 seneleri) * [[IV Murad]] (1623–1640 seneleri) * [[I İbrahim]] (1640–1648 seneleri) * [[IV Mehmed]] (1648–1687 seneleri) * [[II Suleyman]] (1687–1691 seneleri) * [[II Ahmed]] (1691–1695 seneleri) * [[II Mustafa]] (1695–1703 seneleri) * [[III Ahmed]] (1703–1730 seneleri) * [[I Mahmud]] (1730–1754 seneleri) * [[III Osman]] (1754–1757 seneleri) * [[III Mustafa]] (1757–1774 seneleri) * [[I Abdülhamid]] (1774–1789 seneleri) * [[III Selim]] (1789–1807 seneleri) * [[IV Mustafa]] (1807–1808 seneleri) * [[II Mahmud]] (1808–1839 seneleri) * [[Abdülmecid]] (1839–1861 seneleri) * [[Abdülâziz]] (1861–1876 seneleri) * [[V Murad]] (1876 senesi) * [[II Abdülhamid]] (1876–1909 seneleri) * [[V Mehmed]] (Reşad; 1909–1918 seneleri) * [[VI Mehmed]] (Vahideddin; 1918–1922 seneleri) == Menbalar == <references/> {{commonscat|Ottoman Empire}} [[Kategoriya:Osmanlı Devleti| ]] rrgz6ts9ktxiq2qa1j13lhwwlmk563f Qırımtatarlar 0 506 246724 244280 2026-11-06T22:57:04Z Don Alessandro 1 246724 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] * [https://web.archive.org/web/20120209182108/http://turkolog.narod.ru/info/crt.htm Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi] (79 maqale) {{Ru icon}} * [http://www.crimean.org/ Qırım gençleriniñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080512223341/http://www.crimean.org/ |date=2008-05-12 }} {{Ru icon}} * [http://www.vatankirim.net/ Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı] {{Tr icon}} * [http://www.crimeancraft.com Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210117095504/http://www.crimeancraft.com/ |date=2021-01-17 }} == Menbalar == <references /> [https://www.youtube.com/watch?v=VOQgtMeH3cE Самоназвание крымских татар обсудили на научно-практической конференции], 2024, iyülniñ 3 - -{[[Crimean Tatars]]}- [[Kategoriya:Qırımtatar halqı| ]] {{Şablon:Nümüneviy maqaleler}} [[Kategoriya:Tatar]] [[Kategoriya:Vikipediya:Nümüneviy maqaleler]] [[Kategoriya:Tamır milletleri]] 9ipld3myjwhubifip8puhd89v17mgb2 Qırım tarihı 0 1703 246721 246607 2026-11-06T22:25:53Z Devlet Geray 12726 /* Kimmerler */ 246721 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|thumb|right|300px|Qırımnıñ eski haritası]] '''[[Qırım]] [[tarih]]ı''': == Qadimiy zaman == ===Paleolit ve mezolit=== [[Kiyik Qoba]] — [[Qırım|Qırımdaki]] eñ qadimiy meskün qobadır. Neandertal toqtav yerleri bügünki [[Bağçasaray rayonı|Bağçasaray civarında]], [[Salaçıq]] köyüniñ yanında yerleşken edi. [[Çuqurça]] qobasında ise mamont kemigi uyumları tapılğan. Qafa, filtiş, qol legen ve diger kemiklerniñ ayrı-ayrı turğanı, Qırımnıñ qadimiy ealisiniñ primitiv siiriy merasimınıñ ihtimallı bar olğanını köstere. [[Fayl:Neandertal scratches.jpg|thumb|right|[[Kiyik Qoba]]. Kertikli çaqmaqlı alet. 36 000 yıl evel]] Mustye toqtav yerlerniñ yerleşmesi, sakinleriniñ av saasında inkişafını köstere. Olardan er biri yılğalar, uçurımlar ve qamaçav içün uyğun yerlerde buluna. Aq Qaya toqtav yeri taqımı ([[Qarasuvbazar]] yanında), böyle yerlerden eñ büyügi edi, mında Qırımdaki bütün diger mustye toqtav yerlerinden ziyade çaqmaqlı aletler tapıldı. Daa soñra, avcılarnıñ ve toplayıcılarnıñ bıralqı yaşayışı oturaq tarzına deñişti. Tahminen 40 biñ yıl evel [[Qadimiy paleolit|qadimiy paleolitten]] soñ [[yuqarı paleolit]] keldi. Qırımda bu devirge [[Belbek]] vadiyasındaki [[Süyren-I]], [[Buran Qaya mağarası]] (şimdiki [[Burulça]] vadiyasınıñ çetindeki [[Qaynavut|Qaynavutta]]), [[Qaçı asmasi|Qaçı asması]] ve [[Acı Qobası]] aittir. [[Fayl:Красная балка.3 Гроты красной балки.jpg|thumb|right|Neandertal toqtav yeri. [[Aq Qaya]], Qarasuvbazar yanında]] Toqtav yerlerinde tapılğan şeylerge köre, Qırım sakinleri kemikni teşmege ögrendiler; buynuz ve kemik üzerinde ilk oyma resimler peyda ola. Avcılar, ağaç ya da kemik çerçivesine taş ucunı tıqıp, pıçaqlarnı, qancalarnı, ciritlerni yasay ediler. Süyrenli adam balaban [[Balıq|balıqnı]], [[Mamont|mamontnı]], [[Qoba sırtlar|qoba sırtlarını]], [[Ayuv|ayuvnı]] avlay bile edi. Içtimaiy ayat da deñişe — biri-birinden ayırılğan iptidaiy cemaatları soylarğa birleşe. [[Orta taş devri]] (mezolit) m.e. 14-nci biñyıllıqtan 7-nci biñyıllıqqa qadar uzandı. Qırımnıñ mezolit abideleri — [[Süyren-II]], [[Şan Qoba]], [[Fatma Qoba]], [[Çorğuna]] özenniñ vadiyasındaki [[Murzaq Qoba]], [[Buran Qoba|Buran Qobanıñ]] yuqarı ufuqqı. Mezolit insanınıñ baş muvafaqiyeti — yaynıñ icadıdır. Bu aradan av daa mühtelif oldı. Kiçik ayvanlarnı ve quşlarnı avlaması avcılıqnı daa istiqrarlı bir aş çoqrağını yaptı. Av ferdiy bir iş oldı, bu ise uzaq kelecekteki aqibette büyük bir röl oynay. Şahsiy hocalıqlar peyda ola, anda, başta kiyik ayvanlarnıñ balaları, soñ ise tuvar besleme içün baqına (Qırımda bu başta köpek ve çoçqa edi). ===Neolit=== Tahminen m.e. 5 biñ yıl evelsi [[Neolit]] devri başlana. Devirniñ 150-den daa çoq abidesi bütün Qırımda cayratılğan, bu, insannıñ sayısınıñ ve dinamiklikniñ keskin sürette artmasınen ve [[tuvarcılıq]] ile bağlı mevsim köçelerinen añlatıla. Qırım avları ve ahırları tekeler, qoyunlar, sığırlar, atlar ve çoçqalarnen tolu edi. Ondan ğayrı, qırımlılar tarlalarında ösümlik toplay ediler ve ondan boğday ununı yapa ediler. Av, ziraatnıñ iqtisadiy tarafından daa istiqrarlı olğanı içün müimligini coya. [[Bağça Eli]] köyüniñ yanında tapılğan taş stelası (plita) üstünde iç av aleti yoqtır ve onıñnen beraber saban, çapa, oğuz, boyundırıq ve balta tasvir etilgen. Qulübelerde ateşte yaqılğan balçıq savutı peyda ola ([[Zamil Qoba]] toqtav yeri ve [[Taş Air]], [[Bağçasaray]] yanındaki [[Qaya Arası]], [[Aqmescit]] yanındaki [[At Baş]] ve [[Balin Qoş]]). Defin merasiminiñ daa mürekkepleşmesi, qırımlılarnıñ yalıñız maddiy degil, maneviy yaşayışı da zenginleşmesini isbat ete. [[Küçük Mamşaq|Küçük Mamçıq]] qasabası ([[Krasnoperekopsk rayonı]]) yanında büyük bir mezarı tapılğan. Definden evel merumler qırmızı ohra ile tökülgen edi. Teriden urbaları teşilgen sığın tişlerinen ve kemik boyunçağınen yaraştırılğan. Taqletler olğan yerleri ve mezar edevatı içtimaiy taqsimatnıñ başlanmasını köstere. Bu — taş devriniñ batıdır. ===Baqır, tunç ve erte demir devri=== [[Fayl:Таврский могильник Таш-Кой 2.jpg|thumb|left|Tavr qutusı (isiriq). Baydar vadiyasındaki [[Taş Köy]]]] [[Taş çağı|Taş devrinden]] soñ [[Baqır devri|baqır]] ve [[Tunç devri|tunç]] devirler başlandı. Qırımda birincisine m.e. 20-ncı biñyıllıqnıñ ilk üç yüzyıllıq, ekincisine ise m.e. XVII — VIII asırlar aittir. Artıq taş devriniñ başlanğıçta maden, taş mahsutları yüksek derecede inkişaf etilse bile, taşnıñ yerini ala Ondan ğayrı, Qırımda [[İngiltere|İngliteredeki]] [[Stounhenc]] kibi mürekkep maden bünyeleri olğan [[Kromleh|kromlehler]] peyda ola. Olar adetince Küneşke putlaştıruvqa itaf etile. Yanaşa medeniyetlerniñ nufuzı altında, vaqtınen defin merasimleri de deñişe edi. M.e. 2-nci ve 1-nci biñyıllıqlarnıñ hudutında, tunç devirde merumlerni başta yaqıp-yıqıp, ağaç kütükten divarlarında kömege başladılar. [[Kezlev]] ve [[Krasnoperekopsk]] yanındaki qurğanlarda ilk Qırım çalğı aletleri olğan kemik fleytası tapılğan edi. Qırımdaki [[erte demir devri]] m.e. XIII — VII asırlarğa aittir. Bu devirniñ medeniyeti bütün yarımadağa içün umumiy degildir. Mütehassıslar bu medeniyetni üç esas parçağa böleler: [[Kimmerler|kimmer]], [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba]] ve [[Tavrlar|tavr]] medeniyetlerine. İlk eki medeniyetniñ abideleri [[Qırım|Qırımnıñ]] bütün yerlerinde rastkele, üçüncisiniñ ise yalıñız Kezlev — [[Zuya Arabat]] yolağınıñ cenübinde. Bu medeniyetleriniñ bar olmasınıñ hronologik çerçiveleri de aydın degildir. Tapılğan abideleriniñ eñ ertesi tunç devrine ait, devirniñ yuqarı sıñırı [[Skitler|skitlerge]] (m.e. VI asır) qadar yetişe. Lâkin bu kimmerlerge de aittir. ==== Qırımnıñ neolit ve tunç devri eñ müim arheologik medeniyetleri ==== Sredniy Stog arheologik medeniyeti → Çuqur arheologik medeniyeti → Lağım medeniy ve tarihiy cemiyeti → Çoq rolikli çalaş medeniyeti → Kütükten divarlarlı medeniy ve tarihiy cemiyeti → Belozerskniñ medeniyeti. ===Kimmerler=== [[Fayl:Cimmerians.jpg|thumb|right|Genetik ceetten kimmerler [[türk halqları|türk]] (mahsusan tatarlarğa) ve [[fin-uğır halqları]]na eñ yaqınlar.]] [[Tunç devri|Tunç devriniñ]] soñunda — [[Demir çağı|erte demir devriniñ]] başında (m.e. X–VIII a.), [[Qara deñiz|Qara deñiziniñ]] yalısında [[Avrasiya]] çölüniñ bilmegen tilinde laf etken [[Kimmerler|kimme]]<nowiki/>r medeniyeti peyda ola. Arheologik malümatlar kimmer medeniyetiniñ keç tunç devriniñ yerli medeniyetlerinden asıl olğanını köstere. Alimlerniñ farzlarına köre kimmerler m.e. XI/VIII—VII asırlarda Qara deñizniñ yalısında yaşay ediler. [[Fayl:Kimmerer1.jpg|thumb|left|250px|Bir antik yunan vazasından kimmer oqçularınıñ tasviri.]] Antik dünyada bu halq qadimiy yunan müellifler olğan [[Homer|Gomer]], [[Eshid]], [[Gerodot]], [[Strabona|Strabonanıñ]] eserlerinden belli oldı. Gerodotnıñ malümatlarına köre, kimmerler, skitlerniñ kelmesine qadar Şimaliy Qara deñiz çöllerinde üküm süre ediler, amma soñ bu yerlerni terk etmege mecbur etildiler. Qadimiy yaqın şarq menbalarınıñ şeadeti, kimmerlerniñ m.e. VIII asırnıñ soñuna ya da m.e. VII asırnıñ 70-40-ncı yıllarğa ait olğan [[Anadolu|Anadoluda]] ve [[Cenübiy Kavkaz|Cenübiy Kavkazda]] arbiy faaliyetini añlata. Qararnen bu zamanlarda kimmerler Qara deñizniñ şimaliy yalısından [[Ğarbiy Asiya|Ğarbiy Asiyağa]] köçtiler. ===Qızıl qoba medeniyeti ve tavrlar=== M.e. II-nci biñyıllıqnıñ soñunda — I-nci biñyıllıqnıñ başında ealiniñ köçebe tuvarcılığına keçmegen bir parçası, iqlim şaraitlerniñ keskin deñişmesi munasebetnen [[Qırım|Qırım yarımadasınıñ]] dağlarına ve dağlarınıñ eteklerine avuştı. Erte demir devrinde mında, qızıl qoba adlı yerli arheologik medeniyeti peyda oldı. Bu medeniyetni eki esas devirge bölüne: birincisi m.e. X—VIII asırlarına aittir, ekincisi ise m.e. VIII asırnıñ soñundan — VII asırnıñ başından başlap, m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar süre. Bu zamanlarda qızıl qoba medeniyeti Qara deñizniñ şimaliy yalısından, [[Tuna|Tunadan]], [[Balqan yarımadası|Balkanlardan]] ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] kelgen çeşit türlü tesirlernini keçerek inkişaf ete edi. Tedqiqçiler IV—III asırnıñ ilk onyıllığına ait olğan üçünci devir aqqında ğayet sıqça yazalar. Bu zamanlarda [[Qırım dağları|Qırım dağlarınıñ]] eteklerinde [[Skitler|skit]] ve [[Qızıl qoba medeniyeti|qızıl qoba medeniyetleriniñ]] esasında kelecek altı asır devamında Qırım yarımadasında yaşağan keç skit medeniyetiniñ esası olğan qarışıq [[tavr-skit medeniyeti]] peyda olması ihtimallıdır. Antik yazma menbalarına köre, qızıl qoba medeniyetini m.e. I biñyıllıqta Qırım yarımadasınıñ dağlarınıñ eteklerinde yaşağan qadimiy halq olğan tavrlarnen nisbetleşmelidir. Amma qızıl qoba medeniyetiniñ keramikası Şarqiy ve Şimal-ğarbiy Qırımdaki barbar ealisinde de bar olğanı qızıl qoba medeniyetiniñ tarqaluvı tavrlarnıñ tarqaluvından daa keñiş olğanını köstere. [[Fayl:Crimea 2nd century BC map.png|thumb|right|Qırım, m.e. II asır {{legend|#ff96f8|Qırımdaki [[skitler]]}} {{legend|#ff8d4c|[[Bospor çarlığı]]}} {{legend|#ffc800|[[Yazıglar]]}} {{legend|#ffb677|[[Roksolanlar]]}} {{legend|#db70ff|[[Siraklar]]}} {{legend|#b79fff|[[Meotlar]]}} {{legend|#00c942|[[Tavrlar]]}}]] [[Gerodot|Gerodotnıñ]] tarifine köre, tavrlar m.e. V asırnıñ ortasında esasen Qırım dağlarında yaşay ediler, yarımadanıñ çöl parçasında ise skitler yerleştiler. Belli ki, VI asırnıñ soñki çeriginde tavrlar skitlerniñ [[İran|farslarğa]] qarşı ittifaq teklifini red ettiler ve skitler redini neticesiz qaldırdılar. Demek ki, tavrlar, eñ azından bu vaqıtqa qadar skitlerden mustaqil ediler. Bu aradan skitler ve tavrlar arasındaki munasebetleri ğayet barışıqlı edi, lâkin bu fikir sıq-sıq tenqit etile. M.e. II asırnıñ soñunda tavrlar, [[Pont çarlığı]] ve başında [[Skilur]] ve [[Palak]] olğan Qırım skitleri arasındaki cenkte iştirak ete ediler. Pont serdarı [[VI Mitridat]] skitlerni darma-dağın etti, yerli tavrlarnı tabi etti ve olarnıñ toprağında şeer qurdı. Bu vaqialar, ğaliba, [[Hersones]] yanında keçti. Tavr dağlıları yalı ve deñiz yağmacıları olaraq nam qazanğanlar. Antik müellifler limanlar ve korsan turaqlarını añıp keçeler. Gerodotnıñ “Tarih”ına köre, tavrlar em deñiz qazasına oğrağalarnı, em de deñizde esir etilgen bütün yunanlarnı öz [[Orsiloha]] adlı mabudesine qurban ete ediler. [[Tavrlar|Tavrlarnıñ]] hocalıq esası dağ vadiyasındaki ziraatçılıq ve tuvarcılıq edi. M.e. II a. Nikandr Kolofonlı ve Skimn Hioslı olarnı köçebeler olaraq aña ediler. Ufaq qurğanlardaki dağlarnıñ ormansız töpelerinde ya da yaylaqlarda tapılğan mezarlarğa köre, yerli ealisi keç tunç devrinden berli tuvarcılıq yapa edi. Qadimiy yazıcılar tavrlarnıñ ziraatçılığını añmay ediler, oturaq yaşayışı aqqında yalıñız arheologik qazılmalardan bellidir. Tavr ve qızıl qoba medeniyetleriniñ birlik ve farq meselesi ciddiy ziddiyetlerine sebeptir, amma bazı tarihçiler olarnıñ birligini isbat eteler. ==Antik devir== ===Skitler ve Skit devleti=== M.e. VII—VI asırlarda [[Skitler|skit aşiretleri]] esasen [[Tuna]] ve [[Don]] özenleriniñ arasındaki çöllerden tabiat şaraitleri ceetinden daa elverişli olğan Qırım orman-çöllerinde ve [[Kavkaz|Kavkazdan]] şimalce toplanğan edi. Qırım çöllerde ise arhaik mezalar deyerlik tapılmadı. [[Qırım|Qırım yarımadasında]] eñ erte skit abideleri m.e. VII asırnıñ ekinci yarısına aittir. M.e. VI asırnıñ soñunda — m.e. V asırnıñ başında [[Çöl Skitiyası]] meydanğa ketirildi, oña Qırımnıñ tüzlük parçası da kirsetildi. İqlimniñ dımlanması ve m.e. VI asırda [[Skitiya|Skitiyağa]] istilâ etken [[I Darius|I Dariusnıñ]] yeñilmesi Skit qabilelerniñ birleşmesine ihtimalli sebep oldı. Ğalebesi, Skitiya sıñırınıñ ğarpta keñişlemesine ve Qara deñizniñ şimaliy yalısında ükümdarlığınıñ pekitilmesine yol açtı. Bundan ğayrı, olar yalısındaki yunan müstemleke şeeriniñ altında [[protektorat]] qurmağa tırışa ediler. [[Fayl:Skilur&Palak - Scythian Neapolis.jpg|left|thumb|250px|[[Skitiya|Skit]] çarları olğan [[Skilur|Skilurnıñ]] ve [[Palak|Palaknıñ]] [[barelyef|barelyefte]] tasviri]]Tahminen bu vaqıtlarda [[skitler]], [[Tavrlar|tavrlarnı]] kettikçe yayla terenligine zıqılap, dağlar etekleriniñ tış parçasına malik oldılar. M.e. IV a. skitlerniñ Qırım topraqlarındaki yaşayışı deñişti. Bu zamanda eali çoqlaştı. Köçebeler içün uyğun olğan boşluqnıñ sıñılanması ve bir qaç başqa faktorlar, skitlerniñ büyük parçasını [[Ziraatçılıq|ziraatçılıqqa]] ve [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçmege mecbur etti. [[Kefe]] ortalığınıñ ve [[Şarqiy Qırım|Şarqiy Qırımnıñ]] incelemesi m.e. III asırda belli olmağan bir felâket ekenini kösterdi. Bu rayonlarda ayat keskin bir şekilde toqtatıldı, yañğınnıñ izleri ve ölgen insanlarnıñ naaşları tapıldı. Belânıñ sebepleri alâ daa belli olmadı, tedqiqçiler arasında umumiy iç zan yoq. Ğaliba, şarqtan kelgen [[Sarmatlar|sarmat qabileleri]] bir ya bir qaç seferniñ ketişatta, yunan topraqlarını meramet etmeyip, skitlerniñ Qara deñizniñ şimaliy yalısındaki ükümdarlığını yoq ettiler. Yalıñız yeterli derecede pekitilgen kermenli yunan şeerleri saqlandı. Amma [[Skitiya|Ulu Skitiya]] ilk-evelâ Qırımnıñ dağlarınıñ eteklerinde saqlandı, olar biraz deñişip, keç skit medeniyetiniñ esası oldılar. Çöl skitleri de halq olaraq yoq etilmedi. Qırım Skitiyanıñ yañı devri başlandı. Bu devirniñ başlanğıçı — [[Skit Neapoli|Skit Neapoliniñ]] qurulmasıdır. Bu devirden soñ, başında [[Diofant]] olğan pont ordusınıñ Skitiyağa eki istilâsı, skitlerniñ yeñilmesi ve ondan soñ isyanınıñ bastırması skit devletiniñ kesin telefine yol açtı. ===Bospor çarlığı=== [[Fayl:Bosporan Kingdom growth map-ru.svg|thumb|[[Bospor çarlığı|Bospor çarlığınıñ]] yayılmasını köstergen haritası]] [[Kimmer Bosporı|Kimmer Bosporınıñ]] ğarbiy topraqlarınıñ ([[Keriç boğazı]]) [[yunan müstemlekeştirüvi]] tahminen m.e. VII-VI asırlarnıñ sıñırında başlandı. Boğazdaki birinci müstemleke olğan [[Pantikapey|Pantikapeyniñ]] temeli, [[Mitridat dağı|Mitridat dağındaki]] [[Milet]] şeerinden kelgen insanlar tarafından quruldı. M.e. VI asırnıñ ekinci çeriginde müstelemelekeştirüv kutleviyleşti: Şarqiy Qırımda [[Mirmekiy]], [[Tiritaka]], [[Nimfey]], [[Kefe körfezi|Kefe körfezinde]] ise [[Kefe|Feodosiya]] (Kefe) şeerleri meydanğa keldi. Başta bu qasabalar iqtisadiy ve siyasiy mustaqillikni saqlağan kiçik azat cemaatlar olğan [[Polis|polisler]] edi. Olar m.e. V asırnıñ soñuna — IV asırnıñ başına qadar mustaqilligini saqlamaqta edi. Tahminen m.e. 480 senesi boğaznıñ yalılarında yerleşken şeerler [[Arheanaktid]] sülâlesiniñ pantikapey zalımlarınıñ akimiyeti altında birleşti. M.e. 438/437 senesi akimiyet 300 yıldan ziyade üküm etken [[Spartakid]] sülâlesinıñ qurucısı olğan [[Spartok|Spartokqa]] keçti. [[I Satir|I Satirniñ]] ve hususan [[Levkon|Levkonnıñ]] akimiyeti zamanlarında (m.e. IV a.) devlet faal sürette keñişlene edi: [[Kefe|Feodosiya]], [[Sindika]], [[Kuban]] yanındaki [[Meotlar|meot qabileler]] ve [[Don|Don özeniniñ]] etegine qadar topraqlar tabi etildi. Ükümdarlar [[Bospor]] ve Feodosiya arhontı ve em de yerli qabilelerniñ çarları olaraq qabul etile ediler. M.e. II asırnıñ soñunda Spatokidli soñki ükümdarnıñ akimiyeti pont çarı olğan [[VI Mitridatqa]] berilmesinden soñ Bospor [[Pont çarlığı|Pont çarlığına]] kirsetildi. Mitridatnıñ ölüminden soñra devlet kettikçe [[Roma İmperiyası|Romanıñ]] tesir saasına keçti. Bospor ealisi yunan müstemlekecilerinden ve yerli [[Barbarlar|barbar qabilelerinden]] (skitler, meotlar, sindler ve digerleri) ibaret edi. Lâkin oña baqmadan, [[Yunan tili|ellin tili]], medeniyeti, siyasiy ve uquqiy adetleri devletniñ baş esasları qala edi. Spatokid akimiyeti altındaki birleşmesinden berli Bospor merkezleştirilgen bir devlet edi, Avropa (Şarqiy Qırım) ve Asiya ([[Taman]]) rayonına faraziy bölünmesi siyasiy degil, yalıñız coğrafik hasiyetni taşıy edi. Çarlıqnıñ iqtisadı ububat ticaretine, yüzümcilikke, balıqçılıqqa ve em de esnaflarğa tayana edi. Medeniyet ise yunan ve yerli adetlerinden ibaret edi. ===Tavrik Hersones=== Qırımnıñ cenüp-ğarbiy yalısında ise [[Qırım|yarımadasında]] yekâne [[Doriyler|doriy]] müstemlekesi olğan Tavrik Hersones polisi yerleşti. Şeer [[Gerakleya|gerakleyalılar]] tarafından deloslılarnıñ yardımı ile bügünki [[Aqyar]] topraqlarında quruldı. [[Hersones]] Şarqiy Qırımdaki [[Ionlar|ionik]] şeerlerge nisbeten mustaqil ve [[Demokratiya|demokratik]] bir [[polis]] olaraq inkişaf ete edi. [[Ellenistiklik|Ellenistik]] zamanlarda (m.e. III-II asırlar) polis skitler ve sarmatlar tarafından qayta-qayta ücüm etile edi. M.e. II asırda Hersones yardım ricasınen [[VI Mitridat|VI Mitridatqa]] muracaat etti. Skit çarı [[Palak|Palaknıñ]] ve [[Roksolanlar|roksolanlarnıñ]] yeñilmesinden soñ, şeer Pont devletiniñ nezareti altına keçip, özüni idare etmesini saqladı. Mitridatnıñ vefatından soñ, Hersones Bospor çarlığından mustaqilligine irişe edi ve m.s. I asırnıñ ortasında [[Tsezar|Tsezarden]] azat tasdığını aldı. M.s. I asırda berli [[Hersones|polis]] [[Roma İmperiyası|Roma imperiyasınıñ]] ittifaq şeeri edi. M.s. 234 senesi Roma orduları yarımadadan çıqarıldı. ===Roma protektoratı=== [[VI Mitridat|Mitridat Evpatornıñ]] ölüminden soñ, [[Bospor çarlığı]] Roma İmperiyasınınezatireti altına boysunğan bir devlet olaraq kettikçe keçmekte edi. Roma imperatorları, “tsezarniñ ve romalarnıñ dostu” unvanını alğan bospor çarlarını tayinlene ediler. Başta [[Mark Antoniy]], soñ ise İmperator [[Avgust imperator|Avgust]] tarafından tanılğan [[Asandr]], Roma tesiriniñ küçleşmesinde büyük bir rol oynadı. [[Dinamiya|Dinamiyanıñ]] ve [[Skriboniy|Skriboniyniñ]] akimiyeti ile bağlı olğan sülâle fesatları devrinden soñ, akimiyet [[Aspurg|Aspurgğa]] keçti. M.s. 14 senesi o şahsen Romağa yollandı ve çar olaraq resmiy tanılmasını qazandı. Aspurgnıñ ve onıñ helefleriniñ zamanında Bospor Roma tarafdarı siyasetini keçirmesine baqmadan, içki mustaqilligini saqlamaqta edi. [[Файл:Charax2.JPG|thumb|[[Ay Todor|Ay Todor burnu]] yanındaki [[Haraks]] adlı [[Roma imperiyası|Roma]] qalesiniñ viranesi]] M.s. I asırnıñ ortasından berli Romadan bağlılıq daa yükseldi. Bospor çarları skit, tavr ve sarmat qabileleri ile cenklerde büyük muvafaqiyetlerni qazanıp, Şarqiy Qırımda kendi tesiri keñişletmekte ediler. M.s. II asırnıñ soñunda, [[II Savromat|II Savromatnıñ]] zamanında (174/175–210/211 seneleri) devletniñ uruç devri keldi. Çar, [[Siraklar|siraklarnı]] ve Roma arbiy makemeleriniñ yardımınen skitlerni mağlübiyetke oğrattıp, deñizde [[Korsanlıq|korsanlıqnı]] yoq etti. [[Hersones]] ve Roma ile añlaşmasına köre, Qırımdaki tesir saaları bölündi: cenüp-ğarp Hersones ve Roma altında qaldı, orta ve šarqiy topraqlar ise Bosporğa keçti. M.s. III asırnıñ ortasında Bospor çarlığı [[Gotlar|gotlarnıñ]] ve diger barbar qabileleriniñ darbelerinden zayıflaştı. Romadan resmiy bağlılıqnıñ saqlanmasına baqmadan, devlet zevalge erdi. ===Keç antik devir=== III asırnıñ ortasında [[gotlar]] ve diger german qabileleri [[Qırım|Qırımğa]] istilâ ettiler. Olar Bospor çarlığını bozdılar, dağ eteklerindeki skit töpe qalelerini yoq ettiler ve Bospor gemilerini qullanıp [[Anadolu|Anadoluğa]] ücüm etmekte ediler. Aynı zamanda Cenüp-Ğarbiy Qırım ve dağlı regiolarğa [[alanlar]] köçtiler. Bospor çarlığı germanlarnıñ yağmalarına rağmen, devletçiligini ve Roma ile alâqalarını saqladı. Roma garnizonı vaqtınca [[Hersones|Hersonesten]] çıqtı, amma III asırnıñ soñunda kene şeerge qaytı. IV asırnıñ soñunda hunlarnıñ istilâsı başlandı. [[Hunlar]], Şarqiy Qırımnı ve [[Kefe|Feodosiyanı]] harap etip, çöl yerlerini ise elge keçirip, yarımadadan keçtiler. Alanlar ve gotlar dağlarnıñ terenligine kerilediler, anda ise olar [[Oturaq yaşayışı|oturaq yaşayışına]] keçtiler ve kettikçe [[Hristianlıq|hristianlar]] oldılar. Bospor V asırğace mevcut edi, Hersones ise [[Bizans İmperiyası|Şarqiy Roma imperiyasınıñ]] nezareti altına keçip, [[Bizans İmperiyası|rumlarnıñ]] Qırımda esas arbiy ve ticaret forpostı oldı. == Erte Orta asırlar == [[Fayl:Мечеть Узбека.JPG|thumb]] [[IV asır]]nıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa [[hunnular]] ve olarnen beraber [[alanlar]] kirip keleler. Olar [[got devleti]]ni ve [[Bosporos Devleti]]ni tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler. 527-533 seneleri [[Keriç yarımadası]]ndaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler. IV—V asırlar — [[Bizans İmperiyası|Roma (Bizans) İmperiyasınıñ]] Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler. [[VI asır]]nıñ soñu - [[Türkiy Qağanat]]nıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar. [[VI asır]]nıñ soñu – [[VII asır]]nıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım [[bulğar qabileleri]]niñ birligine kire. [[VII asır]]nıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı. [[IX asır]]nıñ soñu. [[Peçenegler]] [[Hazar Qağanatı]]nı darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar. [[XI asır]]nıñ birinci yarısı [[XII asır]]nıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus [[Tmutarakan knâzlığı]]nıñ meydanını elde ettiler. [[XIII asır]] - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil [[Gotiya prinsligi]] (ya da [[Teodoro]] prinsligi) olıp ayrıldı. [[1222 senesi]] [[Selcükler]] [[Sudaq]] şeerinde yerleşmege tırıştılar. [[Cenevizler]]niñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı. 1239 senesi Qırımnı [[Batu]] hannıñ [[moğollar|moğol]] ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü [[Altın Ordu]]nıñ bir qısmı olıp qaldı. 1255-1260 seneleri [[Altın Ordu]]nıñ hanı [[Berke]] Qırımnı [[Oreng Timur]]ğa berdi. [[XIII asır]]nıñ 60-ncı seneleri. [[Solhat]] şeerinde (şimdiki [[Eski Qırım]]) [[Buhara]]dan çıqqanlar tarafından cami qurulğan. [[1289 senesi]] Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı [[Mısır]] sultanı Malik [[Beybars]]nıñ parasına cami quruldı. [[1290 senesi]] [[Noğay]] Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı. 1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “[[Kodeks Kumanikus]]” tertip etildi. [[1314 senesi]] Solhat şeerinde [[Özbek han]]nıñ camisi quruldı. 1357-1359 seneleri Qırım emir [[Mamay]]ğa ait edi. XIV - XV asırnıñ ortası - [[Cenevizler]] [[Teodoro prinsligi]]nen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler. [[1365 senesi]] Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı [[Canibek]]ten oña ait 18 köyni - [[Qoz]], [[Taraq Taş]], [[Voron]], [[Arpat]], [[Üsküt]], [[Beşevli]], [[El Buzlu]] ve başqalarını satın aldı. [[1395 senesi]] Altın Ordunıñ tümen başı [[Taş Timur]] ([[I Hacı Geray]]nıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı. == [[Qırım Hanlığı]] == [[1428]] senesi [[I Hacı Geray]] [[Litvaniya]] ulu prinsi [[Vitautas]]nıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı. [[1433]] senesi, [[iyün 22]]. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen [[Solhat]] şeeriniñ civarında [[cenevizler]]niñ 6 biñ askerini tar-mar etti. [[1434]] senesi [[Toqtamış]]nıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı. [[1441]] senesi Mustaqil [[Qırım Hanlığı]] meydanğa keldi. [[1452]] senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı [[Ulu Muhammed]]ni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı. [[1466]] senesi Hacı Geray vefat etti. [[1467]], [[1469]]-[[1475]], [[1478]]-[[1514]] seneleri Hacı Geraynıñ oğlu [[I Meñli Geray]] idare etken vaqıtları. [[1485]] senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı [[Nur Sultan]]ğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa [[Manğıt]] ve [[Secevüt]] qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler. [[1491]] senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. [[1502]] senesi, [[iyün 28]]. I Meñli Geray [[Ulu Ordu]]nıñ hanı [[Şeyh Ahmed]]ni tar-mar etti. Hanlıqqa [[Turla]], [[Özü]] ve [[Don]], em de [[Taman yarımadası]] ve [[Qabarda]] tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene. [[1515]] senesi I Meñli Geray öldi. [[1515]]-[[1523]] seneleri [[I Mehmed Geray]]nıñ idare etüv devri. Han [[Moskva knâzlığı]] siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı. [[1521]] senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası [[I Sahib Geray|Sahib Geraynı]] teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı. [[1523]] senesi I Mehmed Geray vefat ete. [[Hacı Tarhan]] ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o [[Doroşenko]] reberligindeki [[Zaporog qazaqları]] yardımında qırımlılar quvup çıqarıla. [[1532]]-[[1551]] seneleri [[I Sahib Geray]]nıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti. Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti. [[1551]]-[[1577]] seneleri [[I Devlet Geray]] idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqil sürette siyaset yürsetti. [[1571]]-[[1572]] seneleri. [[Qırım-Rus Cenki (1571–1572)|Qırım-Rus cenki]]. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı [[IV İvan]] [[Livoniya]]nı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı. [[1607]] senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı [[Lehistan]]nen birlik tüzdiler. [[1607]]-[[1617]] seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar. [[1648]] senesi [[Zaporog qazaqları]]nıñ ordusı [[Toğay bey]]niñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (Жовті води) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. [[III İslâm Geray]] [[Bogdan Hmelnıtskiy]]nen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler. [[1657]]-[[1667]] seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete. [[1681]] senesi [[Rusiye]], [[Osmanlı Devleti]], [[Lehistan]] ve [[Qırım Hanlığı]] 20 yılğa [[Bağçasaray]]da barışıq muqavelesini imzaladılar. [[1687]] senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (Вечный мир) aqqında şartlarına ([[1686]] senesi) köre knâz [[Vasiliy Golitsın]] komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman [[Samoylovıç]]nıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın [[Or]]ğace yetip barmadı ve artqa qayttı. [[1689 senesi]] knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. [[I Selim Geray]] rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı. [[1710]] senesi [[II Devlet Geray]] (1699-1703, 1708-1713 seneleri) [[Şimal cenki]]nden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ [[getman]]ı [[Pılıp Orlik]] arasında [[Bağçasaray]]da birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi. [[1736 senesi]] feldmarşal [[Kristof Minih]]niñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı [[Kezlev]]ni aldı, [[Bağçasaray]]nı, [[Aqmescit]]ni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. [[II Fetih Geray]] (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti. [[1771]] senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı [[II Sahib Geray]] Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası [[Şahin Geray]] oldı, lâkin Qırımda knâz [[Vasiliy Dolgorukov]] komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi. [[1772]] senesi, [[noyabr 1]]. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini [[Qarasuvbazar]]da Qırımnı [[Osmanlı Devleti]]nden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti. [[1771]]-[[1783]] seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete. [[1774]] senesi, [[iyül 21]]. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı [[Küçük Kaynarca muqavelesi]] imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası [[Berdi]], [[Konskiye Vodı]], [[Özü]] özenleri arasındaki [[Qara deñiz]] boyu çölleri, [[Bug]] ve [[Turla]] arasındaki ([[Qara Kermen]]den ğayrı) çöl, em de [[Quban]]daki topraqlar, [[Taman yarımadası]] kirdiler. [[Keriç]], [[Yeñi Qale]] ve [[Kinburun]] Rusiyege keçti. [[1774]] senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı [[Or]], Aqyar körfezini ([[Aleksandr Suvorov]]nen teşebbüsinen) basıp alalar. [[1777]]-[[1778]] seneleri. Rus basqıncıları ve han [[Şahin Geray]]ğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı. [[1783]] senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. [[II Yekaterina]] Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı. == [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde == [[Fayl:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Крым. Алупка. Воронцовский дворец. Львиная терраса 1910-1913гг 464650 e1sm.jpg|thumb]] [[1783]] senesi, [[aprel 8]]-de [[II Yekaterina]] Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı. 1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni [[Aqqaya]] dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti. [[1784]]-[[1800]] seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi. [[1829]]-[[1836]] seneleri Diniy ceetten sıquvlar: [[Mekke]]ge acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. [[Müfti]] Seyit Celil efendiniñ, [[qadıasker]] Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı. 1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler [[alman]], [[bulğar]], [[ermeni]], [[yunan]] ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete. 1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı. [[1883]]-[[1918]] seneleri. [[Bağçasaray]]da “[[Terciman]]” gazetası (temelcisi ve muarriri [[İsmail Gasprinskiy]]) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı. [[1905]]-[[1917]] seneleri. [[Qarasuvbazar]]da “[[Vatan hadimi]]” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları [[Abdureşid Mediyev]], [[Asan Sabri Ayvazov]], [[Ali Bodaninskiy]] ve başqaları birleşeler. == [[İnqilâp]] ve [[Rusiye Vatandaşlıq cenki|Vatandaşlıq cenki]] == [[Fayl:Evpatoria red terror corpses at sea coast.jpg|thumb]] [[1917]] senesi, [[mart 25]]. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O [[Noman Çelebicihan]] yolbaşçılığında [[Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komiteti]]ni (Временный Крымско-Мусульманский Исполнительный Комитет, Мусисполком) saylandı. 1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi. 1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan [[Milliy Fırqa]] teşkil oluna. 1917 senesi, sentâbr 8-15. [[Kiyev]]de Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta [[Amet Özenbaşlı]] ve [[Cafer Seydamet]] Ukrain [[Merkeziy Rada]]nıñ yolbaşçılarınen, reisi [[Mıhaylo Gruşevskiy]] ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler. 1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi. 1917 senesi, [[noyabr 26]]. [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]ni ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. [[Qırımtatar bayrağı|Milliy bayraq]] tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı. [[1918]] senesi, yanvar. [[Aqyar]] arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan [[bolşevikler]] otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler. 1918 senesi, [[fevral 23]]. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar. 1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИК), [[mart 10]]-da [[Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni ilân ettiler. 1918 senesi, aprel. Qırımğa [[alman]] basqıncılırınıñ ordusı kirdi. [[Aprel 21]]-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları [[Aluşta]] civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler. [[1919]] senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar. 1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi. == [[Qırım MŞSC]] == [[Fayl:Sivash.jpg|thumb|left]] [[Fayl:Pavlichenko in a trench.jpg|thumb]] [[1921 senesi|1921 senesi]], [[oktâbr 18]]. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (ВЦИК) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (Совнарком) Dekretine [[Vladimir Lenin]] qoyğan imzasınen [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] (QMŞSC) meydanğa ketirildi. [[1921]]-[[1923]] seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi. [[1924]]-[[1939]] seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti. [[1928]] senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi [[Veli İbraimovnı]], [[Deren-Ayırlını]], [[Bekir Ümerov]]nı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar. [[1937]]-[[1938]] seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı. [[1941]]-[[1945]] seneleri. Qırımtatarlar [[II Cian cenki]]nde iştirak ettiler. [[Qızıl Ordu]]ğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı [[Almaniya]]ğa aydap kettiler. Sekiz qırımtatar [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını aldı, olardan [[Amethan Sultan]] eki defa qaraman oldı. == [[Sürgünlik]] ve sürgünlikten soñ devri == [[1944 senesi]], [[mayıs 11]]. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГКО) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan [[Özbekistan]]ğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi [[mayıs 21]]-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı. [[1944]] senesi, [[mayıs 18]]. [[Sürgünlik]] künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve [[mayıs 20]]-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi. 1944 senesi, [[dekabr 14]]. [[RŞFSC]] Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi. [[1946]] senesi, [[iyün 26]]. [[ŞSCB]] Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi. [[1952]] senesi, [[mayıs 25]]. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi. [[1954]] senesi, [[fevral 19]]. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi. 1954-1956 seneleri. [[Qırımtatar miliy areketi]] meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek. == Avdetinden bugünge qadar == [[Image:Crimea republic map.png|thumb|250px|right]] [[Fayl:Mustafa Dzhemilev1.jpg|thumb]] [[1989]]-[[1992]] seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar. [[1990]] senesi, [[sentâbr 23]]. [[Aqmescit]]te Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı. 1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi. 1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: [[Qırım]]da, [[Ukraina]]da, [[Özbekistan]]da, [[Orta Asiya]]nıñ diger cumhuriyetlerinde, [[Krasnodar ülkesi]]nde ve [[Rusiye]]niñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi. 1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde [[II Qırımtatar Milliy Qurultayı]] oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy [[Ant etkenmen|gimni]] ve [[Qırımtatar bayrağı|bayraqnı]] tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı. 1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (ОКНД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. [[Ukraina Yuqarı Radası]] binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve [[Ukraina Nazirler Kabineti]] qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti. 1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı. [[1993]] senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı [[Qırırmtatar latin elifbesi|qırımtatar elifbesi]] qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar. [[1993]] senesi, [[sentâbr 1]]. [[Büyük Onlar]] qasabasında birinci milliy mektep açıldı. 1993 senesi, [[sentâbr 28]] – [[oktâbr 2]]. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti. 1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı. 1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı. 1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar. 1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi. 1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi. 1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi. 2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı. ==Edeviyat== * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 1. * История Крыма: в 2 т. / отв. ред. А. В. Юрасов. — М.: Кучково поле, 2017. Т. 2. * Геродот. История. Мельпомена. * Шульц П. Н. О некоторых вопросах истории тавров (территория, хронология, взаимоотношения с античными городами и скифами) // Проблемы истории Северного Причерноморья в античную эпоху. М., 1959. * Колотухин В. А. Горный Крым в эпоху поздней бронзы — начале железного века: (Этнокультур. процессы). — Киев: Южногор. ведомости, 1996. == Menbalar == * Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Очерки истории и культуры крымских татар" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan) [[Kategoriya:Qırım tarihı| ]] eexx1udlpa4xfu86ykjs6wyrfv5jhvx Bizans İmperiyası 0 1927 246722 246625 2026-11-06T22:41:53Z Don Alessandro 1 246722 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{Tarihiy memleket |Qırımtatar adı = Rum İmperiyası |Original adı = Ῥωμανία<br /><small>(Romaniya)</small> |Resmiy Qırımtatar adı = Roma İmperiyası |Resmiy Original adı = Βασιλεία Ῥωμαίων<br /><small>(Vasiliya Romeyon)</small> |Seneler = [[395]] — [[1453]] |Bayraq = Byzantine imperial flag, 14th century.svg |Tuğra = Device of the Palaiologos Dynasty.svg |Harita = Eastern Roman Empire 565 CE.svg |Harita tasviri = [[I Yustinian]] devriniñ soñunda Bizans İmperiyası ([[565]] senesi) |Paytaht = [[İstanbul|Konstantinopolis]] ([[395]]—[[1204]])<br />[[İznik|Nikeya]] ([[1204]]—[[1261]], [[Nikeya İmperiyası]] devrinde)<br />[[İstanbul|Konstantinopolis]] ([[1261]]—[[1453]])<ref>[https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-] — -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> |Til = [[Yunan tili]]<br />[[Latin tili]] (ilk asırlarda) |Devlet qurumı = [[Monarhiya]] |Din = [[Hristianlıq]] (soñki devirde [[Ortodokslıq]]) |title_leader = [[İmperator|İmperatorlar]] |leader1 = [[Arkadius]] |year_leader1 = ilk: [[395]]—[[408]]<ref>[https://assets.cambridge.org/97805213/92563/frontmatter/9780521392563_frontmatter.pdf İmperatorlarnıñ cedveli] — -{Cambridge University Press}-.</ref> |leader2 = [[XI Konstantin Paleologos]] |year_leader2 = soñki: [[1449]]—[[1453]]<ref>[https://www.britannica.com/biography/Constantine-XI-Palaeologus -{Constantine XI Palaeologus}-] — -{Encyclopaedia Britannica}-.</ref> |stat_year1 = 565 senesi (tahmin)<ref name="Treadgold-2020">-{Warren Treadgold}-. ''-{A Concise History of Byzantium}-''. 2-nci neşir. -{Red Globe Press}-, 2020 senesi. 258-nci saife, 8.1 cedveli. [https://mpra.ub.uni-muenchen.de/107898/1/MPRA_paper_107898.pdf Cedveldeki raqamlar]. Meydanlıq esabına yaşayışqa yaramağan çöller qoşulmağan.</ref> |stat_area1 = 2 070 000 |stat_pop1 = 19 500 000 |stat_year2 = 1025 senesi (tahmin)<ref name="Treadgold-2020"/> |stat_area2 = 1 200 000 |stat_pop2 = 12 000 000 |Para birlemi = [[Solidus]] (nomisma), [[Hiperpiron]] ve [[Stavraton]]<ref>[https://maryjahariscenter.org/assets/HC_Coin_Catalogue_Final_Low_Resolution10-22-12.pdf -{Byzantine Coins}-].</ref> }} '''Bizans İmperiyası''', '''Rum İmperiyası''' ya da '''Şarq Roma İmperiyası''' (öz adı {{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}} - ''Vasiliya Romeyon'', {{lang-el|Ῥωμανία}} - ''Romaniya'') — [[Roma İmperiyası]]nıñ şarqiy qısmında devam etken devlet. Paytahtı [[Konstantinopolis]] (bugünki [[İstanbul]]) edi. Tarihınıñ başı olaraq, adette, bu şeerniñ 330 senesi yañı paytaht olğanı ya da imperiyanıñ 395 senesi bölüngeni alına. Biñ yıldan ziyade devam etken devlet [[XV asır]]da [[Osmanlı Devleti|Osmanlılar]] tarafından yıqıldı.<ref name="met-overview">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/byzantium-ca-330-1453 -{Byzantium (ca. 330–1453)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Adı == «Bizans» adı paytahtnıñ eski adı Bizantiondan ({{lang-el|Βυζάντιον}}) kele. Bu ad devlet yıqılğandan soñ tarihçılar arasında yayıldı. İmperiyanıñ sakinleri devletlerine Roma İmperiyası ({{lang-el|Βασιλεία Ῥωμαίων}}), özlerine ise romalılar dey ediler. Qırımtatarca «rum» sözü de «romalı» manasını bildire. Orta asırlarda musulman müellifler bu sözni em devlet, em de onıñ sakinleri içün qullana ediler. İmperiyada yunan, ermeni, arap, slavân ve başqa halqlar yaşadı.<ref name="met-overview"/><ref>[https://islamansiklopedisi.org.tr/rum -{RUM}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> == Tarihı == === İlk asırlar === 330 senesi imperator [[I Konstantin]] ({{lang-la|Constantinus}}) devrinde [[Bosfor]] boğazı yanındaki Bizantion şeeri devletniñ yañı paytahtı oldı. Şeerge Konstantinopolis ve Yañı Roma dep aytmağa başladılar. 395 senesi imperiya bir daa şarqiy ve ğarbiy qısımlarğa bölündi. Devletniñ birligi fikri saqlansa da, eki qısım ayrı idare etildi. 476 senesi Ğarbiy Roma İmperiyası yıqılğanda, şarqiy qısım daa biñ yılğa yaqın zaman yaşadı.<ref name="tdv">-{Demirkent, Işın}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/bizans -{BİZANS}-]. -{TDV İslâm Ansiklopedisi}-.</ref> 527–565 seneleri üküm sürgen [[I Yustinian]] ({{lang-la|Iustinianus}}) Roma İmperiyasınıñ evelki topraqlarını qaytarıp almağa tırıştı. Onıñ orduları [[İtaliya]], [[Şimaliy Afrika]] ve cenübiy [[İspaniya]]da bir sıra yerlerni aldı. Bu devirde Roma qanunları toplatılıp tertipke ketirildi. Bu qanunlar cıyıntığı ({{lang-la|Corpus iuris civilis}}) soñraki Avropa uquqına büyük tesir kösterdi. Konstantinopolisteki [[Aya Sofya]] kilsesi de Yustinian devrinde qurulıp, 537 senesi açıldı.<ref name="justinian">-{Brooks, Sarah}-. [https://www.metmuseum.org/essays/the-byzantine-state-under-justinian-i-justinian-the-great -{The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> === Cenkler ve yañı yükseliş === [[İran]] ile uzun cenklerden zayıflaşqan Rum İmperiyası VII asırda [[İslâm halifeligi|arap ordularınıñ]] ücümlerine oğradı. [[Suriye]], [[Filistin]] ve [[Mısır]]nıñ elden çıqması devletniñ topraq ve kelirlerini azlaştırdı. Bundan soñ imperiyanıñ esas topraqları [[Anadolu]] ve [[Balqanlar]]da edi. Evelce idare ve qanun işlerinde latin tili qullanılsa, zaman keçken sayın onıñ yerini yunan tili aldı.<ref name="tdv"/><ref>[https://openstax.org/books/world-history-volume-1/pages/10-2-the-byzantine-empire-and-persia -{The Byzantine Empire and Persia}-]. -{OpenStax, World History, Volume 1}-.</ref> -{IX–XI}- asırlarda Bizans tekrar quvetlendi. Ordu şarqta ve Balqanlarda bir sıra yerlerni qaytarıp aldı, ticaret canlandı, şeerler östi. Lâkin XI asırnıñ ekinci yarısında vaziyet ağırlaştı. 1071 senesi [[Malazgirt uruşı]]nda [[selcuqlar]] Rum ordusını yeñdi. Taht qavğaları da devletni zayıflattı. İmperiya Anadolunıñ büyük bir qısmını coydı. XII asırda vaziyet bir qadar yahşılaştı.<ref name="anatolia">[https://www.metmuseum.org/toah/ht/07/waa.html -{Anatolia and the Caucasus, 1000–1400 A.D.}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref><ref name="tdv"/> === Zayıflaması ve yıqılması === 1204 senesi dörtünci [[haçlı sefer]]iniñ orduları Konstantinopolisni alıp taladı. Paytahtta [[Latin İmperiyası]] quruldı. Rum ükümdarları ise [[Nikeya]] (bugünki [[İznik]]), [[Epir]] ve [[Trabzon]]da ayrı devletlerni idare ettiler. 1261 senesi Nikeya ordusı Konstantinopolisni qaytarıp aldı; [[VIII Mihail Paleologos]] ({{lang-el|Μιχαὴλ Παλαιολόγος}}) devrinde paytahtta Rum akimiyeti tiklendi.<ref name="anatolia"/><ref name="late">-{Labatt, Annie Montgomery}-. [https://www.metmuseum.org/essays/constantinople-after-1261 -{Constantinople after 1261}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> Lâkin devlet evelki quvetine irişip olamadı. İçki cenkler, topraq ğayıpları ve ticarette [[Venedik Cumhuriyeti|Venedik]] ve [[Cenova Cumhuriyeti|Ceneviz]] bazırgânlarınıñ üstünligi onı daa da zayıflattı. XIV asırda [[osmanlılar]] Anadolu ve Balqanlarda ilerilediler. 1453 senesi mayısnıñ 29-ında sultan [[II Mehmed]]niñ ordusı uzun muasaradan soñ Konstantinopolisni aldı. Soñki Rum imperatorı da şeerni mudafaa etkende öldi. Bu vaqia, adette, Rum İmperiyasınıñ soñu olaraq qabul etile.<ref name="late"/><ref>-{Toth, Peter}-. [https://www.bl.uk/stories/blogs/posts/the-last-day-of-constantinople -{The last day of Constantinople}-]. -{British Library}-.</ref> == Devlet qurulışı ve hocalıq == Devletniñ başında imperator tura edi. O, qanunlar çıqara, yüksek memurlarnı tayin ete ve orduğa yolbaşçılıq yapa edi. Kilse işlerine de büyük tesir köstere edi. Vilâyetlerni idare etüv usulları zaman-zaman deñişti. Orta asırlarda vilâyetlerniñ bir türüne «tema» dey ediler. Olarda askeriy ve grajdan akimiyet bir idareciniñ qolunda toplandı.<ref name="tdv"/><ref name="met-overview"/> Hocalıqnıñ esasını egincilik teşkil ete edi. Topraq bergileri hazineniñ müim kelir menbası edi. Şeerlerde zenaat ve ticaret inkişaf etti. Konstantinopolis [[Qara deñiz]] ile [[Aq deñiz]] arasındaki yollarnı bağlağan büyük liman edi. [[İpek]] toqumalar, ziynet eşyası ve başqa qıymetli mallar işlep çıqarıla edi.<ref>[https://academic.oup.com/edited-volume/29470/chapter-abstract/247164620 -{The Economy}-]. ''-{The Oxford Handbook of Byzantine Studies}-''. -{Oxford University Press}-.</ref><ref name="justinian"/> == Din ve medeniyet == [[Hristianlıq]] Rum cemiyetiniñ yaşayışına ve devletniñ siyasetine büyük tesir köstere edi. Konstantinopolis [[patriarh]]ı şarqiy kilseniñ baş merkezlerinden birini idare ete edi. [[Roma papası]]nen anlaşmamazlıqlar asırlar boyunca terenleşti; 1054 senesi olğan vaqialar [[ortodoks]] ve [[katolik]] kilseleriniñ ayırıluvında müim bir basamaq oldı.<ref>[https://smarthistory.org/periods-of-the-byzantine-empire/ -{About the chronological periods of the Byzantine Empire}-]. -{Smarthistory}-.</ref> Rum medeniyetinde qadimiy yunan ve Roma mirası hristian ananelerinen birleşti. Alimler eski eserlerni köçürip ögrendiler. [[Qubbe]]li kilse binaları, [[mozaika]], [[freska]] ve [[ikona]]lar Bizans sanatınıñ belli nümüneleridir. Bu medeniyet Balqan halqları ve [[Kıyiv Rusu]]na büyük tesir kösterdi. Bizansnıñ kitapları ve alimleri İtaliyada [[Uyanuv devri]] medeniyetiniñ inkişafına da yardım etti.<ref name="met-overview"/><ref>[https://www.metmuseum.org/met-publications/byzantium-faith-and-power-1261-1557 -{Byzantium: Faith and Power (1261–1557)}-]. -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> == Qırımnen bağları == Rum İmperiyasınıñ [[Qırım]]nen siyasiy, ticariy ve diniy bağları bar edi. [[Hersones]] şeeri imperiyanıñ yarımadadaki müim merkezlerinden biri edi. Bu liman vastasınen Qara deñizniñ şimalindeki halqlar ile ticaret yapıldı. Bu şeerde saqlanğan orta asır kilse ve qale qalıntıları Bizans medeniyetiniñ izlerini köstere.<ref>-{Zuckerman, Constantine}-. [https://doi.org/10.1179/byz.1997.21.1.210 -{Two notes on the early history of the thema of Cherson}-]. ''-{Byzantine and Modern Greek Studies}-'', 21-ci cılt, 1997 senesi, 210–222 saifeler.</ref><ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1411/ -{Ancient City of Tauric Chersonese and its Chora}-]. -{UNESCO World Heritage Centre}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] h1r9tulz3uy308zpzbw1s9pxqtfl7rp Çiberek 0 9834 246730 170631 2026-11-06T23:02:30Z Don Alessandro 1 246730 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Ayran+Çibörek.jpg|thumb|right|Çiberek ve [[ayran]]]] '''Çiberek''' (''çibörek'', ''çiy börek'', ''çüberek'', ''şiberek'', ''şüberek'') - ananeviy [[Qırımtatar]] aşı. [[Maya]]sız hamırdan yapılğan, [[ösümlik yağı]]nda qavurılğan, [[et]]li börektir. Oşağan aş başqa halqlarda çeşit adlar ile biline. [[Kategoriya:Qırımtatar aşları]] 4onc8vqwuszotzdyyor436j3xs5qu2c Zabolotne (Tulçın rayonı) 0 23434 246688 224561 2026-11-06T14:46:33Z Spokiyny 35104 /* */ 246688 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Zabolotne |original adı = ''ukr.'' Заболотне |memleket = Ukraina |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =48 |lat_min =25 |lat_sec =45 |lon_deg =28 |lon_min =54 |lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Vinnıtsâ vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = 1756 |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = 1,8 |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 1 397 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = 776,1 |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = +2 |DST = bar |telefon kodu = +380 4340 |poçta indeksi = 24631 |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = Zabolotne, Kryzhopil Raion |sayt = |sayt tili = }} '''Zabolotne''' ({{lang-uk|Заболотне}}) - [[Ukraina]]nıñ [[Vinnıtsâ vilâyeti]]nde [[Tulçın rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 669 kişi. [[Kategoriya:Vinnıtsâ vilâyetindeki köyler]] kjpgpzf28rdv7prtjuixqii6xvrpcap Lipka tatarları 0 24091 246723 227288 2026-11-06T22:56:19Z Don Alessandro 1 246723 wikitext text/x-wiki {{halq|flag=[[Fayl:Bandera_T%C3%A0tars_de_Belarus.svg]]|languages=[[Ruten tili]], [[Eski Belarus tili]], [[Belarus tili]]|regions=[[Belarus]], [[Lehistan]], [[Litvaniya]]|religions=[[İslâm]], [[Katoliklik]]<ref>[https://phavi.umcs.pl/at/attachments/2014/0215/130614-04-tatarzy-w-polsce-narod-grupa-etniczna-czy-ludzie-pogranicza.pdf Tatarzy w Polsce – naród, grupa etniczna czy “ludzie pogranicza” ?]</ref>|related=[[Qazan tatarları]], [[Qırımtatarlar]] v.b.}} '''Lipka tatarları''' – [[Litvaniya]], [[Belarus]] ve [[Lehistan]]da yaşağan bir halq. Bazıda [[qırımtatarlar]]nıñ bir gruppası olaraq sayıla<ref name="tatar">[http://www.tataroved.ru/publication/npop/7/ «Татарская проблема» во всероссийской переписи населения. С.В.Соколовский, член Комиссии Института этнологии и антропологии РАН по подготовке переписного инструментария.]: ''татары крымские (ногаи крымские, кърым татар, нугай татар, тат (с родным языком крымско-татарским), '''литовские татары''')''</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oL9tuQrkzdE 4:16]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oL9tuQrkzdE 16:10]</ref>. [[Qırım Ulusı]], [[Qırım Hanlığı]]ndan ve [[noğaylar|noğay]] ordularından [[Litvaniya Ulu Prinsligi]] topraqlarına ([[Qıpçaqlar]]nıñ qadimiy topraqlar [[Kıyiv]]ni ve başqa şeerlerini [[I Hacı Geray|Hacı Geray]] han minnetdarlıq bildirmek içün Litvaniya kinazine bağışlandı<ref>«Повелители двух материков», Олекса Гайворонский</ref>]) keldiler. == Menbalar == [[Kategoriya:Tatar]] [[Kategoriya:Qırımtatar subetnik gruppaları]] 2jrpet54hsl3oth3yljlb79b4mhor5k Starogluşinka 0 28259 246720 236678 2026-11-06T20:36:06Z Spokiyny 35104 /* */ 246720 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = köy |qırımtatar adı = Starogluşinka |original adı = ''rus.'' Староглушинка |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =53 |lat_min =47 |lat_sec =31 |lon_deg =84 |lon_min =41 |lon_sec =21 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Ülke |region1 = Altay ülkesi |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 212 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Starogluşinka''' ({{lang-ru|Староглушинка}}) - [[Rusiye]]niñ [[Altay ülkesi]]nde [[Zarinsk rayonı]]nda bir [[köy]]. Ealisiniñ sayısı 200 kişi. == İhtar == {{reflist}} {{Zarinsk rayonı}} [[Kategoriya:Zarinsk rayonındaki meskün yerler]] 422itg6lbziz2kf66szaavyebujb2o3 Qırımtatar aşları 0 30769 246726 246129 2026-11-06T23:01:07Z Don Alessandro 1 246726 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Burek.jpg|right|thumb]] [[Fayl:Lula_kebab_2.jpg|alt=|thumb|227x227px]] '''Qırımtatar aşları''' — [[qırımtatarlar]]nıñ ananeviy yemekleri ve olarnı pişirüv adetleridir. Bu aşlar [[Qırım yarımadası]]nda şekillenip, çöl, dağ ve yalı boyu yaşayışınıñ hususiyetlerini saqlağan. [[Noğaylar|Noğay]] (çöl) qırımtatarlarınıñ aşlarında [[et]], [[süt]] ve dane mahsulları müim yer tutqan. Dağ ve dağ etegi köylerinde bularnen beraber [[sebze]], [[meyva]] ve yeşillik de çoq qullanılğan. [[Yalıboylular]]da sebze aşları ve [[balıq]] daa yayğın olğan. Bu farqlarğa baqmadan, çoq aş bütün qırımtatarlarğa ortaqtır.<ref name="abdulayeva">{{cite web|url=https://ana-yurt.com/etiket-pitaniya-krymskih-tatar-v-hanskiy-period|author=Гульнара Абдулаева|title=Этикет питания крымских татар в ханский период|language=ru}}</ref><ref name="budjurov">{{cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29104574.html|title=Асан Буджуров: «Знакомство с крымскими татарами начинается с кухни»|publisher=Крым.Реалии|language=ru}}</ref> == Tarih == Qırımtatarlarnıñ aşları tuvarcılıq, egincilik, bağcılıq ve balıqçılıqnen bağlı olaraq inkişaf etken. [[Qoy]] eti, [[tuvar]] eti, [[ötmek]], süt aşları, sebze ve meyvalar sofrada müim yer tutqan. Çöl bölgelerinde [[at]] eti ve at sütü de qullanılğan. Etni qurutıp ya da tuzlap qış içün saqlağanlar.<ref name="abdulayeva"/> XVII asırnıñ birinci yarısında dominikan keşişi Jan de Lük [[Or Qapı]]nıñ sırtında yaşağan tatarlar aqqında yazğan: <blockquote>''«Olar ötmek, [[penir]] ve at eti aşay, başqa ev ayvanlarınıñ etini ise daa az qullana ediler. Musafirlerni tay etinen sıylay ediler».''</blockquote> XVII asırda [[Evliya Çelebi]] de Qırımda yapılğan [[buza]]nı, hususan Or Qapı buzasını maqtağan.<ref name="ibadlayev">{{cite book|author=Рустем Ибадлаев|title=Крымскотатарская кухня. Оригинальные рецепты Ибадлаева Рустема|publisher=Медиацентр им. И. Гаспринского|year=2019|isbn=978-5-6042974-8-3|url=https://ru.scribd.com/document/1040048042/Ibadlajev-Rustem-Krymskotatarska-Kuchnia|language=ru}}</ref> 1944 senesi [[Qırımtatar sürgünligi|sürgünlik]] aş pişirüv adetlerine de tesir etken. Orta Asiyada yaşağan qırımtatarlar yerli mahsullarnı ve pişirüv usullarını qullanıp, bazı aşlarını yañı şartlarğa uyğunlaştırğanlar. Bu devirde Orta Asiya aşlarınıñ tesiri artqan, amma ailelerde eski yemeklerni pişirüv ananesi de saqlanğan.<ref>{{cite web|url=https://ru.krymr.com/a/kniga-o-kuhne-krymskih-tatar-i-deportacii/29952587.html|title=«Сохранить гастрономическую культуру»: в Киеве представят книгу о кухне крымских татар|publisher=Крым.Реалии|language=ru}}</ref> == Esas mahsullar == Etli aşlarda qoy, tuvar ve quş eti qullanıla. [[Musulman]] adetlerine köre, [[domuz]] eti ananeviy yemeklerge qoşulmay.<ref>[[Quran]], 2:173.</ref> Süt aşlarından [[qatıq]], [[penir]], [[qaymaq]] ve [[süzme qatıq]] bellidir. Qatıq ayrı aş olaraq da aşala, şorbalarğa ve başqa yemeklerge de qoşula.<ref name="ibadlayev"/> Sebzelerden [[soğan]], [[sarımsaq]], [[biber]], [[pamidor]], [[baqla]], [[qartop]] ve [[morpatılcan]] qullanıla. == Esas yemekler == === Hamırdan yapılğan aşlar === * '''[[Çiberek]]''' — içine etli qıyma ve soğan qoyulğan, yarım ay şeklindeki ince hamır aşı. Bol sıcaq yağda qızartılıp, sıcaq alda berile. Adındaki «çiy» sözü hamırğa pişirüvden evel qoyulğan çiy qıymaynen bağlıdır.<ref name="budjurov"/> * '''[[Yantıq]]''' — çiberekke oşağan, amma yağsız tavada pişirilgen aş. Pişken soñ üstüne sarı yağ sürtüle. Etli ve penirli çeşitleri bar. Cantıq ve tığız yantıq adları da qullanıla. [[Bağçasaray]]da ve etraftaki köylerde yağsız çiberekke ayaqlıq dep de aytalar.<ref name="ibadlayev"/> * '''[[Köbete]]''' — etli balaban börek. İçine adetince et, qartop ve soğan qoyula. Qatlı hamırdan yapılğan ve içine et suvu qoşulğan çeşitleri de bar. * '''[[Sarburma]]''' (burma) — ince cayılğan hamırğa iç qoyıp, onı sarıp pişirgen aş. Etli, [[qabaq]]lı, qartoplı, penirli ve [[ceviz]]li çeşitleri bar. Furunda ya da buvda pişirile.<ref name="ibadlayev"/> * '''[[Tataraş]]''' — içine etli qıyma qoyulğan ufaq hamır aşları. Suvda pişirilip süzüle; yağ, qatıq ya da sarımsaqlı qatıqnen berile. Bazı yerlerde furunda pişirilgen, qayıq şeklindeki etli ya da penirli hamır aşlarına da yantıq ya da furun-yantıq deyler. Bu adlar ve pişirüv usulları bölgeden bölgege farq ete. === Etli ve sebzeli aşlar === * '''[[Şiş kebab]]''' ([[şaşlıq]]) — et parçalarını şişke tizip, köz üstünde pişirgen aş. Qoy, tuvar ve müsür etinden yapılğan çeşitleri bar. * '''[[Dolma]]''' — içine qıyma, [[pirniç]], soğan ve baharat toldurılğan sebze aşı. Biber, morpatılcan ve pomidor kibi sebzelerden yapıla. * '''[[Sarma]]''' — içine qıyma ve pirniç qoyulıp sarılğan [[yüzüm]] ya da [[qapısta]] yapraqları. Yüzüm yapraqlarından yapılğan sarma adetince ufaq olur. Yapraqlarnı tuzlap ya da başqa usullarnen qış içün de saqlaylar. * '''[[İmam bayıldı]]''' — içine soğan, pamidor, sarımsaq ve [[mağdanoz]] qoyulıp, yağnen pişirilgen morpatılcan aşı. Adınen bağlı efsanelerden birinde [[imam]]nıñ aşnı pek begenip bayılğanı aytıla. * '''[[Pilâv]]''' — pirniçten pişirilgen aş. Etli, etsiz ve [[quru]] yüzüm kibi qoşumçalı çeşitleri bar. Ananeviy qırımtatar pilâvında sarı yağ qullanıla. Orta Asiya usulında pişirilgen pilâv da bugünki sofralarda yayğındır.<ref name="budjurov"/> === Şorbalar === * '''[[Qaşıq aş]]''' (qaşıq şorba, ufaq aş) — etli pek ufaq hamır aşlarınen pişirilgen şorba. Hamır aşları bir qaşıqqa bir qaç danesi sığacaq qadar ufaq yapıla. * '''[[Baqla şorbası]]''' — baqladan pişirilgen şorba. Etli ve etsiz çeşitleri bar. * '''[[Alüşke şorbası]]''' — içine [[alüşke]], yani ufaq hamır parçaları qoyulğan şorba. == Tatlı aşlar == Tatlı hamır aşları adetince [[çay]] ya da [[qave]] yanında berile. [[Baqlava]], [[şekerqıyıq]] ve [[qurabiye]]nen beraber [[qatlama]] ve [[quş tili]] kibi aşlar da bellidir. * '''[[Baqlava]]''' — çoq qatlı hamırdan yapılğan, bal ya da şeker şerbeti qoşulğan tatlı aş. Cevizli çeşitleri de bar. Romb şeklinde kesilgen parçalar alında berile. * '''[[Şekerqıyıq]]''' — ince cayılğan hamır qatlarından yapılğan tatlı aş. Yağnen pişirilip, soñra şeker şerbetine batırıla.<ref>{{cite web|url=https://www.crimeantatars.club/kitchen/qirimtatar-yemekleri-sheker-kyjyk|title=Qırımtatar yemekleri: Шекер къыйыкъ|publisher=-{Crimeantatars.club}-|language=ru}}</ref> * '''[[Qurabiye]]''' — un, yağ ve şekerden yapılğan, furunda pişirilgen ufanğan peçenye. == İçimlikler == '''[[Qave]]''' qırımtatar musafirçenliginde müim yer tuta. Onı cezvede pişirip, ufaq filcanlarda bereler. Musafirge qave ve tatlı aşlar ketirip, beraber laf etmek yayğın bir adettir.<ref>{{cite web|url=https://ctrcenter.org/uk/kavova-kultura-krymskyh-tatar|title=Кавова культура кримських татар|publisher=Кримськотатарський Ресурсний Центр|language=uk}}</ref> Başqa içimlikler arasında şular bar: * '''[[Çay]]''' — kündelik sofrada ve musafir sıylağanda berilgen içimlik. * '''[[Yazma]]''' — qatıqnı suvnen qarıştırıp azırlanğan içimlik. * '''[[Şerbet]]''' — suv, şeker ya da bal ve çeşit qoşumçalardan yapılğan tatlı içimlik. * '''[[Hoşaf]]''' — taze ya da [[quru meyva]] ve [[yemiş]]lerden pişirilgen içimlik. * '''[[Buza]]''' — tüy ya da başqa dane mahsullarını mayalandırıp azırlanğan içimlik. * '''[[Qımız]]''' — at sütüni mayalandırıp azırlanğan, tarihiy çöl aş ananelerine ait içimlik.<ref name="ibadlayev"/> == Adetler ve ananeler == Qırımtatar adetlerinde musafirni sıylamaq müimdir. Musafirge aş ve içimlik teklif etmemek ayıp sayılğan. Aşqa, hususan ötmekke sayğı kösterilgen; onı boşuna taşlamaq ya da hor körmek begenilmegen.<ref name="abdulayeva"/> Sofrada çeşit aşlar qoymaq musafirçenlikniñ bir alâmetidir. Halq yırında da musafirni «on eki türlü yemekke» çağırmaq aqqında aytıla.<ref>{{cite web|url=https://www.crimeantatars.club/history/nasledie/u-krymskih-tatar-v-starinu-ugoshhenie-dlya-gostya-sostoyalo-iz-12-blyud-2|author=Заррина Ваапова|title=У крымских татар в старину угощение для гостя состояло из 12 блюд|publisher=-{Crimeantatars.club}-|language=ru}}</ref> Aş pişirüv usulları ailelerde bir nesilden digerine berile. 2022 senesi iyülniñ 25-inde çiberek ve yantıq pişirüv ananesi ve bu aşlarnen bağlı adetler Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirasınıñ milliy cedveline kirsetildi.<ref>{{cite web|url=https://mincult.gov.ua/news/try-novi-elementy-vkliucheni-do-natsionalnoho-pereliku-nematerialnoi-kulturnoi-spadshchyny/|title=Три нові елементи включені до Національного переліку нематеріальної культурної спадщини|publisher=Міністерство культури України|language=uk}}</ref> == Menbalar == <references/> [http://fanloveone.wix.com/splendor Кулінарна книга «Достаток кримськотатарської кухні».] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160722135803/http://fanloveone.wix.com/splendor |date=2016-07-22 }} [[Kategoriya:Qırımtatar aşları| ]] du3f6m14s69fh2lxsqt39ozmjjo758i Serafimoviç (şeer) 0 41053 246719 177443 2026-11-06T20:16:40Z Spokiyny 35104 246719 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Serafimoviç |original adı = ''rus.'' Серафимович |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =49 |lat_min =35 |lat_sec =00 |lon_deg =42 |lon_min =44 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Volgograd vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 8578 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Serafimoviç''' ({{lang-ru|Серафимович}}) - [[Rusiye]]niñ [[Volgograd vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Serafimoviç rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 8310 kişi. [[Kategoriya:Volgograd vilâyetindeki şeerler]] d1wqlggrxtvgn1sfy6nhrxlxheuha87 Kategoriya:Qırımtatar tarihı 14 55348 246685 229181 2026-11-06T14:07:10Z Don Alessandro 1 246685 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Qırımtatarlar]] a679jvnq8o2latf97a772gqmjkvlpln Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması 0 55876 246680 246453 2026-11-06T12:56:03Z Don Alessandro 1 246680 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması''' — [[Sürgünlik|1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen]] qırımtatarlar ve olarnıñ nesilleriniñ [[Qırım]]ğa köçip kelüvi. Bazı qorantalar sovet devrinde erte qaytıp oldılar. Qırımtatarlar 1980-inci senelerniñ soñunda, [[Perestroyka]] devrinde, Qırımğa kütleviy olaraq qaytmağa başladılar. 1990-ıncı senelerniñ soñuna qadar 250 biñge yaqın adam qayttı. Qaytqanlarğa Qırımda resmiy qayd yaptırmaq, iş ve ev tapmaq, yañı ev qurmaq içün topraq almaq qıyın edi.<ref name="unhcr">[https://www.unhcr.org/ie/sites/en-ie/files/legacy-pdf/3ebf9bb30.pdf -{The State of the World’s Refugees 2000}-, «-{Displacement in the Former Soviet Region}-»]. -{UNHCR}-, 2000 senesi.</ref><ref name="osce">[https://resources.osce.org/hcnm/104309 -{The Integration of Formerly Deported People in Crimea, Ukraine: Needs Assessment}-]. -{OSCE High Commissioner on National Minorities}-, 2013 senesi.</ref> == Sürgünlikten soñki ilk yıllar == 1944 senesi mayısnıñ 18-inde sovet akimiyeti [[Sürgünlik|qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etmege başladı]]. Olarnıñ çoqusı [[Özbekistan]]ğa yollandı. 1945 senesi Qırımnıñ muhtarlığı lâğu etildi. 1954 senesi Qırım vilâyeti [[Ukraina Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti|Ukraina ŞSC]] idaresine berildi.<ref>[https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/soviet-massive-deportations-chronology.html -{The Soviet Massive Deportations: A Chronology}-]. -{Sciences Po}-.</ref><ref name="crimea">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pagesC%5CR%5CCrimea -{Crimea}-]. -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> 1956 senesi mahsus mesken rejimi lâğu etildi, Qırımğa qaytuv yasağı ise quvette qaldı. 1967 senesi sovet akimiyeti bütün halqqa qoyğan qabaatlavnı keri aldı. Qırımda mekân qaydı (''propiska'') yaptırmaq ise qıyın edi. Az sayıda qoranta Qırımğa qaytıp oldı. Bazı qorantalar yarımadağa yaqın olmaq içün [[Herson vilâyeti]] ve [[Krasnodar ülkesi]]ne köçtiler.<ref name="wb">{{Cite book |title=-{When Things Fall Apart: Qualitative Studies of Poverty in the Former Soviet Union}- |chapter=-{After the Return: The Crimean Tatars}- |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/932821468770995216/pdf/multi0page.pdf |publisher=-{World Bank}- |isbn=978-0-8213-5067-6 |language=en}}. 2003 senesi.</ref><ref>Gülnara Bekirova. [https://ru.krymr.com/a/27702200.html Крымскотатарская проблема в СССР]. ''Крым.Реалии''.</ref><ref name="kuban">О. В. Матвеев, В. Н. Ракачев. [https://echovek.ru/tt/node/2455 Крымские татары на Кубани: особенности формирования и развития этнической общности]. ''Гасырлар авазы — Эхо веков''.</ref> 1968 senesi milliy areketniñ faalleri Qırımğa qaytmaq aqqını talap etip Moskvada toplandılar. 1978 senesi [[Musa Mamut]] propiskasız yaşağanı içün açılğan cinayet davasına narazılıq bildirip özüni yaqtı.<ref name="90.in.ua">[https://90.in.ua/crimea-homereturn Самоповернення в Крим].</ref><ref>[https://chronicle-of-current-events.com/2021/05/03/the-persecution-of-crimean-tatars-december-1978-51-13/ -{Crimean Tatars, December 1978}-]. -{A Chronicle of Current Events}-.</ref> == Qırımğa kütleviy qaytuv == === Milliy areket ve sovet qararları === [[Fayl:Mustafa Dzhemilev.jpg|thumb|300px|[[Mustafa Cemilev]], qırımtatar milliy areketiniñ yolbaşçılarından biri. 2014 senesi oktâbrnıñ 24-ünde alınğan foto.]] 1985 senesi başlağan [[Perestroyka]] ve [[glasnost]] siyaseti sürgünlik aqqında açıq söylemege yol açtı. 1987–1988 seneleri qırımtatar faalleri bir çoq şeerde miting ötkerdiler. Delegatsiyalar Moskvada insan aqları qorçalayıcıları ve jurnalistler ile körüştiler. Bazı faaller açlıq ilân ettiler. 1987 senesi iyül ayında qırımtatarlar Moskvanıñ [[Qızıl meydanı]]nda toplandılar.<ref>Gülnara Bekirova. [https://ru.krymr.com/a/27118135.html Московские акции крымских татар летом 1987-го]. ''Крым.Реалии''.</ref><ref name="90.in.ua"/> 1987 senesi oktâbrnıñ 7-sinde faaller [[Taman]]dan [[Aqmescit]]ke qadar cayav barmağa niyet etip yolğa çıqtılar. Bir qaç saattan soñ militsiya kolonnanı toqtattı.<ref name="kuban"/> 1987 senesi ŞSCB reberligi [[Andrey Gromıko]] reisliginde [[Gromıko komissiyası|devlet komissiyasını]] qurıp oña qırımtatarlarnıñ talaplarını ögrenmekni avale etti. Komissiya Qırım muhtarlığını tiklemege qarşı çıqtı. 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde [[ŞSCB Nazirler Şurası]] Qırım ve Krasnodar ülkesiniñ bir sıra şeer ve köylerinde propiska berüvni sıñırladı. Qırımda bu tedbirler [[Qırımnıñ cenübiy yalıboyu|cenübiy yalıboyundaki]] bir çoq yerge de ait edi.<ref>[https://krimoved-library.ru/books/krimskie-repatrianti-deportaciya-vozvraschenie-i-obustroystvo9.html Администрация СССР и крымскотатарский вопрос] // ''Крымские репатрианты: депортация, возвращение и обустройство''.</ref><ref>[https://meganorm.ru/mega_doc/dop_fire/postanovlenie_pravitelstva_rf_ot_03_02_2020_N_80_o_priznanii/3/postanovlenie_sovmina_sssr_ot_24_12_1987_N_1476_ob.html Постановление Совета Министров СССР № 1476], 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde.</ref> Milliy areket içinde türlü teşkilâtlar çalışa edi. 1989 senesi qurulğan [[Qırımtatar milliy areketi teşkilâtı]]na (QMAT, {{lang-ru|ОКНД}}) [[Mustafa Cemilev]] yolbaşçılıq etti. Qırımtatarlarnıñ milliy-demokratik areketi (QMDA, {{lang-ru|НДКТ}}) teşkilâtınıñ yolbaşçısı [[Yuriy Osmanov]] edi.<ref>[https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/22206/file.pdf -{The Tatars of Crimea: Return to the Homeland}-], -{Duke University Press}-, 1998 senesi.</ref><ref name="90.in.ua"/> 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde [[ŞSCB Yuqarı Şurası]] halqlarnı zornen köçürmekni ve olarğa qarşı başqa repressiyalarnı qanunsız ve cinaiy dep tanıdı. O seneniñ noyabrnıñ 28-inde Yuqarı Şura qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmasını temin etmek içün ayrı bir qarar qabul etti. Eñ çoq qoranta 1980-li senelerniñ soñu ve 1990-lı senelerniñ başında köçip keldi.<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/276202 Декларация Верховного Совета СССР о признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению], 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde.</ref><ref>[https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/266527 Насильственное переселение крымскотатарского народа в 1944 году, ликвидация Крымской АССР: национальное движение за возвращение на Родину и восстановление автономии]. ''Крымское историческое обозрение''.</ref><ref name="wb"/> === Qaytqanlarğa qarşı teşviqat === Sovet devriniñ soñunda yerli matbuatta qırımtatarlar aqqında uydurma haberler de çıqa edi. Bazı yazılar cenk devrindeki toplu qabaatlavlarnı tekrarlay, başqaları ise Özbekistandaki faallerge «ekstremist» dey edi. Qaytqanlar eski evlerini tartıp alacaq ya da intiqam alacaq degen sözler de tarqala edi. Bu haberler yerli ealiniñ bir qısmında qorqu ve duşmanlıq doğurdı.<ref name="90.in.ua"/><ref name="uehling">{{Cite book |last=-{Uehling}- |first=-{Greta}- |title=-{Beyond Memory: The Crimean Tatars’ Deportation and Return}- |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9781403981271 |publisher=-{Palgrave Macmillan}- |isbn=978-1-4039-8127-1 |language=en }}. 2004 senesi.</ref> Ev satmağa razı olğan bazı saiplerge yerli memurlar basım yaptı. Qaytqanlar ev qurmaq içün topraq istegen bazı yerler soñra bağça ve daça içün paylaştırıldı.<ref name="90.in.ua"/><ref name="uehling"/> === Vatandaşlıq, ev ve topraq === [[Fayl:Самозахваты - panoramio (8).jpg|thumb|300px|Qırımda topraq davalarına bağlı qurucılıq, 2012 senesi oktâbrniñ 1-inde.]] 1991 senesi Qırımnıñ muhtariyeti tiklendi. ŞSCB dağılğan soñ yarımada mustaqil [[Ukraina]] terkibinde qaldı. Ukrainanıñ ilk vatandaşlıq qanunı 1991 senesi noyabrnıñ 13-ünde quvetini aldı. O vaqıtqa qadar Ukrainada daimiy yaşağan 150 biñge yaqın qırımtatar Ukraina vatandaşlığını avtomatik olaraq aldı. Soñra kelgenlerniñ bir qısmı vatandaşlıqsız edi, başqalarınıñ ise Özbekistan ya da başqa bir devletniñ vatandaşlığı bar edi. Ukraina ve Özbekistan 1998 senesi vatandaşlıqnı deñiştirmek tertibini qolaylaştırmaq içün añlaştılar.<ref name="crimea"/><ref name="coe">[https://rm.coe.int/090000168092793a -{The Situation of the Deported Crimean Tatars}-]. Avropa Şurası, 2000 senesi.</ref><ref>[https://digitallibrary.un.org/record/577172 -{Nationality and Statelessness: A Handbook for Parliamentarians}-]. -{Inter-Parliamentary Union}- ve -{UNHCR}-, 2005 senesi.</ref> Qaytqanlar sürgünlikten evel yaşağan evlerine qaytıp olamadı. O evlerde endi başqa adamlar yaşay edi. Yañı ev qurmaq içün arsa tapmaq da qıyın edi. 1990-lı seneleri [[kolhoz]] topraqları paylaştırılğanda, paylar esasen o kolhozda çalışqan ya da evel çalışıp pensiyağa çıqqan adamlarğa berildi. Sürgünlikte başqa yerlerde çalışqan bir çoq qırımtatar topraq payı alıp olamadı.<ref name="osce"/><ref name="uehling"/> 2000 senesi Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki vekiline qaytqanlardan topraq payı içün 46 603 ariza keldi. Arizalarnıñ çoqusı red etildi. Tetqiqatçı [[İdil İzmirli]] şeerlerniñ kenarında qırımtatarlarğa ayırılması közde tutulğan arsalarnıñ ortalama büyükligi 0,04 gektar, yani 400 kvadrat metr olğanını yaza.<ref>-{Idil P. Izmirli}-. [https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423910626.pdf -{Regionalism and the Crimean Tatar Political Factor in 2004 Ukrainian Presidential Elections}-].</ref><ref>{{Cite book |chapter=-{Return to the Golden Cradle: Postreturn Dynamics and Resettlement Angst among the Crimean Tatars}- |title=-{Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia}- |url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA236 |publisher=-{Woodrow Wilson Center Press}- |isbn=978-0-8018-9075-8 |language=en }}. 2008 senesi.</ref> Topraq alıp olamağan bazı qorantalar boş yerlerde ruhsetsiz çadır tiktiler. Soñra bu yerlerniñ bazılarında evler qurdılar. Rus tilinde buña samozahvat ({{lang-ru|самозахват}}) deyler. Yerli akimiyet böyle areketlerge «ruhsetsiz topraq tutuv» dey edi. Bazı yerlerde militsiya çadırlarnı yıqtı. Meselâ, 1992 senesi oktâbrnıñ 1-inde [[Aluşta]] yanındaki [[Krasnıy Ray]] qasabasında militsiya topraq istegenlerniñ çadırlarına basıp, bir qaç adamnı tuttı. Topraq davaları 2000-li senelerde de devam etti.<ref name="uehling"/><ref>[https://qtmm.org/en/catalog/hronyka-deyatelnosty-medzhlysa-1992-god/ Хроника деятельности Меджлиса. 1992 год]. Qırımtatar halqı Meclisi.</ref><ref name="osce"/> == Qaytqanlarnıñ yaşayış şaraiti == Sürgünlikte qırımtatarlarnıñ taqriben üçte ekisi [[Orta Asiya]] şeerlerinde yaşay edi. Qırımğa qaytqanlarnıñ ise taqriben üçte ekisi [[Qırım çölü]]ndeki köylerinde yaşamağa başladı. Bazı yañı qasabalarda suv, elektrik ve yahşı yol yoq edi. İş tapmaq da qıyın edi. Oqumış adamlar arasında ihtisasına kelişken iş tapıp olamağanlar çoq edi. Vaqıt keçken sayın bazı qorantalar şeerlerge ya da cenübiy yalıdaki evelki köylerine yaqın yerlerge köçtiler.<ref name="wb"/><ref name="osce"/> 1991 senesi ''-{Human Rights Watch}-'' teşkilâtı qırımtatarlarnıñ 517 boş qalğan köyni yañıdan tiklemek teklifini qayd etti. Böyle teşebbüsler içün topraq ve qurucılıq ruhseti kerek edi.<ref>[https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf -{Punished Peoples of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin’s Deportations}-]. -{Human Rights Watch}-, 1991 senesi, 37-nci saife.</ref> 2001 senesi eali cedvelge aluvğa köre [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti]]nde 243 biñden ziyade qırımtatar yaşay edi. Olar cumhuriyet ealisiniñ 12,1%-ini teşkil ettiler. [[Aqyar]]nı da sayğanda, yarımadada bu pay 10%-ten biraz ziyade edi. Evelki cedvelge aluvlarda yarımadada qırımtatarlarnıñ payı 1897 senesi taqriben 35,5%, 1926 senesi ise taqriben 25% edi.<ref>[https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2016/578003/EXPO_STU%282016%29578003_EN.pdf -{The Situation of National Minorities in Crimea Following Its Annexation by Russia}-]. Avropa parlamenti, 2016 senesi.</ref><ref>А. Г. Манаков. [https://journals.eco-vector.com/0869-6071/article/view/658244 Этнодемографические процессы в Крыму в начале XXI века]. ''Известия Русского географического общества''.</ref> == Siyasiy temsil ve devlet yardımı == 1991 senesi Aqmescitte ötkerilgen [[Qırımtatar Milliy Qurultayı]] [[Qırımtatar Milliy Meclisi|Meclisni]] sayladı. 1994 senesi [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurası|Qırım Yuqarı Şurası]] saylavında qırımtatarlar içün 14 deputat yeri ayırıldı. Bu yerlerge Qurultay namzetleri saylandı. 1998 senesi saylav tertibi deñişti ve bu kvota lâğu etildi. O saylavda Qırım parlamentine iç bir qırımtatar da saylanmadı.<ref>[https://qtmm.org/en/pro-kurultaj/ -{About Kurultai}-]. Qırımtatar halqı Meclisi.</ref><ref name="coe"/> Ukraina ükümeti 1991 senesinden başlap qaytqan qorantalarnı yerleştirmek içün devlet bücetinden para ayırdı. Ukrainanıñ BMTge bergen esabatına köre, 1991 senesinden 2009 senesine qadar ev, mektep, yol ve suv hatları kibi işlerge 1,14 milliard grivnadan ziyade para sarf etildi. [[Türkiye]] ve halqara teşkilâtlar da qaytqanlarğa yardım ettiler.<ref>[https://digitallibrary.un.org/record/696225/files/CERD_C_UKR_19-21-EN.pdf -{Reports Submitted by States Parties under Article 9 of the Convention: Ukraine}-]. BMT, 517–522-nci bentler.</ref><ref name="coe"/> 2021 senesi iyülniñ 1-inde Ukraina Yuqarı Radası [[Ukrainanıñ tamır halqları]] aqqında qanunnı qabul etti. Qanunda qırımtatar, [[Qaraylar|qaray]] ve [[qırımçaqlar]] Qırım yarımadasında şekillengen Ukraina tamır halqları olaraq kösterile. Qanun bu halqlarnıñ Ukraina terkibinde öz muqadderatını tayin etüv ve temsil organlarını quruv aqlarını tanıy.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text Про корінні народи України], 1616-IX nomeralı qanun. {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250604110705/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text|date=2025-06-04}}</ref> == Bağlantılar == * [https://ukrzurnal.eu/ukr.archive.html/1228/ Повернення кримських татар до Криму]. ''Український журнал'', 2011 senesi, № 6. * [[Gülnara Bekirova]]. ''Пів століття опору. Кримські татари від вигнання до повернення (1941–1991 роки). Нарис політичної історії''. Kıyiv, «Критика», 2017 senesi. ISBN 978-966-2789-01-0. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] kadrfttbb0u26cdaizfmn6ha9f4ewqc 246681 246680 2026-11-06T12:56:24Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Avdet]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması]] dep deñiştirdi 246680 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması''' — [[Sürgünlik|1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen]] qırımtatarlar ve olarnıñ nesilleriniñ [[Qırım]]ğa köçip kelüvi. Bazı qorantalar sovet devrinde erte qaytıp oldılar. Qırımtatarlar 1980-inci senelerniñ soñunda, [[Perestroyka]] devrinde, Qırımğa kütleviy olaraq qaytmağa başladılar. 1990-ıncı senelerniñ soñuna qadar 250 biñge yaqın adam qayttı. Qaytqanlarğa Qırımda resmiy qayd yaptırmaq, iş ve ev tapmaq, yañı ev qurmaq içün topraq almaq qıyın edi.<ref name="unhcr">[https://www.unhcr.org/ie/sites/en-ie/files/legacy-pdf/3ebf9bb30.pdf -{The State of the World’s Refugees 2000}-, «-{Displacement in the Former Soviet Region}-»]. -{UNHCR}-, 2000 senesi.</ref><ref name="osce">[https://resources.osce.org/hcnm/104309 -{The Integration of Formerly Deported People in Crimea, Ukraine: Needs Assessment}-]. -{OSCE High Commissioner on National Minorities}-, 2013 senesi.</ref> == Sürgünlikten soñki ilk yıllar == 1944 senesi mayısnıñ 18-inde sovet akimiyeti [[Sürgünlik|qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etmege başladı]]. Olarnıñ çoqusı [[Özbekistan]]ğa yollandı. 1945 senesi Qırımnıñ muhtarlığı lâğu etildi. 1954 senesi Qırım vilâyeti [[Ukraina Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti|Ukraina ŞSC]] idaresine berildi.<ref>[https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/soviet-massive-deportations-chronology.html -{The Soviet Massive Deportations: A Chronology}-]. -{Sciences Po}-.</ref><ref name="crimea">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pagesC%5CR%5CCrimea -{Crimea}-]. -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> 1956 senesi mahsus mesken rejimi lâğu etildi, Qırımğa qaytuv yasağı ise quvette qaldı. 1967 senesi sovet akimiyeti bütün halqqa qoyğan qabaatlavnı keri aldı. Qırımda mekân qaydı (''propiska'') yaptırmaq ise qıyın edi. Az sayıda qoranta Qırımğa qaytıp oldı. Bazı qorantalar yarımadağa yaqın olmaq içün [[Herson vilâyeti]] ve [[Krasnodar ülkesi]]ne köçtiler.<ref name="wb">{{Cite book |title=-{When Things Fall Apart: Qualitative Studies of Poverty in the Former Soviet Union}- |chapter=-{After the Return: The Crimean Tatars}- |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/932821468770995216/pdf/multi0page.pdf |publisher=-{World Bank}- |isbn=978-0-8213-5067-6 |language=en}}. 2003 senesi.</ref><ref>Gülnara Bekirova. [https://ru.krymr.com/a/27702200.html Крымскотатарская проблема в СССР]. ''Крым.Реалии''.</ref><ref name="kuban">О. В. Матвеев, В. Н. Ракачев. [https://echovek.ru/tt/node/2455 Крымские татары на Кубани: особенности формирования и развития этнической общности]. ''Гасырлар авазы — Эхо веков''.</ref> 1968 senesi milliy areketniñ faalleri Qırımğa qaytmaq aqqını talap etip Moskvada toplandılar. 1978 senesi [[Musa Mamut]] propiskasız yaşağanı içün açılğan cinayet davasına narazılıq bildirip özüni yaqtı.<ref name="90.in.ua">[https://90.in.ua/crimea-homereturn Самоповернення в Крим].</ref><ref>[https://chronicle-of-current-events.com/2021/05/03/the-persecution-of-crimean-tatars-december-1978-51-13/ -{Crimean Tatars, December 1978}-]. -{A Chronicle of Current Events}-.</ref> == Qırımğa kütleviy qaytuv == === Milliy areket ve sovet qararları === [[Fayl:Mustafa Dzhemilev.jpg|thumb|300px|[[Mustafa Cemilev]], qırımtatar milliy areketiniñ yolbaşçılarından biri. 2014 senesi oktâbrnıñ 24-ünde alınğan foto.]] 1985 senesi başlağan [[Perestroyka]] ve [[glasnost]] siyaseti sürgünlik aqqında açıq söylemege yol açtı. 1987–1988 seneleri qırımtatar faalleri bir çoq şeerde miting ötkerdiler. Delegatsiyalar Moskvada insan aqları qorçalayıcıları ve jurnalistler ile körüştiler. Bazı faaller açlıq ilân ettiler. 1987 senesi iyül ayında qırımtatarlar Moskvanıñ [[Qızıl meydanı]]nda toplandılar.<ref>Gülnara Bekirova. [https://ru.krymr.com/a/27118135.html Московские акции крымских татар летом 1987-го]. ''Крым.Реалии''.</ref><ref name="90.in.ua"/> 1987 senesi oktâbrnıñ 7-sinde faaller [[Taman]]dan [[Aqmescit]]ke qadar cayav barmağa niyet etip yolğa çıqtılar. Bir qaç saattan soñ militsiya kolonnanı toqtattı.<ref name="kuban"/> 1987 senesi ŞSCB reberligi [[Andrey Gromıko]] reisliginde [[Gromıko komissiyası|devlet komissiyasını]] qurıp oña qırımtatarlarnıñ talaplarını ögrenmekni avale etti. Komissiya Qırım muhtarlığını tiklemege qarşı çıqtı. 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde [[ŞSCB Nazirler Şurası]] Qırım ve Krasnodar ülkesiniñ bir sıra şeer ve köylerinde propiska berüvni sıñırladı. Qırımda bu tedbirler [[Qırımnıñ cenübiy yalıboyu|cenübiy yalıboyundaki]] bir çoq yerge de ait edi.<ref>[https://krimoved-library.ru/books/krimskie-repatrianti-deportaciya-vozvraschenie-i-obustroystvo9.html Администрация СССР и крымскотатарский вопрос] // ''Крымские репатрианты: депортация, возвращение и обустройство''.</ref><ref>[https://meganorm.ru/mega_doc/dop_fire/postanovlenie_pravitelstva_rf_ot_03_02_2020_N_80_o_priznanii/3/postanovlenie_sovmina_sssr_ot_24_12_1987_N_1476_ob.html Постановление Совета Министров СССР № 1476], 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde.</ref> Milliy areket içinde türlü teşkilâtlar çalışa edi. 1989 senesi qurulğan [[Qırımtatar milliy areketi teşkilâtı]]na (QMAT, {{lang-ru|ОКНД}}) [[Mustafa Cemilev]] yolbaşçılıq etti. Qırımtatarlarnıñ milliy-demokratik areketi (QMDA, {{lang-ru|НДКТ}}) teşkilâtınıñ yolbaşçısı [[Yuriy Osmanov]] edi.<ref>[https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/22206/file.pdf -{The Tatars of Crimea: Return to the Homeland}-], -{Duke University Press}-, 1998 senesi.</ref><ref name="90.in.ua"/> 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde [[ŞSCB Yuqarı Şurası]] halqlarnı zornen köçürmekni ve olarğa qarşı başqa repressiyalarnı qanunsız ve cinaiy dep tanıdı. O seneniñ noyabrnıñ 28-inde Yuqarı Şura qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmasını temin etmek içün ayrı bir qarar qabul etti. Eñ çoq qoranta 1980-li senelerniñ soñu ve 1990-lı senelerniñ başında köçip keldi.<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/276202 Декларация Верховного Совета СССР о признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению], 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde.</ref><ref>[https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/266527 Насильственное переселение крымскотатарского народа в 1944 году, ликвидация Крымской АССР: национальное движение за возвращение на Родину и восстановление автономии]. ''Крымское историческое обозрение''.</ref><ref name="wb"/> === Qaytqanlarğa qarşı teşviqat === Sovet devriniñ soñunda yerli matbuatta qırımtatarlar aqqında uydurma haberler de çıqa edi. Bazı yazılar cenk devrindeki toplu qabaatlavlarnı tekrarlay, başqaları ise Özbekistandaki faallerge «ekstremist» dey edi. Qaytqanlar eski evlerini tartıp alacaq ya da intiqam alacaq degen sözler de tarqala edi. Bu haberler yerli ealiniñ bir qısmında qorqu ve duşmanlıq doğurdı.<ref name="90.in.ua"/><ref name="uehling">{{Cite book |last=-{Uehling}- |first=-{Greta}- |title=-{Beyond Memory: The Crimean Tatars’ Deportation and Return}- |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9781403981271 |publisher=-{Palgrave Macmillan}- |isbn=978-1-4039-8127-1 |language=en }}. 2004 senesi.</ref> Ev satmağa razı olğan bazı saiplerge yerli memurlar basım yaptı. Qaytqanlar ev qurmaq içün topraq istegen bazı yerler soñra bağça ve daça içün paylaştırıldı.<ref name="90.in.ua"/><ref name="uehling"/> === Vatandaşlıq, ev ve topraq === [[Fayl:Самозахваты - panoramio (8).jpg|thumb|300px|Qırımda topraq davalarına bağlı qurucılıq, 2012 senesi oktâbrniñ 1-inde.]] 1991 senesi Qırımnıñ muhtariyeti tiklendi. ŞSCB dağılğan soñ yarımada mustaqil [[Ukraina]] terkibinde qaldı. Ukrainanıñ ilk vatandaşlıq qanunı 1991 senesi noyabrnıñ 13-ünde quvetini aldı. O vaqıtqa qadar Ukrainada daimiy yaşağan 150 biñge yaqın qırımtatar Ukraina vatandaşlığını avtomatik olaraq aldı. Soñra kelgenlerniñ bir qısmı vatandaşlıqsız edi, başqalarınıñ ise Özbekistan ya da başqa bir devletniñ vatandaşlığı bar edi. Ukraina ve Özbekistan 1998 senesi vatandaşlıqnı deñiştirmek tertibini qolaylaştırmaq içün añlaştılar.<ref name="crimea"/><ref name="coe">[https://rm.coe.int/090000168092793a -{The Situation of the Deported Crimean Tatars}-]. Avropa Şurası, 2000 senesi.</ref><ref>[https://digitallibrary.un.org/record/577172 -{Nationality and Statelessness: A Handbook for Parliamentarians}-]. -{Inter-Parliamentary Union}- ve -{UNHCR}-, 2005 senesi.</ref> Qaytqanlar sürgünlikten evel yaşağan evlerine qaytıp olamadı. O evlerde endi başqa adamlar yaşay edi. Yañı ev qurmaq içün arsa tapmaq da qıyın edi. 1990-lı seneleri [[kolhoz]] topraqları paylaştırılğanda, paylar esasen o kolhozda çalışqan ya da evel çalışıp pensiyağa çıqqan adamlarğa berildi. Sürgünlikte başqa yerlerde çalışqan bir çoq qırımtatar topraq payı alıp olamadı.<ref name="osce"/><ref name="uehling"/> 2000 senesi Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki vekiline qaytqanlardan topraq payı içün 46 603 ariza keldi. Arizalarnıñ çoqusı red etildi. Tetqiqatçı [[İdil İzmirli]] şeerlerniñ kenarında qırımtatarlarğa ayırılması közde tutulğan arsalarnıñ ortalama büyükligi 0,04 gektar, yani 400 kvadrat metr olğanını yaza.<ref>-{Idil P. Izmirli}-. [https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423910626.pdf -{Regionalism and the Crimean Tatar Political Factor in 2004 Ukrainian Presidential Elections}-].</ref><ref>{{Cite book |chapter=-{Return to the Golden Cradle: Postreturn Dynamics and Resettlement Angst among the Crimean Tatars}- |title=-{Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia}- |url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA236 |publisher=-{Woodrow Wilson Center Press}- |isbn=978-0-8018-9075-8 |language=en }}. 2008 senesi.</ref> Topraq alıp olamağan bazı qorantalar boş yerlerde ruhsetsiz çadır tiktiler. Soñra bu yerlerniñ bazılarında evler qurdılar. Rus tilinde buña samozahvat ({{lang-ru|самозахват}}) deyler. Yerli akimiyet böyle areketlerge «ruhsetsiz topraq tutuv» dey edi. Bazı yerlerde militsiya çadırlarnı yıqtı. Meselâ, 1992 senesi oktâbrnıñ 1-inde [[Aluşta]] yanındaki [[Krasnıy Ray]] qasabasında militsiya topraq istegenlerniñ çadırlarına basıp, bir qaç adamnı tuttı. Topraq davaları 2000-li senelerde de devam etti.<ref name="uehling"/><ref>[https://qtmm.org/en/catalog/hronyka-deyatelnosty-medzhlysa-1992-god/ Хроника деятельности Меджлиса. 1992 год]. Qırımtatar halqı Meclisi.</ref><ref name="osce"/> == Qaytqanlarnıñ yaşayış şaraiti == Sürgünlikte qırımtatarlarnıñ taqriben üçte ekisi [[Orta Asiya]] şeerlerinde yaşay edi. Qırımğa qaytqanlarnıñ ise taqriben üçte ekisi [[Qırım çölü]]ndeki köylerinde yaşamağa başladı. Bazı yañı qasabalarda suv, elektrik ve yahşı yol yoq edi. İş tapmaq da qıyın edi. Oqumış adamlar arasında ihtisasına kelişken iş tapıp olamağanlar çoq edi. Vaqıt keçken sayın bazı qorantalar şeerlerge ya da cenübiy yalıdaki evelki köylerine yaqın yerlerge köçtiler.<ref name="wb"/><ref name="osce"/> 1991 senesi ''-{Human Rights Watch}-'' teşkilâtı qırımtatarlarnıñ 517 boş qalğan köyni yañıdan tiklemek teklifini qayd etti. Böyle teşebbüsler içün topraq ve qurucılıq ruhseti kerek edi.<ref>[https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf -{Punished Peoples of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin’s Deportations}-]. -{Human Rights Watch}-, 1991 senesi, 37-nci saife.</ref> 2001 senesi eali cedvelge aluvğa köre [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti]]nde 243 biñden ziyade qırımtatar yaşay edi. Olar cumhuriyet ealisiniñ 12,1%-ini teşkil ettiler. [[Aqyar]]nı da sayğanda, yarımadada bu pay 10%-ten biraz ziyade edi. Evelki cedvelge aluvlarda yarımadada qırımtatarlarnıñ payı 1897 senesi taqriben 35,5%, 1926 senesi ise taqriben 25% edi.<ref>[https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2016/578003/EXPO_STU%282016%29578003_EN.pdf -{The Situation of National Minorities in Crimea Following Its Annexation by Russia}-]. Avropa parlamenti, 2016 senesi.</ref><ref>А. Г. Манаков. [https://journals.eco-vector.com/0869-6071/article/view/658244 Этнодемографические процессы в Крыму в начале XXI века]. ''Известия Русского географического общества''.</ref> == Siyasiy temsil ve devlet yardımı == 1991 senesi Aqmescitte ötkerilgen [[Qırımtatar Milliy Qurultayı]] [[Qırımtatar Milliy Meclisi|Meclisni]] sayladı. 1994 senesi [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurası|Qırım Yuqarı Şurası]] saylavında qırımtatarlar içün 14 deputat yeri ayırıldı. Bu yerlerge Qurultay namzetleri saylandı. 1998 senesi saylav tertibi deñişti ve bu kvota lâğu etildi. O saylavda Qırım parlamentine iç bir qırımtatar da saylanmadı.<ref>[https://qtmm.org/en/pro-kurultaj/ -{About Kurultai}-]. Qırımtatar halqı Meclisi.</ref><ref name="coe"/> Ukraina ükümeti 1991 senesinden başlap qaytqan qorantalarnı yerleştirmek içün devlet bücetinden para ayırdı. Ukrainanıñ BMTge bergen esabatına köre, 1991 senesinden 2009 senesine qadar ev, mektep, yol ve suv hatları kibi işlerge 1,14 milliard grivnadan ziyade para sarf etildi. [[Türkiye]] ve halqara teşkilâtlar da qaytqanlarğa yardım ettiler.<ref>[https://digitallibrary.un.org/record/696225/files/CERD_C_UKR_19-21-EN.pdf -{Reports Submitted by States Parties under Article 9 of the Convention: Ukraine}-]. BMT, 517–522-nci bentler.</ref><ref name="coe"/> 2021 senesi iyülniñ 1-inde Ukraina Yuqarı Radası [[Ukrainanıñ tamır halqları]] aqqında qanunnı qabul etti. Qanunda qırımtatar, [[Qaraylar|qaray]] ve [[qırımçaqlar]] Qırım yarımadasında şekillengen Ukraina tamır halqları olaraq kösterile. Qanun bu halqlarnıñ Ukraina terkibinde öz muqadderatını tayin etüv ve temsil organlarını quruv aqlarını tanıy.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text Про корінні народи України], 1616-IX nomeralı qanun. {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250604110705/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text|date=2025-06-04}}</ref> == Bağlantılar == * [https://ukrzurnal.eu/ukr.archive.html/1228/ Повернення кримських татар до Криму]. ''Український журнал'', 2011 senesi, № 6. * [[Gülnara Bekirova]]. ''Пів століття опору. Кримські татари від вигнання до повернення (1941–1991 роки). Нарис політичної історії''. Kıyiv, «Критика», 2017 senesi. ISBN 978-966-2789-01-0. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] kadrfttbb0u26cdaizfmn6ha9f4ewqc 246710 246681 2026-11-06T18:23:57Z Don Alessandro 1 /* Milliy areket ve sovet qararları */ 246710 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması''' — [[Sürgünlik|1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen]] qırımtatarlar ve olarnıñ nesilleriniñ [[Qırım]]ğa köçip kelüvi. Bazı qorantalar sovet devrinde erte qaytıp oldılar. Qırımtatarlar 1980-inci senelerniñ soñunda, [[Perestroyka]] devrinde, Qırımğa kütleviy olaraq qaytmağa başladılar. 1990-ıncı senelerniñ soñuna qadar 250 biñge yaqın adam qayttı. Qaytqanlarğa Qırımda resmiy qayd yaptırmaq, iş ve ev tapmaq, yañı ev qurmaq içün topraq almaq qıyın edi.<ref name="unhcr">[https://www.unhcr.org/ie/sites/en-ie/files/legacy-pdf/3ebf9bb30.pdf -{The State of the World’s Refugees 2000}-, «-{Displacement in the Former Soviet Region}-»]. -{UNHCR}-, 2000 senesi.</ref><ref name="osce">[https://resources.osce.org/hcnm/104309 -{The Integration of Formerly Deported People in Crimea, Ukraine: Needs Assessment}-]. -{OSCE High Commissioner on National Minorities}-, 2013 senesi.</ref> == Sürgünlikten soñki ilk yıllar == 1944 senesi mayısnıñ 18-inde sovet akimiyeti [[Sürgünlik|qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etmege başladı]]. Olarnıñ çoqusı [[Özbekistan]]ğa yollandı. 1945 senesi Qırımnıñ muhtarlığı lâğu etildi. 1954 senesi Qırım vilâyeti [[Ukraina Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti|Ukraina ŞSC]] idaresine berildi.<ref>[https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/soviet-massive-deportations-chronology.html -{The Soviet Massive Deportations: A Chronology}-]. -{Sciences Po}-.</ref><ref name="crimea">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pagesC%5CR%5CCrimea -{Crimea}-]. -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> 1956 senesi mahsus mesken rejimi lâğu etildi, Qırımğa qaytuv yasağı ise quvette qaldı. 1967 senesi sovet akimiyeti bütün halqqa qoyğan qabaatlavnı keri aldı. Qırımda mekân qaydı (''propiska'') yaptırmaq ise qıyın edi. Az sayıda qoranta Qırımğa qaytıp oldı. Bazı qorantalar yarımadağa yaqın olmaq içün [[Herson vilâyeti]] ve [[Krasnodar ülkesi]]ne köçtiler.<ref name="wb">{{Cite book |title=-{When Things Fall Apart: Qualitative Studies of Poverty in the Former Soviet Union}- |chapter=-{After the Return: The Crimean Tatars}- |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/932821468770995216/pdf/multi0page.pdf |publisher=-{World Bank}- |isbn=978-0-8213-5067-6 |language=en}}. 2003 senesi.</ref><ref>Gülnara Bekirova. [https://ru.krymr.com/a/27702200.html Крымскотатарская проблема в СССР]. ''Крым.Реалии''.</ref><ref name="kuban">О. В. Матвеев, В. Н. Ракачев. [https://echovek.ru/tt/node/2455 Крымские татары на Кубани: особенности формирования и развития этнической общности]. ''Гасырлар авазы — Эхо веков''.</ref> 1968 senesi milliy areketniñ faalleri Qırımğa qaytmaq aqqını talap etip Moskvada toplandılar. 1978 senesi [[Musa Mamut]] propiskasız yaşağanı içün açılğan cinayet davasına narazılıq bildirip özüni yaqtı.<ref name="90.in.ua">[https://90.in.ua/crimea-homereturn Самоповернення в Крим].</ref><ref>[https://chronicle-of-current-events.com/2021/05/03/the-persecution-of-crimean-tatars-december-1978-51-13/ -{Crimean Tatars, December 1978}-]. -{A Chronicle of Current Events}-.</ref> == Qırımğa kütleviy qaytuv == === Milliy areket ve sovet qararları === [[Fayl:Mustafa Dzhemilev.jpg|thumb|300px|[[Mustafa Cemilev]], qırımtatar milliy areketiniñ yolbaşçılarından biri. 2014 senesi oktâbrnıñ 24-ünde alınğan foto.]] 1985 senesi başlağan [[Perestroyka]] ve [[glasnost]] siyaseti sürgünlik aqqında açıq söylemege yol açtı. 1987–1988 seneleri qırımtatar faalleri bir çoq şeerde miting ötkerdiler. Delegatsiyalar Moskvada insan aqları qorçalayıcıları ve jurnalistler ile körüştiler. Bazı faaller açlıq ilân ettiler. 1987 senesi iyül ayında qırımtatarlar Moskvanıñ [[Qızıl meydanı]]nda toplandılar.<ref>Gülnara Bekirova. [https://ru.krymr.com/a/27118135.html Московские акции крымских татар летом 1987-го]. ''Крым.Реалии''.</ref><ref name="90.in.ua"/> 1987 senesi oktâbrnıñ 7-sinde faaller [[Taman]]dan [[Aqmescit]]ke qadar cayav barmağa niyet etip yolğa çıqtılar. Bir qaç saattan soñ militsiya kolonnanı toqtattı.<ref name="kuban"/> 1987 senesi ŞSCB reberligi [[Andrey Gromıko]] reisliginde [[Gromıko komissiyası|devlet komissiyasını]] qurıp oña qırımtatarlarnıñ talaplarını ögrenmekni avale etti. Komissiya Qırım muhtarlığını tiklemege qarşı çıqtı. 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde [[ŞSCB Nazirler Şurası]] Qırım ve Krasnodar ülkesiniñ bir sıra şeer ve köylerinde propiska berüvni sıñırladı. Qırımda bu tedbirler [[Qırımnıñ cenübiy yalıboyu|cenübiy yalıboyundaki]] bir çoq yerge de ait edi.<ref>[https://krimoved-library.ru/books/krimskie-repatrianti-deportaciya-vozvraschenie-i-obustroystvo9.html Администрация СССР и крымскотатарский вопрос] // ''Крымские репатрианты: депортация, возвращение и обустройство''.</ref><ref>[https://meganorm.ru/mega_doc/dop_fire/postanovlenie_pravitelstva_rf_ot_03_02_2020_N_80_o_priznanii/3/postanovlenie_sovmina_sssr_ot_24_12_1987_N_1476_ob.html Постановление Совета Министров СССР № 1476], 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde.</ref> Milliy areket içinde türlü teşkilâtlar çalışa edi. 1989 senesi qurulğan [[Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı]]na (QMAT, {{lang-ru|ОКНД}}) [[Mustafa Cemilev]] yolbaşçılıq etti. Qırımtatarlarnıñ Milliy Areketi (QTMA, {{lang-ru|НДКТ}}) teşkilâtınıñ yolbaşçısı [[Yuriy Osmanov]] edi.<ref>[https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/22206/file.pdf -{The Tatars of Crimea: Return to the Homeland}-], -{Duke University Press}-, 1998 senesi.</ref><ref name="90.in.ua"/> 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde [[ŞSCB Yuqarı Şurası]] halqlarnı zornen köçürmekni ve olarğa qarşı başqa repressiyalarnı qanunsız ve cinaiy dep tanıdı. O seneniñ noyabrnıñ 28-inde Yuqarı Şura qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmasını temin etmek içün ayrı bir qarar qabul etti. Eñ çoq qoranta 1980-li senelerniñ soñu ve 1990-lı senelerniñ başında köçip keldi.<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/276202 Декларация Верховного Совета СССР о признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению], 1989 senesi noyabrnıñ 14-ünde.</ref><ref>[https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/266527 Насильственное переселение крымскотатарского народа в 1944 году, ликвидация Крымской АССР: национальное движение за возвращение на Родину и восстановление автономии]. ''Крымское историческое обозрение''.</ref><ref name="wb"/> === Qaytqanlarğa qarşı teşviqat === Sovet devriniñ soñunda yerli matbuatta qırımtatarlar aqqında uydurma haberler de çıqa edi. Bazı yazılar cenk devrindeki toplu qabaatlavlarnı tekrarlay, başqaları ise Özbekistandaki faallerge «ekstremist» dey edi. Qaytqanlar eski evlerini tartıp alacaq ya da intiqam alacaq degen sözler de tarqala edi. Bu haberler yerli ealiniñ bir qısmında qorqu ve duşmanlıq doğurdı.<ref name="90.in.ua"/><ref name="uehling">{{Cite book |last=-{Uehling}- |first=-{Greta}- |title=-{Beyond Memory: The Crimean Tatars’ Deportation and Return}- |url=https://link.springer.com/book/10.1057/9781403981271 |publisher=-{Palgrave Macmillan}- |isbn=978-1-4039-8127-1 |language=en }}. 2004 senesi.</ref> Ev satmağa razı olğan bazı saiplerge yerli memurlar basım yaptı. Qaytqanlar ev qurmaq içün topraq istegen bazı yerler soñra bağça ve daça içün paylaştırıldı.<ref name="90.in.ua"/><ref name="uehling"/> === Vatandaşlıq, ev ve topraq === [[Fayl:Самозахваты - panoramio (8).jpg|thumb|300px|Qırımda topraq davalarına bağlı qurucılıq, 2012 senesi oktâbrniñ 1-inde.]] 1991 senesi Qırımnıñ muhtariyeti tiklendi. ŞSCB dağılğan soñ yarımada mustaqil [[Ukraina]] terkibinde qaldı. Ukrainanıñ ilk vatandaşlıq qanunı 1991 senesi noyabrnıñ 13-ünde quvetini aldı. O vaqıtqa qadar Ukrainada daimiy yaşağan 150 biñge yaqın qırımtatar Ukraina vatandaşlığını avtomatik olaraq aldı. Soñra kelgenlerniñ bir qısmı vatandaşlıqsız edi, başqalarınıñ ise Özbekistan ya da başqa bir devletniñ vatandaşlığı bar edi. Ukraina ve Özbekistan 1998 senesi vatandaşlıqnı deñiştirmek tertibini qolaylaştırmaq içün añlaştılar.<ref name="crimea"/><ref name="coe">[https://rm.coe.int/090000168092793a -{The Situation of the Deported Crimean Tatars}-]. Avropa Şurası, 2000 senesi.</ref><ref>[https://digitallibrary.un.org/record/577172 -{Nationality and Statelessness: A Handbook for Parliamentarians}-]. -{Inter-Parliamentary Union}- ve -{UNHCR}-, 2005 senesi.</ref> Qaytqanlar sürgünlikten evel yaşağan evlerine qaytıp olamadı. O evlerde endi başqa adamlar yaşay edi. Yañı ev qurmaq içün arsa tapmaq da qıyın edi. 1990-lı seneleri [[kolhoz]] topraqları paylaştırılğanda, paylar esasen o kolhozda çalışqan ya da evel çalışıp pensiyağa çıqqan adamlarğa berildi. Sürgünlikte başqa yerlerde çalışqan bir çoq qırımtatar topraq payı alıp olamadı.<ref name="osce"/><ref name="uehling"/> 2000 senesi Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki vekiline qaytqanlardan topraq payı içün 46 603 ariza keldi. Arizalarnıñ çoqusı red etildi. Tetqiqatçı [[İdil İzmirli]] şeerlerniñ kenarında qırımtatarlarğa ayırılması közde tutulğan arsalarnıñ ortalama büyükligi 0,04 gektar, yani 400 kvadrat metr olğanını yaza.<ref>-{Idil P. Izmirli}-. [https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423910626.pdf -{Regionalism and the Crimean Tatar Political Factor in 2004 Ukrainian Presidential Elections}-].</ref><ref>{{Cite book |chapter=-{Return to the Golden Cradle: Postreturn Dynamics and Resettlement Angst among the Crimean Tatars}- |title=-{Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia}- |url=https://books.google.com/books?id=wulDuN7APaIC&pg=PA236 |publisher=-{Woodrow Wilson Center Press}- |isbn=978-0-8018-9075-8 |language=en }}. 2008 senesi.</ref> Topraq alıp olamağan bazı qorantalar boş yerlerde ruhsetsiz çadır tiktiler. Soñra bu yerlerniñ bazılarında evler qurdılar. Rus tilinde buña samozahvat ({{lang-ru|самозахват}}) deyler. Yerli akimiyet böyle areketlerge «ruhsetsiz topraq tutuv» dey edi. Bazı yerlerde militsiya çadırlarnı yıqtı. Meselâ, 1992 senesi oktâbrnıñ 1-inde [[Aluşta]] yanındaki [[Krasnıy Ray]] qasabasında militsiya topraq istegenlerniñ çadırlarına basıp, bir qaç adamnı tuttı. Topraq davaları 2000-li senelerde de devam etti.<ref name="uehling"/><ref>[https://qtmm.org/en/catalog/hronyka-deyatelnosty-medzhlysa-1992-god/ Хроника деятельности Меджлиса. 1992 год]. Qırımtatar halqı Meclisi.</ref><ref name="osce"/> == Qaytqanlarnıñ yaşayış şaraiti == Sürgünlikte qırımtatarlarnıñ taqriben üçte ekisi [[Orta Asiya]] şeerlerinde yaşay edi. Qırımğa qaytqanlarnıñ ise taqriben üçte ekisi [[Qırım çölü]]ndeki köylerinde yaşamağa başladı. Bazı yañı qasabalarda suv, elektrik ve yahşı yol yoq edi. İş tapmaq da qıyın edi. Oqumış adamlar arasında ihtisasına kelişken iş tapıp olamağanlar çoq edi. Vaqıt keçken sayın bazı qorantalar şeerlerge ya da cenübiy yalıdaki evelki köylerine yaqın yerlerge köçtiler.<ref name="wb"/><ref name="osce"/> 1991 senesi ''-{Human Rights Watch}-'' teşkilâtı qırımtatarlarnıñ 517 boş qalğan köyni yañıdan tiklemek teklifini qayd etti. Böyle teşebbüsler içün topraq ve qurucılıq ruhseti kerek edi.<ref>[https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf -{Punished Peoples of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin’s Deportations}-]. -{Human Rights Watch}-, 1991 senesi, 37-nci saife.</ref> 2001 senesi eali cedvelge aluvğa köre [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti]]nde 243 biñden ziyade qırımtatar yaşay edi. Olar cumhuriyet ealisiniñ 12,1%-ini teşkil ettiler. [[Aqyar]]nı da sayğanda, yarımadada bu pay 10%-ten biraz ziyade edi. Evelki cedvelge aluvlarda yarımadada qırımtatarlarnıñ payı 1897 senesi taqriben 35,5%, 1926 senesi ise taqriben 25% edi.<ref>[https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2016/578003/EXPO_STU%282016%29578003_EN.pdf -{The Situation of National Minorities in Crimea Following Its Annexation by Russia}-]. Avropa parlamenti, 2016 senesi.</ref><ref>А. Г. Манаков. [https://journals.eco-vector.com/0869-6071/article/view/658244 Этнодемографические процессы в Крыму в начале XXI века]. ''Известия Русского географического общества''.</ref> == Siyasiy temsil ve devlet yardımı == 1991 senesi Aqmescitte ötkerilgen [[Qırımtatar Milliy Qurultayı]] [[Qırımtatar Milliy Meclisi|Meclisni]] sayladı. 1994 senesi [[Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurası|Qırım Yuqarı Şurası]] saylavında qırımtatarlar içün 14 deputat yeri ayırıldı. Bu yerlerge Qurultay namzetleri saylandı. 1998 senesi saylav tertibi deñişti ve bu kvota lâğu etildi. O saylavda Qırım parlamentine iç bir qırımtatar da saylanmadı.<ref>[https://qtmm.org/en/pro-kurultaj/ -{About Kurultai}-]. Qırımtatar halqı Meclisi.</ref><ref name="coe"/> Ukraina ükümeti 1991 senesinden başlap qaytqan qorantalarnı yerleştirmek içün devlet bücetinden para ayırdı. Ukrainanıñ BMTge bergen esabatına köre, 1991 senesinden 2009 senesine qadar ev, mektep, yol ve suv hatları kibi işlerge 1,14 milliard grivnadan ziyade para sarf etildi. [[Türkiye]] ve halqara teşkilâtlar da qaytqanlarğa yardım ettiler.<ref>[https://digitallibrary.un.org/record/696225/files/CERD_C_UKR_19-21-EN.pdf -{Reports Submitted by States Parties under Article 9 of the Convention: Ukraine}-]. BMT, 517–522-nci bentler.</ref><ref name="coe"/> 2021 senesi iyülniñ 1-inde Ukraina Yuqarı Radası [[Ukrainanıñ tamır halqları]] aqqında qanunnı qabul etti. Qanunda qırımtatar, [[Qaraylar|qaray]] ve [[qırımçaqlar]] Qırım yarımadasında şekillengen Ukraina tamır halqları olaraq kösterile. Qanun bu halqlarnıñ Ukraina terkibinde öz muqadderatını tayin etüv ve temsil organlarını quruv aqlarını tanıy.<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text Про корінні народи України], 1616-IX nomeralı qanun. {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250604110705/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1616-20#Text|date=2025-06-04}}</ref> == Bağlantılar == * [https://ukrzurnal.eu/ukr.archive.html/1228/ Повернення кримських татар до Криму]. ''Український журнал'', 2011 senesi, № 6. * [[Gülnara Bekirova]]. ''Пів століття опору. Кримські татари від вигнання до повернення (1941–1991 роки). Нарис політичної історії''. Kıyiv, «Критика», 2017 senesi. ISBN 978-966-2789-01-0. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] gnbgatp1lohoqtptnghnr91xq7ldyf6 Arhimed 0 55900 246716 229028 2026-11-06T19:05:55Z Don Alessandro 1 246716 wikitext text/x-wiki {{Kişi}} '''Arhimed''' ({{lang-grc|Ἀρχιμήδης}}; tahminen m.e. 287 senesi, [[Sirakusa]] — m.e. 212 senesi, Sirakusa) — [[Qadimiy Yunanistan|qadimiy yunan]] [[matematika]]cı, [[fizika]]cı, [[müendis]], icatçı ve [[astronom]]. O, qadimiy devirniñ eñ büyük alimlerinden biri sayıla.<ref name="mactutor">-{J. J. O’Connor, E. F. Robertson}-. [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Archimedes/ -{Archimedes of Syracuse}-] // -{MacTutor History of Mathematics}-.</ref> Ayatı aqqında az malümat qalğan. Sirakusa o devirde [[Siçiliya]] adasında bir yunan şeeri edi. Arhimed [[Aleksandriya]]lı matematikacılarnen mektüpleşip, olarga bazı eserlerini yollay edi.<ref name="mactutor" /> == Matematika == [[Daire çevresi]]niñ uzunlığını [[diametr]]ine bölgende π sayısı çıqa. Arhimed bu sayınıñ 223/71 ile 22/7 arasında olğanını isbat etti. Bunıñ içün daire içinde ve tışında sızılğan 96 taraflı muntazam çoqköşeliklerni qullandı.<ref name="mactutor" /> O, [[kürre]]niñ kölemini ve yüzüniñ meydanlığını da esapladı. Kürreniñ kölemi onıñ etrafında sızılğan tsilindr köleminiñ üçte ekisidir. Arhimed pek büyük sayılarnı yazmaq içün de bir usul teklif etti. Misal olaraq, kâinatnı tolduracaq qum bürtükleriniñ sayısına yuqarı sıñır taptı.<ref name="mactutor" /> == Mehanika ve icatlar == Arhimed qanunına köre, suvğa batırılğan cisimge yuqarı doğru bir küç tesir ete. Bu küç cisim sıqıp çıqarğan suvnıñ ağırlığına musaviy. Bu qanun başqa şingenlikler içün de doğrudır.<ref>''-{College Physics}-''. [https://openstax.org/books/college-physics/pages/11-7-archimedes-principle -{Archimedes’ Principle}-] // -{OpenStax}-.</ref> Arhimed rıçag qanunını da añlattı. Rıçagnıñ uzun qolunı az küçnen basıp, ağır yükni qaldırıp ola.<ref>[https://math.nyu.edu/Archimedes/Lever/LeverLaw.html -{Archimedes’ Law of the Lever}-] // -{New York University}-.</ref> Arhimed vinti suvnı yuqarı kötermek içün qullanıla. Alet aylanğanda suv boru boyunca yuqarı köterile.<ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Glossary/ -{MacTutor Glossary}-], «-{Archimedes’ screw}-» maddesi.</ref> Roma mimarı [[Vitruvius]] (-{Vitruvius}-) yazğan ikâyege köre, Arhimed qıral tacınıñ saf altından yapılıp yapılmağanını teşkermek usulını amamda tapqan. O, suv seviyesiniñ köterilgenini körip «Evrika!» («Taptım!») dep bağırğan.<ref>-{Vitruvius}-. [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/9%2A.html -{De architectura}-], IX kitap, kiriş, 9–12.</ref> == Sirakusanıñ qorçalanuvı == [[Ekinci Puni cenki]] vaqıtında Roma ordusı Sirakusanı qamaçavğa aldı. Arhimed şeerni qorçalamaq içün mancınıq ve başqa arbiy aletler yasadı. Romalılar şeerni alğanda bir Roma askeri Arhimedni öldürdi.<ref>[https://www.getty.edu/art/exhibitions/sicily/archimedes.html -{Archimedes}-] // -{J. Paul Getty Museum}-.</ref> == Eserleriniñ saqlanuvı == 1906 senesi bir eski elyazmada Arhimedniñ geometriya meselelerini çezgende mehanikadan nasıl faydalanğanını añlatqan eseri tapıldı. Elyazmanıñ evelki metni silinip, üstüne dualar yazılğan edi. Bu elyazmağa Arhimed palimpsesti deyler.<ref name="mactutor" /><ref>[https://thewalters.org/news/lost-and-found-the-secrets-of-archimedes/ -{Lost and Found: The Secrets of Archimedes}-] // -{The Walters Art Museum}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Riyaziyatçılar]] [[Kategoriya:Fizikacılar]] [[Kategoriya:Yunanistan adamları]] k5s3vwnik3bgyvzalvvy61uehjdg98l Silâlı quvetler 0 55907 246702 229094 2026-11-06T17:29:25Z Don Alessandro 1 246702 wikitext text/x-wiki '''Silâlı quvetler''' — devletniñ [[Arbiy telükesizlik|arbiy telükesizligini]] temin etmek içün qurulğan teşkilât. Olarnıñ baş vazifesi memleketni silâlı ücümden qorçalamaqtır. Keniş manada silâlı quvetlerge '''ordu''' da deyler. «Ordu» sözü qara quvetleri manasında da qullanıla.<ref name="dcaf">{{Cite web |title=-{The Armed Forces: Roles and responsibilities in good security sector governance}- |url=https://www.dcaf.ch/armed-forces-roles-and-responsibilities-good-security-sector-governance |publisher=-{DCAF – Geneva Centre for Security Sector Governance}- |language=en }}</ref> == Terkibi ve idaresi == Silâlı quvetlerniñ terkibi devletten devletke deñişe. Olarnıñ esas çeşitleri şulardır:<ref name="dcaf"/> * '''Qara quvetleri''' qarada areket ete. Olarnıñ terkibinde piyade, tank ve topçu bölükleri ola. * '''Deñiz arbiy flotu''' deñiz yolları ve yalılarnı qorçalay. Flot arbiy gemi, bazı devletlerde ise [[suvastı gemi]]lerini de qullana. * '''Ava arbiy quvetleri''' memleketniñ ava boşluğını qorçalay. Olar [[uçaq]] ve [[helikopter[[ qullana. Bazı devletlerde başqa çeşitler de bar. Meselâ, [[Amerika Birleşken Devletleri]]nde kosmos quvetleri ayrı bir çeşittir.<ref>{{Cite web |title=-{Learn about the U.S. military branches}- |url=https://www.usa.gov/us-military |website=-{USAGov}- |language=en }}</ref> Silâlı quvetlerniñ terkibinde alâqanı temin etken, yaralılarğa yardım etken, askerlerge azıq ve yaqıt yetkizgen bölükler de ola. Arbiy qısımlarnı komandanlar idare ete. Bütün silâlı quvetlerge kim yolbaşçılıq etecegini devletniñ qanunları tayin ete.<ref name="dcaf"/> == Arbiy hızmet ve yedek == Arbiy hızmet göñülli ya da mecburiy ola. Mecburiy askerlik olğan devletlerde vatandaşlarnı qanunğa köre hızmetke çağıralar. Bazı devletlerde eki usul da qullanıla.<ref name="dcaf"/> Bir çoq devlette daimiy hızmet etken askerlerden ğayrı '''yedek''' de bar. Yedekteki adamlarnı talimge, kerek olğanda ise arbiy hızmetke çağırıp olalar. Meselâ, seferberlik (mobilizatsiya) vaqtında yedekteki adamlar silâlı quvetlerni toldura.<ref name="dcaf"/> == Tınçlıq vaqtındaki vazifeler == Tınçlıq vaqtında askerler talim ötkere ve arbiy tehnikanı [[cenk]]ke azır tutalar. Bazı devletlerde silâlı quvetler ağır vaziyetlerde yerli idare ve qurtarma hızmetlerine yardım ete. Meselâ, suv taşqını ya da büyük yanğın olğanda askerler adamlarnı telükeli yerlerden çıqarıp, olarnı havfsız yerlerge yetkize.<ref name="dcaf"/><ref>{{Cite web |title=-{Operation LENTUS}- |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/operation-lentus.html |publisher=-{Government of Canada}- |language=en }}</ref> Devletler [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ barıştırıcı operatsiyalarına asker yollay. Bu askerlerge, meselâ, ateşniñ toqtatılğanını közetmek ya da tınç ealini qorçalamaq vazifesi berilip ola.<ref>{{Cite web |title=-{Military personnel}- |url=https://peacekeeping.un.org/en/military-personnel |website=-{United Nations Peacekeeping}- |language=en }}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Arbiy iş]] 78z4faogitifkcey3nkxi7ovfd58v55 246703 246702 2026-11-06T17:29:40Z Don Alessandro 1 246703 wikitext text/x-wiki '''Silâlı quvetler''' — devletniñ [[Arbiy telükesizlik|arbiy telükesizligini]] temin etmek içün qurulğan teşkilât. Olarnıñ baş vazifesi memleketni silâlı ücümden qorçalamaqtır. Keniş manada silâlı quvetlerge '''ordu''' da deyler. «Ordu» sözü qara quvetleri manasında da qullanıla.<ref name="dcaf">{{Cite web |title=-{The Armed Forces: Roles and responsibilities in good security sector governance}- |url=https://www.dcaf.ch/armed-forces-roles-and-responsibilities-good-security-sector-governance |publisher=-{DCAF – Geneva Centre for Security Sector Governance}- |language=en }}</ref> == Terkibi ve idaresi == Silâlı quvetlerniñ terkibi devletten devletke deñişe. Olarnıñ esas çeşitleri şulardır:<ref name="dcaf"/> * '''Qara quvetleri''' qarada areket ete. Olarnıñ terkibinde piyade, tank ve topçu bölükleri ola. * '''Deñiz arbiy flotu''' deñiz yolları ve yalılarnı qorçalay. Flot arbiy gemi, bazı devletlerde ise [[suvastı gemi]]lerini de qullana. * '''Ava arbiy quvetleri''' memleketniñ ava boşluğını qorçalay. Olar [[uçaq]] ve [[helikopter]] qullana. Bazı devletlerde başqa çeşitler de bar. Meselâ, [[Amerika Birleşken Devletleri]]nde kosmos quvetleri ayrı bir çeşittir.<ref>{{Cite web |title=-{Learn about the U.S. military branches}- |url=https://www.usa.gov/us-military |website=-{USAGov}- |language=en }}</ref> Silâlı quvetlerniñ terkibinde alâqanı temin etken, yaralılarğa yardım etken, askerlerge azıq ve yaqıt yetkizgen bölükler de ola. Arbiy qısımlarnı komandanlar idare ete. Bütün silâlı quvetlerge kim yolbaşçılıq etecegini devletniñ qanunları tayin ete.<ref name="dcaf"/> == Arbiy hızmet ve yedek == Arbiy hızmet göñülli ya da mecburiy ola. Mecburiy askerlik olğan devletlerde vatandaşlarnı qanunğa köre hızmetke çağıralar. Bazı devletlerde eki usul da qullanıla.<ref name="dcaf"/> Bir çoq devlette daimiy hızmet etken askerlerden ğayrı '''yedek''' de bar. Yedekteki adamlarnı talimge, kerek olğanda ise arbiy hızmetke çağırıp olalar. Meselâ, seferberlik (mobilizatsiya) vaqtında yedekteki adamlar silâlı quvetlerni toldura.<ref name="dcaf"/> == Tınçlıq vaqtındaki vazifeler == Tınçlıq vaqtında askerler talim ötkere ve arbiy tehnikanı [[cenk]]ke azır tutalar. Bazı devletlerde silâlı quvetler ağır vaziyetlerde yerli idare ve qurtarma hızmetlerine yardım ete. Meselâ, suv taşqını ya da büyük yanğın olğanda askerler adamlarnı telükeli yerlerden çıqarıp, olarnı havfsız yerlerge yetkize.<ref name="dcaf"/><ref>{{Cite web |title=-{Operation LENTUS}- |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/operation-lentus.html |publisher=-{Government of Canada}- |language=en }}</ref> Devletler [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ barıştırıcı operatsiyalarına asker yollay. Bu askerlerge, meselâ, ateşniñ toqtatılğanını közetmek ya da tınç ealini qorçalamaq vazifesi berilip ola.<ref>{{Cite web |title=-{Military personnel}- |url=https://peacekeeping.un.org/en/military-personnel |website=-{United Nations Peacekeeping}- |language=en }}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Arbiy iş]] c1exnamn98xd3i8e83oird6bg4htvhh Silâ 0 55908 246679 246470 2026-11-06T12:23:44Z Don Alessandro 1 246679 wikitext text/x-wiki '''Silâ''' — adam, ayvan ya da eşyağa zarar bermek içün yapılğan ya da qullanılğan vastadır. Silânı cenk, qorçalanuv, [[avcılıq]] ve [[sport]] içün qullanalar. Köçme manada bir maqsatqa irişmege yardım etken vastağa da silâ deyler.<ref name="toichkin">Д. В. Тоїчкін. [https://esu.com.ua/article-16562 «Зброя»]. ''Енциклопедія Сучасної України''.</ref><ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/weapon -{Weapon}-]. -{Merriam-Webster}-.</ref> == Tarih == Qadimiy devirlerde adamlar silânı [[taş]], [[ağaç]] ve [[kemik]]ten yapa ediler. Onı avda, yırtıcı ayvanlardan qorçalanğanda ve çarpışmalarda qullana ediler.<ref name="toichkin"/> [[Almaniya]]nıñ [[Şöningen]] (-{Schöningen}-) şeeri yanında ağaçtan yapılğan [[mızraq]]lar tapıldı. 2025 senesi çıqqan tetqiqatqa köre, olarnıñ yaşı tahminen 200 biñ yıldır. [[Cenübiy Afrika]]da tapılğan taş uclar ise, tetqiqatçılarğa köre, 64 biñ yıl evel [[yay]]nen oq atılğanına delil ola.<ref>[https://doi.org/10.1126/sciadv.adv0752 -{Revised Age for Schöningen Hunting Spears Indicates Intensification of Neanderthal Cooperative Behavior Around 200,000 Years Ago}-]. ''-{Science Advances}-'', 2025 senesi.</ref><ref>[https://pure.uj.ac.za/en/publications/indications-of-bow-and-stone-tipped-arrow-use-64-000-years-ago-in/ -{Indications of Bow and Stone-Tipped Arrow Use 64 000 Years Ago in KwaZulu-Natal, South Africa}-]. ''-{Antiquity}-''.</ref> [[Baqır çağı]]nda silâ yapmaq içün baqır da qullanılmağa başladı. [[Tunç çağı]]nda [[tunç]]tan qılıç ve mızraq ucları yapa ediler. [[Demir çağı]]nda [[demir]] silâlar tarqaldı. Vaqıt keçken sayın silâ yapmaq içün [[çelik]] de qullanıldı.<ref name="toichkin"/><ref>[https://www.nms.ac.uk/discover-catalogue/the-carnoustie-hoard-a-rare-glimpse-into-bronze-age-customs -{The Carnoustie Hoard}-]. -{National Museums Scotland}-.</ref><ref>[https://britisharchaeology.ashmus.ox.ac.uk/collections/iron-age.html -{Iron Age Collections}-]. -{Ashmolean Museum}-.</ref> Milâttan evel II biñyıllıqnıñ başında at qoşulğan cenk arabaları qullanıla edi. Milâttan evel V asırda deñiz cenklerinde üç sıra kürekli [[trireme]] gemileri qullanıldı.<ref>[https://doi.org/10.15184/aqy.2020.37 -{Chariots in the Eurasian Steppe: A Bayesian Approach to the Emergence of Horse-Drawn Transport in the Early Second Millennium BC}-]. ''-{Antiquity}-''.</ref><ref>[https://averof.hellenicnavy.gr/en/trireme-olympias/history-of-ancient-trireme/ -{History of Ancient Trireme}-]. -{Hellenic Navy}-.</ref> Qalelerge ücüm etkende qapı ve divarlarnı yıqmaq içün ağır aletler qullana ediler. Meselâ, [[katapultalar]]nen uzaqqa taş ata ediler. [[Barot]] qullanılğan ilk silâlar [[Çin]]de peyda oldı. XIV asırda Avropada da top ve başqa [[ateşli silâ]]lar qullanıla başladı.<ref>[https://theindex.princeton.edu/s/view/ViewSubject.action?id=B2008C06-011F-475A-84AC-A3F4BA0A6997 -{Firearm}-]. -{Index of Medieval Art, Princeton University}-.</ref><ref>[https://royalarmouries.org/objects-and-stories/stories/the-hundred-years-war-1337-1453 -{The Hundred Years’ War 1337–1453}-]. -{Royal Armouries}-.</ref> == Silâ çeşitleri == === Qullanılışına köre === Arbiy silânı [[ordu]] qullana. [[Politsiya]] ve başqa qorçalav hızmetlerinde de silâ qullanıla. [[Grajdan silâları]] arasında [[avcılıq silâları]] ve [[sport silâları]] bar. Qanun ruhset etken yerlerde adamlar qorçalanmaq içün de silâ qullanıp olalar.<ref name="toichkin"/><ref name="unodc">[https://www.unodc.org/documents/treaties/Firearms_2024/3/CTOC_COP_WG.6_2024_3_E.pdf -{CTOC/COP/WG.6/2024/3}-]. -{United Nations Office on Drugs and Crime}-, 2024 senesi.</ref> === Nasıl çalışqanına köre === * [[Suvuq silâlar]] eñ sıq ve eñ çoqtan berli qullanıla. [[Pıçaq]], [[qılıç]] ve [[mızraq]] buña nümünedir. * [[Atma silâları]]na [[cirit]], [[yay]] ve [[sapan]] nümüne ola. Ciritni elnen atalar. Yay oq, sapan ise taş ata. * [[Ateşli silâ]]da [[barot]] yanğanda peyda olğan gaz qurşunnı ya da top snarâdını [[namlu]]dan çıqara. [[Tapança]], [[tüfek]] ve [[top]] ateşli silâ çeşitleridir. * [[Pnevmatik silâ]] sıqılğan ava ya da başqa gaz yardımınen ata. * [[Yaqıcı silâ]] bir şeyni tutaştırmaq ya da yanıq peyda etmek içün yapıla.<ref name="toichkin"/><ref name="firearms">[https://www.unodc.org/e4j/en/firearms/module-2/key-issues/common-firearms-types.html -{Common Firearms Types}-]. -{United Nations Office on Drugs and Crime}-.</ref><ref>[https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/ccw-protocol-iii-1980/article-1 -{Protocol on Prohibitions or Restrictions on the Use of Incendiary Weapons}-], 1-inci madde. -{International Committee of the Red Cross}-.</ref> Ateşli silânıñ namlusı içten tegiz ya da yivli ola. Yivli namludan keçken qurşun aylana. [[Yarımavtomat]] silâda tetik bir kere çekilgende bir atış ola. Avtomatik atuvda ise tetik bir kere çekilgende bir qaç atış ola bile.<ref name="firearms"/><ref>[https://regulations.atf.gov/478/2026-01141 -{27 CFR § 478.11, Meaning of Terms}-]. -{Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives}-.</ref> [[Fayl:Trident II missile image.jpg|thumb|250px|Suv astı gemisinden atılğan -{Trident II}- raketası]] [[Raketa silâsı]], [[Mina (arbiy iş)|mina]] ve [[Torpeda]] da arbiy silâ çeşitleridir.<ref name="toichkin"/> === Köçürilüvine köre === Bir qısım silâlarnı elde taşıylar. Ağır toplarnı maşnanen çekeler ya da maşna üstüne quralar. Gemi ve uçaqqa qurulğan silâlar da bar. Bazı silâlar belli bir yerde daimiy tura.<ref name="toichkin"/> === Kütleviy telef silâları === [[Kütleviy telef silâları]] arasında özek, himiyaviy ve biologik silâlar bar.<ref name="un">[https://www.un.org/global-issues/disarmament -{Disarmament}-]. -{United Nations}-.</ref> * [[Özek silâsı]] atom özekleri parçalanğanda ya da birleşkende çıqqan energiyanı qullana.<ref>[https://www.ctbto.org/resources/information-materials/glossary -{Glossary}-]. -{Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty Organization}-.</ref> * [[Himiyaviy silâ]] zeerli himiyaviy maddeler yardımınen zarar bere.<ref>[https://www.opcw.org/chemical-weapons-convention/articles/article-ii-definitions-and-criteria -{Chemical Weapons Convention, Article II}-]. -{Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons}-.</ref> * [[Biologik silâ]]da hastalıq peyda etken organizmler ya da toksinler qullanıla. Olar adam, ayvan ya da ösümliklerge zarar bere.<ref name="un"/> Bazı tariflerde radioaktiv maddeler tarqatqan [[radiologik silâ]] da bu gruppada sayıla.<ref>[https://legal.un.org/avl/pdf/ha/cpdpsbbtwd/cpdpsbbtwd_e.pdf -{Convention on the Prohibition of Bacteriological (Biological) and Toxin Weapons}-]. -{United Nations Audiovisual Library of International Law}-.</ref> == Silâ ve qanun == Silânı almaq, saqlamaq, alıp yürmek ve qullanmaq qaideleri memleketke köre deñişe. Bazı memleketlerde ateşli silâ saqlamaq içün ruhsetname kerek. Qanunlar silânıñ çeşiti ve ne içün qullanılğanına köre de farqlana.<ref name="unodc"/> == Edebiyat == * Vendelin Böhaym (-{Wendelin Boeheim}-). [https://textgridrep.de/browse/4bjr1.0 ''-{Handbuch der Waffenkunde}-'']. 1890 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Silâ| ]] 27lrdwyjhkjv3wzrs1joyk4hz8wv19y Elektrik 0 55909 246689 229058 2026-11-06T16:02:49Z Don Alessandro 1 246689 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Lichtbogen 3000 Volt.jpg|thumb|[[Elektrik yayı]]]] '''Elektrik''' — [[elektrik yükü|elektrik yükleriniñ]] barlığı, areketi ve bir-birine tesiri ile bağlı adiselerniñ umumiy adıdır. Sürtülgen tarannıñ kâğıt parçalarını çeküvi, [[yıldırım]] ve telden [[elektrik aqımı]] keçüvi bu adiselerniñ misalidir.<ref name="charge">[https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/5-1-electric-charge -{Electric Charge}-]. -{OpenStax, University Physics Volume 2}-.</ref> == Elektrikni ögrengen fenler == Elektrik ve mıqnatis adiseleri bir-birinen bağlıdır. Olarnı [[elektromagnetizm]] ögrene. [[Elektrostatika]] areket etmegen elektrik yükleriniñ tesirini ögrene. [[Elektrodinamika]] ise areket etken yüklerni ve [[elektrik-mıqnatis alanı|elektrik-mıqnatis alanlarını]] ögrene.<ref>-[https://doi.org/10.1017/9781009397735 -{Introduction to Electrodynamics}-]. -{David J. Griffiths}-. 5-inci basılış. -{Cambridge University Press}-, 2023 senesi.</ref> [[Elektrik-mıqnatis tesirleşüvi]] tabiattaki dört [[Esas tesirleşüvler|esas tesirleşüvden]] biridir.<ref>[https://openstax.org/books/physics/pages/23-1-the-four-fundamental-forces -{The Four Fundamental Forces}-]. -{OpenStax}-.</ref> Elektrik aletleri ve ağlarını yapuvnen [[elektrotehnika]] oğraşa. Elektrik ile himiyaviy reaktsiyalar arasındaki bağnı [[elektrohimiya]] ögrene.<ref>[https://openstax.org/books/chemistry/pages/17-introduction -{Electrochemistry}-]. -{OpenStax, Chemistry}-.</ref> == Tarih == Sürtülgen [[kerbar]] yengil şeylerni, meselâ, quş tüylerini çeke. Bu hususiyetni qadimiy yunan felsefecisi [[Miletli Fales]] ({{lang-grc|Θαλῆς}}) közetken, dep aytıla.<ref>[https://www.open.edu/openlearn/mod/oucontent/view.php?id=18349&section=5.1 -{Electrical beginnings}-]. -{The Open University}-.</ref> 1600 senesi ingliz ekimi [[Vilyam Gilbert]] (-{William Gilbert}-) «-{De Magnete}-» kitabını neşir etti. O, sürtüvden peyda olğan elektrikni mıqnatislikten ayırdı. Gilbert bu hususiyetni tarif etmek içün {{lang-la|electricus}} sözüni qullandı. «Elektrik» sözüniñ tamırı {{lang-grc|ἤλεκτρον}} («kerbar») sözüdir.<ref name="maglab1600">[https://maglabweb.magnet.fsu.edu/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/timeline/1600-1699/ -{Electromagnetism History: 1600–1699}-]. -{National High Magnetic Field Laboratory}-.</ref><ref>[https://www.etymonline.com/word/electric -{Electric}-]. -{Online Etymology Dictionary}-.</ref> XVII asırda [[Otto fon Gerikke]] (-{Otto von Guericke}-) sürtüvnen [[elektrik yükü]] peyda etken alet yaptı.<ref name="maglab1600"/> 1729 senesi [[Stiven Grey]] (-{Stephen Gray}-) elektrik yüküniñ bazı maddelerden keçkenini kösterdi. 1733 senesi [[Şarl Fransua dü Fe]] (-{Charles du Fay}-) eki çeşit yükni tarif etti. Olarğa «cam elektrigi» ve «qatran elektrigi» dedi.<ref>[https://maglabweb.magnet.fsu.edu/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/timeline/1700-1749/ -{Electromagnetism History: 1700–1749}-]. -{National High Magnetic Field Laboratory}-.</ref> 1752 senesi [[Bencamin Franklin]] (-{Benjamin Franklin}-) tecribe ötkerip yıldırımnıñ elektrik adisesi olğanını kösterdi.<ref>[https://fi.edu/en/science-and-education/benjamin-franklin/kite-key-experiment -{Benjamin Franklin and the Kite Experiment}-]. -{The Franklin Institute}-.</ref> 1791 senesi [[Luici Galvani]] (-{Luigi Galvani}-) qurbaqa adaleleriniñ elektrik tesirinden tartılğanı aqqında yazdı.<ref>[https://library.si.edu/exhibition/fantastic-worlds/body-electric -{The Body Electric}-]. -{Smithsonian Libraries}-.</ref> 1800 senesi [[Alessandro Volta]] (-{Alessandro Volta}-) devamlı aqım bergen ilk [[elektrik batareyası]]nı yaptı.<ref>[https://www.si.edu/stories/five-batteries-gave-world-jolt -{Five Batteries That Gave the World a Jolt}-]. -{Smithsonian Institution}-.</ref> 1820 senesi [[Hans Kristian Örsted]] (-{Hans Christian Ørsted}-) tecribe ötkerdi. Telden aqım keçkende, yaqındaki [[pusla]]nıñ tili buruldı. Aynı yıl [[Andre-Mari Amper]] (-{André-Marie Ampère}-) aqım keçken eki telniñ bir-birini çekkenini ya da itkenini kösterdi.<ref>[https://www.nist.gov/si-redefinition/ampere/ampere-history -{Ampere: History}-]. -{National Institute of Standards and Technology}-.</ref> 1821 senesi [[Maykl Faradey]] (-{Michael Faraday}-) ilk [[elektrik köçüricisi]]ni yasadı.<ref>[https://www.rigb.org/explore-science/explore/collection/michael-faradays-electric-magnetic-rotation-apparatus-motor -{Michael Faraday's electric magnetic rotation apparatus (motor)}-]. -{Royal Institution}-.</ref> 1827 senesi [[Georg Zimon Om]] (-{Georg Simon Ohm}-) [[aqım küçü]], [[elektrik kerginligi|kerginlik]] ve [[elektrik tirençi|tirenç]] arasındaki bağnı tarif etti. Bu bağğa [[Om qanunı]] deyler.<ref>[https://maglabweb.magnet.fsu.edu/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/pioneers/georg-ohm/ -{Georg Ohm}-]. -{National High Magnetic Field Laboratory}-.</ref> 1831 senesi Faradey [[elektrik-mıqnatis induktsiyası]]nı keşif etti. [[Mıqnatis alanı]] deñişkende telde kerginlik peyda ola. Elektrik generatorları bu adisege esaslana.<ref>[https://www.rigb.org/explore-science/explore/collection/michael-faradays-generator -{Michael Faraday's generator}-]. -{Royal Institution}-.</ref> 1865 senesi [[Ceyms Klark Maksvell]] (-{James Clerk Maxwell}-) elektrik-mıqnatis alanı nazariyesini neşir etti. Bu nazariyege köre, yarıq [[elektrik-mıqnatis dalğaları]]nıñ bir çeşitidir.<ref>[https://library.si.edu/digital-library/book/dynamicaltheoryo00maxw -{A dynamical theory of the electromagnetic field}-]. -{Smithsonian Libraries}-.</ref> XIX asırnıñ ekinci yarısında elektrikni tehnikada daa sıq qullanmağa başladılar. [[Vilyam Tomson]] (-{William Thomson}-), yani Lord Kelvin, uzaq [[telegraf]] tellerinden kelgen zayıf işaretlerni almaq içün alet yaptı.<ref>[https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co6228/mirror-galvanometer-for-the-transatlantic-telegraph-1858 -{Mirror galvanometer for the transatlantic telegraph, 1858}-]. -{Science Museum Group}-.</ref> [[Verner fon Zimens]] (-{Werner von Siemens}-) elektrik generatorınıñ yañı bir çeşitini yaptı.<ref>[https://www.siemens.com/en-us/company/history-heritage/personalities/ -{Founders & Personalities}-]. -{Siemens}-.</ref> 1882 senesi [[Tomas Edison]] (-{Thomas Edison}-) [[Nyu York]]ta [[elektrik stantsiyası]]nı açtı. Stantsiya yaqındaki binalarnı yarıqlandırmaq içün elektrik bere edi.<ref>[https://americanhistory.si.edu/lighting/19thcent/promo19.htm -{Lighting A Revolution: 19th Century Promotion}-]. -{National Museum of American History}-.</ref> [[Nikola Tesla]] (-{Nikola Tesla}-) ve [[Galileo Ferraris]] (-{Galileo Ferraris}-) [[deñişici aqım]]nen işlegen köçüricilerni ayrı-ayrı yaptılar.<ref>[https://ethw.org/Milestones:Ferraris -{Rotating Fields and Early Induction Motors, 1885–1888}-]. -{IEEE History Center}-.</ref> <gallery> Fayl:Thales.jpg|Miletli Falesniñ tasviri Fayl:Franklin-Benjamin-LOC.jpg|Bencamin Franklin Fayl:Thomas Edison.jpg|Tomas Edison </gallery> == Elektrik yükü, alanı ve aqımı == [[Fayl:Bar magnet.jpg|thumb|Daimiy mıqnatisniñ eki qutbu bar.]] [[Atom]]nıñ [[atom özegi|özegindeki]] [[proton]]lar müsbet, [[elektron]]lar ise menfiy yüklüdir. Atomda proton ve elektron sayısı teñ olsa, atom neytral olur. Neytral atom elektron coyğanda müsbet, elektron alğanda menfiy [[ion]] ola. Elektronlar bir cisimden o birine keçkende, cisimler elektrik yükü ala. Buña elektrikleşüv deyler.<ref name="charge"/><ref name="conductors">[https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/5-2-conductors-insulators-and-charging-by-induction -{Conductors, Insulators, and Charging by Induction}-]. -{OpenStax, University Physics Volume 2}-.</ref> Yüklü cisimniñ etrafında [[elektrik alanı]] bar. Bu alanda başqa yüklü cisimge küç tesir ete. Eki müsbet ya da eki menfiy yük bir-birini iter. Müsbet ve menfiy yük bir-birini çeke. Bu küç yüklerniñ degerlerine ve aralarındaki mesafege bağlıdır. Bu bağnı [[Kulon qanunı]] köstere.<ref>[https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/5-3-coulombs-law -{Coulomb's Law}-]. -{OpenStax, University Physics Volume 2}-.</ref> [[Dielektrik]] — elektrik aqımını zayıf keçirgen madde. Elektrik alanında dielektrikniñ müsbet ve menfiy yükleri bir-birine nisbeten biraz yer deñiştire. Bazı maddelerde molekulalar belli bir tarafqa burula. Bu adisege [[dielektriklerniñ polârizatsiyası]] deyler.<ref>[https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/8-5-molecular-model-of-a-dielectric -{Molecular Model of a Dielectric}-]. -{OpenStax, University Physics Volume 2}-.</ref> [[Fayl:Ohms law voltage source.svg|thumb|180px|Sade elektrik zıncırınıñ sheması. Kerginlik -{''V''}-, aqım küçü -{''I''}-, tirenç -{''R''}- ile kösterilgen.]] Elektrik aqımı — yüklü parçaçıqlarnıñ belli bir tarafqa areketidir. Madenlerde aqımnı serbest elektronlar taşıy. Baqır kibi madenler yahşı keçiricidir. Cam ve plastmassa aqımnı pek zayıf keçire. Bu sebepten olarnı tecrit (izolâtsiya) malzemesi olaraq qullanalar.<ref name="conductors"/><ref>[https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/9-1-electrical-current -{Electrical Current}-]. -{OpenStax, University Physics Volume 2}-.</ref> Elektrik zıncırınıñ eki noqtası arasındaki potentsial farqına [[elektrik kerginligi|kerginlik]] deyler. Kerginlik aynı qalğanda, tirenç artqan sayın aqım küçü eksile. Aqım küçüniñ ölçü birlemi — [[amper]]. Kerginlikni [[volt]]nen, tirençni [[om]]nen ölçeyler.<ref>[https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/7-2-electric-potential-and-potential-difference -{Electric Potential and Potential Difference}-] ve [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/9-4-ohms-law -{Ohm's Law}-]. -{OpenStax, University Physics Volume 2}-.</ref> Keçiriciden aqım keçkende, etrafında [[mıqnatis alanı]] peyda ola. Tirençi olğan keçirici qıza.<ref>[https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/12-1-the-biot-savart-law -{The Biot-Savart Law}-] ve [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/9-5-electrical-energy-and-power -{Electrical Energy and Power}-]. -{OpenStax, University Physics Volume 2}-.</ref> == Elektrik energiyasını çıqaruv ve qullanuv == === İşlep çıqaruv === [[Fayl:Parque eólico La Muela.jpg|thumb|İspaniyada yel elektrik stantsiyası]] Bir çoq [[elektrik stantsiyası]]]nda [[elektrik generatorı|generator]] mehanik energiyanı elektrik energiyasına çevire. Generatornı, adet üzre, [[turbina]] aylandıra. [[Gidroelektrostantsiya]]da turbinanı suv, [[Yel elektrik stantsiyası|yel stantsiyasında]] ise yel aylandıra. İssilik ve [[atom elektrik stantsiyası|atom elektrik stantsiyalarında]] turbinalar suv buvunen aylana. [[Fotoelektrik batareya|Küneş panelleri]] yarıqnı doğrudan-doğru elektrik energiyasına çevire.<ref>[https://www.eia.gov/energyexplained/electricity/how-electricity-is-generated.php -{How electricity is generated}-]. -{U.S. Energy Information Administration}-.</ref> [[Elektrik ağı]] energiyanı stantsiyalardan ev, mektep ve zavodlarğa yetkize.<ref>[https://www.eia.gov/energyexplained/electricity/delivery-to-consumers.php -{How electricity is delivered to consumers}-]. -{U.S. Energy Information Administration}-.</ref> [[Fayl:Panasonic-oxyride.jpg|thumb|150px|[[Batareya (elektrik)|Batareya]] — himiyaviy aqım menbası]] [[Batareya (elektrik)|Batareya]] himiyaviy energiyanı elektrik energiyasına çevire. Batareyalarnı fener, saat ve başqa kiçik aletlerde qullanalar. [[Akkumulâtor]]nı qaytadan yüklendirip ola.<ref>[https://www.energy.gov/science/doe-explainsbatteries -{DOE Explains... Batteries}-]. -{U.S. Department of Energy}-.</ref> === Qullanuv === [[Fayl:Gluehlampe 01 KMJ.png|thumb|150px|[[Къавургъан лампа|Qızuv lampası]]]] Elektrik lampaları keniş tarqalmazdan evel de [[telegraf]] ve [[telefon]] elektriknen işley edi.<ref>[https://www.eia.gov/kids/history-of-energy/timelines/electricity.php -{Electricity timeline}-]. -{U.S. Energy Information Administration}-.</ref> Bugün elektrikni evlerni yarıqlandırmaq ve isitmek içün qullanalar. [[Suvutqıç]], [[çamaşır maşnası]], [[televizor]] ve [[kompyuter]] elektriknen işley. Zavodlarda elektrik köçüricileri maşnalarnı areketke ketire. Elektrik yardımınen maden iriteler ve maden parçalarını qaynatıp birleştireler. [[Elektroliz]]nen bir madenniñ yüzüni başqa madenniñ ince qatlamınen qaplaylar.<ref>[https://openstax.org/books/chemistry/pages/17-7-electrolysis -{Electrolysis}-]. -{OpenStax, Chemistry}-.</ref> == Elektrik ve tabiat == === Elektrikniñ bedenge tesiri === Bedenden keçken aqım yanıqlarğa, adalelerniñ tartıluvına ve yürek ritminiñ bozuluvına sebep ola. Zararnıñ derecesi aqımnıñ küçüne, bedende keçken yoluna ve tesir müddetine bağlıdır.<ref>[https://www.merckmanuals.com/professional/injuries-poisoning/electrical-and-lightning-injuries/electrical-injuries -{Electrical Injuries}-]. -{Merck Manual Professional Edition}-.</ref> === Tabiattaki elektrik adiseleri === [[Fayl:Electric-eel2.jpg|thumb|[[Elektrik yılan balığı]]]] Yıldırım — avadaki elektrik boşalmasıdır. O, bulut içinde, bulutlar arasında ya da bulut ile yer arasında ola.<ref>[https://www.nssl.noaa.gov/education/svrwx101/lightning/ -{Lightning Basics}-]. -{NOAA National Severe Storms Laboratory}-.</ref> [[Kvarts]] kristallı sıqılğanda onıñ eki yüzü arasında kerginlik peyda ola. Kristallğa kerginlik berilse, onıñ şekli biraz deñişe. Bu adisege [[pyezoelektrik tesir]] deyler.<ref>[https://technav.ieee.org/area/piezoelectricity/ -{Piezoelectricity}-]. -{IEEE Technology Navigator}-.</ref> [[Köpek balığı]] zayıf elektrik alanlarını seze. Bu qabiliyetke elektroretseptsiya deyler.<ref>[https://www.floridamuseum.ufl.edu/discover-fish/species-profiles/horn-shark/ -{Horn Shark}-]. -{Florida Museum of Natural History}-.</ref> [[Elektrik yılan balığı]] zayıf elektrik boşalmalarınen etrafını seze. Küçlü boşalmalar avını sersemletmege ve qorçalanmağa yardım ete.<ref>[https://nationalzoo.si.edu/animals/electric-eel -{Electric eel}-]. -{Smithsonian's National Zoo and Conservation Biology Institute}-.</ref> [[Siñir]] ve [[adale]] [[üceyre]]lerinde elektrik işaretleri peyda ola. İşaret keçkende üceyre zarınıñ eki tarafı arasındaki kerginlik tez deñişe. Bu qısqa deñişüvge [[areket potentsialı]] deyler.<ref>[https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/12-4-the-action-potential -{The Action Potential}-]. -{OpenStax, Anatomy and Physiology 2e}-.</ref><ref>{{Citation |editor1-first=-{Eric R.}- |editor1-last=-{Kandel}- |editor2-first=-{James H.}- |editor2-last=-{Schwartz}- |editor3-first=-{Thomas M.}- |editor3-last=-{Jessell}- |title=-{Principles of Neural Science}- |edition=4 |publisher=-{McGraw-Hill}- |year=2000 |pages=27–28 |isbn=0-8385-7701-6 |url=https://archive.org/details/isbn_9780838577011/page/27 }}</ref> == Edebiyat == * -{Samuel J. Ling, William Moebs, Jeff Sanny}-. [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/preface ''-{University Physics Volume 2}-'']. -{OpenStax}-, 2016 senesi. * -{David J. Griffiths}-. [https://doi.org/10.1017/9781009397735 ''-{Introduction to Electrodynamics}-'']. 5-inci basılış. -{Cambridge University Press}-, 2023 senesi. * Д. В. Сивухин. ''Общий курс физики''. 3-ünci cılt. ''Электричество''. Наука, 1977 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Fizika]] 8zsfnggdcy9hd0qt7bt631y58l9hpun On yediniñ mektübi 0 56002 246690 229406 2026-11-06T16:20:32Z Don Alessandro 1 246690 wikitext text/x-wiki '''On yediniñ mektübi''' ({{Lang-ru|Письмо семнадцати}}) — 1968 senesi mart ayında [[Özbek ŞSC]]de [[qırımtatarlar]] arasında tarqatılğan [[açıq mektüp]]. Mektüpni yazğanlar qırımtatarlarnı Özbekistanda qalmağa çağırıp, [[Qırım]]ğa kütleviy qaytuvğa qarşı çıqtılar.<ref name="arşiv">{{Cite book |editor=В. А. Смолій |title=Кримські татари: шлях до повернення. Збірник документів та матеріалів |url=https://file.lib.in.ua/pdf/smolii-valerii-krymski-tatary-shliakh-do-povernennia-ch1-.pdf#page=177 |year=2004 |volume=1 |pages=176–180 |language=uk }}</ref> == Mektüpten evel == 1944 senesi sovet akimiyeti bütün qırımtatar halqını cenk vaqtında işğalcilerge yardım etmekte qabaatlap, [[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi|Qırımdan sürgün etti]]. Olarnıñ çoqusı [[Özbekistan]]ğa köçürildi. 1967 senesi sentâbrnıñ 5-inde ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumı bu qabaatlavnı lâğu etken [[1861-VII nomeralı ferman]]nı çıqardı. Fermanda «qırımtatarlar» yerine «evelleri Qırımda yaşağan tatar milletinden vatandaşlar» dep yazıldı. Qırımda yaşamaq içün ise [[propiska]] kerek edi. Yerli akimiyet qaytıp kelgen qırımtatarlarğa sıq-sıq propiska bermey edi.<ref>{{Cite web |title=Указ Президиума Верховного Совета СССР «О гражданах татарской национальности, проживавших в Крыму» |url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/276162 |language=ru }}</ref><ref>{{Cite web |last=Бекирова |first=Гульнара |title=Псевдореабилитация 1967 года: депортация и возвращение крымских татар |url=https://ru.krymr.com/a/deportaciya-i-vozvraschenie-krymskih-tatar/29491460.html |website=Крым.Реалии |language=ru }}</ref> == Mektüpniñ mazmunı == Müellifler yerli ealiniñ Özbekistanğa sürgün etilgen qırımtatarlarnı yahşı qarşılağanını yazdılar. Olar Özbekistanda qırımtatar medeniyetiniñ inkişafına misal etip, «[[Lenin bayrağı]]» gazetasınıñ çıqmağa başlağanını ve [[Qaytarma (ansambl)|Qaytarma]] yır ve oyun ansambliniñ qurulğanını kösterdiler. Müelliflerniñ fikrince, ŞBKF (KPSS) qararları ve 1967 senesi çıqqan ferman qırımtatarlarnıñ milliy meselesini çezgen edi.<ref name="metin">{{Cite book |author=М. Н. Губогло, С. М. Червонная |title=Крымскотатарское национальное движение. Документы. Материалы. Хроника |url=https://web.archive.org/web/20210111020024/http://old.iea.ras.ru/books/09_KRIM2/120220041404.htm |year=1992 |volume=2 |pages=188–189 |language=ru }}</ref> Müellifler bazı qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmaq istegenini yazdılar. Olar qaytuv içün küreşken faallerni qattı tenqit etip, milletdeşlerni faallerniñ sözlerine inanmamağa ve olarğa aqça bermemege çağırdılar. Olarnıñ fikrince, Qırımğa kütleviy köçüv halq içün yañı bir felâket olacaq edi.<ref name="metin"/> == Mektüpke cevap == 1968 senesi martnıñ 15-inde [[Ukraina ŞSC]] [[KGB]]siniñ reisi mektüpniñ qırımtatarlar arasında keniş tarqalğanını bildirdi.<ref name="arşiv"/> Mektüpke qarşı çıqqan 6947 qırımtatar bir muracaatqa imza qoydı. Muracaat ŞSCB reberlerine yollandı. Tarihçı Gülnara Bekirovağa köre, mektüpteki imzalarnıñ nasıl alınğanı belli degil.<ref>{{Cite web |last=Бекирова |first=Гульнара |title=Попытки расколоть единство национального движения крымских татар предпринимались постоянно |url=https://islam.in.ua/ru/istoriya/popytki-raskolot-edinstvo-nacionalnogo-dvizheniya-krymskih-tatar-predprinimalis-postoyanno |website=Ислам в Украине |language=ru }}</ref> == «Avdet»te derc etilmesi == 1991 senesi martnıñ 15-inde mektüp [[Avdet (gazeta)|«Avdet»]] gazetasınıñ 6-ncı sanında derc etildi. Muarririyet mektüpke imza qoyğanlar aqqında yañlış haberler tarqalğanını yazdı. Bu haberlerde Qurultaynı azırlağan komitetniñ bazı azalarınıñ adları da aytıla edi.<ref name="avdet">{{Cite web |title=Письмо семнадцати |url=https://web.archive.org/web/20250612012010/https://cidct.org.ua/avdet/1991-avdet-6-15-bereznya/ |website=Авдет |date=1991-03-15 |language=ru }}</ref> == İmza qoyğanlar == «Avdet»te derc etilgen metinniñ soñunda şu on yedi ad yazılğan.<ref name="avdet"/> # [[Seit Asan İzmailov]] # [[Seit Tairov]] # [[Mustafa Çolaqov]] # [[Mustafa Çaçi]] # [[Şevket Atamanov]] # [[Anife Alçikova]] # [[Abduraim Appazov]] # [[Yağya Ablâkimov]] # [[Liban Appazov]] # [[Ahtem Mustafayev]] # [[Qurt Sametdinov]] # [[Riza Memetov]] # [[Gülver Asanov]] # [[Şevket Qadırov]] # [[Meryem Kovaleva]] # [[İsa Azizov]] # [[Memet Moloçnikov]] KGB mektübine qoşulğan arhiv nushasında on altı ad bar. O nushada eñ soñ İsa Azizovnıñ adı yazılğan.<ref name="arşiv"/> == Daa baqıñız == * [[Mubarek zonası]] == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20210111020024/http://old.iea.ras.ru/books/09_KRIM2/120220041404.htm Mektüpniñ metni] {{Ref-ru}} == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] r0f77lk725lvn2bpnccx9z71k4nf2bi 246691 246690 2026-11-06T16:20:48Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[On yedilikniñ mektübi]] saifesiniñ adını [[On yediniñ mektübi]] dep deñiştirildi. 246690 wikitext text/x-wiki '''On yediniñ mektübi''' ({{Lang-ru|Письмо семнадцати}}) — 1968 senesi mart ayında [[Özbek ŞSC]]de [[qırımtatarlar]] arasında tarqatılğan [[açıq mektüp]]. Mektüpni yazğanlar qırımtatarlarnı Özbekistanda qalmağa çağırıp, [[Qırım]]ğa kütleviy qaytuvğa qarşı çıqtılar.<ref name="arşiv">{{Cite book |editor=В. А. Смолій |title=Кримські татари: шлях до повернення. Збірник документів та матеріалів |url=https://file.lib.in.ua/pdf/smolii-valerii-krymski-tatary-shliakh-do-povernennia-ch1-.pdf#page=177 |year=2004 |volume=1 |pages=176–180 |language=uk }}</ref> == Mektüpten evel == 1944 senesi sovet akimiyeti bütün qırımtatar halqını cenk vaqtında işğalcilerge yardım etmekte qabaatlap, [[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi|Qırımdan sürgün etti]]. Olarnıñ çoqusı [[Özbekistan]]ğa köçürildi. 1967 senesi sentâbrnıñ 5-inde ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumı bu qabaatlavnı lâğu etken [[1861-VII nomeralı ferman]]nı çıqardı. Fermanda «qırımtatarlar» yerine «evelleri Qırımda yaşağan tatar milletinden vatandaşlar» dep yazıldı. Qırımda yaşamaq içün ise [[propiska]] kerek edi. Yerli akimiyet qaytıp kelgen qırımtatarlarğa sıq-sıq propiska bermey edi.<ref>{{Cite web |title=Указ Президиума Верховного Совета СССР «О гражданах татарской национальности, проживавших в Крыму» |url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/276162 |language=ru }}</ref><ref>{{Cite web |last=Бекирова |first=Гульнара |title=Псевдореабилитация 1967 года: депортация и возвращение крымских татар |url=https://ru.krymr.com/a/deportaciya-i-vozvraschenie-krymskih-tatar/29491460.html |website=Крым.Реалии |language=ru }}</ref> == Mektüpniñ mazmunı == Müellifler yerli ealiniñ Özbekistanğa sürgün etilgen qırımtatarlarnı yahşı qarşılağanını yazdılar. Olar Özbekistanda qırımtatar medeniyetiniñ inkişafına misal etip, «[[Lenin bayrağı]]» gazetasınıñ çıqmağa başlağanını ve [[Qaytarma (ansambl)|Qaytarma]] yır ve oyun ansambliniñ qurulğanını kösterdiler. Müelliflerniñ fikrince, ŞBKF (KPSS) qararları ve 1967 senesi çıqqan ferman qırımtatarlarnıñ milliy meselesini çezgen edi.<ref name="metin">{{Cite book |author=М. Н. Губогло, С. М. Червонная |title=Крымскотатарское национальное движение. Документы. Материалы. Хроника |url=https://web.archive.org/web/20210111020024/http://old.iea.ras.ru/books/09_KRIM2/120220041404.htm |year=1992 |volume=2 |pages=188–189 |language=ru }}</ref> Müellifler bazı qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmaq istegenini yazdılar. Olar qaytuv içün küreşken faallerni qattı tenqit etip, milletdeşlerni faallerniñ sözlerine inanmamağa ve olarğa aqça bermemege çağırdılar. Olarnıñ fikrince, Qırımğa kütleviy köçüv halq içün yañı bir felâket olacaq edi.<ref name="metin"/> == Mektüpke cevap == 1968 senesi martnıñ 15-inde [[Ukraina ŞSC]] [[KGB]]siniñ reisi mektüpniñ qırımtatarlar arasında keniş tarqalğanını bildirdi.<ref name="arşiv"/> Mektüpke qarşı çıqqan 6947 qırımtatar bir muracaatqa imza qoydı. Muracaat ŞSCB reberlerine yollandı. Tarihçı Gülnara Bekirovağa köre, mektüpteki imzalarnıñ nasıl alınğanı belli degil.<ref>{{Cite web |last=Бекирова |first=Гульнара |title=Попытки расколоть единство национального движения крымских татар предпринимались постоянно |url=https://islam.in.ua/ru/istoriya/popytki-raskolot-edinstvo-nacionalnogo-dvizheniya-krymskih-tatar-predprinimalis-postoyanno |website=Ислам в Украине |language=ru }}</ref> == «Avdet»te derc etilmesi == 1991 senesi martnıñ 15-inde mektüp [[Avdet (gazeta)|«Avdet»]] gazetasınıñ 6-ncı sanında derc etildi. Muarririyet mektüpke imza qoyğanlar aqqında yañlış haberler tarqalğanını yazdı. Bu haberlerde Qurultaynı azırlağan komitetniñ bazı azalarınıñ adları da aytıla edi.<ref name="avdet">{{Cite web |title=Письмо семнадцати |url=https://web.archive.org/web/20250612012010/https://cidct.org.ua/avdet/1991-avdet-6-15-bereznya/ |website=Авдет |date=1991-03-15 |language=ru }}</ref> == İmza qoyğanlar == «Avdet»te derc etilgen metinniñ soñunda şu on yedi ad yazılğan.<ref name="avdet"/> # [[Seit Asan İzmailov]] # [[Seit Tairov]] # [[Mustafa Çolaqov]] # [[Mustafa Çaçi]] # [[Şevket Atamanov]] # [[Anife Alçikova]] # [[Abduraim Appazov]] # [[Yağya Ablâkimov]] # [[Liban Appazov]] # [[Ahtem Mustafayev]] # [[Qurt Sametdinov]] # [[Riza Memetov]] # [[Gülver Asanov]] # [[Şevket Qadırov]] # [[Meryem Kovaleva]] # [[İsa Azizov]] # [[Memet Moloçnikov]] KGB mektübine qoşulğan arhiv nushasında on altı ad bar. O nushada eñ soñ İsa Azizovnıñ adı yazılğan.<ref name="arşiv"/> == Daa baqıñız == * [[Mubarek zonası]] == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20210111020024/http://old.iea.ras.ru/books/09_KRIM2/120220041404.htm Mektüpniñ metni] {{Ref-ru}} == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] r0f77lk725lvn2bpnccx9z71k4nf2bi Taşkent onluğı 0 56003 246698 229517 2026-11-06T16:47:45Z Don Alessandro 1 246698 wikitext text/x-wiki '''Taşkent onluğı''' ({{lang-ru|Ташкентская десятка}}) — [[qırımtatar milliy areketi]]niñ 1969 senesi [[Taşkent]]te makemege çekilgen on faali. Olar sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ [[Qırım]]ğa qaytması içün küreşe ediler.<ref name="bekirova">{{Cite web |last=Бекирова |first=Гульнара |title=Ташкентский процесс |url=https://ru.krymr.com/a/27148574.html |date=2015-07-23 |website=Крым.Реалии |language=ru }}</ref> == Makeme == [[Özbek ŞSC]] Yuqarı Makemesi oturışlarını Taşkent şeer makemesiniñ binasında ötkerdi. Oturışlar 1969 senesi iyülniñ 1-inden avgustnıñ 5-ine qadar devam etti. Tahqiqatqa Berezovskiy reislik etti. Makemede [[prokuror]] Yenkalov devlet adından qabaatlavnı bildirdi.<ref name="bekirova"/><ref name="hronika">{{Cite web |title=-{10 Crimean Tatars on trial, Jul-Aug ’69 (9.2)}- |url=https://chronicle-of-current-events.com/2013/10/09/9-2-the-trial-of-ten-crimean-tatars-tashkent/ |website=-{A Chronicle of Current Events}- |language=en }}</ref> Qabaatlav vesiqasına köre, dava «-{Траурная информация № 69}-» adlı yazı sebebinden açıldı. Yazıda 1968 senesi mayıs ayında militsiyanıñ Moskvada qırımtatar vekillerini tutıp döggeni añlatıla edi. Qabaatlav vesiqasında qırımtatarlar içün «evelleri Qırımda yaşağan tatar milletinden adamlar» degen sözler qullanıldı.<ref name="grigorenko">{{Cite book |last=Григоренко |first=Пётр |title=Мысли сумасшедшего |chapter=Кто же преступники? |url=https://www.belousenko.com/books/grigorenko/grigorenko_crazy.htm |publisher=Фонд имени Герцена |year=1973 |language=ru }}</ref><ref>{{Cite web |last=Эминов |first=Руслан |title=Крым — Москва 1967–68 гг. |url=https://proza.ru/2025/07/09/1163 |language=ru }}</ref> Faallerni sovet devlet ve cemiyet quruluşı aqqında bile-bile yalan malümat tarqatuvnen qabaatladılar. Qabaatlav vesiqasında olarnıñ yazılar azırlap tarqatqanı, imza toplağanı ve toplaşuvlar ötker­geni aytıldı. Faaller ise yazılarında kerçek vaqialarnı añlatqanlarını ayttılar.<ref name="bekirova"/> Qabaatlavda [[RŞFSC]] [[Ceza kodeksi]]niñ 190-1, [[Ukraina ŞSC]] kodeksiniñ 187-1 ve [[Özbek ŞSC]] kodeksiniñ 191-4 maddeleri kösterildi. [[İsmail Yazıcıyev]]ni [[Tacik ŞSC]] kodeksiniñ 203-1 maddesi ile de qabaatladılar.<ref name="hronika"/><ref name="grigorenko"/> == Makemelengenler ve üküm == 1969 senesi avgustnıñ 5-inde makeme on faalniñ episini qabaatlı dep tanıp, olarğa ceza berdi.<ref name="bekirova"/> * [[Svetlana Ametova]] — on ay apis * [[Reşat Bayramov]] — üç yıl apis * [[Ayder Bariyev]] — bir buçuq yıl apis * [[Ruslan Eminov]] — altı ay tüzetüv işi * [[Ridvan Ğafarov]] — bir yıl apis * [[İzzet Hairov]] — bir buçuq yıl apis * [[Münire Halilova]] — on ay apis * [[Rollan Qadıyev]] — üç yıl apis * [[Riza Ümerov]] — şartlı üküm * [[İsmail Yazıcıyev]] — bir yıl apis Ametova ve Halilova tahqiqat vaqtında on ay apiste qalğanları içün üküm çıqqan künü azat etildiler. Ümerov da makeme zalından azat etildi.<ref name="bekirova"/><ref>{{Cite web |last=Эминов |first=Руслан |title=Ташкентский процесс 1969 год |url=https://proza.ru/2023/05/31/1000 |language=ru }}</ref> Üküm çıqqan soñ makeme binasınıñ ögünde toplanğan qırımtatarlar narazılıq bildirip, prokuratura binasına doğru yürüdiler. Militsiya numayışnı dağıtıp, bazı iştirakçilerni tuttı.<ref name="hronika"/> == Edebiyat == * [https://vtoraya-literatura.com/publ-3442 Ташкентский процесс. Суд над десятью представителями крымскотатарского народа]. Сборник документов с иллюстрациями. Амстердам, Фонд имени Герцена, 1976. 854 saife. «Библиотека самиздата», № 7. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] f10d2zr1gylw6rcw2mgjyvw6552a9z1 Gromıko komissiyası 0 56004 246684 244431 2026-11-06T14:06:29Z Don Alessandro 1 246684 wikitext text/x-wiki '''Gromıko komissiyası''', resmiy adı '''Qırımtatarlar arasından ŞSCB vatandaşlarından kelgen muracaatlarda köterilgen meselelerni baqmaq içün devlet komissiyası''' ({{lang-ru|Государственная комиссия по рассмотрению вопросов, которые ставятся в обращениях граждан СССР из числа крымских татар}}) — qırımtatarlarnıñ sovet akimiyetine yollağan muracaatlarını ögrenmek içün 1987 senesi qurulğan devlet komissiyası. Oña [[ŞSCB Yuqarı Şurası]] Prezidiumınıñ reisi [[Andrey Gromıko]] reislik etti. Komissiya 1988 senesi iyünniñ 9-ında neticelerini ilân etip, qırımtatarlarnı [[Qırım]]ğa qaytarmaq ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti]]ni tiklemek tekliflerini red etti. == Komissiya qurulmazdan evel == Sovet akimiyeti 1944 senesi [[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi|qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etti]]. Olarnıñ çoqusı [[Orta Asiya]]ğa yollandı. 1956 senesi sürgünlik yerlerindeki mahsus nezaret lâğu etildi. Qırımğa qaytuv yasağı ise qaldı. O devirde sovet akimiyeti çeçen, inguş, qalmıq, balqar ve qaraçaylarğa vatanlarına qaytmağa ruhset berip, olarnıñ muhtariyetlerini tikledi.<ref>{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|title=Крымские татары: освобождение без права возвращения|url=https://ru.krymr.com/a/27702200.html|website=Крым.Реалии|language=ru}}</ref><ref>{{Cite book|editor=-{Edward Allworth}-|title=-{Tatars of the Crimea: Their Struggle for Survival}-|url=https://archive.org/details/tatarsofcrimeath0000unse|year=1988|publisher=-{Duke University Press}-|isbn=0-8223-0758-8|language=en}}</ref> 1967 senesi sentâbrnıñ 5-inde ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumı [[1861-VII nomeralı ferman]] çıqardı. Ferman bütün qırımtatar halqına qarşı qoyulğan, cenk vaqtında işğalcilerge yardım etüv aqqındaki qabaatlavnı lâğu etti. Metinde «qırımtatarlar» yerine «evelleri Qırımda yaşağan tatar milletinden vatandaşlar» degen sözler qullanıldı. O kün çıqqan başqa bir qararğa köre, yaşayış yerini saylağanda pasport ve [[mekân qaydı]] (propiska) qaidelerine riayet etmek kerek edi. Qırımda yerli akimiyet qırımtatarlarğa sıq-sıq propiska bermey edi. Bazı qorantalarnı yarımadadan zornen çıqarıp yollay ediler.<ref>{{Cite web|title=Указ Президиума Верховного Совета СССР «О гражданах татарской национальности, проживавших в Крыму»|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/276162|date=1967-09-05|language=ru}}</ref><ref name="hrw">{{Cite book|title=-{“Punished Peoples” of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin’s Deportations}-|url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf|publisher=-{Human Rights Watch}-|year=1991|language=en}}</ref> == Moskvadaki ilk narazılıqlar == [[Qırımtatar milliy areketi]] faalleri yıllar boyunca Moskvağa vekiller yolladılar. Olar sovet reberlerinden Qırımğa qaytmaq aqqını tanımaq ve Qırım muhtariyetini tiklemekni talap ettiler. [[Perestroyka]] devrinde faaller Moskvağa daa sıq kelmege başladılar. 1987 senesi iyünniñ 20-sinden başlap, qırımtatar vekilleri gazeta, mecmua ve merkez televizionı redaktsiyalarına, em de [[ŞSCB yazıcıları birligi]]ne bardılar. Olar sürgünlik aqqında aytıp, mektüp ve muracaatlarını neşir etmege rica ettiler. Altı kün soñ vekillerni ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumı reisiniñ muavini [[Pötr Demiçev]] qabul etti. O, talaplarnı [[Mihail Gorbaçov]]ğa bildirmege söz berdi.<ref name="moskva1">{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|title=Московские акции крымских татар летом 1987-го|url=https://ru.krymr.com/a/27118135.html|date=2015-07-09|website=Крым.Реалии|language=ru}}</ref> 1987 senesi iyülniñ 6-sında Moskvanıñ [[Qızıl meydan]]ında 120-ge yaqın adam toplandı. Olar plakatlar köterip, Qırımğa qaytmaq aqqını talap ettiler. Eki kün soñ şair [[Yevgeniy Yevtuşenko]] qırımtatar vekillerinen körüşip, olarnıñ talaplarını desteklegen mektüpni ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumına yazdı.<ref name="moskva1"/> == Komissiyanıñ qurulması == 1987 senesi iyülniñ 9-unda [[Şuralar Birligi Kommunist Fırqası]] [[ŞBKF Merkeziy Komiteti|Merkeziy Komitetiniñ]] [[Politbüro]]sı qırımtatarlarnıñ muracaatlarını ögrenmek içün devlet komissiyası qurmağa qarar berdi. Komissiya reisligine [[Andrey Gromıko]] tayin etildi. O, Politbüro toplaşuvında qırımtatarlarnıñ Özbekistandaki yaşayış şartlarını yahşılaştırmaq tarafdarı edi.<ref name="politburo">{{Cite web|title=Выписка из протокола заседания Политбюро о проблеме крымских татар|url=https://nsarchive.gwu.edu/document/25470-19-vypiska-iz-protokola-zasedaniya-politbyuro-o-probleme-k|date=1987-07-09|website=-{National Security Archive}-|language=ru}}</ref> Komissiyanıñ azaları arasında [[Pötr Demiçev]], [[Vladimir Şçerbitskiy]], [[Vitaliy Vorotnikov]], [[İnomcon Usmonhocayev]], [[Viktor Çebrikov]], [[Anatoliy Lukyanov]], [[Georgiy Razumovskiy]] ve [[Aleksandr Yakovlev]] bar edi. Komissiyada qırımtatar vekili yoq edi.<ref name="politburo"/> == Komissiyanıñ işi == === Moskvadaki narazılıqlar === 1987 senesi iyülniñ 19-ında qırımtatar faalleri [[İzmaylovo parkı]]nda toplanıp, Moskvadaki vekillerniñ işini yolğa qoymaq içün [[Merkeziy teşebbüs gruppası]]nı sayladılar.<ref name="hronika">{{Cite web|title=Демонстрации крымских татар (1987, 14-4)|url=https://vesti-iz-sssr.com/2016/11/27/demonstratsii-krymskikh-tatar-1987-14-4/|website=Вести из СССР|language=ru}}</ref> 1987 senesi iyülniñ 23-ünde ŞBKF Merkeziy Komiteti binasınıñ ögünde yüzge yaqın adam piketke çıqtı. Olar Gorbaçovnen körüşmekni talap ettiler. O kün aqşam [[TASS]] komissiya qurulğanını bildirdi. Haberde bütün halqnı sürgün etüv yañlış qarar sayıldı. Oña baqmadan, haberde qırımtatarlarnıñ bir qısmı cenk vaqtında işğalcilerge yardım etmekte kene qabaatlandı. Eki kün soñ Qızıl meydanda beş yüzge yaqın adam toplandı. Olar Qırımğa qaytmaq ve muhtariyetni tiklemek talaplarını tekrarladılar.<ref name="moskva2">{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|title=Московские акции крымских татар летом 1987-го. Окончание|url=https://ru.krymr.com/a/27119914.html|date=2015-07-10|website=Крым.Реалии|language=ru}}</ref><ref name="hronika"/> 1987 senesi iyülniñ 27-sinde Gromıko Kremlde 21 qırımtatar vekilini qabul etti. O, vekillerni komissiya işiniñ bitmesini beklemege çağırıp, narazılıq aktsiyalarınıñ qararğa tesir etmeycegini ayttı. Vekiller talaplarına açıq bir cevap almadılar. Ertesi künü faaller İzmaylovo parkında toplanıp, Moskvada qalmağa ve narazılıqlarnı devam ettirmege qarar berdiler. Ay soñunda militsiya bazı faaller, şu cümleden [[Sabriye Seutova]], [[Safinar Cemileva]], [[Reşat Cemilev]] ve [[Fuat Ablâmitov]]nı Moskvadan zornen [[Taşkent]]ke yolladı.<ref name="moskva2"/><ref name="hronika"/> === Qırımğa köçüvniñ sıñırlanması === Komissiya çalışqan vaqıtta, sovet memurları Özbekistanda yaşağan qırımtatarlarnıñ vekillerinen de körüştiler. Bu arada Qırımğa köçip kelüv daa da qıyınlaştı. 1987 senesi dekabrnıñ 24-ünde [[ŞSCB Nazirler Şurası]] [[Qırım vilâyeti]] ve [[Krasnodar ülkesi]]niñ bazı şeer ve köylerinde propiska berüvni sıñırlağan 1476 nomeralı qararnı qabul etti.<ref name="bekirova-kitap">{{Cite book|last=Бекирова|first=Гульнара|title=Крымскотатарская проблема в СССР: 1944–1991|url=https://books.google.com/books?id=D9cjAQAAIAAJ|year=2004|publisher=Оджак|isbn=978-966-8535-06-2|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|title=Постановление Совета Министров СССР № 1476 «Об ограничении прописки граждан в некоторых населенных пунктах Крымской области и Краснодарского края»|url=https://cons.parus.ua/?doc=00UNV409CF|date=1987-12-24|language=ru}}</ref> == Komissiyanıñ neticeleri == Komissiyanıñ neticeleri 1988 senesi iyünniñ 9-ında ilân etildi. Komissiya qırımtatarlarnıñ diger ŞSCB vatandaşları kibi yaşav yerini saylamaq, çalışmaq ve oqumaq aqqı olğanını bildirdi. Qırımda propiska sıñırlamalarını saqlamaq teklif etildi. Komissiya sürgünlikten soñ Qırım ealisiniñ terkibi deñişkenini sebep kösterip, Qırım muhtariyetini tiklemek teklifini red etti. O, qırımtatarlar yaşağan yerlerde ana tilinde ders berüvni kenişletmek, gazeta ve kitap çıqarmaq, medeniy tedbirler ötkermekni teklif etti.<ref>{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|title=Выводы комиссии Громыко|url=https://ru.krymr.com/a/27186679.html|website=Крым.Реалии|language=ru}}</ref><ref name="hrw"/> === Narazılıqlar ve yañı komissiya === Qırımtatar milliy areketi faalleri komissiyanıñ neticelerine qarşı çıqtılar. [[Rollan Qadıyev]] bu neticelerni evelki sovet siyasetiniñ devamı saydı. 1988 senesi iyünniñ 26-sında Taşkentteki narazılıq mitingine 20 biñge yaqın adam qatıldı. Militsiya mitingni dağıtıp, bazı iştirakçilerni tuttı.<ref>Кадыев Роллан. «Наши болезни» — критические заметки по нашему национальному вопросу. 1988. Сектор архивных и рукописных материалов Крымскотатарской библиотеки им. И. Гаспринского.</ref><ref>{{Cite web|last=Бекирова|first=Гульнара|title=Крымские татары после выводов комиссии Громыко|url=https://ru.krymr.com/a/27192951.html|website=Крым.Реалии|language=ru}}</ref> 1989 senesi iyülniñ 12-sinde ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ Milletler Soveti yañı komissiya qurdı. Reisligini [[Gennadiy Yanayev]] etti. Bu komissiyanıñ işine qırımtatar vekilleri de qatıldı. Komissiya [[Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması|qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytmasını]] devlet yardımınen teşkil etmekni ve Qırım muhtariyetini [[Ukraina ŞSC]] terkibinde tiklemekni teklif etti. 1989 senesi noyabrnıñ 28-inde ŞSCB Yuqarı Şurası bu tekliflerni esas itibarınen maqulladı.<ref>{{Cite web|title=О выводах и предложениях госкомиссии Г. И. Янаева|url=https://www.ndkt.org/o-vyvodah-i-predlozheniyah-goskomissii-g.i.-yanaeva.html|website=НДКТ|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|title=О выводах и предложениях комиссий по проблемам советских немцев и крымскотатарского народа|url=https://www.ndkt.org/o-vyvodah-i-predlozheniyah-komissiy-po-problemam-sovetskih-nemtsev-i-krymsko-tatarskogo-naroda.html|date=1989-11-28|website=НДКТ|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketei]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] hm1uotlk2u1l9bm7kjg3su8x6v6ig6j Tumlar 0 56006 246695 230355 2026-11-06T16:41:36Z Don Alessandro 1 246695 wikitext text/x-wiki '''Tum''' - [[XVII asır]]nıñ ekinci yarısında ve [[XVIII asır]]nıñ birinci yarısında – [[musulman]] erkegi (ekseriyetnen türk ya da qırımtatar) ve esir [[hristian]] qadını (ekseriyetnen rus ya da ukrain) arasında olğan qarışıq evlenüvden doğğan adam. Tumlarnıñ çoqusı musulman din ve adetlerini kütken edi. '''Tum''' — eski ukrain sözü ({{lang-uk|тума}}). Ana-babasınıñ biri türk ya da qırımtatar, digeri ukrain olğan adamğa tum dey ediler.<ref>[https://sum11.com.ua/tuma/ Тума] // Словник української мови: в 11 томах.</ref> [[XVII asır]]nıñ ekinci yarısında ve [[XVIII asır]]nıñ birinci yarısında bu sözni, adette, [[musulman]] baba ile esir [[hristian]] anadan doğğanlar içün qullana ediler.<ref name="ume">{{УМЕ15|частина=Тума|сторінки=1939}}</ref> Sözniñ qaydan kelgeni belli degil. Bir fikirge köre, o {{lang-he|טומאה}} sözünden kele. Bir ukrain halq yırında: «Tum [[qazaqlar|qazaq]] seni deli eter, seni sevmez…» — dep aytıla.<ref name="ume"/> == Velıçko yılnamesindeki vaqia == [[Özü qazaqları]] [[Qırım hanlığı]]na ve [[Osmanlı devleti]]ne yapqan seferlerinden qaytqanda bazıda tumlarnı anaları ve başqa hristian esirlernen beraber alıp kete ediler. [[Velıçko yılnamesi]]nde [[İvan Sirko]]nıñ Qırım seferi 1675 senesi vaqiaları arasında añlatıla. Yılnamege köre, qazaqlar Qırımdan hristian esir ve tumlarnı alıp kettiler. Olarnıñ episi olıp 7 biñ kişi edi. Sirko olarğa qazaqlarnen beraber ketmege de, Qırımğa qaytmağa da izin berdi. 3 biñ kişi qaytmaq istedi. Olar Qırımda ev ve mülkleri bar olğanını, qazaqlar ketken yerlerde ise iç bir şeyleri olmağanını ayttılar.<ref name="velichko">[[:uk:Величко Самійло Васильович|Самійло Величко]]. [[:uk:Літопис Самійла Величка|Літопис]] / Пер. з книжної української мови, комент. В. О. Шевчука; відп. ред. О. В. Мишанич. — К.: Дніпро, 1991. — [https://litopys.org.ua/velichko/vel33.htm Розділ шістнадцятий].</ref> Sirko olarnı evelâ qoyıp yiberdi. Soñ Qırımğa doğru ketkenlerini körip, qazaqlarğa olarnıñ artından barıp episini öldürmege emir etti. Yılnamede qazaqlarnıñ bu emirge boysunıp qaytqanlarnıñ episini öldürgeni yazıla. Sirko soñra ölülerniñ yanına kelip olardan afu tiledi.<ref name="velichko"/> == Edebiyat == * [[:uk:Голобуцький Володимир Олексійович|''Володимир Голобуцький'']]. Запорозьке козацтво. — К.: Вища шк., 1994. [https://litopys.org.ua/holob/hol14.htm Розділ XII. Запорозьке козацтво у 1657—1687 роках. Руїна] * ''[[:uk:Мушкетик Юрій Михайлович|Юрій Мушкетик]]''. [https://web.archive.org/web/20070703224826/http://www.ukrcenter.com/Library/read.asp?id=1176&page=173 Яса] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] bnwouodeectb5joyukjoj5ugt83w349 246696 246695 2026-11-06T16:41:51Z Don Alessandro 1 246696 wikitext text/x-wiki '''Tum''' — eski ukrain sözü ({{lang-uk|тума}}). Ana-babasınıñ biri türk ya da qırımtatar, digeri ukrain olğan adamğa tum dey ediler.<ref>[https://sum11.com.ua/tuma/ Тума] // Словник української мови: в 11 томах.</ref> [[XVII asır]]nıñ ekinci yarısında ve [[XVIII asır]]nıñ birinci yarısında bu sözni, adette, [[musulman]] baba ile esir [[hristian]] anadan doğğanlar içün qullana ediler.<ref name="ume">{{УМЕ15|частина=Тума|сторінки=1939}}</ref> Sözniñ qaydan kelgeni belli degil. Bir fikirge köre, o {{lang-he|טומאה}} sözünden kele. Bir ukrain halq yırında: «Tum [[qazaqlar|qazaq]] seni deli eter, seni sevmez…» — dep aytıla.<ref name="ume"/> == Velıçko yılnamesindeki vaqia == [[Özü qazaqları]] [[Qırım hanlığı]]na ve [[Osmanlı devleti]]ne yapqan seferlerinden qaytqanda bazıda tumlarnı anaları ve başqa hristian esirlernen beraber alıp kete ediler. [[Velıçko yılnamesi]]nde [[İvan Sirko]]nıñ Qırım seferi 1675 senesi vaqiaları arasında añlatıla. Yılnamege köre, qazaqlar Qırımdan hristian esir ve tumlarnı alıp kettiler. Olarnıñ episi olıp 7 biñ kişi edi. Sirko olarğa qazaqlarnen beraber ketmege de, Qırımğa qaytmağa da izin berdi. 3 biñ kişi qaytmaq istedi. Olar Qırımda ev ve mülkleri bar olğanını, qazaqlar ketken yerlerde ise iç bir şeyleri olmağanını ayttılar.<ref name="velichko">[[:uk:Величко Самійло Васильович|Самійло Величко]]. [[:uk:Літопис Самійла Величка|Літопис]] / Пер. з книжної української мови, комент. В. О. Шевчука; відп. ред. О. В. Мишанич. — К.: Дніпро, 1991. — [https://litopys.org.ua/velichko/vel33.htm Розділ шістнадцятий].</ref> Sirko olarnı evelâ qoyıp yiberdi. Soñ Qırımğa doğru ketkenlerini körip, qazaqlarğa olarnıñ artından barıp episini öldürmege emir etti. Yılnamede qazaqlarnıñ bu emirge boysunıp qaytqanlarnıñ episini öldürgeni yazıla. Sirko soñra ölülerniñ yanına kelip olardan afu tiledi.<ref name="velichko"/> == Edebiyat == * [[:uk:Голобуцький Володимир Олексійович|''Володимир Голобуцький'']]. Запорозьке козацтво. — К.: Вища шк., 1994. [https://litopys.org.ua/holob/hol14.htm Розділ XII. Запорозьке козацтво у 1657—1687 роках. Руїна] * ''[[:uk:Мушкетик Юрій Михайлович|Юрій Мушкетик]]''. [https://web.archive.org/web/20070703224826/http://www.ukrcenter.com/Library/read.asp?id=1176&page=173 Яса] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] gdyn2rddzyi297o06munj1l4fnxr5vs Lâtife 0 56008 246700 229444 2026-11-06T16:59:31Z Don Alessandro 1 246700 wikitext text/x-wiki '''Lâtife''' — qırımtatar halqı arasında aytılğan qısqa, külkünçli ikâyeler. Bu söz «şaqa» manasında da qullanıla. Lâtifeler ağızdan ağızğa keçip kelgen. Olarnıñ çoqusı kündelik yaşayış aqqındadır. Bazılarında cemiyet ve siyaset meseleleri de añlatıla. O. Kıslıy lâtifelerniñ orta asırlarda peyda olğanını yaza.<ref name="kısliy">{{Cite web |last=Кислий |first=О. Є. |title=Лятіфе |url=https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=S&I21DBN=EIu&P21DBN=EIU&S21CNR=20&S21COLORTERMS=0&S21FMT=eiu_all&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN%3D&S21REF=10&S21STN=1&S21STR=Lyatife&Z21ID= |website=Енциклопедія історії України |year=2009 |language=uk }}</ref> == Qaramanlar == Lâtifelerniñ eñ belli qaramanları — [[Hoca Nasredin]] ve [[Ahmet aqay]]. Bazı qırımtatar lâtifeleri Şarqnıñ başqa halqları arasında Hoca Nasredin aqqında aytılğan ikâyelerge beñzey.<ref name="kısliy"/><ref>{{Cite web |last=Возгрин |first=В. Е. |title=Виды словесного творчества |website=История крымских татар |url=https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar126.html |language=ru }}</ref> Bir çoq lâtifede Ahmet aqay [[Bağçasaray rayonı]]ndaki [[Büyük Özenbaş]] köyünde yaşağan azırcevap adamdır. Bu ikâyelerde köy ealisiniñ yaşayışı añlatıla. Adamlarnıñ yaramay qılıqları da külküge alına.<ref name="kısliy"/> == Lâtifelerniñ yazıp alınması == Alupka saray-muzeyi hadimleri 1934–1937 seneleri bir çoq lâtifeni yazıp aldılar. Hoca Nasredin ve Ahmet aqay aqqındaki ikâyelerniñ bir qısmı 1937 senesi ayrı bir cıyıntıqta basıldı.<ref>{{Cite web |author=К. Ю. Кашлявик, З. И. Кирнозе, А. Е. Лобков |title=У истоков научного изучения крымско-татарского народного творчества (фольклорные сборники Алупкинского дворца-музея) |url=https://publications.hse.ru/chapters/203693957 |year=2017 |language=ru }}</ref> Kıslıynıñ yazğanına köre, sovet devrinde basılğan lâtifelerniñ çoqusı neşirge azırlanğanda deñiştirilgen.<ref name="kısliy"/> [[Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi]]nden soñ Qırımğa qaytqan bazı qartlar XX asırnıñ 90-ncı seneleri subetlerinde kündelik yaşayış aqqındaki evelki lâtifelerni ara-sıra ayta ediler.<ref name="kısliy"/> == Edebiyat == * С. И. Мирер. [https://irsl.narod.ru/books/Mirer_S_I/Mirer_S_I_Ahmet-ahay-ozenbassky_1940.pdf Ахмет-Ахай Озенбашский. Первая книга сказок]. Moskva, «Советский писатель», 1940 senesi. * В. А. Гордлевский. «Ахмет-ахай (Эскиз)» // [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GORDLEVSKIY_Vladimir_Aleksandrovich/_Gordlevskiy_V.A..html Избранные сочинения]. 4-ünci cılt. Moskva, «Наука», 1968 senesi. * «Лятифе» // Р. Музафаров, А. Короткая. ''Крымско-татарская энциклопедия''. 2-nci cılt. Aqmescit, 1995 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] etirpnoe8zrx93c83ruforcg1g468hi Yıldızçıq 0 56037 246706 229605 2026-11-06T17:54:11Z Don Alessandro 1 246706 wikitext text/x-wiki '''«Yıldızçıq-Ziroçka»''' (-{Йылдызчыкъ — Зірочка}-) — 1998 senesi oktâbr ayından 2003 senesi mart ayına qadar [[Aqmescit]]te çıqqan balalar mecmuası. Mecmua [[qırımtatar tili|qırımtatar]] ve [[ukrain tili|ukrain]] tillerinde basılğan edi.<ref name="esu">Н. А. Умеров. [https://esu.com.ua/article-12964 Йылдызчыкъ-зірочка] // Енциклопедія Сучасної України. — 2011 senesi.</ref> == Neşir tarihı == Mecmuanıñ ilk sanını «[[Vidrocennâ]]» (-{Відродження}-) halqara fondunıñ yardımınen basıp Ukrainada bedava tarqattılar. Mecmuanı «Dolâ» (-{Доля}-) neşriyatı yılda dört kere çıqara edi. Tirajı 5 biñge yaqın nusha edi.<ref name="esu" /> Mecmuanıñ tesisçisi ve baş muarriri yazıcı ve jurnalist [[Valeriy Basırov]] edi.<ref name="esu" /><ref>[https://detector.media/community/article/531/2003-03-04-vydavets-valeriy-basyrov-dolya-tse-moya-dolya/ Видавець Валерій Басиров: „Доля” – це моя доля…] // Детектор медіа. — 2003 senesi mart 4 künü.</ref> Şair [[Nuzet Ümerov]] mecmuanı çıqarmaq teşebbüsini köstergenlerden biri edi.<ref>[https://ctrcenter.org/uk/94-roky-vid-dnya-narodzhennya-nuzeta-umerova-poeta-zhurnalista-i-tvorczya-suchasnoyi-dytyachoyi-krymskotatarskoyi-literatury 94 роки від дня народження Нузета Умерова — поета, журналіста і творця сучасної дитячої кримськотатарської літератури] // Кримськотатарський Ресурсний Центр.</ref> Mecmuada [[Ablâziz Veliyev]]niñ tercimeleri de basıla edi.<ref>[https://ana-yurt.com/ablyazis-veliev-70-yyllygy-munasebetinen Аблязис Велиев 70-йыллыгъы мунасебетинен] // İ. Gasprinskiy adında qırımtatar kitaphanesi.</ref> Soñra «Yıldızçıq» «[[Yıldız (mecmua)|Yıldız]]» mecmuasına ilâve olaraq çıqmağa başladı. Bu ilâve 2013 senesi daa çıqa edi.<ref name="yablonovskaya">Н. В. Яблоновская. [https://sn-philol.cfuv.ru/wp-content/uploads/2017/01/024_yabl.pdf Возникновение и развитие крымскотатарских СМИ для детей] // Ученые записки Таврического национального университета им. В. И. Вернадского. Серия «Филология. Социальные коммуникации». — 2013 senesi. — Cılt 26 (65), san 3, saife 138.</ref> == Mündericesi == Mecmuada şiir, qısqa ikâye, masal, tezaytım ve balalar yırları basıla edi. Qırımtatar halq masallarınıñ ukrain tiline tercimeleri de berile, yırlar ise notalarınen beraber basıla edi.<ref name="esu" /><ref name="yablonovskaya" /> Balalar yazğan ikâyeler «Yaş qalemler» bölüginde basıla edi. «Dostluq luğatı» bölüginde ise sözler eki tilde berile edi.<ref name="yablonovskaya" /> «Yıldız» mecmuasınıñ ilâvesinde «Qartanamnıñ sırlı sandığı», «Yıldızçıqnıñ musafiri», «Bizim bayramlarımız», «Edep qaideleri», «Pek meraqlı», «Tılsımlı boyalar», «Oyunlar» ve «Luğatçıq» bölükleri bar edi.<ref name="yablonovskaya" /> == Edebiyat == * [[Daniil Kononenko]] (Данило Кононенко). Добридень, «Зіронько»! Селям алейкум, «Йылдызчыкъ» // Кримська світлиця. — 1998 senesi oktâbr 30 künü.<ref name="esu" /> * Гульнара Усеинова. На страницах детского журнала «Йылдызчыкъ — Зірочка» // Голос Крыма. — 2000 senesi noyabr 24 künü. — 6-ncı saife. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar mecmuaları]] cba7897eq3mlvqw79msuw0fwdws5pzk Yedi Cami 0 56040 246701 229619 2026-11-06T17:24:45Z Don Alessandro 1 246701 wikitext text/x-wiki '''Yedi Cami''' ya da '''Kinski Vodı''' — [[Uluğ Ulus]] devrinde, XIV asırda ve XV asırnıñ başında bar olğan qasaba. Qasabanıñ yıqıntıları [[Zaporijjâ vilâyeti]]niñ Zaporijjâ rayonındadır. Olar [[Konka]] özeniniñ eki yalısında, [[Yurkivka]] ve [[Tavriyske]] köyleri yanında tapıldı.<ref name="intervyu">[https://zprz.city/news/view/arheolog-rozpoviv-yak-na-teritorii-suchasnih-sil-zaporizkoi-oblasti-znajshli-mechet-chasiv-zolotoi-ordi-eksklyuziv Інтерв’ю з археологом Михайлом Єльниковим про городище «Кінські Води»]. — -{ZPRZ.CITY}-, 2023.</ref><ref>[https://decentralization.gov.ua/newgromada/3957 Таврійська територіальна громада] // Децентралізація в Україні.</ref> Qasabanıñ orta asırlardaki adı belli degil. Arheologlar bu yerge özenniñ adlarından birine köre ''Kinski Vodı'' ({{lang-uk|Кінські Води}}) deyler.<ref name="intervyu"/> == Tarih == Qasaba ticaret yolları kesişken yerde edi. Bu yollardan birini [[Büyük yipek yolu]]nıñ şimaliy pıtağınen bağlaylar.<ref name="tarih">Єльников М. В. [https://history.znu.edu.ua/index.php/journal/article/view/449 Городище «Кінські Води» у писемних джерелах XVII–XX ст.] // Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету. — 2016. — 46-ncı çıqarılış, 1-inci cılt. — 19—23 s.</ref> 1627 senesi azırlanğan «-{Книга Большому Чертежу}-» adlı coğrafiya kitabında Konka boyunda yedi «tatar camisi» añıla. Eski yazılarda dürbelerge de «cami» dey ediler. Qasabada qaç cami olğanı belli degil.<ref name="tarih"/> 1680 senesi Qırımğa barğan elçiler Konka boyunda eski taş binalarnıñ yıqıntılarını kördiler. Qasabanıñ ne vaqıt ve ne sebepten boş qalğanı belli degil. XVIII asırnıñ soñunda eski binalardan qalğan taşlarnıñ bir qısmı Tavriyskedeki kilseni qurmaq içün qullanıldı.<ref name="tarih"/> == Arheologik qazılmalar == 1993 senesi [[Zaporijjâ vilâyet ülkeşınaslıq müzeyi]]niñ arheologları Meçet-Moğıla ({{lang-uk|Мечеть-Могила}}) töpesinde ilk arheologik araştırmalarnı ötkеrdiler. Olar anda tolaları saqlanıp qalğan bir binanıñ yıqıntılarını taptılar.<ref name="qazmalar">Єльников М. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Yelnykov_M/Novi_doslidzhennia_kultovoi_sporudy_na_zolotoordynskomu_poselenni_Mechet-Mohyla.pdf Нові дослідження культової споруди на золотоординському поселенні Мечеть-Могила] // Старожитності Лівобережного Подніпров’я — 2011. — Київ; Полтава, 2011. — 174—181 s.</ref> 2005 senesi Yurkivka sakinlerinden biri arheologlarğa taş sutunnıñ başlığını berdi. Onıñ ornamenti [[Eski Qırım]]daki [[Han Özbek Camisi]]niñ sutunlarındaki ornamentlerine beñzey.<ref name="qazmalar"/> 2007 senesi Zaporijjâ milliy universitetiniñ arheologları töpede beş binanıñ yıqıntılarını taptılar. Qazmalar 2008 senesi başlanıp 2021 senesine qadar devam etti. Arheologlar qazılğan binalardan birini evelâ cami ya da dürbe dep tahmin ettiler. Soñ bu dürbeniñ içinde tolada örülgen eki qabir tapıldı. Dürbeniñ divarları renkli çini tolalarnen süslengen edi.<ref name="qazmalar"/><ref name="intervyu"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Uluğ Ulus]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] soh5fd4neoegvffrkhibc5k7mbanmis Sudaq qadılığı 0 56041 246713 229637 2026-11-06T18:46:35Z Don Alessandro 1 246713 wikitext text/x-wiki '''Sudaq qadılığı''' — [[Osmanlı]] devrinde [[Qırım]]nıñ cenüp-şarqında olğan idariy bölge. 1475–1558 seneleri [[Kefe sancağı]]nıñ terkibinde edi. == XVI asırdaki qaydlar == 1520 ve 1542 seneleri Kefe sancağınıñ ealisi sayıldı. Bu sayuvnıñ qaydlarında qadılıqnıñ şu köy ve qasabaları añıla: * [[Qızıltaş (Kefe)|Manastır]] * [[Qutlaq]] * [[Voron|Vorun]] * [[Tuvaq|Duvaq]] * [[Quru Özen]] * [[Ulu Özen]] * [[Yuqarı Şuma|Şuma]] * [[Demirci]] * [[Körbekül|Körbekli]] * [[Qapsihor]] * [[Üsküt]] * [[Aluşta]] * [[Küçük Özen|Geçi Özen]] * [[Qoz|Qozlu]] * [[Otuz|Qopsut]] * [[Toqluq]] * [[Ay Serez|Aya Yorin]] * [[Arpat|Arpadi]] * [[Taraq Taş|Taşlı]] * [[Şelen|Çölmekçi]] Bu qaydlarda añılğan Vorunaray soñraki vesiqalarda qayd etilmegen. Reven özeniniñ ağzındağı bu yalı köyü [[ceneviz]] vesiqalarında {{lang-it|Casale de lo Diauollo}} adınen añıla. Bir fikirge köre, köy XV asırdaki yer yılışmalarından soñ boş qalğan.<ref name="Солдайское">{{Стаття |author=Чернов Эдуард Анатольевич |title=Солдайское консульство и Судакский кадылык: преемственность границ и населенных пунктов |url=https://sev.msu.ru/wp-content/uploads/2017/08/prichernomor-2017-XXII.7-full.pdf |відповідальний=С.В. Ушаков, В.В. Хапаев |видання=Причерноморье. История, политика, культура. |тип=Античность и средневековье. Избранные материалы XIV Всероссийской научной конференции «Лазаревские чтения» |place=Севастополь |publisher=Филиал МГУ в г. Севастополе |date=2017 |том=XXII |номер=VII |pages=136–154 |issn=2308–3646 |doi=10.5281 |bibcode=63.3 }}</ref> == XVII asırdaki defterler == 1634 senesi tutulğan [[cizye]] defterinde «-{Qaza-i Suğdaq}-» içün 642 hane (qoranta) qayd etilgen. Cizye defteri musulman olmağan ealiden alınğan bergilerniñ cedveli edi. Defterge köre, Sudaqtan Aluştağa qadar yalı boyundaki köylerden köçken hristianlarnıñ çoqusı Qırım hanlığınıñ köylerine bardı. Olar ağır bergiler ve qazaqlarnıñ sıq basqınları sebebinden köçtiler. Defterde qadılıqnıñ 26 köyünde cemisi 494 hristian qorantası qayd etilgen.<ref name="Христианское">Ефимов А. В. [https://cyberleninka.ru/article/n/hristianskoe-naselenie-kryma-v-1630-e-gody-po-osmanskim-istochnikam-1/viewer Христианское население Крыма в 1630-е годы по османским источникам] // Вестник РГГУ.</ref> 1652 senesi tutulğan ''-{Cizye Defteri Liva-i Kefe}-'' adlı Osmanlı bergi defterinde şu köyler qayd etilgen. Bu cedvel qadılıqnıñ o devirdeki terkibini taqriben köstere.<ref>{{Cite web|url=http://www.azovgreeks.com/library.cfm?articleId=18|title=Из джизйе дефтера Лива-и Кефе 1652 г. (Османские налоговые ведомости)|publisher=Азовские Греки|accessdate=2018-06-13}}</ref> * Gürültü * Körbekli * Demurci * Ulu Özen * Quru Özen * Küçük Özen * Tuvaq * Uskut * Kapsihor * Şelen * Ay Seres * Toqluq * Suğdaq * Orta Alan * Qarasuv * Sartana Cenübiy Qırımnıñ topraq mülkleri aqqında 1680 senelerine ait Osmanlı defterine köre, Soğdaq qalesi ve şu 19 köy qadılıqnıñ terkibinde edi.<ref name="Османский">{{Книга |заголовок=Османский реестр земельных владений Южного Крыма 1680-х годов. |посилання=https://heritage-institute.ru/wp-content/uploads/2021/05/osmanskij-reestr-vypusk-3_s-obl.pdf |відповідальний=А. В. Ефимов |місце=Москва |видавництво=Институт наследия |рік=2021 |том=3 |сторінки=5–6 |сторінок=600 |doi=10.34685 |ISBN=978-5-86443-353-9 }}</ref> * Köşe * Qozlar * Toqluq * Taraqtaş * Seoguksu * Vorin * Ayserez * Kabşor * Şelen * Arpad * Uskut * Tuvaq * Küçukodzen * Ortaozen * Uluozen * Demirci * Gürültü * Körbegller * Aluşta == Qırım hanlığı devri == 1774 senesi Qırım hanlığı [[Küçuk-Qaynarcı tınçlıq muqavelesi|Küçük-Qaynarcı tınçlıq muqavelesi]]ne köre mustaqillik qazandı.<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Кючук-Кайнарджийский_мирный_договор_(1774) Кючук-Кайнарджийский мирный договор (1774)], 3-ünci madde.</ref> [[Şagin Giray]]nıñ 1775 senesi bergen buyruğına köre Sudaq qadılığı aman-aman deñişmeden hanlıqnıñ [[Kefin Kaymaqam|Kefe qaymaqamlığı]]na qoşuldı. O vaqıtta qadılıqnıñ terkibinde şu köyler bar edi. * [[Quru-Üzen (köy)|Quruuzen]] * [[Ay-Serez (köy)|Aysereç]] * [[Aluşta]] * [[Arpat]] * [[Qarğa (köy)|Qarğa]] * [[Körbek|Görbek]] * [[Kapsihor|Kamuşor]] * [[Köz (Qırım)|Köz]] * [[Qutlaq]] * [[Maloreçenskoye|Kuçuk üzen]] * [[Suuk-Su|Suuksu]] * [[Kiçik Taraqtaş|Taraqtaş]] * [[Demerci (köy)|Temerci]] * [[Tokluq]] * [[Tuvaq]] * [[Ulu-Üzen (köy)|Ulu Üzen]] * [[Üsküt]] * [[Şelen|Şilen]] * [[Gürülti (Qırım)|Gürülti]] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] speldoakcz0lf9bojcnjs5d33y2jr9u Muqaddes Roma imperiyası 0 56055 246717 229736 2026-11-06T19:12:01Z Don Alessandro 1 246717 wikitext text/x-wiki {{Tarihiy memleket |Qırımtatar adı=Muqaddes Roma imperiyası |Seneler=962–1806 |Bayraq=Banner of the Holy Roman Emperor without haloes (1400-1806).svg |Tuğra=Arms of the Holy Roman Empire (after 1433).svg |Harita=HRR.gif |Harita tasviri=İmperiyanıñ sıñırları (962–1806 seneleri) |Paytaht=Daimiy paytahtı yoq edi |Til=[[Latin tili]], [[Alman tili|alman tili]] ve başqa tiller |Devlet qurumı=[[monarhiya|Saylavlı monarhiya]] |title_leader=[[İmperator]] |leader1=I Otto (birinci) |year_leader1=962–973 |leader2=II Frants (soñki) |year_leader2=1792–1806 }} '''Muqaddes Roma imperiyası''' ({{lang-la|Sacrum Romanum Imperium}}, {{lang-de|Heiliges Römisches Reich}}) — [[962]] senesinden [[1806]] senesine qadar [[Avropa]]nıñ orta qısmında olğan devlet. Bir çoq [[qıral]]lıq, [[duka]]lıq ve şeer imperatorğa bağlı edi.<ref>Войтович Л. В. [https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=S&I21DBN=EIu&P21DBN=&S21CNR=20&S21COLORTERMS=0&S21FMT=eiu_all&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN%3D&S21REF=10&S21STN=1&S21STR=Sviaschenna_Rymska&Z21ID= Священна Римська імперія германської нації] // Енциклопедія історії України. — Київ: Наукова думка, 2012. — 9-ncı cılt, 489-ncı saife. — <nowiki>ISBN 978-966-00-1290-5</nowiki>.</ref> == Quruluvı ve topraqları == 962 senesi fevralnıñ 2-sinde [[Roma papası]] [[XII Yoannes]] ({{lang-la|Ioannes XII}}) [[Roma]]da alman qıralı [[I Otto]]ğa ({{lang-de|Otto I.}}) imperator tacını kiydirdi. İmperatorlar devletlerini eski [[Roma imperiyası]]nıñ devamı sayalar edi. «Muqaddes Roma imperiyası» adı XIII asırda qullanılmağa başladı.<ref>[https://www.deutschlandmuseum.de/en/history/calendar/962-02-02-the-establishment-of-the-holy-roman-empire/ -{Establishment of the Holy Roman Empire}-] — -{Deutschlandmuseum}-.</ref><ref name="met">[https://www.metmuseum.org/essays/the-holy-roman-empire-and-the-habsburgs-1400-1600 -{The Holy Roman Empire and the Habsburgs, 1400–1600}-] — -{The Metropolitan Museum of Art}-.</ref> İlk devirde imperiyanıñ temeli Almaniya ve İtaliya qırallıqları edi. XI asırda [[Burgundiya (qırallıq)|Burgundiya qırallığı]] da imperiyağa qoşuldı.<ref>[https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-medieval-history/DF4FFF75462D9D9DD477C1A23AA7B403 -{The New Cambridge Medieval History}-] — -{Cambridge University Press}-.</ref> İmperiyanıñ esas topraqları bugünki [[Almaniya]], [[Avstriya]] ve [[Çehiya]]da edi. Çeşit devirlerde [[İsviçre]], [[Lihtenşteyn]], [[Lüksemburg]], [[Belçika]] ve [[Felemenk]] topraqları da oña bağlı edi. [[İtaliya]]nıñ şimaliy ve orta qısımları, [[Frenkistan]]nıñ şarqı, [[Lehistan]]nıñ ğarbı ve [[Sloveniya]]nıñ bazı yerleri de imperiyanıñ terkibinde edi.<ref name="harita">[https://germanhistorydocs.org/en/from-the-reformations-to-the-thirty-years-war-1500-1648/ghdi:map-3752 -{Germany (c. 1500)}-] — -{German History in Documents and Images}-.</ref><ref>[https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2023/01/1/103.2023.01.1_02_liechtenstein-in-figures-2023.pdf -{Liechtenstein in Figures 2023. History and Constitution}-].</ref> == İdaresi == [[Qıral]]lıq, [[duka]]lıq ve [[graf]]lıqlarnı yerli ükümdarlar idare ete edi. Bazı topraqlar [[yepiskop]]larğa bağlı edi. [[Serbest şeer]]lerni şuralar idare ete edi.<ref name="harita"/> XI asırnıñ soñunda papa ve imperator yepiskoplarnı tayin etüv aqqı içün küreştiler. 1122 senesi [[Vorms añlaşması]] bu meselede olarnıñ aqlarını tayin etti.<ref>[https://sourcebooks.fordham.edu/source/worms1.asp -{The Concordat of Worms 1122}-] — -{Fordham University}-.</ref> İlk devirlerde imperator saylavında çoq ükümdar iştirak ete edi. Soñ bu saylavda tek bazı ükümdar ve baş yepiskoplar rey bere edi. Olarğa ''[[kurfürst]]'' deyler. 1356 senesi [[IV Karl]] ({{lang-de|Karl IV.}}) «Altın bulla» fermanını çıqardı. Bu ferman yedi kurfürstniñ saylav aqqını ve saylav qaidelerini tayin etti. XV asırdan başlap imperatorlarnıñ çoqusı [[Habsburglar|Habsburg sülâlesinden]] edi.<ref>[https://germanhistorydocs.org/en/from-the-reformations-to-the-thirty-years-war-1500-1648/the-golden-bull-1356 -{The Golden Bull (1356)}-] — -{German History in Documents and Images}-.</ref><ref name="met"/> İmperiyanıñ daimiy paytahtı yoq edi. Bir qaç asır alman qırallarına [[Aahen]]de tac kiydirile edi. İmperatorlar çeşit devirlerde [[Praga]] ve [[Viyana]]da otura ediler. İmperiyanıñ umumiy meseleleri Reyhstag ({{lang-de|Reichstag}}) meclisinde qarala edi. 1663 senesinden başlap bu meclis [[Regensburg]]da daimiy toplana edi.<ref>Len Scales. [https://www.uplopen.com/chapters/6077/files/fd48174f-2d98-42e5-9675-364f9a9e25af.pdf -{Religion and the Medieval Western Empire (CE 919–1519)}-].</ref><ref>[https://germanhistorydocs.org/en/the-holy-roman-empire-1648-1815/ghdi:image-2654 -{The Imperial Diet in Regensburg}-] — -{German History in Documents and Images}-.</ref> == Cenkler ve imperiyanıñ dağılması == XVI asırda [[Reformatsiya]] başlandı. İmperiyanıñ bazı yerlerinde [[protestant]] mezepleri yayıldı. 1618 senesi Çehiyada başlanğan [[Otuz yıllıq cenk]]ke başqa Avropa devletleri de qoşuldı. 1648 senesi [[Vestfaliya barışığı]] bu cenkni bitirdi. Barışıq şartları yerli ükümdarlarnıñ aqlarını tasdıqladı. [[İsviçre]] ve [[Felemenk Cumhuriyeti]] imperiyadan ayrı devletler olaraq tanıldı.<ref>[https://germanhistorydocs.org/en/from-the-reformations-to-the-thirty-years-war-1500-1648/peace-treaties-of-westphalia-october-14-24-1648 -{Peace Treaties of Westphalia}-] — -{German History in Documents and Images}-.</ref><ref>[https://germanhistorydocs.org/en/from-the-reformations-to-the-thirty-years-war-1500-1648/ghdi:map-2813 -{Central Europe (1648)}-] — -{German History in Documents and Images}-.</ref> 1805 senesi [[Napoleon Bonapart]] [[Austerlits uruşı]]nda Avstriya ve Rusiye ordularını yeñdi. 1806 senesi on altı alman devleti Napoleonnıñ qoltutuvınen [[Reyn birligi]]ni ({{lang-de|Rheinbund}}) qurıp imperiyadan ayrıldı. 1806 senesi avgustnıñ 6-sında soñki imperator [[II Frants]] ({{lang-de|Franz II.}}) tahttan vazgeçip imperiyanıñ dağılğanını bildirdi. O, Avstriya imperatorı olaraq qaldı.<ref>[https://germanhistorydocs.org/en/the-holy-roman-empire-1648-1815/introduction -{The Holy Roman Empire, 1648–1815. Introduction}-] — -{German History in Documents and Images}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tarihiy devletler]] [[Kategoriya:Almaniya tarihı]] [[Kategoriya:İtaliya tarihı]] [[Kategoriya:Avstriya tarihı]] [[Kategoriya:Çehiya tarihı]] sb9xirgy5ievpysq533n1czcxqv50dh Qaraşay ve Ğazı 0 56185 246704 230232 2026-11-06T17:37:12Z Don Alessandro 1 246704 wikitext text/x-wiki '''Qaraşay ve Ğazı''' ({{lang-kk|Қарасай, Қази}}) — [[qazahlar|qazah]] ve [[noğaylar|noğay]] folklorında belli qaramanlıq [[destan]]ıdır. Destannıñ baş qaramanları — noğay [[mırza]]sı [[Oraq]]nıñ eki oğlu Qaraşay ve Ğazı. Destannıñ bir qazah variantı «Qırımnıñ qırq batırı» ({{lang-kk|Қырымның қырық батыры}}) destanlar silsilesiniñ bir qısmıdır.<ref name="abt">Абткаримов У. М. [https://repository.enu.kz/handle/enu/1993 Ногайлинский героический эпос «Карасай-Кази» и лиро-эпос «Әділ-сұлтан»: историческая параллель на основе письменных источников] // Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева. 2019. № 2 (127). С. 34–46.</ref><ref>Калмыков И. Х., Керейтов Р. Х., Сикалиев А. И. [https://ru.djvu.online/file/PplzVIrHrbbkk Ногайцы]. Черкесск, 1988.</ref> == Variantları == Qazah folklorında bu eser «noğaylı» destanları arasında sayıla. Bu destanlarda [[Noğay Ordusı]] devrindeki batırlar aqqında aytıla. Destannı ağız-ağızdan aytıp kelgenler. Şunıñ içün vaqialar er variantta bir türlü añlatılmay.<ref name="abt"/> Destannıñ erte basılğan variantlarından birini qazah [[aqın]]ı Murat Möñkeulı ({{lang-kk|Мұрат Мөңкеұлы}}) ayta edi. Halel Dosmuhamedulı ({{lang-kk|Халел Досмұхамедұлы}}) bu variantnı Iğılman Şörekovdan ({{lang-kk|Ығылман Шөреков}}) yazıp aldı. Metin 1924 senesi [[Taşkent]]te «Murat aqın sözleri» ({{lang-kk|Мұрат ақын сөздері}}) cıyıntığında basıldı. 1943 senesi ayrı kitap olaraq çıqtı.<ref name="babalar41">{{cite web |url=https://litart.kz/wp-content/uploads/babasoz/babasoz41.pdf |title=Бабалар сөзі. Батырлар жыры. 41-том |publisher=Фолиант |year=2007 |language=kk}}</ref> [[Qaşağan Kürjimanulı]] ({{lang-kk|Қашаған Күржіманұлы}}) ve [[Nurpeyis Bayğanin]] ({{lang-kk|Нұрпейіс Байғанин}}) de destannı ayta ediler. [[Aysa Baytabınov]] ({{lang-kk|Айса Байтабынов}}), [[Nurtuvğan Kenjeğululı]] ({{lang-kk|Нұртуған Кенжеғұлұлы}}), [[Seyit jırav]] ({{lang-kk|Сейіт жырау}}) ve [[Jaqsılıq jırav]] ({{lang-kk|Жақсылық жырау}}) aytqan variantlar da yazıp alındı.<ref name="abt"/> 1942 senesi [[Almatı]]da «Qırımnıñ qırq batırı» silsilesini Murın Señgirbekulından ({{lang-kk|Мұрын Сеңгірбекұлы}}) yazıp aldılar. Onı Murın jırav ({{lang-kk|Мұрын жырау}}) adınen de bileler.<ref name="sabitov">Сабитов Ж. М. [https://journals.rcsi.science/2308-152X/article/view/283307 Эпосы про Идегея и его родственников в эпическом цикле «Сорок батыров Крыма»] // Золотоордынское обозрение. 2024. Т. 12, № 4. С. 814–831.</ref> == Münderice == Bazı variantlarda Ğazı ile [[İsmail biy]] arasında talaş çıqa. Bundan soñ Ğazınıñ ulusı başqa yerge köçe.<ref name="abt"/> Bir çoq variantta noğay batırları [[Osmanlı devleti]] ve [[Qırım hanlığı]] askerlerinen beraber [[qızılbaşlar]]ğa qarşı sefere çıqalar. [[Adil Geray (qalğa)|Adil Geray]] esir tüşe. Qaraşay ve Ğazı onı qurtarmağa baralar.<ref name="abt"/> Murın jıravnıñ variantında batırlar [[qalmuqlar]]ğa qarşı uruşa. Qaraşay ve Ğazı bir qaç batırnen gizli keçitten qalege kireler. Anda Ğazı Adil Geraynı esirlikten qurtara.<ref name="sabitov"/> == Tarihiy vaqialar == Tarihiy Ğazı mırza [[Küçük Noğay Ordusı]]nıñ temelini qoydı. Tarihçı V. Trepavlovnıñ yazğanına köre, Ğazı 1576 senesi Qabardağa yapılğan seferde öldi. Qaraşay aqqında tarihiy menbalarda az malümat bar.<ref name="abt"/><ref>Трепавлов В. В. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVI/1560-1580/Posol_kniga_nog_orda_1576/primtext.htm Посольская книга по связям России с Ногайской Ордой (1576 г.)], примечание 88. 2003.</ref><ref name="sabitov"/> 1578 senesi Osmanlı devleti [[İran]]nı idare etken [[Sefeviyler]] ile cenk başladı. Qırım hanı [[II Mehmed Geray]] [[Şirvan]]ğa asker yolladı. Askerlerni hanınıñ kiçik qardaşı, [[qalğa]] [[Adil Geray (qalğa)|Adil Geray]] komandanlıq etti. Qızılbaşlar Adil Geraynı esir alıp [[Qazvin]] şeerine alıp kettiler. Adil Geray 1579 senesi anda öldürildi.<ref name="abt"/><ref name="sabitov"/><ref>[[#Menbalar|]]-{Farah Hüseyn}-. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/755252 -{1578–1590 Osmanlı-Safevî Savaşı ve Kırım Hanlığı}-]. 2019.</ref> Folklor tetqiqatçısı [[Avelbek Qoñıratbayev]] ({{lang-kk|Әуелбек Қоңыратбаев}}) qalmuqlar aqqındaki epizodlarnı soñraki [[qazah-cunğar cenkleri]] ile bağlay. Onıñ fikrine köre, destan aytıcıları soñraki vaqialarnı eski ikâyelerge qoşqanlar.<ref name="abt"/> == Neşirler == Murın jırav degen variant 1989 ve 2005 seneleri «Qırımnıñ qırq batırı» cıyıntığında basıldı.<ref name="inform">[https://kaz.inform.kz/amp/balalar-sozi-danalar-kozi_a2761112/ Балалар сөзі — даналар көзі] // ҚазАқпарат.</ref> [[M. O. Avezov adına edebiyat ve sanat institutı]] «Medeniy miras» ({{lang-kk|Мәдени мұра}}) programması esasında destannıñ bir qaç variantını «Babalar sözü» ({{lang-kk|Бабалар сөзі}}) cıyıntığınıñ 41, 42 ve 46-ncı cıltlarında bastı. Murın jıravnıñ variantı 50-nci cıltta basıldı.<ref name="abt"/><ref>[https://litart.kz/wp-content/uploads/babasoz/babasoz50.pdf Бабалар сөзі. Батырлар жыры]. 50-nci cılt. Astana, «Фолиант», 2008 senesi.</ref> 1988 senesi «[[Melodiya (şirket)|Melodiya]]» şirketi destannı dört plastinkada çıqardı. Hayrolla İmanğaliyev ({{lang-kk|Хайролла Иманғалиев}}) destannı [[dombıra]] çalıp [[qazah tili|qazahça]] ayttı.<ref name="inform"/><ref>[https://records.su/pubs/4877304239698701.pdf Каталог фирмы «Мелодия»]. «Карасай и Кази», М30 48425 008.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Edebiyat]] [[Kategoriya:Tarih]] jf5ooku9zmjez0b4kzpkr0zawwjx2a0 Körfez 0 56194 246694 242519 2026-11-06T16:27:18Z Don Alessandro 1 246694 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Балаклавская бухта 4.jpg|thumb|[[Balıqlava körfezi]]]] '''Körfez''' — [[okean]], [[deñiz]], [[göl]] ya da başqa bir suv havuzınıñ qara içine uzanğan qısmıdır. Suv körfezge havuznıñ esas qısmından erkin kirip çıqa.<ref name="geo">Д. Я. Фащук. [https://old.bigenc.ru/geography/text/1986633 Залив] // Большая российская энциклопедия. {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20240725125555/https://old.bigenc.ru/geography/text/1986633 |date=2024-07-25 }}</ref> Körfezlerniñ çeşitleri çoq. Olarnıñ arasında ufaq liman körfezleri, özen ağzındaki körfezler ve [[fyord]]lar bar. Deñiz suvu basqan [[yanardağ]] ağızları ve [[atoll]]larnıñ içindeki [[laguna]]lar da körfez sayıla.<ref name="geo"/> Körfezniñ suvu, adet üzre, o açılğan deñiz ya da gölniñ suvuna beñzey. Yerli iklim ve qaradan aqqan suv körfezniñ üst qatlamına tesir ete. Meselâ, özen suvu körfezdeki suvnıñ tuzlulığını eksiltip ola.<ref>[https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_estuaries/est01_whatis.html -{What is an estuary?}-] // -{NOAA Ocean Service}-.</ref> [[Alâska körfezi|Alâska]], [[Bengaliya körfezi|Bengaliya]], [[Biskaya körfezi|Biskaya]], [[Büyük Avstraliya körfezi|Büyük Avstraliya]] ve [[Gvineya körfezi|Gvineya]] körfezleri [[Dünya okeanı]]nıñ eñ büyük körfezleridir. Bazı körfezlerni suvlarınıñ hususiyetlerine köre deñizler arasında da sayalar. [[Meksika körfezi|Meksika]], [[Hadson körfezi|Hadson]], [[Basra körfezi|Basra]] ve [[Kaliforniya körfezi|Kaliforniya]] körfezleri bularğa misaldir.<ref name="geo"/><ref>[https://repository.library.noaa.gov/view/noaa/46552 -{Exploration of the Northern Guaymas Basin}-] // -{NOAA Institutional Repository}-.</ref> == Halqara uquqta == [[BMT]]niñ 1982 senesi qabul etilgen [[Deñiz uquqı aqqında konventsiya]]nıñ 10-uncı maddesi yalıları bir devletke ait körfezler aqqındadır. Bu maddege köre, körfez yalı sızığınıñ açıq körüngen bir oyuğı olmalı. Oyuq qara içine uzanıp, suv bir qaç taraftan qara ile sarılmalı. Oyuqnıñ meydanlığı eñ az yarımdaireniñ meydanlığı qadar olmalı. Yarımdaireniñ diametri körfez ağzınıñ keñligine teñdir.<ref name="lawsea">[https://static.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_r.pdf Конвенция ООН по морскому праву], 10-ıncı madde.</ref> Ölçev içün deñiz eñ çoq tartılğandaki yalı sızığı esas alına. Körfez ağzınıñ eki ucunı tüz sızıqnen birleştireler. Bu sızıq ile yalı arasında qalğan meydanlıq ölçene. Adalar sebebinden bir qaç ağız olsa, yarımdaireniñ diametrini tapmaq içün olarnıñ keñliklerini qoşalar. Körfez içindeki adalarnıñ meydanlığı da körfezniñ meydanlığına qoşula.<ref name="lawsea"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Coğrafiya]] lc030r2y8q91hv67fap6mm02vv6j5a4 Boğaz (suv yolu) 0 56195 246697 230256 2026-11-06T16:43:15Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Boğaz]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Boğaz (suv yolu)]] dep deñiştirdi 230256 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Diomede Islands Bering Sea Jul 2006.jpg|thumb|415x415px|Bering boğazı. Küçük Diomed (solda AQŞ) ve Büyük Diomed (sağda Rusiye)]] '''Boğaz''' — eki qara meydanlıq arasında yerleşken ve qomşu suv havuzlarını ya da olarnıñ qısımlarını birleştirgen suv obyektidir<ref name="bse">''Пролив'' — статья из [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]]. </ref>. == Boğazlarnıñ hususiyetleri == Boğazlar uzunlığı, eñ kiçik ve eñ büyük keñligi ve terenliginen harakterlene. Aqımnıñ yönelişi ve suratı da kösterile. Gemicilik boğazları içün [[uçucılar|uçucılar]] tertip etildi. Yer yüzündeki eñ uzun boğaz [[Mozambik boğazı]], uzunlığı 1760 km, eñ keñ ve teren — [[Dreyk keçiti]], keñligi 950 km<ref name=bse/>, глубина 5840 м<ref name=bse/>. == Boğazlarnıñ tasnifi == * Okean havuzındaki boğazlar * Qıta boyunca boğazlar == Qaydlar == kejjml1doyosk3a6qtlxuf9h26pl6h2 246699 246697 2026-11-06T16:56:26Z Don Alessandro 1 246699 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Diomede Islands Bering Sea Jul 2006.jpg|thumb|[[Bering boğazı]]ndaki Diomed adaları. Solda Küçük Diomed (ABD), oñda Büyük Diomed (Rusiye).]] '''Boğaz''' — eki qara parçası arasındaki tar tabiiy suv yoludır. O, eki suv havuzını ya da bir havuznıñ eki qısmını birleştire.<ref name="bse">[https://terminy.info/literature/great-soviet-encyclopedia/proliv Пролив] // [[Большая советская энциклопедия|Büyük Sovet Ensiklopediyası]].</ref> Boğaz eki qıta, qıta ile ada ya da eki ada arasında ola. Boğazlar göllerde de bar. Meselâ, Makinak boğazı (-{Straits of Mackinac}-) [[Mişigan (göl)|Mişigan]] ve [[Huron]] göllerini birleştire.<ref>[https://www.glerl.noaa.gov/res/straits/ -{Predicting Currents in the Straits of Mackinac}-]. -{NOAA Great Lakes Environmental Research Laboratory}-.</ref> == Peyda oluvı == Bazı boğazlar qaranıñ bir qısmı çöküp suv altında qalğanda peyda ola. Deñiz seviyesi köterilgende de boğaz açılıp ola.<ref name="ng">[https://education.nationalgeographic.org/resource/strait/ -{Strait}-]. -{National Geographic Education}-.</ref> Soñki [[buzluq devri]]nde bugünki Bering boğazınıñ yerinde [[Asiya]] ile [[Şimaliy Amerika]]nı birleştirgen qara bar edi. Buzluqlar irigende deñiz seviyesi köterildi. Bu yerni suv basqanda, eki qıta arasında boğaz açıldı.<ref>[https://www.nps.gov/subjects/beringia/about.htm -{About Beringia}-]. -{National Park Service}-.</ref> == Boğazlarnıñ hususiyetleri == Boğazlar uzunlıq, keñlik ve terenliklerine köre farqlana. Bir boğaznıñ keñligi ve terenligi yerden yerge deñişe. Aqıntınıñ tezligi ve qaysı tarafqa aqqanı da müimdir.<ref name="bse"/> Bazı boğazlarda suv yuqarı ve aşağı qatlamlarda farqlı taraflarğa aqa. Meselâ, [[İstanbul boğazı]]nda yuqarıdaki suv, adet üzre, [[Qara deñiz]]den [[Marmara deñizi]]ne aqa. Aşağıdaki daa tuzlu suv ters tarafqa aqa.<ref>[https://doi.org/10.1029/2010JC006861 -{On flow variability in the Bosphorus Strait}-]. ''-{Journal of Geophysical Research: Oceans}-'', 2011 senesi.</ref> == Gemi qatnavı == Bir çoq deñiz ticareti yolu boğazlardan keçe. Boğaz tar ya da aqıntısı gür olsa, gemini idare etmek qıyın ola. Deñiz haritalarında suvnıñ terenligi ve suv astındaki qayalar kösterile. Deñizciler içün yazılğan qılavuzlarda ise aqıntı, ruzgâr ve gemiler toqtap turğan yerler aqqında malümat berile.<ref name="ng"/><ref>[https://oceanservice.noaa.gov/facts/chart_map.html -{What's the difference between a nautical chart and a map?}-] ve [https://nauticalcharts.noaa.gov/publications/coast-pilot/index.html -{United States Coast Pilot}-]. -{NOAA}-.</ref> [[BMT]]niñ [[Deñiz uquqı aqqında konventsiya]]nda halqara gemi qatnavında qullanılğan boğazlar içün qaideler bar. Konventsiya bazı boğazlarda gemilerge boğazdan keçüv, uçaqlarğa ise boğaz üstünden uçuv aqqını bere. Bu aqqa tranzit keçüv aqqı deyler.<ref>[https://static.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_r.pdf Конвенция ООН по морскому праву], III qısım, 37 ve 38-inci maddeler.</ref> == Misaller == * [[Keriç boğazı]] [[Qara deñiz|Qara]] ve [[Azaq deñizi|Azaq]] deñizlerini birleştire.<ref>[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CK%5CE%5CKerchStrait.htm -{Kerch Strait}-]. -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> * [[Cebelitarıq boğazı]] [[Avropa]] ile [[Afrika]] arasındadır. O, [[Atlantik okean]] ile [[Aq deñiz]]ni birleştire.<ref name="ng"/> * [[Mozambik boğazı]] [[İnd okeanı]]nda, Afrika ile [[Madagaskar]] arasındadır. Onıñ uzunlığı qararnen 1760 kilometrdir.<ref>[https://africa.academic.ru/2168/Мозамбикский_пролив Мозамбикский пролив] // Африка. Энциклопедический справочник.</ref> * [[Dreyk boğazı]] [[Cenübiy Amerika]] ile [[Antarktika]] yarımadası arasındadır. Keñligi qararnen 850 kilometrdir. Bazı yerlerinde terenlik 4–5 kilometrge yete.<ref>[https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/520136/ -{Morphological and geological features of Drake Passage, Antarctica, from a new digital bathymetric model}-]. ''-{Journal of Maps}-'', 2019 senesi.</ref><ref>[https://doi.org/10.1029/2025PA005194 -{Miocene Ocean Gyre Circulation and Gateway Transports}-]. ''-{Paleoceanography and Paleoclimatology}-'', 2025 senesi.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Coğrafiya]] 20yj56jtx1f14ul5n51dvaf9ygdhzo8 Şaşlıq 0 56196 246731 230257 2026-11-06T23:05:55Z Don Alessandro 1 246731 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Shashlik.jpg|thumb|209x209px|Tabaqta şaşlıq]] '''Şiş kebabı''' ya da '''şaşlıq''' — şişke tizilip qor üstünde pişirilgen et aşı. Bu aş [[Kavkaz]], [[Orta Asiya]] ve [[Ğarbiy Asiya]]da keñ tarqalğan.<ref>Alan Davidson. [https://app.ckbk.com/reference/food77337c11s001e030 -{Kebab}-] // ''-{The Oxford Companion to Food}-''.</ref><ref>[https://uzbekistan.travel/en/o/uzbek-kebab/ -{The Indescribable Taste and Aroma of Uzbek Shashlik}-] — -{Uzbekistan Travel}-.</ref> == Azırlanuvı == Şaşlıqnı çoq vaqıt qozu etinden yapalar. Sığır, domuz ya da quş etinden de şaşlıq yapmaq mümkün. Etni parça-parça doğrap bazıda [[marinad]]ğa qoyalar. Marinad içün, meselâ, soğan, tuz, qara biber ve sirke qullanalar. Sirke yerine limon suvu da qullanıla.<ref>[https://my-dict.ru/dic/kulinarnyy-slovar/2180765-shashlyk/ Шашлык] // Кулинарный словарь.</ref> Et parçalarını şişke tizip manğalda pişireler. Etniñ er tarafı pişsin dep şişlerni ara-sıra çevirip turalar. Gaz ya da elektriknen qızdırılğan alette de şaşlıq pişirmek mümkün. == Adı == Rus tiline «шашлык» sözü türkiy tillerden keçken. Qırımtatarca ''şişlik'' sözü ''şiş'' sözünden yapılğan. Et tizilgen uzun çubuqqa ''şiş'' deyler.<ref>Фасмер М. [https://lexicography.online/etymology/vasmer/ш/шашлык Шашлык] // Этимологический словарь русского языка.</ref> Rus tilinde şişke tizilip pişirilgen balıq, sebze ve mantarğa da «шашлык» deyler.<ref>[https://gramota.ru/storage/public/normdicts/slovar_inostr_slov.pdf Шашлык] // Словарь иностранных слов русского языка.</ref> == Edebiyat == * ''Похлёбкин В. В.'' Шашлык // Кулинарный словарь. — <abbr>М.</abbr>: Издательство «Э», 2015. — С. 409. — 456 с. — 4000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-699-75127-3</nowiki>. * ''Похлёбкин В. В.'' Национальные кухни наших народов. — <abbr>М.</abbr>: Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. — С. 118. — 304 с. * Шашлык // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — <abbr>М.</abbr>: Государственное издательство торговой литературы, 1961. — Т. IX. — Стб. 595—596. — 890 с. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Aş ve içimlikler]] qzw53pvq3en0c1jpmk7ofwr1zjn0a4x Sarburma 0 56197 246727 230258 2026-11-06T23:01:31Z Don Alessandro 1 246727 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Sarburma.jpg|thumb|333x333px|Sarburma]] '''Sarburma''' — qırımtatarlarnıñ ananeviy böregi. Bu aşqa '''burma''' da deyler. Adı hamırnıñ nasıl azırlanğanını añlatqan ''sarmaq'' ve ''burmaq'' sözlerinden kele.<ref>Р. Ибадлаев. [https://ru.scribd.com/document/1040048042/Ibadlajev-Rustem-Krymskotatarska-Kuchnia Крымскотатарская кухня], «Сарыкъ бурма» bölügi.</ref> == Azırlanuvı == Etli sarburma içün [[qoy]] ya da [[tuvar]] etini soğannen qarıştırıp ince açılğan hamırnıñ üstüne cayalar. Hamırnı sarıp tepsige sarmal şeklinde qoyalar. Börekni furunda pişireler. Qartop, qabaq ya da peynirnen yapılğan çeşitleri de bar.<ref name="rustemek">{{Cite web|url=https://rustemek.ucoz.ru/index/httprustemekucozruindex0_21/0-21|title=СарБурма|website=Сайт Ибадлаева Рустема о крымскотатарской кухне|access-date=2020-07-24|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529142939/https://rustemek.ucoz.ru/index/httprustemekucozruindex0_21/0-21}}</ref> == Beñzegen aşlar == Türkiyede sarburmağa beñzegen etli qol böregi ({{lang-tr|etli kol böreği}}) pişireler.<ref name="kraeved">{{Cite web|url=http://kraevedenie.net/2009/11/09/sarburma/|title=Сарбурма и сары-бурма (бурма) — праздничное крымское блюдо с сарматским прошлым. Рецепты и видео|website=Краеведение. Рефераты. Туризм|access-date=2020-07-24|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419135216/http://kraevedenie.net/2009/11/09/sarburma/}}</ref> [[Lipka tatarları|Lehistan-Litvaniya tatarlarınıñ]] sarburmağa beñzegen böregine perekaçevnik ({{lang-pl|pierekaczewnik}}) deyler. Onı altı qat ince hamırdan azırlaylar. İçi etli ya da tatlı ola. Resmiy tarifke köre, aşnıñ adı rus ve belarus tillerinde hamırnı oqlavnen açmaq manasında qullanılğan fiilden kele.<ref>[https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%3AC%3A2008%3A269%3A0011%3A0015%3AEN%3APDF -{Pierekaczewnik}- adını qayd etüv içün berilgen ariza] // -{Official Journal of the European Union}-, C 269, 11–15 saifeler.</ref> 2009 senesi Avropa Birligi -{Pierekaczewnik}- adını ananeviyligi kefalet etilgen mahsulatlar cedveline aldı (TSG).<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ%3AL%3A2009%3A168%3AFULL -{Official Journal of the European Union}-, L 168], 567/2009 numaralı qarar, 22-nci saife.</ref> == Edebiyat == * Алесь Белы. Наша страва. Перакачаўнік // «Наша Ніва». — 2007 senesi. — № 14. * Наша страва: Сапраўдная беларуская кухня / Алесь Белы, Зьміцер Дядзенка, Алег Дзярновіч і інш. — Другое выданне. — Менск: І. П. Логвінаў, 2010 senesi. — 288 saife. — ISBN 978-985-6901-72-3. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar aşları]] 3rcp4u4l1dij7eh9jmg4uxq7kulew9q 246728 246727 2026-11-06T23:01:48Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Burma]] saifesiniñ adını [[Sarburma]] dep deñiştirildi. 246727 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Sarburma.jpg|thumb|333x333px|Sarburma]] '''Sarburma''' — qırımtatarlarnıñ ananeviy böregi. Bu aşqa '''burma''' da deyler. Adı hamırnıñ nasıl azırlanğanını añlatqan ''sarmaq'' ve ''burmaq'' sözlerinden kele.<ref>Р. Ибадлаев. [https://ru.scribd.com/document/1040048042/Ibadlajev-Rustem-Krymskotatarska-Kuchnia Крымскотатарская кухня], «Сарыкъ бурма» bölügi.</ref> == Azırlanuvı == Etli sarburma içün [[qoy]] ya da [[tuvar]] etini soğannen qarıştırıp ince açılğan hamırnıñ üstüne cayalar. Hamırnı sarıp tepsige sarmal şeklinde qoyalar. Börekni furunda pişireler. Qartop, qabaq ya da peynirnen yapılğan çeşitleri de bar.<ref name="rustemek">{{Cite web|url=https://rustemek.ucoz.ru/index/httprustemekucozruindex0_21/0-21|title=СарБурма|website=Сайт Ибадлаева Рустема о крымскотатарской кухне|access-date=2020-07-24|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529142939/https://rustemek.ucoz.ru/index/httprustemekucozruindex0_21/0-21}}</ref> == Beñzegen aşlar == Türkiyede sarburmağa beñzegen etli qol böregi ({{lang-tr|etli kol böreği}}) pişireler.<ref name="kraeved">{{Cite web|url=http://kraevedenie.net/2009/11/09/sarburma/|title=Сарбурма и сары-бурма (бурма) — праздничное крымское блюдо с сарматским прошлым. Рецепты и видео|website=Краеведение. Рефераты. Туризм|access-date=2020-07-24|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419135216/http://kraevedenie.net/2009/11/09/sarburma/}}</ref> [[Lipka tatarları|Lehistan-Litvaniya tatarlarınıñ]] sarburmağa beñzegen böregine perekaçevnik ({{lang-pl|pierekaczewnik}}) deyler. Onı altı qat ince hamırdan azırlaylar. İçi etli ya da tatlı ola. Resmiy tarifke köre, aşnıñ adı rus ve belarus tillerinde hamırnı oqlavnen açmaq manasında qullanılğan fiilden kele.<ref>[https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ%3AC%3A2008%3A269%3A0011%3A0015%3AEN%3APDF -{Pierekaczewnik}- adını qayd etüv içün berilgen ariza] // -{Official Journal of the European Union}-, C 269, 11–15 saifeler.</ref> 2009 senesi Avropa Birligi -{Pierekaczewnik}- adını ananeviyligi kefalet etilgen mahsulatlar cedveline aldı (TSG).<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ%3AL%3A2009%3A168%3AFULL -{Official Journal of the European Union}-, L 168], 567/2009 numaralı qarar, 22-nci saife.</ref> == Edebiyat == * Алесь Белы. Наша страва. Перакачаўнік // «Наша Ніва». — 2007 senesi. — № 14. * Наша страва: Сапраўдная беларуская кухня / Алесь Белы, Зьміцер Дядзенка, Алег Дзярновіч і інш. — Другое выданне. — Менск: І. П. Логвінаў, 2010 senesi. — 288 saife. — ISBN 978-985-6901-72-3. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar aşları]] 3rcp4u4l1dij7eh9jmg4uxq7kulew9q Qırımda açlıq (1921 - 1923) 0 56238 246707 233328 2026-11-06T17:57:42Z Don Alessandro 1 246707 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Самокиш. Голод в Крыму. 1923.jpg|thumb|346x346px|Nikolay Samokişniñ «Qırımda açlıq» resimi (1923 senesi)]] '''Qırımda açlıq (1921–1923)''' — [[Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyeti]]ni qaplağan büyük açlıq. O, 1921 senesiniñ ekinci yarısında başlap, 1923 senesi yazına qadar devam etti.{{sfn|Без победителей|2008|с=697, 704}} O yıllarda evelki [[Tavriya guberniyası]]nıñ Qırımdan şimalde qalğan yerlerinde de açlıq oldı.<ref>[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CF%5CA%5CFamineof1921hD73.htm -{Famine of 1921–3}-]. -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-.</ref> == Sebepleri == [[Rusiyede içki cenk|İçki cenk]] Qırımnıñ köy hocalığına ağır zarar ketirdi. Bolşevik akimiyeti köylülerden zornen aşlıq toplap, onıñ bir qısmını yarımadadan alıp çıqardı. 1921 senesi qurğaqlıq sebebinden bereket qıt oldı.<ref name="kondratyuk">Кондратюк Г. Н. [https://crimeanreview.ru/kio2022-n1-kondratyuk/ Крымские татары в условиях голода 1921–1923 годов] // Крымское историческое обозрение. 2022. № 1. С. 31–39.</ref>{{sfn|Без победителей|2008|с=696–697}} Dağlıq köylerde ve Qırımnıñ cenübiy yalısında çoq qoranta meyva, yüzüm ve tütün östüre edi. Bu yerlerde aşlıq az östürile edi. Akimiyet serbest ticaretni sıñırlağanda köylülerge un ve başqa azıq almaq qıyınlaştı.<ref name="kondratyuk"/> == Açlıq çekkenlerge yardım == 1921 senesi dekabrniñ 1-inde Qırım akimiyeti Açlıq çekkenlerge yardım etüv merkeziy cumhuriyet komissiyasını ({{lang-ru|Крым ЦК Помгол}}) teşkil etti. 1922 senesi fevralnıñ 16-sında bütün Qırım açlıq çekken bölgeler cedveline alındı.{{sfn|Без победителей|2008|с=697}} Komissiya bağış toplap aş payı üleştirdi. Aşhane ve balalar yurtları açıldı. Akimiyet diniy cemaatlarnıñ qıymetli eşyalarını da zornen aldı. İlk aylarda köylerge berilgen yardım pek az edi.<ref name="kondratyuk"/>{{sfn|Без победителей|2008|с=702–703}} 1922 senesi mayıs ayında Amerika Yardım İdaresiniñ ({{lang-en|American Relief Administration}}, ARA) hadimleri Qırımğa keldi. İdareniñ azıq yükleri iyünniñ soñunda kelmege başladı.<ref>Аншакова Ю. Ю. [https://sciup.org/148313978 «Крымский инцидент»: о работе Американской администрации помощи в Крыму во время голода 1921–1923 годов].</ref> Türkiyeden de un ve para yardımı keldi. Türkiyedeki qırımtatarlar yardım toplamağa qatıldılar.<ref>-{Hakan Kırımlı}-. [https://doi.org/10.37879/belleten.2011.881 -{Kırım'da ve İdil-Ural Bölgesinde Açlık ve Türkiye'den Giden Yardım (1921–1922)}-] // -{Belleten}-. 2011. 75 (274). S. 881–952.</ref><ref name="kondratyuk"/> == Qurbanlar == 1922 senesi baarinde Qırım ealisiniñ yarısından ziyadesi açlıq çeke edi. Dağlıq köyler, hususan, ağır zarar kördi.<ref name="kondratyuk"/>{{sfn|Без победителей|2008|с=698}} A. G. ve V. G. Zarubinlerniñ esabına köre, Qırımda açlıqtan 100 biñge yaqın adam öldi. [[Veli İbraimov]]nıñ bildirgen 1927 senesi statistika idaresiniñ malümatına köre, 1921–1922 seneleri açlıqtan 76 biñge yaqın qırımtatar öldi.{{sfn|Без победителей|2008|с=704}} == Tüpyazılar == <references/> == Edebiyat == * {{книга|автор=Зарубин А. Г., Зарубин В. Г.|заглавие=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|место=Симферополь|издательство=АнтиквА|год=2008|язык=ru|страниц=728|isbn=978-966-2930-47-4|ref=Без победителей|ссылка=https://ru.djvu.online/file/ey7mZ7644TWfD}} {{ref-ru}} * {{Статья|ссылка=https://crimeanreview.ru/kio2022-n1-kondratyuk/|автор=Кондратюк Г. Н.|заглавие=Крымские татары в условиях голода 1921–1923 годов|год=2022|язык=ru|издание=Крымское историческое обозрение|выпуск=1|страницы=31–39|issn=2313-612X}} {{ref-ru}} [[Kategoriya:Qırım tarihı]] 95k0nqo0pgg9vs9yeeing50wnf4ap8c Lıman sipirkisi 0 56522 246714 241139 2026-11-06T18:49:14Z Don Alessandro 1 246714 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Lyman_sweep.jpg|thumb|Lıman sipirkisi]] '''Lıman sipirkisi''' — [[Harkiv vilâyeti]]niñ Lıman köyünde [[sorgo]]dan örülgen ev sipirkisi. Köyde sipirki örüv ananesi Harkiv vilâyetiniñ maddiy olmağan medeniy miras cedveline çekilgen.<ref>[https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region Перелік елементів нематеріальної культурної спадщини Харківської області] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20241221211904/https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region?start=10|date=2024-12-21}}</ref> == Tarih == Lımanda sipirki örüv zenaatı XIX asırnıñ soñundan berli belli.<ref name="gromada">[https://gromada.group/news/all/25392-viniki-z-limanu-ta-vilshanske-salo-yak-kulturna-spadshina Віники з Лиману та вільшанське сало як культурна спадщина]</ref> Köyde aytılğan bir rivayetke köre, Lımanlı asker Kindrat Tışçenko ({{lang-uk|Кіндрат Тищенко}}) Rusiye ile Osmanlı devleti arasındaki cenklerden birinde esir tüşken. Anda sorgodan nasıl sipirki örgenlerini körgen. Köyüne qaytqanda sorgo urluğını alıp kelgen. Lımanlılar sorgoğa «türk tarısı» deyler.<ref name="merkez">[https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region/4409-vjazannja-vinikiv-na-slobozhanschini Ремесло в’язання віників у с. Лиман Зміївського району Харківської області] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20240130120922/https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region/4409-vjazannja-vinikiv-na-slobozhanschini|date=2024-01-30}}</ref><ref>[https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Sci/Local/Lyman/Independence.html Е. Г. Дегодюк. У самостійній Україні]</ref><ref name="ukrainer">[https://www.ukrainer.net/spivy-slobozhanshchyny/ Співи Слобожанщини]</ref> Köylüler sorgo östürip onıñ saqlarından sipirki ördiler. Vaqıtnen sipirkilerni satmağa da başladılar.<ref name="merkez"/> == Yapıluvı == Mayıs ayında sorgo urluğını saçalar. Ösümlikler biraz ösken soñ olarnı siyrekletip er çuqurda onğa yaqın ösümlik qaldıralar. Sorgo sıq öskende püskülleri ince qala ve az bürtük bere.<ref name="merkez"/> Sentâbr ayında sorgonı keseler. Saqlarını qısqartıp artıq yapraqlarını alalar. Soñ saqlarnı qurutalar. Bürtüklerni ayırıp kelecek yıl saçmaq içün saqlaylar.<ref name="merkez"/> Quru saqlarnı demetleyler. Bir sipirki içün üç demet alıp olarnı mahsus tezyada yipnen bağlaylar. Bağlamaq içün plastik yip de qullanıla.<ref name="merkez"/><ref name="ukrainer"/><ref name="gromada"/> == Qullanuv == Lımanlılar sipirkilerni evde qullanmaq ve satmaq içün öreler. Bu sipirkiler Zmiyiv taraflarında da meşur. Harkiv vilâyetinde Lımanğa «sipirkiler paytahtı» da deyler.<ref name="gromada"/><ref>[https://suspilne.media/kharkiv/181986-lavanda-pid-cuguevom-viniki-u-limani-novij-vipusk-umandruvali-za-harkovom/ Лаванда під Чугуєвом, віники у Лимані] — Суспільне Харків.</ref> Köyniñ «Kalınonka» ({{lang-uk|Калинонька}}) folklor ansambli «Lıman sipirkileri» ({{lang-uk|Лиманські віники}}) yırını yırlay.<ref>[https://ua.wikimedia.org/wiki/Вікі_любить_традиції/Обласний_та_регіональний_перелік Вікі любить традиції. Обласний та регіональний перелік]</ref> Medeniy tedbirlerde Lıman sipirkilerini ve olarnı nasıl örgenlerini köstereler. Böyle kösterüvler içün ayrı bir tezya yapqanlar. Onı başka vilâyetlerdeki tedbirlerge de alıp barğanlar.<ref>[https://kharkivoda.gov.ua/news/72553 Традиції одного села. Селище Лиман Зміївського району]</ref><ref name="merkez"/> 2023 senesi Lıman litseyiniñ talebesi Yelızaveta Matsak ({{lang-uk|Єлизавета Мацак}}) bu zenaat aqqında araştırma yazdı. O, bu işinen Ukraina mektep talebeleriniñ ilmiy yarışında ekinci oldı.<ref>[https://gromada.group/news/news/26223-vipusknicya-zi-slobozhanskoyi-gromadi-peremozhnicya-finalnogo-etapu-man Випускниця зі Слобожанської громади — переможниця фінального етапу МАН]</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Harkiv vilâyeti]] 0m2y7s1ps0b7dldls1q36o0kxe7zpu4 246715 246714 2026-11-06T18:49:26Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Lıman süpürgisi]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Lıman sipirkisi]] dep deñiştirdi 246714 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Lyman_sweep.jpg|thumb|Lıman sipirkisi]] '''Lıman sipirkisi''' — [[Harkiv vilâyeti]]niñ Lıman köyünde [[sorgo]]dan örülgen ev sipirkisi. Köyde sipirki örüv ananesi Harkiv vilâyetiniñ maddiy olmağan medeniy miras cedveline çekilgen.<ref>[https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region Перелік елементів нематеріальної культурної спадщини Харківської області] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20241221211904/https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region?start=10|date=2024-12-21}}</ref> == Tarih == Lımanda sipirki örüv zenaatı XIX asırnıñ soñundan berli belli.<ref name="gromada">[https://gromada.group/news/all/25392-viniki-z-limanu-ta-vilshanske-salo-yak-kulturna-spadshina Віники з Лиману та вільшанське сало як культурна спадщина]</ref> Köyde aytılğan bir rivayetke köre, Lımanlı asker Kindrat Tışçenko ({{lang-uk|Кіндрат Тищенко}}) Rusiye ile Osmanlı devleti arasındaki cenklerden birinde esir tüşken. Anda sorgodan nasıl sipirki örgenlerini körgen. Köyüne qaytqanda sorgo urluğını alıp kelgen. Lımanlılar sorgoğa «türk tarısı» deyler.<ref name="merkez">[https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region/4409-vjazannja-vinikiv-na-slobozhanschini Ремесло в’язання віників у с. Лиман Зміївського району Харківської області] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20240130120922/https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region/4409-vjazannja-vinikiv-na-slobozhanschini|date=2024-01-30}}</ref><ref>[https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Sci/Local/Lyman/Independence.html Е. Г. Дегодюк. У самостійній Україні]</ref><ref name="ukrainer">[https://www.ukrainer.net/spivy-slobozhanshchyny/ Співи Слобожанщини]</ref> Köylüler sorgo östürip onıñ saqlarından sipirki ördiler. Vaqıtnen sipirkilerni satmağa da başladılar.<ref name="merkez"/> == Yapıluvı == Mayıs ayında sorgo urluğını saçalar. Ösümlikler biraz ösken soñ olarnı siyrekletip er çuqurda onğa yaqın ösümlik qaldıralar. Sorgo sıq öskende püskülleri ince qala ve az bürtük bere.<ref name="merkez"/> Sentâbr ayında sorgonı keseler. Saqlarını qısqartıp artıq yapraqlarını alalar. Soñ saqlarnı qurutalar. Bürtüklerni ayırıp kelecek yıl saçmaq içün saqlaylar.<ref name="merkez"/> Quru saqlarnı demetleyler. Bir sipirki içün üç demet alıp olarnı mahsus tezyada yipnen bağlaylar. Bağlamaq içün plastik yip de qullanıla.<ref name="merkez"/><ref name="ukrainer"/><ref name="gromada"/> == Qullanuv == Lımanlılar sipirkilerni evde qullanmaq ve satmaq içün öreler. Bu sipirkiler Zmiyiv taraflarında da meşur. Harkiv vilâyetinde Lımanğa «sipirkiler paytahtı» da deyler.<ref name="gromada"/><ref>[https://suspilne.media/kharkiv/181986-lavanda-pid-cuguevom-viniki-u-limani-novij-vipusk-umandruvali-za-harkovom/ Лаванда під Чугуєвом, віники у Лимані] — Суспільне Харків.</ref> Köyniñ «Kalınonka» ({{lang-uk|Калинонька}}) folklor ansambli «Lıman sipirkileri» ({{lang-uk|Лиманські віники}}) yırını yırlay.<ref>[https://ua.wikimedia.org/wiki/Вікі_любить_традиції/Обласний_та_регіональний_перелік Вікі любить традиції. Обласний та регіональний перелік]</ref> Medeniy tedbirlerde Lıman sipirkilerini ve olarnı nasıl örgenlerini köstereler. Böyle kösterüvler içün ayrı bir tezya yapqanlar. Onı başka vilâyetlerdeki tedbirlerge de alıp barğanlar.<ref>[https://kharkivoda.gov.ua/news/72553 Традиції одного села. Селище Лиман Зміївського району]</ref><ref name="merkez"/> 2023 senesi Lıman litseyiniñ talebesi Yelızaveta Matsak ({{lang-uk|Єлизавета Мацак}}) bu zenaat aqqında araştırma yazdı. O, bu işinen Ukraina mektep talebeleriniñ ilmiy yarışında ekinci oldı.<ref>[https://gromada.group/news/news/26223-vipusknicya-zi-slobozhanskoyi-gromadi-peremozhnicya-finalnogo-etapu-man Випускниця зі Слобожанської громади — переможниця фінального етапу МАН]</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Harkiv vilâyeti]] 0m2y7s1ps0b7dldls1q36o0kxe7zpu4 Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı 0 57366 246705 232697 2026-11-06T17:37:48Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Qırımtatar milliy areketiniñ teşkil etilmesi]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı]] dep deñiştirdi 232697 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı''' (OMAT) Sovet devriniñ Merkeziy teşebbüs gruppasınıñ varisi edi. [[Mustafa Cemilev]] başlığındaki gruppa qırımtatar vatandaşlıq aqları areketiniñ temin etilgen normalarını red etti; Qırımtatarlarnıñ sürgünligini ve marginalizatsiyasını leninci degerliklerden revizionist sapma dep sayğan Qırımtatar Milliy Areketinden farqlı olaraq, OMAT kommunizmge duşmanlıq kösterip, [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım ASSR]]<nowiki/>niñ tiklenüvini milliy reabilitatsiyanıñ esas komponenti dep saymay edi. Böyleliknen, gruppa ğarptan yardım aldı, onıñ azaları ise büyük sovet dissident gruppaları tarafından yardım aldılar. Şimdiki Qurultay ve Meclisniñ bir çoq azaları sabıq OMAT azalarıdır<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KrhWAAAAYAAJ|title=Report on the USSR.|publisher=RFE/RL, Incorporated}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=srR_4d3mjTAC&pg=PA285|title=The Tatars of Crimea: Return to the Homeland : Studies and Documents|publisher=Duke University Press}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA1190|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5_JoAAAAMAAJ|title=Крымскотатарское национальное движение|publisher=Российская академия наук}}</ref>. == Qaydlar == {{Reflist}} l95o2qzdiif5szpcqwfzp9y6px6gt5e 246711 246705 2026-11-06T18:28:24Z Don Alessandro 1 246711 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı''' ('''QMAT''', {{lang-ru|Организация крымскотатарского национального движения, ОКНД}}) — 1989 senesi qurulğan içtimaiy-siyasiy teşkilât. O, [[qırımtatar milliy areketi]]niñ bir çoq teşebbüs gruppasını birleştirdi.<ref name="qurultay">[https://qtmm.org/en/catalog/1475/ Общая информация о Курултае крымскотатарского народа] // Меджліс.</ref> == Quruluvı == 1989 senesi aprelniñ 29-ından mayısnıñ 2-sine qadar [[Özbekistan]]nıñ [[Yañıyol]] şeerinde qırımtatar teşebbüs gruppalarınıñ beşinci umumittifaq toplaşuvı oldı. Gruppa vekilleri yañı teşkilât qurmağa qarar berdiler. Teşkilât Merkeziy teşebbüs gruppasınıñ işini devam ettirdi. Onıñ nizamnamesi, programması ve saylanğan Merkeziy Şurası bar edi. Teşkilât reisi olaraq [[Mustafa Cemilev]] saylandı.<ref name="qurultay" /> == Maqsatları ve faaliyeti == QMAT sürgün etilgen qırımtatarlarnıñ Qırımğa mümkün qadar tez qaytmasını talap etti. Teşkilât Qırımda qırımtatar milliy muhtariyeti qurulmasını istey edi.<ref name="osce">[https://www.osce.org/sites/default/files/f/documents/e/a/104309.pdf -{The Integration of Formerly Deported People in Crimea, Ukraine: Needs Assessment}-]. — -{OSCE High Commissioner on National Minorities}-, 2013 senesi.</ref><ref name="memo">[https://memo.site/ru/crimean_tatar_resistance История сопротивления крымских татар] // Мемориал.</ref> [[Yuriy Osmanov]]nıñ yolbaşçılıq etken [[Qırımtatarlarnıñ Milliy Areketi]] (QTMA, {{lang-ru|Национальное движение крымских татар, НДКТ}}) ise qaytuvnı Sovet akimiyetiniñ yardımınen yavaş-yavaş teşkil etmek tarafdarı edi. QTMA [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]]ni 1921 senesi çıqqan dekretke köre tiklemek istey edi.<ref name="osce" /><ref name="memo" /> 1990 senesi iyülniñ 15-inde QMATnıñ «[[Avdet (gazeta)|Avdet]]» gazetasınıñ ilk sanı çıqtı.<ref>[https://cidct.org.ua/avdet/1990-1-15-lipnya/ «Авдет», № 1]. — 1990 senesi iyül 15 künü.</ref> 1991 senesi yanvarnıñ 20-sinde Qırımnıñ territorial muhtariyeti aqqında referendum ötkertildi. Milliy muhtariyetni talap etken QMAT qırımtatarlarnı bu referendumda iştirak etmemege çağırdı.<ref>Гульнара Бекирова. [https://ru.krymr.com/a/deportatsiya-i-vozvrashcheniye-krymskikh-tatar-ot-perestroyki-do-vtorogo-kurultaya/31270705.html Депортация и возвращение крымских татар: от перестройки до Второго Курултая] // Крым.Реалии.</ref> == Qurultay ve Meclis == 1990 senesi QMAT [[Qırımtatar Milliy Qurultayı]]nı toplamaq içün azırlıq körmege başladı. [[Ekinci Qurultay]] 1991 senesi iyünniñ 26-sında [[Aqmescit]]te açıldı.<ref name="qurultay" /> Qurultay vekilleri [[Qırımtatar Milliy Meclisi]]ni sayladılar. Meclisniñ 33 azasından 17-si QMAT azası edi. Meclis reisi Mustafa Cemilev oldı.<ref name="wilson">-{Andrew Wilson}-. -{Politics in and around Crimea: A Difficult Homecoming}- // [https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/22206/file.pdf -{The Tatars of Crimea: Return to the Homeland. Studies and Documents}-]. — -{Duke University Press}-, 1998 senesi. — 285-inci saife.</ref> 1991 senesi avgust ayında QMATnıñ birinci qurultayında Cemilev teşkilât reisliginden çekildi. Yerine [[Refat Çubarov]] saylandı. O, teşkilâtqa 1993 senesine qadar yolbaşçılıq etti.<ref>[https://qtmm.org/catalog/hronyka-deyatelnosty-medzhlysa-1991-god/ Хроника деятельности Меджлиса за 1991 год] // Меджліс.</ref><ref name="wilson" /> QMAT Qurultaydan soñ da çalıştı ve kelecek Qurultay saylavlarında öz namzet cedvelini kösterdi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] otjqtgb76i07v4afl0j5un4ahjppkem Holokost 0 57444 246712 246414 2026-11-06T18:31:18Z Don Alessandro 1 246712 wikitext text/x-wiki [[Fayl:WW2-Holocaust-Europe.png|thumb|Avropadaki getto ve lagerlerniñ haritası]] '''Holokost''' — [[Avropa]] [[yeudiler]]ine qarşı yapılğan [[genotsid]]. [[Natsist]]ler 1933 senesi [[Almaniya]]da akimiyetke kelip yeudilerni taqip etmege başladılar. 1945 senesine qadar natsist Almaniyası, onıñ müttefiqleri ve olarğa yardım etkenler altı millionğa yaqın yeudini öldürdiler.<ref>{{Cite book |title=-{The Final Solution: A Genocide}- |url=https://academic.oup.com/book/6538 |last=-{Bloxham}- |first=-{Donald}- |year=2009 |publisher=-{Oxford University Press}- |isbn=978-0-19-955033-3 }}</ref><ref name="USHMM">[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust -{Introduction to the Holocaust}-] — -{United States Holocaust Memorial Museum}-.</ref> Holokostqa '''Şoa''' ({{lang-he|שואה}}) da deyler. Bu söz ibranice «felâket» demektir. «Holokost» sözü «bütünley yaqılğan qurban» manasındaki qadimiy yunan sözünden kele.<ref name="USHMM"/><ref>[https://wwv.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206419.pdf -{Holocaust}-] — -{Yad Vashem}-.</ref> == Yeudilerni taqip etüv == Natsistlerniñ siyaseti [[ırqçılıq]] ve [[antisemitizm]]ge esaslana edi. Antisemitizm — yeudilerge qarşı nefret ve duşmanlıq. Natsistler yeudilerniñ aqlarını sıñırladılar. 1935 senesi qabul etilgen [[Nürnberg qanunları]] yeudilerniñ vatandaşlıq aqlarını ellerinden aldı. Natsistler yeudilerniñ mal-mülkünü de zorlap aldılar.<ref name="USHMM"/><ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-nuremberg-race-laws -{The Nuremberg Race Laws}-] — -{United States Holocaust Memorial Museum}-.</ref> == Gettolar ve kütleviy öldürüv == [[Ekinci Cian cenki]] vaqtında natsistler işğal etken bir çoq şeerde yeudilerni ayrı maallelerde yaşamağa mecbur ettiler. Böyle maallelerge ''[[getto]]'' deyler. Gettolardan çoq adamnı lagerlerge zorlap alıp kettiler.<ref name="USHMM"/> 1941 senesi natsistler yeudilerni kütleviy şekilde öldürmege başladılar. Bir çoq adamnı qurşunladılar. Ölüm lagerlerinde adamlarnı zeerli gaznen öldürdiler. Getto ve lagerlerde açlıq, hastalıq ve ağır mecburiy işler sebebinden de çoq adam öldi.<ref name="USHMM"/> == Başqa qurbanlar == Natsistler [[Çingeneler|roma ve sinti halqlarına]] da genotsid yaptılar.<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/genocide-of-european-roma-gypsies-1939-1945 -{Genocide of European Roma (Gypsies), 1939–1945}-] — -{United States Holocaust Memorial Museum}-.</ref> Saqatlığı olğan adamlar, esir alınğan sovet askerleri, siyasiy muhalifler ve [[gomoseksual]] erkekler de taqip etildi. Olardan çoq adam öldürildi.<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/what-groups-of-people-did-the-nazis-target -{What Groups of People Did the Nazis Target?}-] — -{United States Holocaust Memorial Museum}-.</ref> Bazı menbalarda «Holokost» sözü daa keñ manada qullanıla. Bu manada o, natsistlerniñ başqa qurbanlarını da añlata.<ref>{{Cite book |last=-{Niewyk}- |first=-{Donald L.}- |last2=-{Nicosia}- |first2=-{Francis R.}- |title=-{The Columbia Guide to the Holocaust}- |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/niew11200 |publisher=-{Columbia University Press}- |year=2000 |pages=45–52 |isbn=978-0-231-11200-0 }}</ref> == Edebiyat == === İngliz tilinde === * -{Saul Friedländer}-. ''-{Nazi Germany and the Jews: The Years of Persecution, 1933–1939}-''. 1-ci cılt. -{HarperCollins}-, 1997 senesi. * -{Saul Friedländer}-. ''-{The Years of Extermination: Nazi Germany and the Jews, 1939–1945}-''. 2-nci cılt. -{HarperCollins}-, 2007 senesi. * -{Raul Hilberg}-. ''-{The Destruction of the European Jews}-''. 3 cılt. 2003 senesi. İlk neşir — 1961 senesi. * -{Raul Hilberg}-. ''-{Perpetrators, Victims, Bystanders: The Jewish Catastrophe, 1933–1945}-''. 1992 senesi. * -{Lucy S. Dawidowicz}-. ''-{The War Against the Jews, 1933–1945}-''. 1975 senesi. * -{Christopher R. Browning}-. ''-{The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939–March 1942}-''. 2004 senesi. * -{Richard C. Lukas}-. ''-{The Forgotten Holocaust: The Poles Under German Occupation, 1939–1944}-''. -{Hippocrene Books}-, 2001 senesi. * -{Martin Dean}-. ''-{Robbing the Jews: The Confiscation of Jewish Property in the Holocaust, 1933–1945}-''. -{Cambridge University Press}-, 2008 senesi. === Rus tilinde === * Энциклопедия судеб: воспоминания детей войны, переживших Холокост / под ред. С. И. Вайнблата. — Одесса: Бондаренко М. А., 2017. — 352 с. — ISBN 978-617-7424-37-5. * Арад И. Катастрофа евреев на оккупированных территориях Советского Союза (1941–1945). — 2 cılt. — Днепропетровск: Центр «Ткума», ЧП «Лира ЛТД». — Москва: Центр «Холокост», 2007. — 816 с. * Возрождение памяти: воспоминания свидетелей и жертв Холокоста. — Вып. 1–6. — Днепропетровск: Центр «Ткума», ЧП «Лира», 2008–2014. * Михман Д. Историография Катастрофы. Еврейский взгляд: концептуализация, терминология, подходы и фундаментальные вопросы. — Днепропетровск: Центр «Ткума», 2005. — 448 с. * Хонигсман Я. Катастрофа Львовского еврейства. — Львів, 1993. * Круглов А. И. Потери евреев Украины в 1941–1944 гг. — Харьков: Тарбут Лаам, 2005. — 376 с. * Круглов А. Трагедия Бабьего Яра в немецких документах. — Днепропетровск: Центр «Ткума», ЧП «Лира», 2011. — 140 с. * Щупак И. Евреи в Украине: вопросы истории и религии с древнейших времен до Холокоста. — Днепропетровск: Центр «Ткума», 2009. — 148 с. === Ukrain tilinde === * Брухфельд С., Левін П. Перекажіть це дітям вашим… Книга про Голокост в Європі 1933–1945. — 2-ге вид. — Дніпро: Ткума, 2018. — 132 с. * Нацистський «новий порядок» в містах України: збірка фотографій та документів з фондів Музею «Пам'ять єврейського народу та Голокост в Україні». — Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015. — 336 с. [https://tkuma.dp.ua/index.php/ua/publikacy-tkuma/nauchnie-izdaniya/124-natsistskij-novij-poryadok-v-mistakh-ukrajini-zbirka-fotografij-ta-dokumentiv-z-fondiv-muzeyu-pam-yat-evrejskogo-narodu-ta-golokost-v-ukrajini Neşir aqqında] * Давлєтов О. Підготовка «покоління вовків»: вишкіл майбутніх виконавців Голокосту (Нариси молодіжної політики НСДАП у 1922–1939 рр.). — Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», Ліра, 2015. [https://ukrbook.net/litopys/Knigki/2016/Lk_6_2016.pdf Katalog] * Наконечний Є. Голокост у Львові // Віче. — 1992. — № 14. * Праведники світу та інші рятівники під час Голокосту: приклад України у порівняльному контексті. — Дніпропетровськ: Інститут «Ткума», 2015. — 200 с. * Коваль М. Нацистський геноцид щодо євреїв та українське населення // Український історичний журнал. — 1992. — № 2. * Попович М. Єврейський геноцид в Україні: історія та уроки // Філософська та соціологічна думка. — 1994. — № 5–6. * Подольський А. Нацистський геноцид щодо єврейського народу України. 1941–1944. — Дисертація кандидата історичних наук. — Київ, 1997. * Ковба Ж. Людяність у безодні пекла: поведінка місцевого населення Східної Галичини в роки «остаточного розв'язання єврейського питання». — Київ: Інститут юдаїки, 1998. — 268 с. * Єлисаветський С. Я. Катастрофа і опір українського єврейства (1941–1944): нариси з історії Голокосту і опору в Україні. — Інститут політичних і етнонаціональних досліджень НАН України, 1999. — 423 с. * Аронов Х. Катастрофа європейського єврейства під час другої світової війни. — Київ: Інститут юдаїки, 2000. — 364 с. * Довідник про табори, тюрми та гетто на окупованій території України (1941–1944) / упоряд. М. Г. Дубик. — Київ, 2000. — 320 с. * Гон М. Голокост на Рівненщині (документи і матеріали). — Запоріжжя: Прем'єр, 2004. — 119 с. — ISBN 966-685-138-5. * Мирський Р. Я. Голокост в Україні у регіональному і загальнолюдському вимірі. — Львів: Видавництво університету «Львівська політехніка», 2005. — 199 с. * Гончаренко О. М. Голокост на території Київщини: загальні тенденції та регіональні особливості (1941–1944 рр.). — Автореф. дис. канд. іст. наук. — Черкаси, 2005. — 20 с. [http://www.nbuv.gov.ua/ard/2005/05gomror.zip Avtoreferat] * Голокост і сучасність. Студії в Україні і світі. — Український центр вивчення історії Голокосту. [https://holocaust.kyiv.ua/home/others?objId=2019 Mecmua arhivi] * Адам А., Зейкан Ю., Навроцька Е. Білий камінь з чорної катівні: Голокост ромів Закарпаття. — Ужгород: Видавництво Олександри Гаркуші, 2006. — 146 с. * Сугацька Н. В. Геноцид проти єврейського населення Півдня України в роки німецько-румунської окупації (1941–1944 рр.). — Дис. канд. іст. наук. — Миколаїв, 2006. — 189 с. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2008_1/Solonari_Sugatska.pdf Retsenziya] * Гісем О. В., Мартинюк О. О. Голокост в Україні (1941–1944): словник-довідник. — 2-ге вид. — Київ: Сфера, 2007. — 100 с. — ISBN 966-8782-40-2. [https://www.holocaust.kyiv.ua/home/others?objId=2022 Neşir aqqında] * Попадюк Н. Голокост: трагедія XX століття. — Ужгород: Гражда, 2007. * Подольський А. Ю. Уроки минулого: історія Голокосту в Україні. — Київ: Сфера, 2007. — 100 с. — ISBN 966-8782-41-0. * Шитюк М. М. Геноцид проти євреїв Південної України в роки німецько-румунської окупації (1941–1944). — Миколаїв, 2008. — 153 с. — ISBN 978-966-8592-53-9. * Гон М. Геноциди першої половини XX століття: порівняльний аналіз. — Івано-Франківськ: Лілея-НВ, 2009. — 180 с. [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2009_2/PORTNOV_GON.pdf Retsenziya] * Зонтгаймер К. Як нацизм прийшов до влади / пер. з нім. — Київ: Дух і Літера, 2009. — 320 с. * Бартов О. Стерті. Зникаючі сліди євреїв Галичини в сучасній Україні / пер. з англ. Сергія Коломійця. — Київ: Український центр вивчення історії Голокосту, Зовнішторгвидав України, 2010. — 300 с. * Козицький А. Геноцид та політика масового винищення цивільного населення у XX столітті (причини, особливості, наслідки). — Львів: Літопис, 2012. * Шоа в Україні: історія, свідчення, увічнення. — Київ: Дух і Літера, 2015. — 520 с. == Bağlantılar == * [https://encyclopedia.ushmm.org/content/ru/article/introduction-to-the-holocaust Основные сведения о Холокосте] — -{United States Holocaust Memorial Museum}-. * [https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=S&I21DBN=EIU&S21FMT=eiu_all&S21P03=TRN%3D&S21STR=Golokost Голокост] — Енциклопедія історії України. * [https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CO%5CHolocaust.htm -{Holocaust}-] — -{Internet Encyclopedia of Ukraine}-. * [https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/861/2008#Text Указ Президента України № 861/2008 про відзначення рятівників євреїв у роки війни]. * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2010_1/bibliography.pdf Вибрані останні видання з історії Голокосту та геноцидів]. * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Gis/2008_1/Kulchytskyi.pdf Станіслав Кульчицький. Голодомор в Україні й український голокост]. * [https://web.archive.org/web/20081016150927/http://exlibris.org.ua/mirczuk/ Петро Мірчук. Зустрічі й розмови в Ізраїлю]. * [https://web.archive.org/web/20120702061730/http://provid.org/2009/11/29/golokost-ignorovana-realnist-timoti-snayder Тімоті Снайдер. Голокост: ігнорована реальність]. * [http://hromadskeradio.org/2015/01/25/yakshho-mi-vigrayemo-ideologichnu-viynu-todi-mi-vigrayemo-i-viynu-u-poli-vitaliy-nahmanovich/ Хто звільнив Аушвіц?] — Громадське радіо. {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20150127230622/http://hromadskeradio.org/2015/01/25/yakshho-mi-vigrayemo-ideologichnu-viynu-todi-mi-vigrayemo-i-viynu-u-poli-vitaliy-nahmanovich/|date=2015-01-27}} * [https://www.bbc.com/ukrainian/politics/2015/01/150126_ukraine_auschwitz_victims_vc Українські жертви і визволителі Аушвіца] — -{BBC}- Україна. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Avropa tarihı]] [[Kategoriya:Almaniya tarihı]] [[Kategoriya:Yeudiler]] pjg3uu8fikw6tewxx8q63uv8teedw3n Avdet 0 60906 246682 2026-11-06T12:56:24Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[Avdet]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması]] dep deñiştirdi 246682 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytması]] 838hsoijozwkle3vv3tuih6e4go4iic Qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi 0 60907 246683 2026-11-06T13:49:52Z Don Alessandro 1 [[Sürgünlik]] saifesine yollandı 246683 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Sürgünlik]] l0xu248uafck0jt3hoa4uk7rrp0s9r4 Cedisan 0 60908 246686 2026-11-06T14:08:19Z Don Alessandro 1 [[Yedisan]] saifesine yollandı 246686 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Yedisan]] jm6p5u1jb0ugmfzew7wjvkac01eltf6 Cetisan 0 60909 246687 2026-11-06T14:08:46Z Don Alessandro 1 [[Yedisan]] saifesine yollandı 246687 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Yedisan]] jm6p5u1jb0ugmfzew7wjvkac01eltf6 On yedilikniñ mektübi 0 60910 246692 2026-11-06T16:20:48Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[On yedilikniñ mektübi]] saifesiniñ adını [[On yediniñ mektübi]] dep deñiştirildi. 246692 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[On yediniñ mektübi]] t7l3xs4npya225gkyuovlsmh9ldtx4i Lenin bayrağı 0 60911 246693 2026-11-06T16:23:16Z Don Alessandro 1 [[Yañı Dünya]] saifesine yollandı 246693 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Yañı Dünya]] e5gfd5yubs3y6ieu4c6kqb8dy8nq0wq Qırım hanına tabi noğay orduları 0 60912 246708 2026-11-06T18:10:58Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: ''''Qırım hanına tabi noğay orduları''' — XVI—XVIII asırlarda [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerde ve [[Quban]]da yaşağan [[noğaylar|noğay]] birlikleri. XVI asırnıñ ortalarında [[Noğay ordusı]]ndaki açlıq ve içki qavğalar sebebinden [[Edil]] boyundan çoq noğay [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerge köçti. [[Azaq deñizi]]niñ şimalinde Divey mırzanıñ ulusı köçip yüre edi. XVII asırnıñ başında bu u...' 246708 wikitext text/x-wiki '''Qırım hanına tabi noğay orduları''' — XVI—XVIII asırlarda [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerde ve [[Quban]]da yaşağan [[noğaylar|noğay]] birlikleri. XVI asırnıñ ortalarında [[Noğay ordusı]]ndaki açlıq ve içki qavğalar sebebinden [[Edil]] boyundan çoq noğay [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerge köçti. [[Azaq deñizi]]niñ şimalinde Divey mırzanıñ ulusı köçip yüre edi. XVII asırnıñ başında bu ulusnıñ bir qısmı [[Bucaq]]qa, bir qısmı [[Qırım]]ğa köçti. 1627 senesi azırlanğan coğrafiya kitabında Moloçna özeni boyunda köçip yürgen noğaylar da añıla.<ref>Шейхумеров А. А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/08/text_Seyhumerov.pdf Армия Крымского ханства: организация и тактика (XV–XVIII вв.)]. — Казань; Симферополь, 2019. — 107—108 s.</ref> Bir mırzağa tabi olğan bir qaç avul bir ulus teşkil ete edi. Hanğa tabi uluslar oña bergi bere ve seferlerine qoşula ediler. Ulusnıñ içki işlerini ise mırza idare ete edi.<ref name="gribovskiy"/> XVII asırda Bucaqta bir qaç ulustan ayrı ordu meydanğa keldi. [[Or Qapı]] civarında köçip yürgen noğaylarnıñ bir qısmı ise Or beyine tabi edi.<ref>Грибовський В. [https://resource.history.org.ua/publ/uacenter_2004_4_279 Формування локальної групи причорноморських ногайців у XVI–XVII ст.] // Україна в Центрально-Східній Європі. — 2004. — 4-inci çıqarılış. — 279—306 s.</ref> == Ordular ve köçüvler == * [[Bucaq ordusı]] — XVI asırnıñ ekinci yarısında hanğa tabi noğaylar [[Bucaq]]qa yani [[Tuna]] ile [[Turla]] arasına köçti. Bucaq Osmanlı toprağı edi; 1663 senesi ordunı hannıñ "yalı ağası" idare ete edi.<ref> -{Katkó, Gáspár.}- [https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/D24B99500C3E439CA20D3E30BE61A5C3 -{The Budjak Tatars on the Polish-Ottoman Borderlands in the 16th and First Half of the 17th Centuries}-]. ''-{Türkiyat Mecmuası}-'', 33 (1), 2023, 127—145.</ref><ref name="gribovskiy">Грибовский В. В. [https://djvu.online/file/hq7zrKM8GMgw6 Управление ногайцами Северного Причерноморья в Крымском ханстве (40–60-е годы XVIII в.)] // Тюркологический сборник 2007–2008. — М.: Восточная литература, 2009. — 67—95 s.</ref> * [[Quban ordusı]] — XVI asırnıñ ortalarında [[Azaq deñizi|Azaq]] boyuna köçken [[Kiçik Noğay ordusı]]ndan doğdı. Kiçik Noğay ordusı 1560 senesi Qırım hanınen ittifaq qurdı. XVII asırnıñ soñunda Quban noğayları hanğa tabi edi.<ref>Шалак М. Е. [https://journals.eco-vector.com/2311-1402/article/view/49604 Выстраивание взаимоотношений Малой Ногайской Орды с Крымским ханством в первые годы её существования] // Вестник Нижневартовского государственного университета. — 2018. — № 4. — 119—127 s.</ref><ref name="baser">-{Başer, Alper.}- [https://www.husj.harvard.edu/uploads/files/HUS%2036%201-2_Baser.pdf -{Conflicting Legitimacies in the Triangle of the Noghay Hordes, Crimean Khanate, and Ottoman Empire}-]. ''-{Harvard Ukrainian Studies}-'', 36 (1–2), 2019, 105—122.</ref> * [[Yedisan ordusı]] — 1728 senesi Yedisan noğaylarını Qubandan Qara deñizniñ şimaline köçürdiler. Olar [[Turla]] ile [[Aq Suv]] arasındaki çöllerde köçip yürdi.<ref name="baser"/> * [[Cemboyluq ordusı]] — evelleri [[Cem]] özeni boyunda yaşağan ve bundan sebep Cemboyluq adını alğan, soñra Qubanğa köçken ve 1728 senesi Qubandan [[Özü]]niñ sol yalısına köçip anda yaşadı.<ref>Канокова Ф. Ю. [https://xn----7sbabalfgj4as1arld1aqs8v.xn--p1ai/uploads/catalogfiles/385_kanokova-tekst-dissertacii.pdf Искусство ногайцев: эволюция художественно-образной целостности]. — М., 2018. — 1-ci cılt, 28 s.</ref><ref name="esu">[https://esu.com.ua/article-72621 Ногайці] // Енциклопедія Сучасної України. — НАН України.</ref> * [[Yediçqul ordusı]] — 1759 senesi Bucaq ve Qubandan Özüniñ aşağı aqımınıñ sol yalısına köçürilgen noğaylardan quruldı.<ref name="gribovskiy"/> 1696 senesi Yediçqul noğaylarınıñ bir qısmı qalmıq akimiyetinden qaçıp Qubanğa köçti. 1698 senesi Yedisan ve Cemboyluq noğaylarınıñ bir qısmı hanğa tabi oldı. 1723 senesi bu üç topluluqnıñ çoqusı hanğa tabi edi.<ref name="baser"/> == Han ve ordular == XVIII asırda han Geray sülâlesinden [[serasker]]lerni tayin ete edi. Seraskerler han divanınıñ terkibinde edi, ordularda ise noğay mırzalarına tayana ediler. Mırzalar arasından [[qaymaqam]]lar da tayin etile edi. Cemboyluq ordusını bir vaqıt qaymaqam idare etti.<ref name="gribovskiy"/> Ordular hanğa bergi bere ediler. Meselâ, Bucaq ve Yedisandan aşlıqnıñ onda biri alına edi. Han seferine atlı asker bermek mecburiy edi. Han qaç atlı kerek olğanını seraskerge bildire edi. Serasker baş mırzanen añlaşıp asker toplar, seferde taqımlarnı mırzalar idare ete ediler. Bazıda ordular han buyruğına boysunmay, seferge barmay ediler.<ref name="gribovskiy"/> Mırzalar hannıñ izni olmadan da qomşu topraqlarğa basqın yapa ediler. 1739 senesi Belgrad barışından soñ han ve sultan bu basqınlarnı toqtatmağa tırıştı.<ref name="gribovskiy"/><ref name="baser"/> == Soñki köçüvler == 1771 ve 1772 seneleri Rusiye Qara deñiz boyundaki noğaylarnıñ bir qısmını Qubannıñ oñ yalısına köçürdi. 1783 senesi noğay isyanı bastırılğandan soñ çoq noğay Osmanlı idaresindeki sol yalığa qaçtı.<ref>Грибовский В. [https://www.historians.in.ua/index.php/en/doslidzhennya/1176-vladyslav-hrybovskyy-voina-plen-y-krepostnychestvo-v-ystoryy-prychernomorskykh-nohaitsev-kontsa-khviii-v Война, плен и крепостничество в истории причерноморских ногайцев конца XVIII в.]. — -{Historians.in.ua}-.</ref> 1790 senesi noğaylarnıñ bir qısmı Azaq deñiziniñ şimaline köçürildi. 1807 senesi Bucaqta qalğan noğaylardan da Azaq boyuna köçürilgenler oldı. XIX asırda Bucaq ve Azaq boyu noğaylarınıñ bir qısmı Osmanlı topraqlarına — Dobruca ve Anadoluğa köçti.<ref name="esu"/><ref>Урсу Д. П., Сейдаметов Э. Х. [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-6446-5/978-966-02-6446-5.pdf Крымскотатарская диаспора в Добрудже: формирование, социальная и культурная эволюция] // Схід і діалог цивілізацій. — К.: Інститут сходознавства ім. А. Ю. Кримського НАН України, 2012. — 386, 397 s.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım hanlığı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] [[Kategoriya:Rusiye tarihı]] njqj73a93r3rk9ixp40rp13mdc54mv5 246709 246708 2026-11-06T18:11:23Z Don Alessandro 1 246709 wikitext text/x-wiki '''Qırım hanına tabi noğay orduları''' — XVI—XVIII asırlarda [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerde ve [[Quban]]da yaşağan [[noğaylar|noğay]] birlikleri. XVI asırnıñ ortalarında [[Noğay ordusı]]ndaki açlıq ve içki qavğalar sebebinden [[Edil]] boyundan çoq noğay [[Qara deñiz]]niñ şimalindeki çöllerge köçti. [[Azaq deñizi]]niñ şimalinde Divey mırzanıñ ulusı köçip yüre edi. XVII asırnıñ başında bu ulusnıñ bir qısmı [[Bucaq]]qa, bir qısmı [[Qırım]]ğa köçti. 1627 senesi azırlanğan coğrafiya kitabında Moloçna özeni boyunda köçip yürgen noğaylar da añıla.<ref>Шейхумеров А. А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/08/text_Seyhumerov.pdf Армия Крымского ханства: организация и тактика (XV–XVIII вв.)]. — Казань; Симферополь, 2019. — 107—108 s.</ref> Bir mırzağa tabi olğan bir qaç avul bir ulus teşkil ete edi. Hanğa tabi uluslar oña bergi bere ve seferlerine qoşula ediler. Ulusnıñ içki işlerini ise mırza idare ete edi.<ref name="gribovskiy"/> XVII asırda Bucaqta bir qaç ulustan ayrı ordu meydanğa keldi. [[Or Qapı]] civarında köçip yürgen noğaylarnıñ bir qısmı ise Or beyine tabi edi.<ref>Грибовський В. [https://resource.history.org.ua/publ/uacenter_2004_4_279 Формування локальної групи причорноморських ногайців у XVI–XVII ст.] // Україна в Центрально-Східній Європі. — 2004. — 4-inci çıqarılış. — 279—306 s.</ref> == Ordular ve köçüvler == * [[Bucaq ordusı]] — XVI asırnıñ ekinci yarısında hanğa tabi noğaylar [[Bucaq]]qa yani [[Tuna]] ile [[Turla]] arasına köçti. Bucaq Osmanlı toprağı edi; 1663 senesi ordunı hannıñ "yalı ağası" idare ete edi.<ref> -{Katkó, Gáspár.}- [https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/D24B99500C3E439CA20D3E30BE61A5C3 -{The Budjak Tatars on the Polish-Ottoman Borderlands in the 16th and First Half of the 17th Centuries}-]. ''-{Türkiyat Mecmuası}-'', 33 (1), 2023, 127—145.</ref><ref name="gribovskiy">Грибовский В. В. [https://djvu.online/file/hq7zrKM8GMgw6 Управление ногайцами Северного Причерноморья в Крымском ханстве (40–60-е годы XVIII в.)] // Тюркологический сборник 2007–2008. — М.: Восточная литература, 2009. — 67—95 s.</ref> * [[Quban ordusı]] — XVI asırnıñ ortalarında [[Azaq deñizi|Azaq]] boyuna köçken [[Kiçik Noğay ordusı]]ndan doğdı. Kiçik Noğay ordusı 1560 senesi Qırım hanınen ittifaq qurdı. XVII asırnıñ soñunda Quban noğayları hanğa tabi edi.<ref>Шалак М. Е. [https://journals.eco-vector.com/2311-1402/article/view/49604 Выстраивание взаимоотношений Малой Ногайской Орды с Крымским ханством в первые годы её существования] // Вестник Нижневартовского государственного университета. — 2018. — № 4. — 119—127 s.</ref><ref name="baser">-{Başer, Alper.}- [https://www.husj.harvard.edu/uploads/files/HUS%2036%201-2_Baser.pdf -{Conflicting Legitimacies in the Triangle of the Noghay Hordes, Crimean Khanate, and Ottoman Empire}-]. ''-{Harvard Ukrainian Studies}-'', 36 (1–2), 2019, 105—122.</ref> * [[Yedisan ordusı]] — 1728 senesi Yedisan noğaylarını Qubandan Qara deñizniñ şimaline köçürdiler. Olar [[Turla]] ile [[Aq Suv]] arasındaki çöllerde köçip yürdi.<ref name="baser"/> * [[Cemboyluq ordusı]] — evelleri [[Cem]] özeni boyunda yaşağan ve bundan sebep Cemboyluq adını alğan, soñra Qubanğa köçken ve 1728 senesi Qubandan [[Özü]]niñ sol yalısına köçip anda yaşadı.<ref>Канокова Ф. Ю. [https://xn----7sbabalfgj4as1arld1aqs8v.xn--p1ai/uploads/catalogfiles/385_kanokova-tekst-dissertacii.pdf Искусство ногайцев: эволюция художественно-образной целостности]. — М., 2018. — 1-ci cılt, 28 s.</ref><ref name="esu">[https://esu.com.ua/article-72621 Ногайці] // Енциклопедія Сучасної України. — НАН України.</ref> * [[Yediçqul ordusı]] — 1759 senesi Bucaq ve Qubandan Özüniñ aşağı aqımınıñ sol yalısına köçürilgen noğaylardan quruldı.<ref name="gribovskiy"/> 1696 senesi Yediçqul noğaylarınıñ bir qısmı qalmıq akimiyetinden qaçıp Qubanğa köçti. 1698 senesi Yedisan ve Cemboyluq noğaylarınıñ bir qısmı hanğa tabi oldı. 1723 senesi bu üç topluluqnıñ çoqusı hanğa tabi edi.<ref name="baser"/> == Han ve ordular == XVIII asırda han Geray sülâlesinden [[serasker]]lerni tayin ete edi. Seraskerler han divanınıñ terkibinde edi, ordularda ise noğay mırzalarına tayana ediler. Mırzalar arasından [[qaymaqam]]lar da tayin etile edi. Cemboyluq ordusını bir vaqıt qaymaqam idare etti.<ref name="gribovskiy"/> Ordular hanğa bergi bere ediler. Meselâ, Bucaq ve Yedisandan aşlıqnıñ onda biri alına edi. Han seferine atlı asker bermek mecburiy edi. Han qaç atlı kerek olğanını seraskerge bildire edi. Serasker baş mırzanen añlaşıp asker toplar, seferde taqımlarnı mırzalar idare ete ediler. Bazıda ordular han buyruğına boysunmay, seferge barmay ediler.<ref name="gribovskiy"/> Mırzalar hannıñ izni olmadan da qomşu topraqlarğa basqın yapa ediler. 1739 senesi Belgrad barışından soñ han ve sultan bu basqınlarnı toqtatmağa tırıştı.<ref name="gribovskiy"/><ref name="baser"/> == Soñki köçüvler == 1771 ve 1772 seneleri Rusiye Qara deñiz boyundaki noğaylarnıñ bir qısmını Qubannıñ oñ yalısına köçürdi. 1783 senesi noğay isyanı bastırılğandan soñ çoq noğay Osmanlı idaresindeki sol yalığa qaçtı.<ref>Грибовский В. [https://www.historians.in.ua/index.php/en/doslidzhennya/1176-vladyslav-hrybovskyy-voina-plen-y-krepostnychestvo-v-ystoryy-prychernomorskykh-nohaitsev-kontsa-khviii-v Война, плен и крепостничество в истории причерноморских ногайцев конца XVIII в.]. — -{Historians.in.ua}-.</ref> 1790 senesi noğaylarnıñ bir qısmı Azaq deñiziniñ şimaline köçürildi. 1807 senesi Bucaqta qalğan noğaylardan da Azaq boyuna köçürilgenler oldı. XIX asırda Bucaq ve Azaq boyu noğaylarınıñ bir qısmı Osmanlı topraqlarına — Dobruca ve Anadoluğa köçti.<ref name="esu"/><ref>Урсу Д. П., Сейдаметов Э. Х. [https://history.org.ua/LiberUA/978-966-02-6446-5/978-966-02-6446-5.pdf Крымскотатарская диаспора в Добрудже: формирование, социальная и культурная эволюция] // Схід і діалог цивілізацій. — К.: Інститут сходознавства ім. А. Ю. Кримського НАН України, 2012. — 386, 397 s.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] [[Kategoriya:Rusiye tarihı]] 1dw70hs3vo679am6c6rhgi23b5v5m03 Kategoriya:Qırımtatar aşları 14 60913 246725 2026-11-06T23:00:42Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Aş ve içimlikler]] [[Kategoriya:Qırımtatar halqı]]' 246725 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Aş ve içimlikler]] [[Kategoriya:Qırımtatar halqı]] de0p8ih4j0o486w2ii7ynykwcovk4kr Burma 0 60914 246729 2026-11-06T23:01:48Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Burma]] saifesiniñ adını [[Sarburma]] dep deñiştirildi. 246729 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Sarburma]] rq9kwmpyatndb2rqrwjz3n23h6sgxwz