Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 39739 246778 176578 2026-11-08T23:08:01Z ~2026-59400-88 94508 /* */ 246778 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Alekseyevka |original adı = ''rus.'' Алексеевка |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =37 |lat_sec =48 |lon_deg =38 |lon_min =41 |lon_sec =11 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Belgorod vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 37 811 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Alekseyevka''' ({{lang-ru|Алексеевка}}) - [[Rusiye]]niñ [[Belgorod vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Alekseyevka rayonı (Belgorod vilâyeti)|Alelseyevka rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 35 500 kişi. [[Kategoriya:Belgorod vilâyetindeki şeerler]] r6ggnkxtby0t44z7j9urbqxa7kv30f7 0 40453 246790 176244 2026-11-09T08:15:37Z Don Alessandro 1 246790 wikitext text/x-wiki '''Şarqiy Çin deñizi''' ({{lang-zh-hans|东海 / 中国东海}}, {{lang-zh-hant|東海 / 中國東海}} "-{Dōng Hǎi / Zhōngguó Dōng Hǎi}-", {{lang-ko|동중국해 / 남해 ([[hangıl]]); 東中國海 / 南海 (hanja)}}, {{lang-ja|東シナ海 (東支那海)}} "-{Higashi Shina Kai}-") – [[Çin]]niñ şarqında [[Kore yarımadası]]nıñ ve [[Yaponiya]]nıñ cenüp-ğarbında tapılğan bir deñizdir. [[Fayl:East_China_Sea.PNG|thumb|Şarqiy Çin deñizi]] == Tüpbilgiler == {{stub}} [[Kategoriya:Deñizler]] a1gx1qgevk24fawxa95ltm7q2obfhah 0 40746 246777 176581 2026-11-08T22:21:39Z Spokiyny 35104 /* */ 246777 wikitext text/x-wiki {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Valuyki |original adı = ''rus.'' Валуйки |memleket = Rusiye |tuğra = |bayraq = |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg =50 |lat_min =11 |lat_sec =00 |lon_deg =38 |lon_min =07 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = 300 |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Belgorod vilâyeti |cedvelde region1 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = |ilki añıluv = |evelki adları = |bu seneden berli statuslı = |meydanlıq = |yükseklik = |iklim = |resmiy til = |resmiy til-ref = |eali = 34 159 |cedvelge aluv senesi = |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = |milliy terkip = |diniy terkip = |saat quşağı = |DST = |telefon kodu = |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |raqamlı identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Valuyki''' ({{lang-ru|Валуйки}}) - [[Rusiye]]niñ [[Belgorod vilâyeti]]nde bir [[şeer]]. [[Valuyki rayonı]]nıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 30 500 kişi. [[Kategoriya:Belgorod vilâyetindeki şeerler]] g1klurfhujjvw19cnqrcavica4hsnfb 0 41720 246787 178438 2026-11-09T08:10:00Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Japon deñizi]] saifesiniñ adını [[Yapon deñizi]] dep deñiştirildi. 178438 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Sea of Japan Map en.png|thumb|Japon deñizi]] [[Fayl:Location Sea of Japan.png|thumb|Japon deñizi]] '''Japon deñizi''' / '''[[Cenübiy Koreya]]da Şarq deñizi''' [[Büyük Okyanus]]nıñ bir uzantısıdır. [[Japonya]], [[Rusiye]] ve [[Koreya]] tarafından quşatılğam ve etrafı tamamen qaranen çevrilidir. Tıpqı [[Aq deñiz]]indeki kibi, kiçik bağlantılarnen okyanusqa açıla. Japon deñizini [[Büyük Okyanus]]qa bağlağan 5 boğaz bardır. Eñ derin noqtası 3,742 metredir. Ortalama derinligi ise 1,752 metre bolup yüzölçümü 978,000&nbsp;km²dir.<ref>{{Web kaynağı |url=http://bse.sci-lib.com/article128477.html |başlık=Büyük Sovyet Ansiklopedisi (&#91;&#91;Rusça&#93;&#93;) |erişimtarihi=1 Haziran 2021 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20120123133920/http://bse.sci-lib.com/article128477.html |arşivtarihi=23 Ocak 2012 |ölüurl=hayır }}</ref> Balıqçılıq açısından deñiziniñ [[Japonya]] ve [[Koreya]] içün büyük önemi bardır. Japon deñizi, bu deñizge qıyısı bolan 4 ülkede birbirinden farqlı isimlernen adlandırılğandır. == Tüpbilgiler == {{stub}} [[Kategoriya:Deñizler]] [[Kategoriya:Tabiat]] 70mxqly1tbwejwsxxckm1w7ikcjojk6 246789 246787 2026-11-09T08:14:03Z Don Alessandro 1 246789 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Sea of Japan Map en.png|thumb|Japon deñizi]] [[Fayl:Location Sea of Japan.png|thumb|Japon deñizi]] '''Yapon deñizi''', [[Cenübiy Koreya]]da '''Şarq deñizi''' - [[Yaponiya]], [[Rusiye]] ve [[Koreya]] arasında bulunğan ve etrafı tamamen qaranen çevrili bir deñizdir. Tıpqı [[Aq deñiz]]indeki kibi, kiçik bağlantılarnen okeanğa açıla. Yapon deñizini [[Büyük Okyanus]]qa bağlağan 5 boğaz bardır. Eñ teren noqtası 3742 metrdir. Ortalama terenligi ise 1752 metr olıp meydanlığı 978,000&nbsp;km²dir.<ref>{{Web kaynağı |url=http://bse.sci-lib.com/article128477.html |başlık=Büyük Sovyet Ansiklopedisi (&#91;&#91;Rusça&#93;&#93;) |erişimtarihi=1 Haziran 2021 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20120123133920/http://bse.sci-lib.com/article128477.html |arşivtarihi=23 Ocak 2012 |ölüurl=hayır }}</ref> Balıqçılıq açısından deñiziniñ [[Yaponiya]] ve [[Koreya]] içün büyük emiyeti bardır. Yapon deñizi, bu deñizge qıyısı olğan 4 memlekette bir-birinden farqlı isimlernen adlandırılğandır. == Tüpbilgiler == {{stub}} [[Kategoriya:Deñizler]] 9miuzowo6b8imcvk3dada5q4he6jkyv 0 42819 246797 200173 2026-11-09T09:46:29Z Don Alessandro 1 246797 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image= Fungi Diversity.jpg | domain= Eukaryota | superregnum = Opisthokonta Holomycota<br/> Zoosporia | regnum = Fungi | regnum_authority = ([[Linnaeus]], 1753) [[R.T. Moore]], 1980<ref>{{cite book| title=Taxonomic proposals for the classification of marine yeasts and other yeast-like fungi including the smuts | year=1980 | journal=Bot. Mar. | volume=23 | pages=371}}</ref>}} '''Opapışlar''' yada '''Mantarlar''' ({{lang-la|fungus; çoqlu: fungi}}) – bir çeşit canlı türü ve bir [[ayatiyat]]iy alem. Opapışlarnıñ çeşit türleri tapıla. Meselâ [[küf opapışlar]] ya da [[şapqalı opapışlar]]. [[Şapqalı opapışlar]] halq arasında daa bir bilinmekte. [[Ayatiyat]]ta opapışlarnen ilgilengen bilimge [[mikoloji]] aytıla. == Tüpbilgiler == [[Kategoriya:Mantarlar| ]] 90yiqiz0c656sowtmddrhom437h2lb4 0 55634 246758 227938 2026-11-08T15:47:22Z Don Alessandro 1 246758 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar qave adetleri''' — [[qırımtatarlar]]nıñ [[qave]] pişirüv, sofrağa qoyuv ve içüv ananeleridir. Qave içüv adeti Qırımğa [[Osmanlı devleti]]nden keldi.<ref>{{Cite web|url=https://iea-ras.ru/?page_id=19884|title=Южный федеральный округ. Набор для кофе|website=Институт этнологии и антропологии РАН|language=ru}}</ref> Bu adet Qırımda tahminen XVI asırda yayıla başladı.<ref>{{Cite book|last=Абдулаева|first=Гульнара|title=Золотая эпоха Крымского ханства|url=https://editor.inhost.com.ua/storage/bookExpert/Golden%20Age%20of%20Crimean%20Khanate/Golden%20Age%20of%20Crimean%20Khanate.pdf|publisher=Крымучпедгиз|location=Симферополь|date=2012|page=203|language=ru}}</ref> XVII asırda Qırımda qave içilgeni yazma menbalardan belli.<ref>{{Cite web|url=https://www.socionauki.ru/journal/articles/137335/|title=Табак и курение в Крыму (XVII–XVIII вв.)|author=И. В. Зайцев|website=История и современность|date=2011|language=ru}}</ref> [[Fayl:Former Coffee House in Bakhchisaray.jpg|thumb|Bağçasarayda eski qavehane]] == Qave ve musafirlik == Qaveni evde qoranta ile içeler, musafir kelgende ise onı qave ve tatlılarnen sıylaylar. Qavehanelerde adamlar körüşip laf etkenler. Müim işlerni de qave içip muzakere etkenler.<ref name="alem">{{Cite web|url=https://www.ornek-crimea.com/ourprojects-ua/coffee-tradition|title=Кавова традиція кримських татар|website=ГО «АЛЄМ»|language=uk}}</ref> [[Qurban bayramı|Qurban]] ve [[Oraza bayramı|Oraza]] bayramlarında musafirlerge berilgen qavege ''bayram qavesi'' deyler. Toydan soñki saba kelinniñ musafirlerge pişirgen qavesine ''kelin qavesi'' deyler.<ref name="alem"/> == Pişirüv == Qavurılğan qave bürtüklerini el degirmeninde pek ince çekeler. Çekilgen qaveni qızdırılğan [[cezve]]ge qoyıp, üstüne suvuq suv quyalar. Qaveni qumda pişirgende [[manğal]]nıñ üstündeki elengen ince qumnı asttan ağaç kömürinen qızdırıp, cezveni sıcaq qumğa qoyalar. Köpük köterilgende cezveni qumdan alalar.<ref name="mincult">{{Cite web|url=https://mincult.gov.ua/news/kavova-tradycziya-krymskyh-tatar-vidteper-u-pereliku-nematerialnoyi-kulturnoyi-spadshhyny-ukrayiny/|title=Кавова традиція кримських татар відтепер у переліку нематеріальної культурної спадщини України|website=Міністерство культури України|date=2024-03-01|language=uk}}</ref><ref name="muzey">{{Cite web|url=https://ridna.ua/2021/04/17-kvitnia-mizhnarodnyy-den-kavy-international-coffee-day/|title=17 квітня – Міжнародний день кави|author=Музей історичних коштовностей України|website=Рідна країна|language=uk}}</ref> Yolda qave pişirmek içün ''[[qave qumanı]]'' degen baqır qap qullanğanlar.<ref name="muzey"/> Eski usullar arasında ''erkek qavesi'' ve ''qadın qavesi'' de bar. Erkek qavesini pişirgende cezvege azacıq taş tuz ve şeker qoşqanlar. Qızdırılğan filcanğa bir parça qoy yağı qoyıp, üstüne qave qoyğanlar. Soñ qaymaq qoşqanlar. Qadın qavesini pişirgende cezvege şeker ve çekilgen qave qoyıp, üstüne qaynar suv qoyğanlar. Köpük köterilgende qaveni qızdırılğan filcanlarğa qoyğanlar.<ref name="muzey"/> Qaveni qara, [[süt]]lü ya da [[qaymaq]]lı içeler. Qavege tek [[tarçın]] ya da tarçın ve [[qaranfil]] qoşqan usullar da bar.<ref name="mincult"/><ref name="muzey"/> == Sofrağa qoyuv == Qaveni kiçik filcanlarda bereler. Parmaqlar yanmasın dep, sapı olmağan filcannı ''zarf'' degen metal qapqa qoyalar. Qaveniñ yanında şeker, [[qurabiye]] ve başqa tatlılar da berile.<ref>{{Cite web|url=https://biggggidea.com/project/Arzu_Alem/blog/3572/|title=Кримськотатарська кава – напій для теплих розмов|website=Велика Ідея|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190556/https://biggggidea.com/project/Arzu_Alem/blog/3572/|language=uk}}</ref> == Medeniy miras == Qave pişirüv usulları qorantalarda nesilden nesilge keçe.<ref name="mincult"/> 2024 senesi fevralnıñ 23-ünde bu adetler «Qırımtatarlarnıñ qave adeti» ({{lang-uk|Кавова традиція кримських татар}}) adınen Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirasınıñ milliy cedveline alındı.<ref>{{Cite web|url=https://mincult.gov.ua/wp-content/uploads/2024/02/nakaz-vid-23.02.2024-%E2%84%96-135.pdf|title=Наказ Міністерства культури та інформаційної політики України № 135|date=2024-02-23|language=uk}}</ref> == Daa baqıñız == * [[Türk qavesi]] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Aş ve içimlikler]] t7d01yw9mg2ut7blutrnmn36qpsc1oz 0 55640 246781 229927 2026-11-09T07:15:53Z Don Alessandro 1 246781 wikitext text/x-wiki '''Qırım İnciri''' ({{lang-uk|Кримський інжир}}) — ukrain-qırımtatar edebiy yarış leyhası. Yarışta şair, nesirci ve tercimanlar iştirak ete. Aynı adlı festivalde kitaplar tanıtıla, edebiyat ve cemiyet meseleleri muzakere etile. Yarışta yeñgenlerge festivalde mukâfat berile. Finalğa çıqqan eserler antologiyalarda basıla.<ref name="festival">[https://crimeanhouse.org/content/plugins/news/article/literaturnii-festival-krimskii-inzhir-qirim-inciri/ Літературний фестиваль «Кримський інжир»] // Кримський Дім.</ref> Leyhanıñ maqsadı — qırımtatar tili ve edebiyatını yaymaq ve inkişaf ettirmek. Yarış yazıcılarnı ukrain tilinde Qırım ve qırımtatarlar aqqında eser yazmağa teşviq ete. Yarışqa ukrainceden qırımtatarcağa ve qırımtatarcadan ukraincege tercimeler de yollap ola. Bu tercimeler eki medeniyetni daa yahşı tanımağa yardım ete.<ref name="festival" /> == Tarih == Leyhanı [[Alim Aliyev]] [[Qırım Evi]]niñ yardımınen başlattı. [[Anastasiya Levkova]] yarış fikriniñ ve qaideleriniñ müelliflerinden biri ve yarışnıñ kuratorıdır.<ref name="tarih">[https://www.voicecrimea.com.ua/uk/news/post/7145b7e6-c4a4-44e2-a7b8-b223206d3321/ У Києві оголосили переможців шостого конкурсу «Кримський інжир»] // Голос Криму.</ref> Birinci yarış 2018 senesi iyülde başladı. Birinci festivalni aynı seneniñ soñunda ötkerdiler. 2019 senesi mayısta ilk yarışta finalğa çıqqan eserlerden azırlanğan antologiyanı taqdim ettiler.<ref name="tarih" /><ref>[https://starylev.com.ua/news/refat-chubarov-tragediya-yaka-pryyshla-na-nashu-zemlyu-vysvitlyuye Презентація першої антології «Кримський інжир»] // Видавництво Старого Лева.</ref> Soñraki yarışlar 2019, 2020, 2021–2022, 2023–2024 ve 2025–2026 seneleri ötkerildi.<ref name="tarih" /><ref>[https://suspilne.media/crimea/1037949-proekt-krimskij-inzir-qirim-inciri-ogolosue-konkurs-literatoriv/ «Кримський Інжир» оголошує шостий конкурс] // Суспільне Крим.</ref> == Yarışnıñ bölükleri == Birinci yarışta altı bölük bar edi:<ref>[https://crimeanhouse.org/content/plugins/news/article/krimskii-dim-ogoloshuje-konkurs-dlja-poetiv-prozajikiv-t/ Кримський Дім оголошує конкурс для поетів, прозаїків та перекладачів] // Кримський Дім.</ref> * Qırım aqqında ukrain tilinde nesir * Qırımtatar tilinde nesir * Qırım aqqında ukrain tilinde şiiriyet * Qırımtatar tilinde şiiriyet * «Qadın baqışı» — qırımtatar cemiyetinde qadınnıñ yeri aqqında ukraince ya da qırımtatarca eserler * Bediiy eserlerni ukrainceden qırımtatarcağa ve qırımtatarcadan ukraincege tercime Soñraki yarışlarda «Qadın baqışı» yerine «Bala edebiyatı» bölügi açıldı. Bu bölükte ukraince eserler Qırım aqqında olmalı edi. Qırımtatarca eserlerniñ mevzusı serbest edi. Tercimeler içün de eki ayrı bölük açıldı.<ref>[https://culture.voicecrimea.com.ua/uk/sviato-inzhyru-festyval/ Свято інжиру] // Культура. Голос Криму.</ref><ref>[https://crimeanhouse.org/crh/innehall/plugins/news/article/priiom-robit-na-tretii-konkurs-poetiv-prozajikiv-ta-pe/ Прийом робіт на третій конкурс «Кримський інжир»] // Кримський Дім.</ref> Beşinci yarışta Qırım aqqında ukraince ya da qırımtatarca esseler içün ayrı bölük açıldı.<ref>[https://nspu.com.ua/novini/krimskij-inzhir-rozpochinaie-p-yatij-konkurs-dlya-pismennikiv-i-perekladachiv-yaki-umovi/ «Кримський Інжир» розпочинає п’ятий конкурс для письменників і перекладачів] // Національна спілка письменників України.</ref> == Mahsus mukâfatlar == «Azatlıq sözleri» mukâfatı ilk kere 2019 senesi berildi. Bu mukâfatnı apishaneden eser yollağan qırımlı siyasiy mabuslar da aldı. Olarnıñ arasında Osman Arifmemetov, Asan Ahtemov, Nariman Celâl, Server Mustafayev ve Vadım Siruk bar.<ref>[https://nspu.com.ua/novini/politv-yazni-mustafaiev-i-siruk-stali-laureatami-literaturnogo-konkursu-krimskij-inzhir/ Політв’язні Мустафаєв і Сірук стали лауреатами літературного конкурсу «Кримський інжир»] // Національна спілка письменників України.</ref><ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-crimea/3617822-krimski-politvazni-stali-laureatami-premii-krimskij-inzir.html Кримські політв’язні стали лауреатами премії «Кримський інжир»] // Укрінформ.</ref> Qırımtatar edebiyatınıñ inkişafına qoşulğan isse içün de mahsus mukâfat berile. Onı alğanlar arasında şu yazıcılar bar: * 2018 senesi — [[Tair Halilov]].<ref>[https://ru.krymr.com/a/news-v-kieve-nazvali-pobediteley-literaturnogo-konkursa/29632351.html В Киеве назвали победителей литературного конкурса «Крымский инжир»] // Крым.Реалии.</ref> * 2019 senesi — [[Şükri Appaz]].<ref>[https://culture.voicecrimea.com.ua/uk/sviato-inzhyru-festyval/ Свято інжиру] // Культура. Голос Криму.</ref> * 2020 senesi — [[Uriye Edemova]].<ref>[https://chytomo.com/literaturnyj-konkurs-krymskyj-inzhyr-oholosyv-peremozhtsiv/ Літературний конкурс «Кримський Інжир» оголосив переможців] // Читомо.</ref> * 2022 senesi — [[Şeryan Ali]].<ref>[https://life.pravda.com.ua/culture/2022/11/20/251408/ Стали відомі переможці премії «Кримський інжир»] // Українська правда. Життя.</ref> == İncir nutqu == 2019 senesinden berli festivalni «İncir nutqu» ile açalar. Birinci nutuqnı Nariman Celâl ayttı. 2020 senesi [[Ada Rogovtseva]], 2022 senesi ise [[Timoti Snayder]] (-{Timothy Snyder}-) çıqış yaptı. Bu üç nutuq «Demirci», «Çayır» ve «Küreş» antologiyalarında basıldı.<ref>[https://ua.krymr.com/a/chair-krym-inzhyr-antolohia-vypusk-3/31483794.html Літературний чаїр: третя антологія конкурсу «Кримський інжир»] // Крим.Реалії.</ref><ref>[https://life.pravda.com.ua/columns/2022/11/22/251448/ Інжирна промова Тімоті Снайдера] // Українська правда. Життя.</ref><ref name="antologiyalar">Я. Трофімчук. [https://ekmair.ukma.edu.ua/bitstreams/6d7ecebd-14c4-43d1-993f-c602f6e514c8/download Постколоніальна проблематика у антологіях «Кримський інжир»] // Національний університет «Києво-Могилянська академія».</ref> == Antologiyalar == Antologiyalarnı «Starıy Lev» neşriyatı ({{lang-uk|Видавництво Старого Лева}}) bastı. * 2019 senesi — «Qırım inciri» ({{lang-uk|Кримський інжир}}), mor cıltlı.<ref>[https://catalog.lounb.org.ua/bib/412007 Кримський інжир] // Львівська обласна універсальна наукова бібліотека.</ref> * 2020 senesi — «Qırım inciri. Demirci» ({{lang-uk|Кримський інжир. Демірджі}}), sarı cıltlı.<ref name="antologiyalar" /> * 2021 senesi — «Qırım inciri. Çayır» ({{lang-uk|Кримський інжир. Чаїр}}), firuze tüslü cıltlı.<ref name="antologiyalar" /> * 2023 senesi — «Qırım inciri. Küreş» ({{lang-uk|Кримський інжир. Куреш}}), pempe cıltlı.<ref name="antologiyalar" /> * 2026 senesi — «Qırım inciri. Bizimkiler» ({{lang-uk|Кримський інжир. Бизимкілєр}}).<ref>[https://starylev.com.ua/knyga-krymskyy-inzyr-byzymkilyer Кримський інжир. Бизимкілєр] // Видавництво Старого Лева.</ref><ref>[https://suspilne.media/crimea/1364994-v-ukraini-vipustili-novu-antologiu-z-tvorami-patogo-konkursu-krimskij-inzir-qirim-inciri/ В Україні випустили нову антологію з творами п’ятого конкурсу] // Суспільне Крим.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar edebiyatı]] tepbyynytivi4r5sfuo7i0duxkn7njb 0 55644 246756 227924 2026-11-08T15:39:44Z Don Alessandro 1 246756 wikitext text/x-wiki '''Ağır ava ve qaytarma''' — [[qırımtatarlar]]nıñ ananeviy [[toy]] [[oyun]]ı. Oyun eki qısımdan ibaret. Başta [[ağır ava]] yavaş oynala, soñra tez [[qaytarma]] başlana. Bu eki qısımnıñ ritmleri de farqlı.<ref name="medeniyet">{{Cite web|url=https://mincult.gov.ua/news/agyr-ava-ve-kajtarma-tradyczijnyj-tanecz-krymskyh-tatar-vidteper-nematerialna-kulturna-spadshhyna-ukrayiny/|title=Агир ава ве Кайтарма – традиційний танець кримських татар відтепер нематеріальна культурна спадщина України|date=2024-03-04|website=Міністерство культури та інформаційної політики України|language=uk}}</ref> == Tarih == Oyunnıñ evelki şekilleri aqqında XVIII asırnıñ ekinci yarısına ait malümat bar. O vaqıtta bayramlarda erkekler ve qadınlar ayrı-ayrı oynay ediler. ''Aqay avası'' oyunını eki erkek beraber oynay edi. Qadınlar ise qaytarmanıñ türlü şekillerini oynay ediler.<ref name="medeniyet" /> Bazı qorantalarda saqlanğan rivayetke köre, toyda kiyev ve kelinniñ arasına ince perde çeke ediler. Ağır ava çalınğanda kiyev, qaytarma çalınğanda ise kelin oynay edi.<ref name="medeniyet" /> 1930-ncı seneleri bu oyun sanada a oynalıp başladı. Oyunnıñ eki qısmını da bir çift ya da bir qaç çift kişi oynay edi. Er çiftte bir qadın ve bir erkek bar edi. 1944 senesindeki [[qırımtatar sürgünligi]]nden soñ qadın ve erkekniñ beraber oynavı daa çoq yayıldı.<ref name="medeniyet" /> == Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirası == 2024 senesi fevralnıñ 23-ünde oyun Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirasınıñ milliy cedveline çekildi.<ref>{{Cite web|url=https://mincult.gov.ua/wp-content/uploads/2024/02/naczionalnyj-perelik-elementiv-nks-1.pdf|title=Національний перелік елементів нематеріальної культурної спадщини України|website=Міністерство культури України|language=uk|format=PDF}}</ref> == Daa baqıñız == * [[Qaytarma]] == Oyun nümüneleri == * [https://www.youtube.com/watch?v=5wEsNTvSJ_I Ağır ava ve qaytarma] * [https://www.youtube.com/watch?v=Jt98gjvDLck Ağır ava ve qaytarma. Qırq çift oynay] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy muzıkası]] ksm66nf5zydk7gto3qiy8ti9pvwgboh 246757 246756 2026-11-08T15:40:13Z Don Alessandro 1 246757 wikitext text/x-wiki '''Ağır ava ve qaytarma''' — [[qırımtatarlar]]nıñ ananeviy [[toy]] [[Oyun (sanat)|oyunı]]. Oyun eki qısımdan ibaret. Başta [[ağır ava]] yavaş oynala, soñra tez [[qaytarma]] başlana. Bu eki qısımnıñ ritmleri de farqlı.<ref name="medeniyet">{{Cite web|url=https://mincult.gov.ua/news/agyr-ava-ve-kajtarma-tradyczijnyj-tanecz-krymskyh-tatar-vidteper-nematerialna-kulturna-spadshhyna-ukrayiny/|title=Агир ава ве Кайтарма – традиційний танець кримських татар відтепер нематеріальна культурна спадщина України|date=2024-03-04|website=Міністерство культури та інформаційної політики України|language=uk}}</ref> == Tarih == Oyunnıñ evelki şekilleri aqqında XVIII asırnıñ ekinci yarısına ait malümat bar. O vaqıtta bayramlarda erkekler ve qadınlar ayrı-ayrı oynay ediler. ''Aqay avası'' oyunını eki erkek beraber oynay edi. Qadınlar ise qaytarmanıñ türlü şekillerini oynay ediler.<ref name="medeniyet" /> Bazı qorantalarda saqlanğan rivayetke köre, toyda kiyev ve kelinniñ arasına ince perde çeke ediler. Ağır ava çalınğanda kiyev, qaytarma çalınğanda ise kelin oynay edi.<ref name="medeniyet" /> 1930-ncı seneleri bu oyun sanada a oynalıp başladı. Oyunnıñ eki qısmını da bir çift ya da bir qaç çift kişi oynay edi. Er çiftte bir qadın ve bir erkek bar edi. 1944 senesindeki [[qırımtatar sürgünligi]]nden soñ qadın ve erkekniñ beraber oynavı daa çoq yayıldı.<ref name="medeniyet" /> == Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirası == 2024 senesi fevralnıñ 23-ünde oyun Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirasınıñ milliy cedveline çekildi.<ref>{{Cite web|url=https://mincult.gov.ua/wp-content/uploads/2024/02/naczionalnyj-perelik-elementiv-nks-1.pdf|title=Національний перелік елементів нематеріальної культурної спадщини України|website=Міністерство культури України|language=uk|format=PDF}}</ref> == Daa baqıñız == * [[Qaytarma]] == Oyun nümüneleri == * [https://www.youtube.com/watch?v=5wEsNTvSJ_I Ağır ava ve qaytarma] * [https://www.youtube.com/watch?v=Jt98gjvDLck Ağır ava ve qaytarma. Qırq çift oynay] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar milliy muzıkası]] 7wxtkrp0qn5w8goc7k8yio2gsiksn42 0 55650 246753 227917 2026-11-08T15:28:59Z Don Alessandro 1 246753 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Rosenkonfitüre_IMGP5603-1-g.jpg|right|thumb|299x299px|Gül tatlısı]] '''Gül tatlısı''' — [[gül]]niñ çeçek yapraqları ve [[şeker]]den yapılğan tatlı. Onı [[Yaqın Şarq]] ve [[Aq deñiz]] memleketlerinde, meselâ [[İran]] ve [[Türkiye]]de yapalar.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/rose-water/ -{Rose Water}-] // ''-{Encyclopaedia Iranica}-''.</ref><ref name="isparta">[https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/isparta/neyenir/gul-receli -{Gül Reçeli – Isparta}-] — -{Kültür Portalı}-.</ref> Gül tatlısı [[qırımtatar aşları]] arasında da bar.<ref name="ibadlayev">Ибадлаев Р. Гуль татлысы // [https://ru.scribd.com/document/1040048042/Ibadlajev-Rustem-Krymskotatarska-Kuchnia Крымскотатарская кухня. Оригинальные рецепты]. — Симферополь: Медиацентр им. И. Гаспринского, 2019. — ISBN 978-5-6042974-8-3.</ref> XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatarlar onı qavenen beraber sofrağa qoya ediler.<ref>Желтухина О. А. [https://krimoved-library.ru/books/krimskie-tatari-v-xix-nachale-xx-vekov6.html Утварь и пища] // Крымские татары в XIX — начале XX вв.</ref> == Yapıluvı == Çeçek yapraqlarını saylap yuvalar. Bazı usullarda yapraqlarnıñ tübündeki aq qısımlarını kesip ayıralar.<ref name="isparta"/> Qırımtatar usullarından birinde yapraqlarnı başta [[limon]] şırasında tutalar. Soñ suv ve şekerden şerbet yapıp yapraqlarnı oña qoşalar. Tatlını ağır ateşte pişireler.<ref name="ibadlayev"/> Bazı usullarda tatlığa [[limon ekşiligi]] qoşalar.<ref>[https://nigde.ktb.gov.tr/TR-74354/nigde-mutfagi.html -{Niğde Mutfağı. Gül Reçeli}-] — -{Niğde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Aş ve içimlikler]] czl46365qkki7lltjmgcad97l9zk8bl 246754 246753 2026-11-08T15:29:07Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Gül yapraq tatlısı]] saifesiniñ adını [[Gül tatlısı]] dep deñiştirildi. 246753 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Rosenkonfitüre_IMGP5603-1-g.jpg|right|thumb|299x299px|Gül tatlısı]] '''Gül tatlısı''' — [[gül]]niñ çeçek yapraqları ve [[şeker]]den yapılğan tatlı. Onı [[Yaqın Şarq]] ve [[Aq deñiz]] memleketlerinde, meselâ [[İran]] ve [[Türkiye]]de yapalar.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/rose-water/ -{Rose Water}-] // ''-{Encyclopaedia Iranica}-''.</ref><ref name="isparta">[https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/isparta/neyenir/gul-receli -{Gül Reçeli – Isparta}-] — -{Kültür Portalı}-.</ref> Gül tatlısı [[qırımtatar aşları]] arasında da bar.<ref name="ibadlayev">Ибадлаев Р. Гуль татлысы // [https://ru.scribd.com/document/1040048042/Ibadlajev-Rustem-Krymskotatarska-Kuchnia Крымскотатарская кухня. Оригинальные рецепты]. — Симферополь: Медиацентр им. И. Гаспринского, 2019. — ISBN 978-5-6042974-8-3.</ref> XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatarlar onı qavenen beraber sofrağa qoya ediler.<ref>Желтухина О. А. [https://krimoved-library.ru/books/krimskie-tatari-v-xix-nachale-xx-vekov6.html Утварь и пища] // Крымские татары в XIX — начале XX вв.</ref> == Yapıluvı == Çeçek yapraqlarını saylap yuvalar. Bazı usullarda yapraqlarnıñ tübündeki aq qısımlarını kesip ayıralar.<ref name="isparta"/> Qırımtatar usullarından birinde yapraqlarnı başta [[limon]] şırasında tutalar. Soñ suv ve şekerden şerbet yapıp yapraqlarnı oña qoşalar. Tatlını ağır ateşte pişireler.<ref name="ibadlayev"/> Bazı usullarda tatlığa [[limon ekşiligi]] qoşalar.<ref>[https://nigde.ktb.gov.tr/TR-74354/nigde-mutfagi.html -{Niğde Mutfağı. Gül Reçeli}-] — -{Niğde İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü}-.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Aş ve içimlikler]] czl46365qkki7lltjmgcad97l9zk8bl 0 55651 246759 244440 2026-11-08T15:56:49Z Don Alessandro 1 246759 wikitext text/x-wiki '''Qırımtatar milliy urbası''' — [[qırımtatarlar]]nıñ ananeviy kiyimi. Urbalarnıñ piçimi ve süsleri Qırımnıñ türlü yerlerinde farqlı edi.<ref name="jelt">{{Cite web|url=https://krimoved-library.ru/books/krimskie-tatari-v-xix-nachale-xx-vekov8.html|title=Одежда|author=Желтухина О. А.|work=Крымские татары в XIX — начале XX вв.|language=ru}}</ref> == Qadın urbası == Qadınlar ögü açıq ''[[anter]]'' kiye ediler. Anterniñ astına uzun [[kölmek]] ve keñ [[şalvar]] kiye ediler. Er künlük anterni sade toqumadan tike ediler. Anterniñ üstüne [[öglük]], başlarına ise aq [[yavlıq]] bağlay ediler.<ref name="jelt" /><ref name="cyberleninka">''Кадырова А. Я.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume Синтез традиций и современности в крымскотатарском костюме] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20200629231922/https://cyberleninka.ru/article/n/sintez-traditsiy-i-sovremennosti-v-krymskotatarskom-kostyume|date=2020-06-29}} // Таврический научный обозреватель. 2016.</ref> Toy ve bayram urbalarını [[telli qumaç]], [[yipek]] ve [[qadife]]den tike ediler. Anterniñ köküs qısmı ve yeñleri nağış ve ufaq [[inci]]lernen süslene edi. Bazı yeñlerniñ ucuna elni örtegen ''[[elqapıq]]'' tikile ya da dögmenen taqıla edi.<ref name="cyberleninka" /> ''Salta marka'' anter üstüne kiyilgen qısqa, yengil kurtka edi. Yeñleri tirsekten biraz aşağı tüşe edi. Kurtkanıñ üstüne yün şal da örte ediler.<ref name="cyberleninka" /> === Baş kiyimler === ''[[Fes]]'' — üstü tüz küçük qalpaq. Onı nağış ya da aqçanen süsley ediler. Bazı feslerniñ üstüne ''[[töpelik]]'' taqa ediler. Bu, madenden yapılğan tögerek bir süs edi. Qızlar fesni bala çağından kiye ediler.<ref name="cyberleninka" /> Evli qadınlar fesniñ üstüne ''[[marama]]'' örte ediler. Maramanıñ çetleri örnekli, bazılarınıñ çetleri ise oyalı ya da saçaqlı ola edi. Yaş qızlar ''[[fırlanta]]'' ya da ''[[şerbenti]]'' kibi ince baş yavlıqları qullana ediler. Şerbentiniñ uclarını yipek yipnen nağışlay ediler.<ref name="cyberleninka" /><ref name="rem">{{Cite web|url=https://collection.ethnomuseum.ru/entity/ARTICLE/2382257|title=Одежда крымских татар, караимов и крымчаков|author=Сластникова Л. А.|website=Российский этнографический музей|language=ru}}</ref> === Ayaqqap === ''[[Nalın]]''nıñ tübü ağaçtan, bağı teriden yapıla edi. Bazı nalınlarnıñ astında eki yüksek ağaç tirek ola edi. Qadınlar nalınnı amamda ve çamaşır yuvğanda kiye ediler. Yağmurlı künlerde onı ayaqqap üstüne kiye ediler.<ref name="cyberleninka" /><ref>{{Cite web|url=https://ethnocrimea.ru/ru/stati-i-materialy/nalyn.html|title=Женская крымскотатарская обувь «налын» из собрания Крымского этнографического музея|website=Крымский этнографический музей|date=2021-12-15|language=ru}}</ref> Qadınlar ''[[terlik]]'' de kiye ediler. Bu, yımşaq teriden yapılğan, burnu yuqarı bükülgen ayaqqap edi. [[Sahtiyan]]dan tikilgen yımşaq mestler de bar edi.<ref name="cyberleninka" /> === Quşaq ve süsler === Bayramlıq ''[[quşaq]]''nıñ büyük maden taqası ola edi. Ustalar bazı taqalarnı [[filigran]] usulınen, ince maden tellerden yapalar edi. Bazı taqalarnıñ yüzüne ise nağış qaqa ediler. Quşaqnıñ süsleri saibesiniñ baylığını da köstere edi.<ref name="cyberleninka" /><ref name="süsler">{{Cite web|url=https://krimoved-library.ru/books/krimskie-tatari-v-xix-nachale-xx-vekov10.html|title=Ювелирные украшения|author=Желтухина О. А.|work=Крымские татары в XIX — начале XX вв.|language=ru}}</ref> ''[[Köküslik]]'' ya da ''[[gerdanlıq]]'' anterniñ köksündeki açıq yerni örtken bir süs edi. Bazı gerdanlıqlarda aqçalar bir qaç sıra tizile edi. Başqalarında inciden örülgen ağ ola edi.<ref name="jelt" /><ref name="süsler" /> == Erkek urbası == Erkekler [[keten]] [[kölmek]] ve keñ [[ştan]] kiye ediler. Kölmek üstüne [[yelek]] ya da [[kurtka]] kiyip, bellerine [[quşaq]] bağlay ediler. Bayramlıq yelek ve kurtkanı altın yipnen nağışlay ediler. Baş kiyimlerniñ biri qozu kürkünden yapılğan [[qalpaq]] edi. Qırımnıñ çöl tarafında qışın [[ton]] da kiye ediler.<ref name="rem" /><ref>{{Cite web|url=https://handvorec.ru/pamyatniki/hanskij-dvorets/etnografic/ekspoziciya-tradicionnaya-muzhskaya-i-detskaya-odezhda-krymskix-tatar/|title=Традиционная мужская и детская одежда крымских татар|website=Бахчисарайский историко-культурный и археологический музей-заповедник|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] i6nnlduxh1c4j35oca1l0h494950uny 0 55655 246763 227934 2026-11-08T16:24:46Z Don Alessandro 1 246763 wikitext text/x-wiki '''Qırım astrofizika observatoriyası''' — [[Qırım]]da [[astronomiya]] ile oğraşqan ilmiy müessise. Esas binaları [[Bağçasaray]] rayonında, [[Nauçnıy]] qasabasında buluna. Olar Sel-Buhra dağınıñ cenübiy capında, deñiz seviyesinden 550–600 metr yüksekligindedir.<ref name="crao">{{Cite web|url=https://crao.ru/ru/about/svedenia|title=Общие сведения|website=Крымская астрофизическая обсерватория|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://onznews.wdcb.ru/jun16/info_160606.html|title=Крымская астрофизическая обсерватория|website=Вестник Отделения наук о Земле РАН|language=ru}}</ref> == Tarih == [[Ekinci Cian cenki]] vaqtında [[Pulkovo observatoriyası]]nıñ [[Simeiz]] bölügi büyük zarar kördi. [[1945]] senesi iyünniñ 30-ında Şuralar Birligi ükümeti bu bölük esasında Qırım astrofizika observatoriyasını qurmağa qarar berdi. Observatoriyanıñ birinci müdiri [[Grigoriy Abramoviç Şayn]] ({{lang-ru|Григорий Абрамович Шайн}}) edi.<ref name="tarih">''Полосухина-Чубаева Н. С.'' [https://jncrao.ru/index.php/izvcrao/article/download/135/111/213 Из хроники Крымской астрофизической обсерватории] // Известия Крымской астрофизической обсерватории. 2007. Т. 103, № 2. С. 99–111.</ref> 1946 senesi Simeizdeki observatoriyanı ğayrıdan tiklemege başladılar. Aynı sene Bağçasaray rayonında yañı observatoriyanıñ binaları qurulıp başladı. Yanında observatoriya hadimleri içün evler de quruldı. Qasaba 1957 senesi Nauçnıy adını aldı.<ref name="tarih" /><ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-70793|title=Научний|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> Cenkten soñ observatoriyağa Almaniyadan [[cenk tazminatı]] olaraq eki [[teleskop]] ketirildi. Olardan biri Babelsberg observatoriyasınıñ 48 düymlik küzgüli teleskopı edi. Onı [[Karl Tsays]] (-{Carl Zeiss}-) firması yapqan edi. Ekinci teleskop — 40 santimetrlik linzaları olğan qoş astrograf — kökniñ fotoresimlerini çekmek içün qullanıla edi. Bu astrograf [[Adolf Gitler]] [[Benito Musolini]]ge armağan etmege söz bergen aletlerniñ biri edi.<ref>{{Cite web|url=https://crao.ru/ru/telescopes/zeiss122/zeiss122-history|title=Цейсс-122. История|website=Крымская астрофизическая обсерватория|language=ru}}</ref><ref>[https://www.sai.msu.ru/history/IAI/IAI-42-2025.pdf История «телескопов Муссолини»] // Историко-астрономические исследования. Вып. 42. 2025.</ref> Şuralar Birligi dağılğan soñ observatoriya [[Ukraina]]nıñ Tasil ve ilim nazirligine bağlandı. 2012 senesi noyabrnıñ 28-inde Ukraina ükümeti observatoriyanı [[Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy universiteti]]ne qoşmağa qarar berdi. Observatoriya hadimleri bu qararğa qarşı çıqtılar. Universitetniñ esabatına köre, observatoriya 2013 senesi onıñ bir bölügi oldı.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-44550|title=Астрофізична обсерваторія Кримська|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://interfax.com.ua/news/general/139185.html|title=Співробітники Кримської астрофізичної обсерваторії протестували проти ліквідації установи як НДІ та перепідпорядкування її КНУ ім. Т. Г. Шевченка|website=Інтерфакс-Україна|language=uk}}</ref><ref>[https://knu.ua/pdfs/Zvit2013.pdf Звіт ректора Київського національного університету імені Тараса Шевченка за 2013 рік].</ref> 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ observatoriyanıñ binaları ve aletleri Rusiye idaresi astına keçti. 2015 senesi Rusiye ükümeti bu mülk esasında «Rusiye İlimler akademiyasınıñ Qırım astrofizika observatoriyası» adlı federal ilmiy müessise qurmağa qarar berdi.<ref>[https://crao.ru/images/docs/ustav.pdf Устав Крымской астрофизической обсерватории РАН], п. 1.1.</ref> == Dünya mirası içün teklif == 2008 senesi yanvarnıñ 30-ında Ukraina dört astronomiya observatoriyasını Dünya mirası cedveli içün teklif etti. Qırım astrofizika observatoriyası da olarnıñ arasında edi. Bu teklif [[UNESCO|-{UNESCO}-]]nıñ başlanğıç cedvelinde «Ukrainanıñ astronomiya observatoriyaları» adınen qayd etilgen.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5267/|title=-{Astronomical Observatories of Ukraine}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> == Observatoriya etrafındaki qurucılıq == 2009 senesi [[Vladimir Konstantinov]]nıñ «[[Konsol]]» firması teleskoplarğa yaqın yerde turistik kompleks qurmağa istedi. Astronomlar bu planğa qarşı çıqtılar. Olar binalarnıñ gece yarığı ve qurucılıq tozu kökni közetmege keder etecek, dediler. İtirazlardan soñ işler bir müddetke toqtadı.<ref>{{Cite web|url=https://ua.krymr.com/a/yak-krymska-observatoriya-obrosla-rosiyskymy-budivnytstvamy/30443858.html|title=Як кримська обсерваторія обросла російськими новобудовами|website=Крим.Реалії|language=uk}}</ref> 2015 senesi «Konsol» observatoriyanıñ yanında bir mesken binasını qurıp bitirdi. 2019 senesi anda daa bir binanıñ qurucılığı başlandı. Astronomlar bu qurucılıqqa da qarşı çıqtılar.<ref>{{Cite web|url=https://www.proekt.media/report/observatoriya-krym/|title=Звезды и пыль|website=Проект|language=ru}}</ref> == Faaliyet ve aletler == Observatoriyada [[Küneş]]niñ faaliyetini, yıldızlarnıñ qurulışını ve himiyaviy terkibini, galaktikalarnıñ faal özeklerini ögreneler. [[Seyyare]] ve [[asteroid]]ler de közetile. Laboratoriya ve ustahanelerde teleskoplar içün aletler azırlana.<ref name="esu" /><ref name="crao" /> Nauçnıyda Şayn adına küzgüli teleskop, AZT-11 ve Küneşni közetmek içün BST-1 teleskopı bar. Şayn teleskopınıñ küzgüsi 2,6 metr çapındadır. Gamma şavlelerini ögrenmek içün GT-48 teleskopı qurulğan. [[Simeiz]] ve [[Katsiveli]]de observatoriyanıñ radioastronomiya aletleri, şu cümleden RT-22 radioteleskopı bar.<ref name="crao" /><ref name="esu" /> Nauçnıyda [[Moskva devlet universiteti]]niñ Pavel Şternberg adına Astronomiya institutınıñ közetüv stantsiyası da bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.sai.msu.ru/news/2008/04/28/crimea_50.html|title=50 лет Южной наблюдательной базе ГАИШ в Крыму|website=ГАИШ МГУ|language=ru}}</ref> <gallery> Fayl:Nauchny and CrAO-Crimea Ukraine.jpg|Nauçnıy ve observatoriya. Ortada AZT-11 teleskopınıñ qubbesi Fayl:BST1-CrAO Crimea Ukraine.JPG|BST-1 Küneş teleskopınıñ qullesi Fayl:Babelsberg_telescope.jpg|Babelsberk observatoriyasından ketirilgen 48 düymlik teleskop Fayl:IMGP6082 Телескоп Шайна в Научному.jpg|Şayn adına teleskopnıñ binası </gallery> == İlmiy neticeler == 1925 senesi Grigoriy Şayn Simeiz observatoriyasında bir asteroid taptı. Soñ bu asteroidke 1709 nomerası berildi. 1967 senesi oña «Ukraina» adı berildi.<ref>{{Cite web|url=https://universemagazine.com/yaki-astronomichni-instrumenty-rosiya-vkrala-razom-iz-krymom/|title=Які телескопи росія вкрала разом із Кримом|last=-{Burlaka}-|first=-{Olexandr}-|date=2024-01-19|website=-{Universe Space Tech}-|language=uk}}</ref> Nauçnıyda 1966 senesi asteroidlerni qıdıruv programması başlandı. 2004 senesi mayıs ayına qadar mında tapılğan 1286 asteroidke daimiy nomera berilgen edi.<ref>''Черных Л. И.'' [https://jncrao.ru/index.php/izvcrao/article/download/828/769/1582 100 лет наблюдений и исследований малых тел Солнечной системы в Крыму] // Известия Крымской астрофизической обсерватории. 2008. Т. 104, № 5. С. 104–112.</ref> Observatoriya «Astron» kâinat stantsiyası içün de teleskop azırlamada iştirak etti. 1983–1989 seneleri bu teleskopnen yıldız, galaktika ve kometalarnıñ ultramor şavleleri közetildi.<ref name="esu" /> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım]] 26cq9y8e88hemdcpm9e305q0z8qzdl4 246764 246763 2026-11-08T16:24:54Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Qırım astrofizik observatoriyası]] saifesiniñ adını [[Qırım astrofizika observatoriyası]] dep deñiştirildi. 246763 wikitext text/x-wiki '''Qırım astrofizika observatoriyası''' — [[Qırım]]da [[astronomiya]] ile oğraşqan ilmiy müessise. Esas binaları [[Bağçasaray]] rayonında, [[Nauçnıy]] qasabasında buluna. Olar Sel-Buhra dağınıñ cenübiy capında, deñiz seviyesinden 550–600 metr yüksekligindedir.<ref name="crao">{{Cite web|url=https://crao.ru/ru/about/svedenia|title=Общие сведения|website=Крымская астрофизическая обсерватория|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://onznews.wdcb.ru/jun16/info_160606.html|title=Крымская астрофизическая обсерватория|website=Вестник Отделения наук о Земле РАН|language=ru}}</ref> == Tarih == [[Ekinci Cian cenki]] vaqtında [[Pulkovo observatoriyası]]nıñ [[Simeiz]] bölügi büyük zarar kördi. [[1945]] senesi iyünniñ 30-ında Şuralar Birligi ükümeti bu bölük esasında Qırım astrofizika observatoriyasını qurmağa qarar berdi. Observatoriyanıñ birinci müdiri [[Grigoriy Abramoviç Şayn]] ({{lang-ru|Григорий Абрамович Шайн}}) edi.<ref name="tarih">''Полосухина-Чубаева Н. С.'' [https://jncrao.ru/index.php/izvcrao/article/download/135/111/213 Из хроники Крымской астрофизической обсерватории] // Известия Крымской астрофизической обсерватории. 2007. Т. 103, № 2. С. 99–111.</ref> 1946 senesi Simeizdeki observatoriyanı ğayrıdan tiklemege başladılar. Aynı sene Bağçasaray rayonında yañı observatoriyanıñ binaları qurulıp başladı. Yanında observatoriya hadimleri içün evler de quruldı. Qasaba 1957 senesi Nauçnıy adını aldı.<ref name="tarih" /><ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-70793|title=Научний|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> Cenkten soñ observatoriyağa Almaniyadan [[cenk tazminatı]] olaraq eki [[teleskop]] ketirildi. Olardan biri Babelsberg observatoriyasınıñ 48 düymlik küzgüli teleskopı edi. Onı [[Karl Tsays]] (-{Carl Zeiss}-) firması yapqan edi. Ekinci teleskop — 40 santimetrlik linzaları olğan qoş astrograf — kökniñ fotoresimlerini çekmek içün qullanıla edi. Bu astrograf [[Adolf Gitler]] [[Benito Musolini]]ge armağan etmege söz bergen aletlerniñ biri edi.<ref>{{Cite web|url=https://crao.ru/ru/telescopes/zeiss122/zeiss122-history|title=Цейсс-122. История|website=Крымская астрофизическая обсерватория|language=ru}}</ref><ref>[https://www.sai.msu.ru/history/IAI/IAI-42-2025.pdf История «телескопов Муссолини»] // Историко-астрономические исследования. Вып. 42. 2025.</ref> Şuralar Birligi dağılğan soñ observatoriya [[Ukraina]]nıñ Tasil ve ilim nazirligine bağlandı. 2012 senesi noyabrnıñ 28-inde Ukraina ükümeti observatoriyanı [[Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy universiteti]]ne qoşmağa qarar berdi. Observatoriya hadimleri bu qararğa qarşı çıqtılar. Universitetniñ esabatına köre, observatoriya 2013 senesi onıñ bir bölügi oldı.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-44550|title=Астрофізична обсерваторія Кримська|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://interfax.com.ua/news/general/139185.html|title=Співробітники Кримської астрофізичної обсерваторії протестували проти ліквідації установи як НДІ та перепідпорядкування її КНУ ім. Т. Г. Шевченка|website=Інтерфакс-Україна|language=uk}}</ref><ref>[https://knu.ua/pdfs/Zvit2013.pdf Звіт ректора Київського національного університету імені Тараса Шевченка за 2013 рік].</ref> 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ observatoriyanıñ binaları ve aletleri Rusiye idaresi astına keçti. 2015 senesi Rusiye ükümeti bu mülk esasında «Rusiye İlimler akademiyasınıñ Qırım astrofizika observatoriyası» adlı federal ilmiy müessise qurmağa qarar berdi.<ref>[https://crao.ru/images/docs/ustav.pdf Устав Крымской астрофизической обсерватории РАН], п. 1.1.</ref> == Dünya mirası içün teklif == 2008 senesi yanvarnıñ 30-ında Ukraina dört astronomiya observatoriyasını Dünya mirası cedveli içün teklif etti. Qırım astrofizika observatoriyası da olarnıñ arasında edi. Bu teklif [[UNESCO|-{UNESCO}-]]nıñ başlanğıç cedvelinde «Ukrainanıñ astronomiya observatoriyaları» adınen qayd etilgen.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5267/|title=-{Astronomical Observatories of Ukraine}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> == Observatoriya etrafındaki qurucılıq == 2009 senesi [[Vladimir Konstantinov]]nıñ «[[Konsol]]» firması teleskoplarğa yaqın yerde turistik kompleks qurmağa istedi. Astronomlar bu planğa qarşı çıqtılar. Olar binalarnıñ gece yarığı ve qurucılıq tozu kökni közetmege keder etecek, dediler. İtirazlardan soñ işler bir müddetke toqtadı.<ref>{{Cite web|url=https://ua.krymr.com/a/yak-krymska-observatoriya-obrosla-rosiyskymy-budivnytstvamy/30443858.html|title=Як кримська обсерваторія обросла російськими новобудовами|website=Крим.Реалії|language=uk}}</ref> 2015 senesi «Konsol» observatoriyanıñ yanında bir mesken binasını qurıp bitirdi. 2019 senesi anda daa bir binanıñ qurucılığı başlandı. Astronomlar bu qurucılıqqa da qarşı çıqtılar.<ref>{{Cite web|url=https://www.proekt.media/report/observatoriya-krym/|title=Звезды и пыль|website=Проект|language=ru}}</ref> == Faaliyet ve aletler == Observatoriyada [[Küneş]]niñ faaliyetini, yıldızlarnıñ qurulışını ve himiyaviy terkibini, galaktikalarnıñ faal özeklerini ögreneler. [[Seyyare]] ve [[asteroid]]ler de közetile. Laboratoriya ve ustahanelerde teleskoplar içün aletler azırlana.<ref name="esu" /><ref name="crao" /> Nauçnıyda Şayn adına küzgüli teleskop, AZT-11 ve Küneşni közetmek içün BST-1 teleskopı bar. Şayn teleskopınıñ küzgüsi 2,6 metr çapındadır. Gamma şavlelerini ögrenmek içün GT-48 teleskopı qurulğan. [[Simeiz]] ve [[Katsiveli]]de observatoriyanıñ radioastronomiya aletleri, şu cümleden RT-22 radioteleskopı bar.<ref name="crao" /><ref name="esu" /> Nauçnıyda [[Moskva devlet universiteti]]niñ Pavel Şternberg adına Astronomiya institutınıñ közetüv stantsiyası da bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.sai.msu.ru/news/2008/04/28/crimea_50.html|title=50 лет Южной наблюдательной базе ГАИШ в Крыму|website=ГАИШ МГУ|language=ru}}</ref> <gallery> Fayl:Nauchny and CrAO-Crimea Ukraine.jpg|Nauçnıy ve observatoriya. Ortada AZT-11 teleskopınıñ qubbesi Fayl:BST1-CrAO Crimea Ukraine.JPG|BST-1 Küneş teleskopınıñ qullesi Fayl:Babelsberg_telescope.jpg|Babelsberk observatoriyasından ketirilgen 48 düymlik teleskop Fayl:IMGP6082 Телескоп Шайна в Научному.jpg|Şayn adına teleskopnıñ binası </gallery> == İlmiy neticeler == 1925 senesi Grigoriy Şayn Simeiz observatoriyasında bir asteroid taptı. Soñ bu asteroidke 1709 nomerası berildi. 1967 senesi oña «Ukraina» adı berildi.<ref>{{Cite web|url=https://universemagazine.com/yaki-astronomichni-instrumenty-rosiya-vkrala-razom-iz-krymom/|title=Які телескопи росія вкрала разом із Кримом|last=-{Burlaka}-|first=-{Olexandr}-|date=2024-01-19|website=-{Universe Space Tech}-|language=uk}}</ref> Nauçnıyda 1966 senesi asteroidlerni qıdıruv programması başlandı. 2004 senesi mayıs ayına qadar mında tapılğan 1286 asteroidke daimiy nomera berilgen edi.<ref>''Черных Л. И.'' [https://jncrao.ru/index.php/izvcrao/article/download/828/769/1582 100 лет наблюдений и исследований малых тел Солнечной системы в Крыму] // Известия Крымской астрофизической обсерватории. 2008. Т. 104, № 5. С. 104–112.</ref> Observatoriya «Astron» kâinat stantsiyası içün de teleskop azırlamada iştirak etti. 1983–1989 seneleri bu teleskopnen yıldız, galaktika ve kometalarnıñ ultramor şavleleri közetildi.<ref name="esu" /> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım]] 26cq9y8e88hemdcpm9e305q0z8qzdl4 0 55657 246760 244980 2026-11-08T16:16:30Z Don Alessandro 1 246760 wikitext text/x-wiki '''Birleşken Milletlerniñ tasil, ilim ve medeniyet teşkilâtı''' ('''-{UNESCO}-''', {{lang-en|United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}) — [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ (BMT) mahsus müesseselerinden biridir. O, devletlerge tasil, ilim, medeniyet ve haberleşüv saalarında beraber çalışmağa yardım ete. Baş merkezi [[Paris]]tedir ([[Frenkistan]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/about-us|title=-{UNESCO in brief}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> 2026 senesi yanvarnıñ 1-inde teşkilâtnıñ 194 aza devleti ve 12 ortaq azası bar edi.<ref name="azalar">{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/node/66561|title=-{List of Member States and Associate Members of UNESCO at 1 January 2026}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://data.unesco.org/explore/assets/cou001/|title=-{Member States}-|website=-{UNESCO DataHub}-|language=en}}</ref> == Tarih == 1922 senesi [[Milletler Ligası]] alimler, yazıcılar ve sanat erbapları arasında işbirlikni inkişaf ettirmek içün [[Halqara intellektual işbirlik komissiyası]]nı qurdı. Komissiyanıñ tekliflerini amelge keçirmek içün 1926 senesi Pariste Halqara intellektual işbirlik institutı açıldı. Soñra -{UNESCO}- qurulğanda bu müesseselerniñ tecribesinden faydalandılar.<ref>{{Cite web|url=https://courier.unesco.org/en/articles/league-nations-universal-dream-has-stood-test-time|title=-{The League of Nations: A universal dream that has stood the test of time}-|website=-{The UNESCO Courier}-|language=en}}</ref> [[Ekinci Cian cenki]] devam etkende, 1942 senesi noyabr ayında, [[London]]da [[müttefiq devletler]]niñ tasil nazirleri toplaştı. Olar cenkten soñ tasil sistemasını nasıl ğayrıdan tiklemek kerek olğanını muzakere ettiler. Bu körüşüvlerden tasil ve medeniyet saalarında halqara bir teşkilât qurmaq fikri doğdı.<ref name="tarih">{{Cite web|url=https://unesco.org.uk/about/history|title=-{Our History}-|website=-{UK National Commission for UNESCO}-|language=en}}</ref> 1945 senesi noyabrnıñ 1-inden 16-sına qadar Londonda yañı teşkilâtnı qurmaq içün konferentsiya keçti. Anda 44 devletniñ vekilleri iştirak etti. 1945 senesi noyabrnıñ 16-sında -{UNESCO}-nıñ Nizamnamesi imzalandı. Onı 20 devlet tasdıqlap, Nizamname 1946 senesi noyabrnıñ 4-ünde quvetini aldı. Baş konferentsiyanıñ birinci sessiyası 1946 senesi noyabrnıñ 19-ından dekabrnıñ 10-ına qadar Pariste keçti.<ref name="tarih"/><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org.tr/Pages/673/257/UNESCO|title=-{UNESCO}-|website=-{UNESCO Türkiye Millî Komisyonu}-|language=en}}</ref> == Qurulış == Teşkilâtnıñ üç esas organı bar.<ref name="nizamname">{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/constitution|title=-{Constitution}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> * '''Baş konferentsiya''' — aza devletlerniñ umumiy toplaşuvı. Vekiller adet üzre eki yılda bir toplaşıp, teşkilâtnıñ iş programması ve bücetini tasdıqlaylar. * '''İcra şurası''' — Baş konferentsiya saylağan 58 aza devletten ibaret. Şura konferentsiyanıñ işini azırlay ve qararları nasıl yerine ketirilgenini közete. * '''Kâtibiyet''' — teşkilâtnıñ kündelik işini becere. Kâtibiyetni baş müdir idare ete. [[Paris]]teki merkezden ğayrı, teşkilâtnıñ bir çoq memlekette büroları bar. Regional işler beş bölgege köre teşkil etile — [[Afrika]], [[Arap devletleri]], [[Asiya]] ve [[Tınç okean]] bölgesi, [[Avropa]] ve [[Şimaliy Amerika]], [[Latin Amerika]] ve [[Karibler]].<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/region-definition|title=-{Definition of regions with a view to the execution by the Organization of regional activities}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice|title=-{Our Field Offices}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> == Azalıq == BMT azası olğan er bir devlet -{UNESCO}-ğa aza ola bile. BMT azası olmağan devletni qabul etmek içün İcra şurasınıñ tevsiyesi ve Baş konferentsiyada berilgen reylerniñ üçte ekisi kerek. Tışqı munasebetlerini başqa bir devlet ya da idare yürsetken topraqlar ortaq aza olaraq qabul etilip ola.<ref name="nizamname"/> Aza devletler teşkilât yanında daimiy vekil tayin etip olalar. Milliy komissiyalar -{UNESCO}- ile memleketteki tasil, ilim ve medeniyet müesseseleri arasında bağ saqlaylar. Teşkilâttan çıqmaq istegen aza baş müdirge yazılı haber bere. Azalıq bildirüv berilgen seneden soñki seneniñ dekabr 31 künü biter.<ref name="nizamname"/> == Resmiy ve iş tilleri == Baş konferentsiya ve İcra şurasınıñ altı iş tili bar — [[Arap tili|arap]], [[İspan tili|ispan]], [[ingliz tili|ingliz]], [[qıtay tili|qıtay]], [[rus tili|tus]] ve [[frenk tili|frenk]] tilleri. Baş konferentsiya bu altı tilden ğayrı [[indoneziya tili|indoneziya]], [[italyan tili|italyan]], [[hindi]] ve [[portugal tili|portugal]] tillerini de resmiy til olaraq tanıy.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/general-conference/faq-delegations|title=-{Frequently Asked Questions}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/rules-procedure-exb|title=-{Rules of Procedure of the Executive Board}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> == Faaliyet == -{UNESCO}- tasil, tabiat ilimleri, içtimaiy ve gumanitar ilimler, medeniyet, bildirişüv ve malümat saalarında çalışa. Teşkilât, meselâ, [[savatsızlıq]]nı azaltmağa, ocаlarnı azırlamağa, ilim adamlarınıñ beraber çalışmasına ve jurnalistlerniñ havfsızlığını qorumağa yardım ete. İş programması dört yılğa, bücet ise eki yılğa azırlana.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/expertise|title=-{Fields of expertise}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/43-c/5-0|title=-{43 C/5. Approved programme and budget}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> 1972 senesi qabul etilgen halqara muqavelege köre [[Dünya mirası cedveli]] tutulmağa başladı. Bu cedvelde bütün dünya içün hususiy qıymeti olğan medeniy ve tabiiy yerler qayd etile. 2003 senesi qabul etilgen muqavele ise adetler, yırlar, oyunlar ve el zenaatlarınıñ usulları kibi maddiy olmağan medeniy mirasnı qorumağa yardım ete.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/|title=-{Convention concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/convention|title=-{Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> «[[Dünya afızası]]» programması qıymetli yazma, ses ve körünti vesiqalarını saqlamağa yardım ete. Teşkilât ''-{The UNESCO Courier}-'' mecmuasını da neşir ete. Mecmuanıñ birinci sanı 1948 senesi çıqtı.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/about|title=-{Memory of the World: About the programme}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://courier.unesco.org/en/about|title=-{About The UNESCO Courier}-|website=-{The UNESCO Courier}-|language=en}}</ref> == -{UNESCO}- institutları ve merkezleri == Teşkilâtnıñ tasil saasında çalışqan institutları arasında şular bar:<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/partnerships/institutes|title=-{Institutes and Centres}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> * Tasilni planlaştıruv halqara institutı (-{IIEP}-). Büroları Paris, [[Buenos Ayres]] ve [[Dakar]]dadır.<ref>{{Cite web|url=https://www.iiep.unesco.org/en/who-we-are|title=-{Who we are}-|website=-{International Institute for Educational Planning}-|language=en}}</ref> * Halqara tasil bürosı (-{IBE}-), [[Jenev]]. * Ömür boyu tasil institutı (-{UIL}-), [[Hamburg]]. * Tasilde malümat tehnologiyaları institutı (-{IITE}-), [[Moskva]].<ref>{{Cite web|url=https://iite.unesco.org/about-unesco-iite/|title=-{About UNESCO IITE}-|website=-{UNESCO IITE}-|language=en}}</ref> * Afrikada tasilni inkişaf ettirüv halqara institutı (-{IICBA}-), [[Addis Abeba]]. * Latin Amerika ve Kariblerde yuqarı tasil halqara institutı (-{IESALC}-), [[Karakas]]. * Tehnikiy ve zenaat tasiliniñ halqara merkezi (-{UNEVOC}-), [[Bonn]].<ref>{{Cite web|url=https://www.unevoc.unesco.org/en/about-us|title=-{About us}-|website=-{UNESCO-UNEVOC}-|language=en}}</ref> == Ukraina == [[Fayl:Coin_of_Ukraine_L'viv_r.jpg|thumb|200x200px|Lvivniñ tarihiy merkezi -{UNESCO}- Dünya mirası cedveline alınğandan on yıl soñ çıqarılğan kümüş hatıra sikkesi]] [[Ukraina]], o vaqıttaki Ukraina Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti, 1954 senesi mayısnıñ 12-sinde -{UNESCO}-ğa aza oldı. [[Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi|ŞSCB]] aynı seneniñ aprel ayında teşkilâtqa aza olğan edi.<ref name="azalar"/><ref name="ukraina">{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/mizhnarodni-vidnosini/yunesko/uchast-ukrayini-u-diyalnosti-yunesko|title=Участь України у діяльності ЮНЕСКО|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk}}</ref> Ukraina haber vastalarını tınçlıqnı pekitmek ve cenk teşviqatına qarşı qullanmaqnı teklif etti. Bu teklif 1978 senesi qabul etilgen beyannameni azırlamağa yol açtı. Soñra Ukraina medeniy mirasqa bağışlanğan bir halqara yıl ötkermekni teklif etti. BMT Baş assambleyası bu teşebbüsni qol tutıp, 2002 senesini Medeniy miras yılı dep ilân etti.<ref name="ukraina"/><ref>{{Cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/453024|title=-{United Nations Year for Cultural Heritage, 2002}-|website=-{United Nations Digital Library}-|language=en}}</ref> 2022 senesi sentâbr ayında -{UNESCO}- Kıyivde büro açtı.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/ukraine-unesco-director-general-lviv-strengthen-support-culture|title=-{Ukraine: UNESCO Director-General in Lviv to strengthen support for culture}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> [[Andruşivka astronomiya observatoriyası]]nda tapılğan [[274300 UNESCO|274300 -{UNESCO}-]] asteroidine teşkilâtnıñ adı qoyuldı.<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=274300|title=-{274300 UNESCO (2008 QG24)}-|website=-{JPL Small-Body Database}-|language=en}}</ref> == Munaqaşalar == 1984 senesi [[Amerika Birleşken Devletleri]] (ABD) teşkilâttan çıqtı. 2003 senesi teşkilâtqa kene aza oldı.<ref name="azalar"/> 2011 senesi oktâbrnıñ 31-inde Baş konferentsiya [[Filistin Devleti]]ni aza olaraq qabul etti. ABD bu qararğa qarşı çıqtı. Filistin qabul etilgen soñ, ABD memleketteki qanunlarğa köre teşkilâtqa para berüvni toqtattı.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-202965/|title=-{UNESCO General Conference admits Palestine as UNESCO Member State}-|website=-{United Nations}-|date=2011-10-31|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R42999/R42999.9.pdf|title=-{The United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization: Background and U.S. Relations}-|website=-{Congressional Research Service}-|language=en}}</ref> 2016 senesi oktâbrnıñ 18-inde İcra şurası «İşğal etilgen Filistin» ({{lang-en|Occupied Palestine}}) qararını qabul etti. Qararda [[Qudus]]nıñ Eski şeeri ve divarlarınıñ üç din içün emiyeti qayd etildi. [[İsrail]], qararda Mabet dağı içün yalıñız musulman adları qullanılğanına itiraz etti.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2019/08/UNESCOEX200.pdf|title=-{Decisions adopted by the Executive Board at its 200th session}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.timesofisrael.com/unescos-executive-board-adopts-jerusalem-resolution/|title=-{UNESCO's executive board adopts Jerusalem resolution}-|work=-{The Times of Israel}-|date=2016-10-18|language=en}}</ref> 2017 senesi ABD ve [[İsrail]] teşkilâttan çıqmaq qararını bildirdiler. Eki devletniñ azalığı 2018 senesi dekabrnıñ 31-inde bitti. ABD 2023 senesi iyülniñ 10-ında teşkilâtqa qayttı. 2025 senesi iyülniñ 22-sinde ABD yañıdan çıqmaq qararını bildirdi. Bu qarar 2026 senesi dekabrnıñ 31-inde quvetini alacaq.<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.com/ukrainian/news-41600202|title=Ізраїль виходить із ЮНЕСКО слідом за США|work=-{BBC News Україна}-|date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209133612/http://www.bbc.com/ukrainian/news-41600202|archive-date=2017-12-09|language=uk}}</ref><ref name="azalar"/><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/withdrawal-united-states-america-unesco-statement-audrey-azoulay-director-general|title=-{Withdrawal of the United States of America from UNESCO: statement by Audrey Azoulay, Director-General}-|website=-{UNESCO}-|date=2025-07-22|language=en}}</ref> == Daa baqıñız == * [[UNESCOnıñ dünya mirası|-{UNESCO}-nıñ Dünya mirası]] * [[Ukrainada UNESCO Dünya Mirası obyektleriniñ cedveli|Ukrainada -{UNESCO}- Dünya mirası obyektleriniñ cedveli]] * [[Avropa boyunca UNESCO Dünya Mirası obyektleriniñ cedveli|Avropada -{UNESCO}- Dünya mirası obyektleriniñ cedveli]] * [[Ukraina Milliy komissiyası UNESCO işleri boyunca|-{UNESCO}- işleri boyunca Ukraina milliy komissiyası]] * [[İnsan ve biosfera (MAB programması)]] * [[UNESCOnıñ edebiyat saasında halqara mukâfatları|-{UNESCO}-nıñ edebiyat saasındaki halqara mukâfatları]] == Tış bağlantılar == * [https://www.unesco.org/ -{UNESCO}-nıñ resmiy saytı] * [http://leksika.com.ua/13290209/legal/organizatsiya_obyednanih_natsiy_z_pitan_osviti_nauki_i_kulturi Організація Об'єднаних Націй з питань освіти, науки і культури] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Birleşken Milletler Teşkilâtı]] 29cibrrfuxf591ye5ss8epz3lzn3ofa 246761 246760 2026-11-08T16:16:44Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[YUNESKO]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[UNESCO]] dep deñiştirdi 246760 wikitext text/x-wiki '''Birleşken Milletlerniñ tasil, ilim ve medeniyet teşkilâtı''' ('''-{UNESCO}-''', {{lang-en|United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}) — [[Birleşken Milletler Teşkilâtı]]nıñ (BMT) mahsus müesseselerinden biridir. O, devletlerge tasil, ilim, medeniyet ve haberleşüv saalarında beraber çalışmağa yardım ete. Baş merkezi [[Paris]]tedir ([[Frenkistan]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/about-us|title=-{UNESCO in brief}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> 2026 senesi yanvarnıñ 1-inde teşkilâtnıñ 194 aza devleti ve 12 ortaq azası bar edi.<ref name="azalar">{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/node/66561|title=-{List of Member States and Associate Members of UNESCO at 1 January 2026}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://data.unesco.org/explore/assets/cou001/|title=-{Member States}-|website=-{UNESCO DataHub}-|language=en}}</ref> == Tarih == 1922 senesi [[Milletler Ligası]] alimler, yazıcılar ve sanat erbapları arasında işbirlikni inkişaf ettirmek içün [[Halqara intellektual işbirlik komissiyası]]nı qurdı. Komissiyanıñ tekliflerini amelge keçirmek içün 1926 senesi Pariste Halqara intellektual işbirlik institutı açıldı. Soñra -{UNESCO}- qurulğanda bu müesseselerniñ tecribesinden faydalandılar.<ref>{{Cite web|url=https://courier.unesco.org/en/articles/league-nations-universal-dream-has-stood-test-time|title=-{The League of Nations: A universal dream that has stood the test of time}-|website=-{The UNESCO Courier}-|language=en}}</ref> [[Ekinci Cian cenki]] devam etkende, 1942 senesi noyabr ayında, [[London]]da [[müttefiq devletler]]niñ tasil nazirleri toplaştı. Olar cenkten soñ tasil sistemasını nasıl ğayrıdan tiklemek kerek olğanını muzakere ettiler. Bu körüşüvlerden tasil ve medeniyet saalarında halqara bir teşkilât qurmaq fikri doğdı.<ref name="tarih">{{Cite web|url=https://unesco.org.uk/about/history|title=-{Our History}-|website=-{UK National Commission for UNESCO}-|language=en}}</ref> 1945 senesi noyabrnıñ 1-inden 16-sına qadar Londonda yañı teşkilâtnı qurmaq içün konferentsiya keçti. Anda 44 devletniñ vekilleri iştirak etti. 1945 senesi noyabrnıñ 16-sında -{UNESCO}-nıñ Nizamnamesi imzalandı. Onı 20 devlet tasdıqlap, Nizamname 1946 senesi noyabrnıñ 4-ünde quvetini aldı. Baş konferentsiyanıñ birinci sessiyası 1946 senesi noyabrnıñ 19-ından dekabrnıñ 10-ına qadar Pariste keçti.<ref name="tarih"/><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org.tr/Pages/673/257/UNESCO|title=-{UNESCO}-|website=-{UNESCO Türkiye Millî Komisyonu}-|language=en}}</ref> == Qurulış == Teşkilâtnıñ üç esas organı bar.<ref name="nizamname">{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/constitution|title=-{Constitution}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> * '''Baş konferentsiya''' — aza devletlerniñ umumiy toplaşuvı. Vekiller adet üzre eki yılda bir toplaşıp, teşkilâtnıñ iş programması ve bücetini tasdıqlaylar. * '''İcra şurası''' — Baş konferentsiya saylağan 58 aza devletten ibaret. Şura konferentsiyanıñ işini azırlay ve qararları nasıl yerine ketirilgenini közete. * '''Kâtibiyet''' — teşkilâtnıñ kündelik işini becere. Kâtibiyetni baş müdir idare ete. [[Paris]]teki merkezden ğayrı, teşkilâtnıñ bir çoq memlekette büroları bar. Regional işler beş bölgege köre teşkil etile — [[Afrika]], [[Arap devletleri]], [[Asiya]] ve [[Tınç okean]] bölgesi, [[Avropa]] ve [[Şimaliy Amerika]], [[Latin Amerika]] ve [[Karibler]].<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/region-definition|title=-{Definition of regions with a view to the execution by the Organization of regional activities}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/fieldoffice|title=-{Our Field Offices}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> == Azalıq == BMT azası olğan er bir devlet -{UNESCO}-ğa aza ola bile. BMT azası olmağan devletni qabul etmek içün İcra şurasınıñ tevsiyesi ve Baş konferentsiyada berilgen reylerniñ üçte ekisi kerek. Tışqı munasebetlerini başqa bir devlet ya da idare yürsetken topraqlar ortaq aza olaraq qabul etilip ola.<ref name="nizamname"/> Aza devletler teşkilât yanında daimiy vekil tayin etip olalar. Milliy komissiyalar -{UNESCO}- ile memleketteki tasil, ilim ve medeniyet müesseseleri arasında bağ saqlaylar. Teşkilâttan çıqmaq istegen aza baş müdirge yazılı haber bere. Azalıq bildirüv berilgen seneden soñki seneniñ dekabr 31 künü biter.<ref name="nizamname"/> == Resmiy ve iş tilleri == Baş konferentsiya ve İcra şurasınıñ altı iş tili bar — [[Arap tili|arap]], [[İspan tili|ispan]], [[ingliz tili|ingliz]], [[qıtay tili|qıtay]], [[rus tili|tus]] ve [[frenk tili|frenk]] tilleri. Baş konferentsiya bu altı tilden ğayrı [[indoneziya tili|indoneziya]], [[italyan tili|italyan]], [[hindi]] ve [[portugal tili|portugal]] tillerini de resmiy til olaraq tanıy.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/general-conference/faq-delegations|title=-{Frequently Asked Questions}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/rules-procedure-exb|title=-{Rules of Procedure of the Executive Board}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> == Faaliyet == -{UNESCO}- tasil, tabiat ilimleri, içtimaiy ve gumanitar ilimler, medeniyet, bildirişüv ve malümat saalarında çalışa. Teşkilât, meselâ, [[savatsızlıq]]nı azaltmağa, ocаlarnı azırlamağa, ilim adamlarınıñ beraber çalışmasına ve jurnalistlerniñ havfsızlığını qorumağa yardım ete. İş programması dört yılğa, bücet ise eki yılğa azırlana.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/expertise|title=-{Fields of expertise}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/43-c/5-0|title=-{43 C/5. Approved programme and budget}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> 1972 senesi qabul etilgen halqara muqavelege köre [[Dünya mirası cedveli]] tutulmağa başladı. Bu cedvelde bütün dünya içün hususiy qıymeti olğan medeniy ve tabiiy yerler qayd etile. 2003 senesi qabul etilgen muqavele ise adetler, yırlar, oyunlar ve el zenaatlarınıñ usulları kibi maddiy olmağan medeniy mirasnı qorumağa yardım ete.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/|title=-{Convention concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/convention|title=-{Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> «[[Dünya afızası]]» programması qıymetli yazma, ses ve körünti vesiqalarını saqlamağa yardım ete. Teşkilât ''-{The UNESCO Courier}-'' mecmuasını da neşir ete. Mecmuanıñ birinci sanı 1948 senesi çıqtı.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/about|title=-{Memory of the World: About the programme}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://courier.unesco.org/en/about|title=-{About The UNESCO Courier}-|website=-{The UNESCO Courier}-|language=en}}</ref> == -{UNESCO}- institutları ve merkezleri == Teşkilâtnıñ tasil saasında çalışqan institutları arasında şular bar:<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/partnerships/institutes|title=-{Institutes and Centres}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> * Tasilni planlaştıruv halqara institutı (-{IIEP}-). Büroları Paris, [[Buenos Ayres]] ve [[Dakar]]dadır.<ref>{{Cite web|url=https://www.iiep.unesco.org/en/who-we-are|title=-{Who we are}-|website=-{International Institute for Educational Planning}-|language=en}}</ref> * Halqara tasil bürosı (-{IBE}-), [[Jenev]]. * Ömür boyu tasil institutı (-{UIL}-), [[Hamburg]]. * Tasilde malümat tehnologiyaları institutı (-{IITE}-), [[Moskva]].<ref>{{Cite web|url=https://iite.unesco.org/about-unesco-iite/|title=-{About UNESCO IITE}-|website=-{UNESCO IITE}-|language=en}}</ref> * Afrikada tasilni inkişaf ettirüv halqara institutı (-{IICBA}-), [[Addis Abeba]]. * Latin Amerika ve Kariblerde yuqarı tasil halqara institutı (-{IESALC}-), [[Karakas]]. * Tehnikiy ve zenaat tasiliniñ halqara merkezi (-{UNEVOC}-), [[Bonn]].<ref>{{Cite web|url=https://www.unevoc.unesco.org/en/about-us|title=-{About us}-|website=-{UNESCO-UNEVOC}-|language=en}}</ref> == Ukraina == [[Fayl:Coin_of_Ukraine_L'viv_r.jpg|thumb|200x200px|Lvivniñ tarihiy merkezi -{UNESCO}- Dünya mirası cedveline alınğandan on yıl soñ çıqarılğan kümüş hatıra sikkesi]] [[Ukraina]], o vaqıttaki Ukraina Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti, 1954 senesi mayısnıñ 12-sinde -{UNESCO}-ğa aza oldı. [[Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi|ŞSCB]] aynı seneniñ aprel ayında teşkilâtqa aza olğan edi.<ref name="azalar"/><ref name="ukraina">{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/mizhnarodni-vidnosini/yunesko/uchast-ukrayini-u-diyalnosti-yunesko|title=Участь України у діяльності ЮНЕСКО|website=Міністерство закордонних справ України|language=uk}}</ref> Ukraina haber vastalarını tınçlıqnı pekitmek ve cenk teşviqatına qarşı qullanmaqnı teklif etti. Bu teklif 1978 senesi qabul etilgen beyannameni azırlamağa yol açtı. Soñra Ukraina medeniy mirasqa bağışlanğan bir halqara yıl ötkermekni teklif etti. BMT Baş assambleyası bu teşebbüsni qol tutıp, 2002 senesini Medeniy miras yılı dep ilân etti.<ref name="ukraina"/><ref>{{Cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/453024|title=-{United Nations Year for Cultural Heritage, 2002}-|website=-{United Nations Digital Library}-|language=en}}</ref> 2022 senesi sentâbr ayında -{UNESCO}- Kıyivde büro açtı.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/ukraine-unesco-director-general-lviv-strengthen-support-culture|title=-{Ukraine: UNESCO Director-General in Lviv to strengthen support for culture}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref> [[Andruşivka astronomiya observatoriyası]]nda tapılğan [[274300 UNESCO|274300 -{UNESCO}-]] asteroidine teşkilâtnıñ adı qoyuldı.<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=274300|title=-{274300 UNESCO (2008 QG24)}-|website=-{JPL Small-Body Database}-|language=en}}</ref> == Munaqaşalar == 1984 senesi [[Amerika Birleşken Devletleri]] (ABD) teşkilâttan çıqtı. 2003 senesi teşkilâtqa kene aza oldı.<ref name="azalar"/> 2011 senesi oktâbrnıñ 31-inde Baş konferentsiya [[Filistin Devleti]]ni aza olaraq qabul etti. ABD bu qararğa qarşı çıqtı. Filistin qabul etilgen soñ, ABD memleketteki qanunlarğa köre teşkilâtqa para berüvni toqtattı.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-202965/|title=-{UNESCO General Conference admits Palestine as UNESCO Member State}-|website=-{United Nations}-|date=2011-10-31|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R42999/R42999.9.pdf|title=-{The United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization: Background and U.S. Relations}-|website=-{Congressional Research Service}-|language=en}}</ref> 2016 senesi oktâbrnıñ 18-inde İcra şurası «İşğal etilgen Filistin» ({{lang-en|Occupied Palestine}}) qararını qabul etti. Qararda [[Qudus]]nıñ Eski şeeri ve divarlarınıñ üç din içün emiyeti qayd etildi. [[İsrail]], qararda Mabet dağı içün yalıñız musulman adları qullanılğanına itiraz etti.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/unispal/wp-content/uploads/2019/08/UNESCOEX200.pdf|title=-{Decisions adopted by the Executive Board at its 200th session}-|website=-{UNESCO}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.timesofisrael.com/unescos-executive-board-adopts-jerusalem-resolution/|title=-{UNESCO's executive board adopts Jerusalem resolution}-|work=-{The Times of Israel}-|date=2016-10-18|language=en}}</ref> 2017 senesi ABD ve [[İsrail]] teşkilâttan çıqmaq qararını bildirdiler. Eki devletniñ azalığı 2018 senesi dekabrnıñ 31-inde bitti. ABD 2023 senesi iyülniñ 10-ında teşkilâtqa qayttı. 2025 senesi iyülniñ 22-sinde ABD yañıdan çıqmaq qararını bildirdi. Bu qarar 2026 senesi dekabrnıñ 31-inde quvetini alacaq.<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.com/ukrainian/news-41600202|title=Ізраїль виходить із ЮНЕСКО слідом за США|work=-{BBC News Україна}-|date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209133612/http://www.bbc.com/ukrainian/news-41600202|archive-date=2017-12-09|language=uk}}</ref><ref name="azalar"/><ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/withdrawal-united-states-america-unesco-statement-audrey-azoulay-director-general|title=-{Withdrawal of the United States of America from UNESCO: statement by Audrey Azoulay, Director-General}-|website=-{UNESCO}-|date=2025-07-22|language=en}}</ref> == Daa baqıñız == * [[UNESCOnıñ dünya mirası|-{UNESCO}-nıñ Dünya mirası]] * [[Ukrainada UNESCO Dünya Mirası obyektleriniñ cedveli|Ukrainada -{UNESCO}- Dünya mirası obyektleriniñ cedveli]] * [[Avropa boyunca UNESCO Dünya Mirası obyektleriniñ cedveli|Avropada -{UNESCO}- Dünya mirası obyektleriniñ cedveli]] * [[Ukraina Milliy komissiyası UNESCO işleri boyunca|-{UNESCO}- işleri boyunca Ukraina milliy komissiyası]] * [[İnsan ve biosfera (MAB programması)]] * [[UNESCOnıñ edebiyat saasında halqara mukâfatları|-{UNESCO}-nıñ edebiyat saasındaki halqara mukâfatları]] == Tış bağlantılar == * [https://www.unesco.org/ -{UNESCO}-nıñ resmiy saytı] * [http://leksika.com.ua/13290209/legal/organizatsiya_obyednanih_natsiy_z_pitan_osviti_nauki_i_kulturi Організація Об'єднаних Націй з питань освіти, науки і культури] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Birleşken Milletler Teşkilâtı]] 29cibrrfuxf591ye5ss8epz3lzn3ofa 0 55689 246768 238382 2026-11-08T21:18:31Z Don Alessandro 1 246768 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Geographic_map_of_Carpathian_mountains_CS.svg|thumb|Karpat dağlarınıñ haritası (çeh tilinde)]] [[Fayl:Украинские_Карпаты.png|thumb|Ukraina Karpatlarınıñ fizikiy haritası (rus tilinde)]] '''Ukraina Karpatları''' ({{lang-uk|Українські Карпати}}) — [[Ukraina]]nıñ ğarbında bulunğan dağlar, [[Şarqiy Karpatlar]]nıñ bir qısmıdır. Dağlar [[Zakarpattâ vilâyeti|Zakarpattâ]], [[İlbav vilâyeti|İlbav]], [[İvano-Frankivsk vilâyeti|İvano-Frankivsk]] ve [[Çernivtsi vilâyeti|Çernivtsi]] vilâyetlerinde uzana. Eñ yüksek töpe — [[Ğoverla]] ({{lang-uk|Говерла}}, 2 061 m). O, bütün Ukrainanıñ eñ yüksek noqtasıdır.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-9920|title=Карпати (Карпатські гори)|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> Dağlar [[Sân]] özeniniñ yuqarı boyundan [[Suçava]] özeniniñ başına qadar uzana. Uzunlığı 280 km, keñligi 110 km qadar, meydanlığı 21 560 km² qadar. Dağ etekleri ve Zakarpattâ tüzlügi de esapqa alınğanda, bütün tabiat bölgesiniñ meydanlığı 37 000 km²-ge yaqın ola.<ref name="esu" /><ref>''Гілецький Й.'' [https://kgip.pnu.edu.ua/wp-content/uploads/sites/73/2024/01/196_ploshcha-karpat-2022-1.pdf Площа Карпатської фізико-географічної країни та Українських Карпат] // Геотуризм: практика і досвід. Львів, 2022. С. 103–105.</ref> == Adı == «Karpat» adınıñ aslı aqqında bir qaç fikir bar. Bazı alimler onı alban tilindeki «qaya» manasına kelgen -{''karpë''}- sözünen teñeştireler. Milâttan evel V asırda [[Herodot]] [[Tuna]]ğa quyulğan Karpis adlı özenni añğan. Dağlarnıñ adı ise II asırda [[Ptolemey]]niñ ''Coğrafiya'' eserinde rastkele.<ref name="baitsar">''Байцар А.'' [https://publications.lnu.edu.ua/bulletins/index.php/geography/article/view/8673 Історія походження та використання назви «Карпати»] // Вісник Львівського університету. Серія географічна. 2016. Вип. 50. С. 22–33.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rjgeo.ro/issues/revue%20roumaine_55_1/m.%20buza.pdf|title=-{On the Origins and Historical Evolution of Toponymy on the Territory of Romania}-|website=-{Revue Roumaine de Géographie}-|language=en}}</ref> Eski Avstriya-Macaristan haritalarında Şarqiy Karpatlarnıñ bir qısmı «Ormanlı Karpatlar» adınen kösterile edi. XX asırnıñ ortalarında «Sovet Karpatları» adı da qullanıla edi.<ref name="baitsar" /> == Haritalar == [[Fayl:Kárpát-medence_vízrajza_(1938).png|thumb|Suv basqan yerlerni köstergen Macaristan haritası (1938 senesi)]] 1776 senesi [[Venedik]]te Paolo Santininiñ [[Galiçiya]] haritası basıldı. Onda bugünki Ukraina Karpatlarınıñ bir qısmı ve bazı dağ töpeleriniñ adları kösterilgen. XIX asırnıñ ekinci yarısında Avstriya-Macaristanda Karpatlarnıñ 1:25000 mıqyasında topografik haritaları basıldı.<ref name="baitsar" /><ref>{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb40761143q|title=-{Carte de la Pologne autrichienne}-|website=-{Bibliothèque nationale de France}-|language=fr}}</ref> [[Birinci Cian cenki]]nden soñ bugünki Ukraina Karpatlarınıñ topraqları [[Çehoslovakiya]], [[Lehistan]] ve [[Romaniya]] arasında bölündi. Cenkler arasındaki devirde Varşavadaki Arbiy coğrafiya institutı Karpatlarnıñ bir qısmını 1:100000 mıqyasında haritağa tüşürdi.<ref name="baitsar" /> == Dağ sırtları ve töpeler == Dağ sırtları şimaliy ğarptan cenübiy şarqqa doğru uzana. Olarnı teren [[vadiy]]ler ayıra. Bu dağlarda Tışqı ve İçki Şarqiy Karpatlar ayırıla. Şarqiy Beskidler, Gorganı ({{lang-uk|Ґорґани}}), Borjava ({{lang-uk|Боржава}}), Çornoğora ({{lang-uk|Чорногора}}) ve [[Marmaros dağları]] bu bölgededir.<ref name="esu" /> Çornoğorada altı töpe 2000 metrden yüksektir. Ğoverladan ğayrı, bular [[Brebeneskul]] (2035 m), [[Pip İvan]] (2028 m), Petros (2020 m), [[Ğutin Tomnatik]] (2016 m) ve [[Rebra] (2001 m).<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://zaktour.gov.ua/tours/mountain-highlights/|title=Гірські вершини|website=Управління туризму та курортів Закарпатської ОВА|language=uk}}</ref> <gallery> Fayl:Осінь_на_Синевірському_перевалі.jpg|Sınevır dağ boğazında küz Fayl:Стежка з кам'яних брил до вершини гори Лисина Космацька.jpg|Lısına Kosmatska töpesine alıp barğan taşlı yol Fayl:Захід_сонця_на_хребті_Пішконя.jpg|Pişkonâ sırtında küneş batışı Fayl:Осінь_на_Боржаві.jpg|Borjava sırtında küz </gallery> == Geologiya == Dağlarnıñ büyük qısmı [[qum taşı]] ve başqa çökünti taşlarından ibaret. Bu taşlarnıñ qatlamları bir-birini almaştıra. Böyle qatlamlarğa ''fliş'' deyler. Marmaros dağlarında daa eski kristal taşlar yer üstüne çıqa. Cenübiy ğarp tarafında eski [[yanardağ]]lardan qalğan [[andezit]], [[bazalt]] ve [[tuf]] bar.<ref name="esu" /> == Faydalı qazıntılar == [[Fayl:Henryk_Poddębski_-_Pole_naftowe_w_Bitkowie_(131-141).jpg|thumb|Bıtkivde neft quyuları (1933 senesi)]] Karpatlarnıñ şimal-şarq eteklerinde [[neft]], [[tabiat gazı]], [[ozokerit]], [[taş tuzu]] ve [[kaliy tuzu]] yataqları bar. Borıslav ve Bıtkiv neft yataqlarından, Daşava ve Kosiv ise gaz yataqlarından belli. Bölgeden büyük miqdarda neft çıqarmağa XIX asırnıñ ortalarında başladılar.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-71102|title=Нафтодобувна промисловість|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref><ref>''Стойко С. М., Єрмоленко Ю. А.'' Карпати очима допитливих. Львів: Каменяр, 1976.</ref> Zakarpattâda Solotvıno taş tuzu yatağı bar. [[Mujiyevo]] köyü yanında [[altın]] ocağı 1999 senesi açıldı.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-14634|title=Закарпатський соленосний басейн|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-70308|title=Мужіївське родовище золота|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> Karpatlarda [[minerallı suv]] çoqraqları da çoq. [[Truskavets]], [[Morşın]], [[Svalâva]] ve [[Polâna]] minerallı suvlarınen belli.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-69689|title=Мінеральні води|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> == İklim == Karpatlarnıñ iklimi orta qıtaviydir. Yüksek dağlarda ava eteklerdekinden daa suvuq. İyülde orta araret dağ eteklerinde +18…+20 °C, yüksek dağlarda +8…+10 °C ola. Yanvarda orta araret eteklerde −6…−3 °C, yüksek dağlarda −9…−8 °C ola.<ref name="esu" /> Yıllıq yağmur ve qar miqdarı dağ eteklerinde 500–800 mm, eñ yüksek sırtlarda 1 600–2 000 mm olur. Yüksek yerlerde qar baar soñuna qadar saqlana.<ref name="esu" /> == Özen ve göller == [[Tisa]], [[Turla]] ve [[Prut]] özenleri Karpatlardan başlana. Olarğa bir çoq dağ özeni quyula. Küçlü yağmur yağğanda ya da qar irigende özenlerde suv tez köterile. Bazı vaqıtta suv taşıp, vadiylerni basa.<ref name="esu" /><ref>''Гілецький Й.'' [https://ksp.cnu.edu.ua/wp-content/uploads/sites/73/2024/01/97.stat-gileckij_08heohr_kraiezn_n-1.pdf Річки Українських Карпат].</ref> Yüksek dağlarda Brebeneskul ve Nesamovıte kibi eski buzluqlardan qalğan kiçik göller bar. Ukraina Karpatlarınıñ eñ büyük tabiiy gölü — [[Sınevır]]. Qaya parçaları dağdan tüşip, bir dağ özeniniñ yolunı qapattı. Suv anda toplanıp, göl peyda oldı.<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://npp-synevyr.net.ua/page19.html|title=Озеро Синевир|website=Національний природний парк «Синевир»|language=uk}}</ref> == Ösümlikler == [[Fayl:Cdsnfyjr_над_Мармаросами.jpg|thumb|Karpat biosfera qoruğındaki Marmaros dağları]] Dağ eteklerinde [[emen]], biraz daa yüksek yerlerde [[bik]] ormanları bar. Daa yuqarıda [[narat]] ve [[aqçam]] çoq öse. Ormannıñ yuqarı sıñırından soñ çalı ve açıq dağ toğayları başlana. Bu toğaylarğa ''polonına'' ({{lang-uk|полонина}}) deyler. Marmaros, Çornoğora ve Borjavanıñ yüksek yerlerinde [[Karpat rododendronı]] (''-{Rhododendron myrtifolium}-'') öse.<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://redbook-ua.org/item/rhododendron-myrtifolium-schott-et-kotschy/|title=Рододендрон східнокарпатський|website=Червона книга України|language=uk}}</ref> == Ayvanlar == [[Fayl:Молода_вогняна_саламандра._Вид_спереду.JPG|thumb|[[Mala Uğolka]] köyü yanında lekeli salamandra]] Ormanlarda [[qoñur ayuv]], [[qaşqır]], [[vaşaq]], [[sığın]] ve [[yaban domuzı]] yaşay. Quşlardan [[bürküt]], [[qara leylek]] ve [[çalı horazı]] rastkele. Dağlarda [[lekeli salamandra]] ve [[Karpat tritonı]] da bar. Dağ özenlerinde [[beñli balıq]] yaşay.<ref name="esu" /> == Tabiatnı qorçalav == [[Fayl:21-224-5054_NNP_Synevyr_RB_18.jpg|thumb|«Sınevır» milliy tabiat parkı]] Zakarpattâda [[Karpat biosfera qoruğı]], İvano-Frankivsk vilâyetinde ise [[Ğorğanı tabiat qoruğı]] bar. [[Qoruq]]lardaki bazı eski bik ormanları [[UNESCO|-{UNESCO}-]]nıñ [[Dünya mirası cedveli]]nde qayd etilgen.<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1133/|title=-{Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> Ukraina Karpatlarındaki milliy tabiat parklarından bazıları şulardır:<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://deplv.gov.ua/pryrodoohoronni-ustanovy-oblasti/|title=Природоохоронні установи області|website=Департамент екології та природних ресурсів Львівської ОДА|language=uk}}</ref> * [[Karpat milliy tabiat parkı]] ve [[Ğutsulşçına]] — İvano-Frankivsk vilâyetinde. * [[Ujan milliy tabiat parkı]] ve [[Sınevır milliy parkı]] — Zakarpattâ vilâyetinde. * [[Skole Beskidı]] ve [[Boykivşçına]] — Lviv vilâyetinde. * [[Vıjnıtsâ milliy tabiat parkı]] — Çernivtsi vilâyetinde. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ukraina coğrafiyası]] [[Kategoriya:Dağlar]] tlcmiturcjzcvtqdyh9myn95wzpfoju 246769 246768 2026-11-08T21:18:46Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Ukrain Karpatları]] saifesiniñ adını [[Ukraina Karpatları]] dep deñiştirildi. 246768 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Geographic_map_of_Carpathian_mountains_CS.svg|thumb|Karpat dağlarınıñ haritası (çeh tilinde)]] [[Fayl:Украинские_Карпаты.png|thumb|Ukraina Karpatlarınıñ fizikiy haritası (rus tilinde)]] '''Ukraina Karpatları''' ({{lang-uk|Українські Карпати}}) — [[Ukraina]]nıñ ğarbında bulunğan dağlar, [[Şarqiy Karpatlar]]nıñ bir qısmıdır. Dağlar [[Zakarpattâ vilâyeti|Zakarpattâ]], [[İlbav vilâyeti|İlbav]], [[İvano-Frankivsk vilâyeti|İvano-Frankivsk]] ve [[Çernivtsi vilâyeti|Çernivtsi]] vilâyetlerinde uzana. Eñ yüksek töpe — [[Ğoverla]] ({{lang-uk|Говерла}}, 2 061 m). O, bütün Ukrainanıñ eñ yüksek noqtasıdır.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-9920|title=Карпати (Карпатські гори)|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> Dağlar [[Sân]] özeniniñ yuqarı boyundan [[Suçava]] özeniniñ başına qadar uzana. Uzunlığı 280 km, keñligi 110 km qadar, meydanlığı 21 560 km² qadar. Dağ etekleri ve Zakarpattâ tüzlügi de esapqa alınğanda, bütün tabiat bölgesiniñ meydanlığı 37 000 km²-ge yaqın ola.<ref name="esu" /><ref>''Гілецький Й.'' [https://kgip.pnu.edu.ua/wp-content/uploads/sites/73/2024/01/196_ploshcha-karpat-2022-1.pdf Площа Карпатської фізико-географічної країни та Українських Карпат] // Геотуризм: практика і досвід. Львів, 2022. С. 103–105.</ref> == Adı == «Karpat» adınıñ aslı aqqında bir qaç fikir bar. Bazı alimler onı alban tilindeki «qaya» manasına kelgen -{''karpë''}- sözünen teñeştireler. Milâttan evel V asırda [[Herodot]] [[Tuna]]ğa quyulğan Karpis adlı özenni añğan. Dağlarnıñ adı ise II asırda [[Ptolemey]]niñ ''Coğrafiya'' eserinde rastkele.<ref name="baitsar">''Байцар А.'' [https://publications.lnu.edu.ua/bulletins/index.php/geography/article/view/8673 Історія походження та використання назви «Карпати»] // Вісник Львівського університету. Серія географічна. 2016. Вип. 50. С. 22–33.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rjgeo.ro/issues/revue%20roumaine_55_1/m.%20buza.pdf|title=-{On the Origins and Historical Evolution of Toponymy on the Territory of Romania}-|website=-{Revue Roumaine de Géographie}-|language=en}}</ref> Eski Avstriya-Macaristan haritalarında Şarqiy Karpatlarnıñ bir qısmı «Ormanlı Karpatlar» adınen kösterile edi. XX asırnıñ ortalarında «Sovet Karpatları» adı da qullanıla edi.<ref name="baitsar" /> == Haritalar == [[Fayl:Kárpát-medence_vízrajza_(1938).png|thumb|Suv basqan yerlerni köstergen Macaristan haritası (1938 senesi)]] 1776 senesi [[Venedik]]te Paolo Santininiñ [[Galiçiya]] haritası basıldı. Onda bugünki Ukraina Karpatlarınıñ bir qısmı ve bazı dağ töpeleriniñ adları kösterilgen. XIX asırnıñ ekinci yarısında Avstriya-Macaristanda Karpatlarnıñ 1:25000 mıqyasında topografik haritaları basıldı.<ref name="baitsar" /><ref>{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb40761143q|title=-{Carte de la Pologne autrichienne}-|website=-{Bibliothèque nationale de France}-|language=fr}}</ref> [[Birinci Cian cenki]]nden soñ bugünki Ukraina Karpatlarınıñ topraqları [[Çehoslovakiya]], [[Lehistan]] ve [[Romaniya]] arasında bölündi. Cenkler arasındaki devirde Varşavadaki Arbiy coğrafiya institutı Karpatlarnıñ bir qısmını 1:100000 mıqyasında haritağa tüşürdi.<ref name="baitsar" /> == Dağ sırtları ve töpeler == Dağ sırtları şimaliy ğarptan cenübiy şarqqa doğru uzana. Olarnı teren [[vadiy]]ler ayıra. Bu dağlarda Tışqı ve İçki Şarqiy Karpatlar ayırıla. Şarqiy Beskidler, Gorganı ({{lang-uk|Ґорґани}}), Borjava ({{lang-uk|Боржава}}), Çornoğora ({{lang-uk|Чорногора}}) ve [[Marmaros dağları]] bu bölgededir.<ref name="esu" /> Çornoğorada altı töpe 2000 metrden yüksektir. Ğoverladan ğayrı, bular [[Brebeneskul]] (2035 m), [[Pip İvan]] (2028 m), Petros (2020 m), [[Ğutin Tomnatik]] (2016 m) ve [[Rebra] (2001 m).<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://zaktour.gov.ua/tours/mountain-highlights/|title=Гірські вершини|website=Управління туризму та курортів Закарпатської ОВА|language=uk}}</ref> <gallery> Fayl:Осінь_на_Синевірському_перевалі.jpg|Sınevır dağ boğazında küz Fayl:Стежка з кам'яних брил до вершини гори Лисина Космацька.jpg|Lısına Kosmatska töpesine alıp barğan taşlı yol Fayl:Захід_сонця_на_хребті_Пішконя.jpg|Pişkonâ sırtında küneş batışı Fayl:Осінь_на_Боржаві.jpg|Borjava sırtında küz </gallery> == Geologiya == Dağlarnıñ büyük qısmı [[qum taşı]] ve başqa çökünti taşlarından ibaret. Bu taşlarnıñ qatlamları bir-birini almaştıra. Böyle qatlamlarğa ''fliş'' deyler. Marmaros dağlarında daa eski kristal taşlar yer üstüne çıqa. Cenübiy ğarp tarafında eski [[yanardağ]]lardan qalğan [[andezit]], [[bazalt]] ve [[tuf]] bar.<ref name="esu" /> == Faydalı qazıntılar == [[Fayl:Henryk_Poddębski_-_Pole_naftowe_w_Bitkowie_(131-141).jpg|thumb|Bıtkivde neft quyuları (1933 senesi)]] Karpatlarnıñ şimal-şarq eteklerinde [[neft]], [[tabiat gazı]], [[ozokerit]], [[taş tuzu]] ve [[kaliy tuzu]] yataqları bar. Borıslav ve Bıtkiv neft yataqlarından, Daşava ve Kosiv ise gaz yataqlarından belli. Bölgeden büyük miqdarda neft çıqarmağa XIX asırnıñ ortalarında başladılar.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-71102|title=Нафтодобувна промисловість|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref><ref>''Стойко С. М., Єрмоленко Ю. А.'' Карпати очима допитливих. Львів: Каменяр, 1976.</ref> Zakarpattâda Solotvıno taş tuzu yatağı bar. [[Mujiyevo]] köyü yanında [[altın]] ocağı 1999 senesi açıldı.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-14634|title=Закарпатський соленосний басейн|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-70308|title=Мужіївське родовище золота|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> Karpatlarda [[minerallı suv]] çoqraqları da çoq. [[Truskavets]], [[Morşın]], [[Svalâva]] ve [[Polâna]] minerallı suvlarınen belli.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-69689|title=Мінеральні води|website=Енциклопедія Сучасної України|language=uk}}</ref> == İklim == Karpatlarnıñ iklimi orta qıtaviydir. Yüksek dağlarda ava eteklerdekinden daa suvuq. İyülde orta araret dağ eteklerinde +18…+20 °C, yüksek dağlarda +8…+10 °C ola. Yanvarda orta araret eteklerde −6…−3 °C, yüksek dağlarda −9…−8 °C ola.<ref name="esu" /> Yıllıq yağmur ve qar miqdarı dağ eteklerinde 500–800 mm, eñ yüksek sırtlarda 1 600–2 000 mm olur. Yüksek yerlerde qar baar soñuna qadar saqlana.<ref name="esu" /> == Özen ve göller == [[Tisa]], [[Turla]] ve [[Prut]] özenleri Karpatlardan başlana. Olarğa bir çoq dağ özeni quyula. Küçlü yağmur yağğanda ya da qar irigende özenlerde suv tez köterile. Bazı vaqıtta suv taşıp, vadiylerni basa.<ref name="esu" /><ref>''Гілецький Й.'' [https://ksp.cnu.edu.ua/wp-content/uploads/sites/73/2024/01/97.stat-gileckij_08heohr_kraiezn_n-1.pdf Річки Українських Карпат].</ref> Yüksek dağlarda Brebeneskul ve Nesamovıte kibi eski buzluqlardan qalğan kiçik göller bar. Ukraina Karpatlarınıñ eñ büyük tabiiy gölü — [[Sınevır]]. Qaya parçaları dağdan tüşip, bir dağ özeniniñ yolunı qapattı. Suv anda toplanıp, göl peyda oldı.<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://npp-synevyr.net.ua/page19.html|title=Озеро Синевир|website=Національний природний парк «Синевир»|language=uk}}</ref> == Ösümlikler == [[Fayl:Cdsnfyjr_над_Мармаросами.jpg|thumb|Karpat biosfera qoruğındaki Marmaros dağları]] Dağ eteklerinde [[emen]], biraz daa yüksek yerlerde [[bik]] ormanları bar. Daa yuqarıda [[narat]] ve [[aqçam]] çoq öse. Ormannıñ yuqarı sıñırından soñ çalı ve açıq dağ toğayları başlana. Bu toğaylarğa ''polonına'' ({{lang-uk|полонина}}) deyler. Marmaros, Çornoğora ve Borjavanıñ yüksek yerlerinde [[Karpat rododendronı]] (''-{Rhododendron myrtifolium}-'') öse.<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://redbook-ua.org/item/rhododendron-myrtifolium-schott-et-kotschy/|title=Рододендрон східнокарпатський|website=Червона книга України|language=uk}}</ref> == Ayvanlar == [[Fayl:Молода_вогняна_саламандра._Вид_спереду.JPG|thumb|[[Mala Uğolka]] köyü yanında lekeli salamandra]] Ormanlarda [[qoñur ayuv]], [[qaşqır]], [[vaşaq]], [[sığın]] ve [[yaban domuzı]] yaşay. Quşlardan [[bürküt]], [[qara leylek]] ve [[çalı horazı]] rastkele. Dağlarda [[lekeli salamandra]] ve [[Karpat tritonı]] da bar. Dağ özenlerinde [[beñli balıq]] yaşay.<ref name="esu" /> == Tabiatnı qorçalav == [[Fayl:21-224-5054_NNP_Synevyr_RB_18.jpg|thumb|«Sınevır» milliy tabiat parkı]] Zakarpattâda [[Karpat biosfera qoruğı]], İvano-Frankivsk vilâyetinde ise [[Ğorğanı tabiat qoruğı]] bar. [[Qoruq]]lardaki bazı eski bik ormanları [[UNESCO|-{UNESCO}-]]nıñ [[Dünya mirası cedveli]]nde qayd etilgen.<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1133/|title=-{Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> Ukraina Karpatlarındaki milliy tabiat parklarından bazıları şulardır:<ref name="esu" /><ref>{{Cite web|url=https://deplv.gov.ua/pryrodoohoronni-ustanovy-oblasti/|title=Природоохоронні установи області|website=Департамент екології та природних ресурсів Львівської ОДА|language=uk}}</ref> * [[Karpat milliy tabiat parkı]] ve [[Ğutsulşçına]] — İvano-Frankivsk vilâyetinde. * [[Ujan milliy tabiat parkı]] ve [[Sınevır milliy parkı]] — Zakarpattâ vilâyetinde. * [[Skole Beskidı]] ve [[Boykivşçına]] — Lviv vilâyetinde. * [[Vıjnıtsâ milliy tabiat parkı]] — Çernivtsi vilâyetinde. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Ukraina coğrafiyası]] [[Kategoriya:Dağlar]] tlcmiturcjzcvtqdyh9myn95wzpfoju 0 56053 246774 229655 2026-11-08T21:53:11Z Don Alessandro 1 246774 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hansaray Courtyard.jpg|thumb|Bağçasaraydaki Hansaraynıñ baş azbarı]] '''Qırımtatar mimarlığı''' — [[qırımtatarlar]]nıñ [[Qırım]]da asırlar boyunca şekillengen bina quruv sanatıdır. Bu sanatqa yarımadada yaşağan halqlarnıñ quruv ananeleri ve [[Anadolu]] mimarlığı tesir etti. Qırımtatar mimarlığınıñ nümüneleri arasında [[ev]], [[saray]], [[cami]], [[medrese]], [[dürbe]], [[amam]] ve [[kervansaray]]lar bar.<ref name="esu">З. С. Нагаєва. [https://esu.com.ua/article-1519 Кримськотатарська архітектура] // Енциклопедія Сучасної України.</ref> == Ananeviy evler == [[Fayl:A Tartar house in the Crimea.jpg|thumb|Qırımtatar evi. 1885 senesi basılğan resim]] Çöl köylerinde evlerniñ çoqusı bir qatlı edi. Divarlarnı [[saman]] [[tola]]dan ya da balçıq sürülgen [[çeten]]den yapa ediler. [[Bağçasaray]]nıñ tar soqaqlarında ise eki qatlı evler çoq edi. Alt qatnı taştan, yuqarı qatnı daa yengil malzemeden qura ediler. Bazı esnaflarnıñ ustahanesi alt qatta edi. Yuqarı qatta ise qorantasınen yaşay ediler.<ref name="evler">[https://collection.ethnomuseum.ru/entity/ARTICLE/2525 Домашний быт крымских татар конца XIX – начала ХХ вв.] // Российский этнографический музей.</ref><ref>[https://esu.com.ua/article-1520 Кримськотатарська етнографія] // Енциклопедія Сучасної України.</ref> [[Qırımnıñ cenübiy yalıboyu]]nda tüz damlı taş evlerni bayır capında sıra-sıra qura ediler. Kimerde alttaki evniñ damı yuqarıdaki evniñ azbarı edi.<ref name="evler" /> Odalarda yerge kilim ya da kiyiz töşey ediler. Yastıq ve yorğanlarnı divar közlerinde saqlay ediler.<ref>[https://cidct.org.ua/uk/interer-zhilishha-kryimskih-tatar/ Інтер’єр житла кримських татар] // Інформаційний центр кримських татар. [https://cidct.org.ua/interer-zhilishha-kryimskih-tatar/ Rusça nusqası].</ref> == Eski Qırımnıñ orta asır binaları == [[Altın Orda]] devrinde [[Eski Qırım]] (Solhat) yarımadanıñ idare merkezi edi. Şeerde XIII asırnıñ soñuna ait [[Beybars camisi]]niñ yıqıntıları bar.<ref name="esu" /><ref>[https://kpfu.ru/staff_files/F302629320/krim2013.pdf Крым в золотоордынский период] // Золотоордынское обозрение.</ref> [[Özbek Han camisi]]niñ qapısı üstünde 1314 senesi yazılğan. Cami XV asırnıñ soñunda yañıdan qurulğan dep esaplana. Caminıñ yanında 1332–1333 senelerine ait medreseniñ yıqıntıları bar.<ref>М. Г. Крамаровский. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2016/04/%D0%97%D0%9E-1-2016-55-88.pdf -{The Crimea and Rum in the 13th–14th centuries: The Anatolian Diaspora and Urban Culture of Solkhat}-] // Золотоордынское обозрение. 2016. № 1. С. 55–88.</ref> == Han sarayları == XV asırnıñ soñunda [[I Meñli Geray]] devrinde [[Qırq Yer]] qalesiniñ etegindeki [[Salaçıq]]ta [[Devlet Saray]] quruldı. Mında 1500 senesi açılğan [[Zıncırlı medrese]] ve birinci Qırım hanı [[I Hacı Geray]]nıñ dürbesi saqlanıp qalğan.<ref name="hansaray">М. І. Жарких. [https://holodomor-era.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=S&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21CNR=20&S21COLORTERMS=0&S21FMT=eiu_all&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN%3D&S21REF=10&S21STN=1&S21STR=bakhchysarajskyj_palats&Z21ID= Бахчисарайський палац] // Енциклопедія історії України. 2021.</ref><ref>[https://vue.gov.ua/Зинджирли-медресе Зинджирли-медресе] // Велика українська енциклопедія.</ref><ref>П. А. Сыченкова. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2024/12/35_%D0%A1%D1%8B%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf Вклад Бориса Денике в изучение крымско-татарского зодчества] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии.</ref> XVI asırnıñ birinci yarısında [[I Sahib Geray]] [[Çürük Suv]] özeniniñ boyunda yañı bir saray qurdurmağa başladı. Bu sarayğa [[Hansaray]] deyler. Sarayda [[Büyük Han Cami|han camisi]], divan odası, bağça, çeşme ve han mezarlığı bar. Divan odasında han meclisi toplana edi. 1736 senesi Rusiye ordusı saraynı yaqtı. Yanğından soñ saraynıñ bir çoq binası yañıdan quruldı.<ref name="hansaray" /> == Camiler ve başqa şeer binaları == [[Kezlev]]deki [[Han Cami (Kezlev)|Cuma Cami]] XVI asırda [[I Devlet Geray]]nıñ emrinen quruldı. Caminıñ leyhasını Osmanlı mimarı [[Mimar Sinan|Sinan]] azırladı. Caminıñ büyük qubbesi ve eki minaresi bar. Kezlevde eski amam ve derviş [[tekiye]]si de saqlanğan.<ref>[https://vue.gov.ua/Джума-Джамі Джума-Джамі] // Велика українська енциклопедія.</ref><ref name="esu" /> [[Aqmescit]]teki [[Kebir Cami]]niñ qapısı üstündeki yazığa köre, cami 1508 senesi qurulğan. [[Kefe]]deki [[Müfti Cami]] ise XVII asırnıñ birinci yarısında Osmanlı usulınen quruldı. Onıñ dört köşeli binasınıñ üstünde qubbe bar.<ref name="esu" /><ref>[https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&I21DBN=ELIB&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=0&Image_file_name=book%2F0015746.pdf&P21DBN=ELIB Іслам в Україні: історія і сучасність] // Український центр ісламознавчих досліджень.</ref> [[Qarasuvbazar]] hanlıq devrinde büyük ticaret şeeri edi. Şeerge kelgen yolcu ve tuccarlar kervansaraylarda qona ediler. Tuccarlar mallarını da anda saqlay ediler. [[Taş Han]] bu kervansaraylardan biri edi.<ref name="esu" /><ref>С. Г. Бочаров. [https://journal.sfu-kras.ru/en/article/137509 -{Karasubazar: Historical Topography of the City of the Crimean Khanate in the 16th–18th Centuries}-]. 2021.</ref> == Mimarlıq mirası == 1917 senesi Hansarayda qırımtatar müzeyi açıldı.<ref name="hansaray" /> XX asırnıñ soñunda qırımtatarlar sürgünlikten Qırımğa qaytqan devirde Kebir Cami tamir etildi. O yıllarda Kezlevdeki İsmail Bey maallesi kibi yañı maalleler içün de leyhalar azırlandı.<ref>[https://islam.in.ua/ru/kultura/byloe-i-nastoyashchee-beloy-mecheti-kebir-dzhami Былое и настоящее «Белой мечети» Кебир-Джами] // Ислам в Украине.</ref><ref name="esu" /> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar medeniyeti]] [[Kategoriya:Mimarlıq]] t7ff7u54c09u3ks9781737i9o6wlz7h 0 56128 246771 229949 2026-11-08T21:26:22Z Don Alessandro 1 246771 wikitext text/x-wiki '''Reni uruşı''' — [[1683-1699 seneleri Lehistan-Osmanlı cenki]]niñ başında, 1683 senesi dekabrnıñ 30-ından 1684 senesi yanvarnıñ 4-üne qadar [[Reni]] şeeri yaqınında olğan uruş. Reni şimdi [[Ades vilâyeti]]ndedir. Qırım hanı [[II Hacı Geray]] osmanlı askerleriniñ yardımınen [[Jeç Pospolita]] qıralına hızmet etken [[Özü qazaqları|qazaqlarnı]] ve olarnıñ [[Boğdan]]dan kelgen ittifaqdaşlarını yeñdi.<ref name="Lekhno">-{David Lekhno}-. ''[https://www.jstor.org/stable/j.ctv1zjg7jr -{Debar Śepatayim: An Ottoman Hebrew Chronicle from the Crimea (1683–1730)}-]''. — -{Academic Studies Press}-, 2021. — S. 74–75, 101-nci qayd.</ref><ref name="Moga">-{Ioan Moga}-. ''[https://dspace.bcucluj.ro/bitstream/123456789/152641/2/BCUCLUJ_FG_S1527_1933.pdf -{Rivalitatea polono-austriacă și orientarea politică a țărilor române la sfârșitul secolului XVII}-]''. — -{Cluj}-, 1933. — S. 100–102.</ref> == Uruştan evel == 1683 senesi küzde [[getman]] [[Stepan Kunitskiy]] qazaq ordusınen [[Boğdan Prinsligi|Boğdanğa]] ve [[Bucaq]]qa seferge çıqtı. Boğdan tahtını qaytarmaq istegen [[Ştefan Petriçeyku]] bu seferde qazaqlarğa qol tuttı.<ref name="Inalcik">-{Halil İnalcık}-. ''[https://www.iskultur.com.tr/devlet-i-aliyye-osmanli-imparatorlugu-uzerine-arastirmalar-iii-secme-eserleri-viii.aspx -{Devlet-i ‘Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar. III: Köprülüler Devri}-]''. — -{İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları}-, 2015. — S. 200–202.</ref> Dekabr başında qazaqlar [[Kitskanı]] ({{lang-ro|Chițcani}}) yanında osmanlı ve noğay askerlerini yeñdiler. Soñ olar [[Aqkermen]] etrafındaki qasabalarnı talap, [[Tuna]] boyundaki [[İzmail]] ve [[Kili]]ge qadar bardılar.<ref name="Chukhlib">Чухліб Т. В. [https://www.history.org.ua/?termin=Kunitskii_S Куницький Стефан] // Енциклопедія історії України. — Київ: Наукова думка, 2008. — 5-nci cılt.</ref> == Uruşnıñ ketişatı == Kunitskiy hannıñ ordusınen [[Macaristan]]dan qaytıp kelgenini eşitip, Bucaqtan çekilmege başladı. 1683 senesi dekabrnıñ 30-ında han ordusı Tobaq köyü (bugünki [[Tabakı]], {{lang-uk|Табаки}}) yanında qazaqlarğa yetişti. Hannıñ qararnen 10–12 biñ askeri ve yedi topu bar edi.<ref name="Inalcik" /><ref name="Chukhlib" /><ref name="Lekhno" /> Qazaqlar arabalarını yan yana tizip, ordugâhnıñ etrafını qapattılar. İzmailden kelgen osmanlı askerleri han ordusına qoşuldı. Hannıñ askerleri ordugâhnı top ateşine tuttılar. Qazaqlar bir qaç kün olarnıñ ücümlerini urıp qaytardılar.<ref name="Moga" /> 1684 senesi yanvarnıñ 3-ünden 4-üne keçken gece Boğdan askerleriniñ bir qısmı ordugâhtan çıqıp, [[Prut]] özenini keçti. Kunitskiy de atlı qazaqlarnen beraber olarnıñ peşinden ketti. Ordugâhta qalğan cayav qazaqlarğa [[Andriy Mogıla]] reberlik etti. Olar da Prutnı keçip qamaçavdan çıqtılar. Çoq asker öldi ya da esir tüşti.<ref name="Moga" /><ref name="Chukhlib" /> == Uruştan soñ == Kunitskiy [[Yaş (şeer)|Yaş]] şeerine bardı. 1684 senesi yanvarnıñ 9-ında o, Yaştan Lehistan qıralına mektüp yazıp, yañı asker toplamaq içün para istedi. Bu yeñilüvden soñ Bucaq seferi bitti. Kunitskiyniñ yerine Andriy Mogıla getman oldı.<ref name="Moga" /><ref name="Chukhlib" /> == Edebiyat == * -{Marek Wagner}-. ''-{W cieniu szukamy jasności chwały. Studia z dziejów panowania Jana III Sobieskiego (1684–1696)}-''. — -{Siedlce: Wydawnictwo Akademii Podlaskiej}-, 2002. — S. 68–75. — <nowiki>ISBN 83-7051-201-1</nowiki>. * -{Jan Wimmer}-. ''-{Odsiecz wiedeńska 1683 roku}-''. — -{Warszawa: Interpress}-, 1983. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Ukraina tarihı]] el7wf0vifhmmuxipd4xcbq9dsy97a5e 0 56129 246766 238502 2026-11-08T19:38:29Z Don Alessandro 1 246766 wikitext text/x-wiki '''Qatlama''' — [[qırımtatarlar]]nıñ pişirgen qatmerli pitesi. Qırımnıñ cenübiy yalıboyunda onı içine bir şey qoymay pişirgenler. Qatlamanı çaynen beraber de bereler.<ref>{{Cite book|last=Желтухина|first=О. А.|title=Крымские татары в XIX — начале XX вв.|chapter=Утварь и пища|chapter-url=https://krimoved-library.ru/books/krimskie-tatari-v-xix-nachale-xx-vekov6.html|location=Симферополь|publisher=Домино|date=2003|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hromadske.radio/podcasts/tse-pro-nas-kulturna-mozaika-narodiv-pivdnia/1227085|title=«Зустрінемось наступного року в Бахчисараї»: якою є сучасна культура кримських татар|website=Громадське радіо|date=2023-08-07|language=uk}}</ref> Qatlamanıñ bir çeşitini mayalı hamırdan yapalar. Hamır köterilgende onı parçalap, er parçasını yayıp, yağda qızartalar.<ref>{{Cite web|url=https://kiriminsesigazetesi.com/qirimtatar-askanasinda-qatlama/|title=-{Qırımtatar aşkanasında qatlama}-|website=-{Kırım'ın Sesi Gazetesi}-|date=2026-10-26|language=crh}}</ref> Evel rametlini añuv merasimlerinde bal sürtülgen qatlama da bergenler.<ref>{{Cite web|url=https://handvorec.ru/novosti/o-pchelovodstve-v-krymu/|title=О пчеловодстве в Крыму|website=Бахчисарайский музей-заповедник|language=ru}}</ref> == Başqa halqlarda == [[Başqırt]]lar ve [[Edil tatarları]] qıymalı hamır ruletine de ''qatlama'' deyler. Onı [[mantı]] kibi buvda pişireler. Edil tatarlarında tatlı qatlama da bar. Onıñ bir çeşitini yapqanda hamır qatlarına qaşqaş ve şeker sepip, peçte pişireler.<ref>{{Cite web|url=https://www.bashkirskayakuhnya.com/vtoroe/катлама-рулет-из-теста-с-мясной-начинк/|title=Ҡатлама (рулет из теста с мясной начинкой)|website=Башкирская кухня|language=ru}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ахметзянов|first=Ю. А.|title=Татарские блюда|url=https://www.fortochka.com/RussianCookBooks/TatarDishes_Akhmetzyanov/TatarDishes_Akhmetzyanov.html|language=ru}}</ref> [[Özbekler|Özbek[[ ve [[tacikler]]de qatlama — yağda qızartılğan qatmerli pite. Özbekler qatlamanı [[tandır]]da da pişireler. Tacikler onı toy ve başqa qoranta bayramları içün de yapalar.<ref>{{Cite book|last=Махмудов|first=Карим|title=Узбекские блюда|url=https://djvu.online/file/7cVPzXSNywsVK|location=Ташкент|publisher=Узбекистан|date=1976|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_5/pdf_file/Tajikistan_full.pdf|title=Национальный перечень нематериального культурного наследия Таджикистана. Калама / катлама / катмол / тахмол|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar aşları]] 8g7dou7szlaynayw4k07t5z8kvjq667 246767 246766 2026-11-08T19:38:41Z Don Alessandro 1 246767 wikitext text/x-wiki '''Qatlama''' — [[qırımtatarlar]]nıñ pişirgen qatmerli pitesi. Qırımnıñ cenübiy yalıboyunda onı içine bir şey qoymay pişirgenler. Qatlamanı çaynen beraber de bereler.<ref>{{Cite book|last=Желтухина|first=О. А.|title=Крымские татары в XIX — начале XX вв.|chapter=Утварь и пища|chapter-url=https://krimoved-library.ru/books/krimskie-tatari-v-xix-nachale-xx-vekov6.html|location=Симферополь|publisher=Домино|date=2003|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hromadske.radio/podcasts/tse-pro-nas-kulturna-mozaika-narodiv-pivdnia/1227085|title=«Зустрінемось наступного року в Бахчисараї»: якою є сучасна культура кримських татар|website=Громадське радіо|date=2023-08-07|language=uk}}</ref> Qatlamanıñ bir çeşitini mayalı hamırdan yapalar. Hamır köterilgende onı parçalap, er parçasını yayıp, yağda qızartalar.<ref>{{Cite web|url=https://kiriminsesigazetesi.com/qirimtatar-askanasinda-qatlama/|title=-{Qırımtatar aşkanasında qatlama}-|website=-{Kırım'ın Sesi Gazetesi}-|date=2026-10-26|language=crh}}</ref> Evel rametlini añuv merasimlerinde bal sürtülgen qatlama da bergenler.<ref>{{Cite web|url=https://handvorec.ru/novosti/o-pchelovodstve-v-krymu/|title=О пчеловодстве в Крыму|website=Бахчисарайский музей-заповедник|language=ru}}</ref> == Başqa halqlarda == [[Başqırt]]lar ve [[Edil tatarları]] qıymalı hamır ruletine de ''qatlama'' deyler. Onı [[mantı]] kibi buvda pişireler. Edil tatarlarında tatlı qatlama da bar. Onıñ bir çeşitini yapqanda hamır qatlarına qaşqaş ve şeker sepip, peçte pişireler.<ref>{{Cite web|url=https://www.bashkirskayakuhnya.com/vtoroe/катлама-рулет-из-теста-с-мясной-начинк/|title=Ҡатлама (рулет из теста с мясной начинкой)|website=Башкирская кухня|language=ru}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ахметзянов|first=Ю. А.|title=Татарские блюда|url=https://www.fortochka.com/RussianCookBooks/TatarDishes_Akhmetzyanov/TatarDishes_Akhmetzyanov.html|language=ru}}</ref> [[Özbekler|Özbek]] ve [[tacikler]]de qatlama — yağda qızartılğan qatmerli pite. Özbekler qatlamanı [[tandır]]da da pişireler. Tacikler onı toy ve başqa qoranta bayramları içün de yapalar.<ref>{{Cite book|last=Махмудов|first=Карим|title=Узбекские блюда|url=https://djvu.online/file/7cVPzXSNywsVK|location=Ташкент|publisher=Узбекистан|date=1976|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.unesco-ichcap.org/eng/ek/sub2017_5/pdf_file/Tajikistan_full.pdf|title=Национальный перечень нематериального культурного наследия Таджикистана. Калама / катлама / катмол / тахмол|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırımtatar aşları]] pokata1sn8n5jabm4j6jvg0xyqgshdt 0 56149 246779 230091 2026-11-09T06:59:04Z Don Alessandro 1 246779 wikitext text/x-wiki '''Uçansuv''' ya da '''şelâle''' — özen ya da irmaq suvu tik bir basamaqtan aşağı tüşken yer. Suv bir qaç basamaqtan sıra ile tüşkende, böyle şelâlege ''basamaqlı şelâle'' ya da ''kaskad'' deyler.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-27345|title=Водоспад|author=А. В. Яцик|website=[[:uk:Енциклопедія сучасної України|Енциклопедія Сучасної України]]|date=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907075233/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=27345|archive-date=2017-09-07|url-status=live|language=uk}}</ref> Bazı uçansuvlar özen yatağı yuvulğanda peyda ola. Suv yımşaq taşnı qattı taştan daa tez yuvıp alıp kete. Qattı taş qatı tik basamaq kibi qala.<ref name="esu"/> Park ve bağçalarda yaraşıq içün yapma uçansuvlar da quralar. == Dünyanıñ belli şelâleleri == * '''[[Anhel şelâlesi]]''' ({{lang-es|Salto Ángel}}) — [[Venesuela]]dadır. [[Ginnes rekordlar kitabı]]na köre, dünyanıñ eñ yüksek şelâlesidir. Umumiy yüksekligi 979 m, eñ yüksek basamağı 807 m.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-waterfall|title=-{Tallest waterfall}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[Tugela şelâlesi]]''' ({{lang-en|Tugela Falls}}) — [[Cenübiy Afrika Cumhuriyeti]]ndedir. Beş basamağı bar. Ginnes rekordlar kitabında umumiy yüksekligi 948 m dep kösterile.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/382102-tallest-multi-tiered-waterfall|title=-{Tallest multi-tiered waterfall}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[İnga bosağaları]]''' ({{lang-fr|chutes d’Inga}}) — [[Kongo Demokratik Cumhuriyeti]]nde [[Kongo (özen)|Kongo]] özeniniñ sarp aqıntılı bir qısmı. Ginnes rekordlar kitabına köre, mında orta esapnen saniyede 42&nbsp;400 m³ suv aqa.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/92439-largest-rapids-by-flow-rate|title=-{Largest rapids by flow rate}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[Kon şelâleleri]]''' — [[Laos]]ta [[Mekong]] özenindeki şelâleler sırası. Sıranıñ umumiy eni 10,8 kmge yaqın. Ginnes rekordlar kitabında dünyanıñ eñ keñ uçansuvları olaraq kösterile.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66591-widest-waterfall|title=-{Widest waterfall}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[Viktoriya şelâlesi]]''' ({{lang-en|Victoria Falls}}) — [[Zambiya]] ile [[Zimbabve]] sıñırında, [[Zambezi]] özenindedir. Eni 1708 m, eñ yüksek yeri 108 m. Suv bol olğanda mında keñ bir suv perdesi peyda ola.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/509/|title=-{Mosi-oa-Tunya / Victoria Falls}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> * '''[[İguasu şelâleleri]]''' ({{lang-es|Cataratas del Iguazú}}, {{lang-pt|Cataratas do Iguaçu}}) — [[Argentina]] ile [[Brazil]] sıñırında 2,7 kmge yaqın uzanğan şelâleler sırası. Anda 275 şelâle bar. Sıñırnıñ er eki tarafında milliy park bar.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/303/|title=-{Iguazu National Park}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.argentina.gob.ar/node/459980|title=-{Conocer las Cataratas del Iguazú}-|website=-{Argentina.gob.ar}-|language=es}}</ref> * '''[[Niagara şelâleleri]]''' ({{lang-en|Niagara Falls}}) — [[Kanada]] ile [[Amerika Birleşken Devletleri]] sıñırındaki üç şelâle. 2025 senesi ABD tarafındaki parkta 8,9 million ziyaret qayd etildi.<ref>{{Cite web|url=https://www.niagarafallsstatepark.com/park-information/amazing-niagara-facts/|title=-{Facts about Niagara Falls}-|website=-{Niagara Falls State Park}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.osc.ny.gov/reports/state-parks-growing-attraction|title=-{State Parks a Growing Attraction}-|publisher=-{Office of the New York State Comptroller}-|language=en}}</ref> == Qırımnıñ belli şelâleleri == * '''[[Uçan Suv]]''' — [[Yalta]]ğa yaqın, [[Ay Petri]] dağınıñ cenüp yamacındadır. Qırımnıñ eñ yüksek uçansuvudır. Eski menbalarda yüksekligi 98,5 m dep kösterile. 2023 senesi ğayrıdan ölçülgende 114,1 m çıqtı.<ref name="baytsar">{{Cite book|author=Андрій Байцар|title=Географія Криму|url=https://geography.lnu.edu.ua/wp-content/uploads/2022/07/Baytsar-HEOHRAFIYA-KRYMU-2014-book.pdf|date=2014|language=uk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.interfax-russia.ru/academia/news/specialisty-kfu-izmerili-tochnuyu-vysotu-vodopada-uchan-su-v-krymu|title=Специалисты КФУ измерили точную высоту водопада Учан-Су в Крыму|work=Интерфакс|date=2023-12-07|language=ru}}</ref> * '''[[Cur-Cur]]''' — [[Aluşta]] civarında, [[Haphal]] deresinden aqqan [[Şarqiy Ulu Özen]]dedir. Qırımnıñ eñ bol suvlu uçansuvudır. Yüksekligi 15 mge yaqın. Saniyede orta esapnen 270 litr suv aqa.<ref name="baytsar"/><ref>{{Cite web|url=https://travelcrimea.com/priroda/20250320/3216639.html|title=Самые красивые водопады и новые турмаршруты: где побывать в Крыму весной|website=Туристический портал Крыма|language=ru}}</ref> * '''[[Suv Uçqan]]''' — [[Qızıl Qoba]] yanındadır. Qobadan çıqqan suv tuf qayasınıñ kenarından tahminen 25 m aşağı tüşe.<ref>{{Cite web|url=https://jalita.com/guidebook/river/su-uchhan.shtml|title=Водопад Су-Учхан|website=Путеводитель по Крыму|language=ru}}</ref> * '''[[Golovkinskiy şelâlesi]]''' — [[Babuğan yaylası]]nıñ şimalindeki [[Yaman Dere]]dedir. Esas basamağınıñ yüksekligi 12 m.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/pdf/file/25369.pdf|title=Головкінського водоспад|author=А. М. Оліферов|website=Енциклопедія Сучасної України|date=2006|language=uk}}</ref> * '''[[Curla]]''' — [[Demirci dağı]] civarında bir qaç alçaq basamaqtan ibaret uçansuv. Umumiy yüksekligi 6 mge yaqın.<ref>{{Cite web|url=https://poluostrov-krym.ru/dostoprimechatelnosti/vodopady/vodopad-djurla.html|title=Водопад Джурла|website=Полуостров Крым|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Coğrafiya]] o4fae7w8vv8f47x4sht81teis0vnz1j 0 56150 246776 230092 2026-11-08T22:02:23Z Don Alessandro 1 246776 wikitext text/x-wiki '''Göl''' — quru yerdeki bir çuqurda suv toplanğanda peyda olğan tabiiy havuz. Bu çuqurğa ''göl yatağı'' deyler. Gölniñ suvu tatlı da, tuzlu da ola bile.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-76111|title=Озеро|author=В. К. Хільчевський|website=Енциклопедія Сучасної України|date=2022|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://slovnyk.ua/index.php?swrd=%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE|title=Озеро|website=Словник.ua|language=uk}}</ref> [[Fayl:Цвет соли 101.jpg|center|thumb|Qırımdaki tuzlu [[Sasıq Sıvaş]] gölü]] == Suvnıñ tabiatta dolanması == Gölge suv yağmur ve erigen qardan, özen ve yerastı suvlarından kele. Göldeki suvnıñ bir qısmı buvlanıp avağa köterile. Suv gölden özen boyunca aqıp ketip ya da topraqqa siñip de ola bile.<ref>{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lake/|title=-{Lake}-|website=-{National Geographic Education}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/water-science-school/science/lakes-and-reservoirs|title=-{Lakes and Reservoirs}-|website=-{U.S. Geological Survey}-|language=en}}</ref> Yer üstünde şingen alda olğan tatlı suvnıñ büyük qısmı göllerdedir.<ref>{{Cite web|url=https://water.usgs.gov/edu/gallery/watercyclekids/pictures/earth-water-distribution.html|title=-{Distribution of Earth's Water}-|website=-{U.S. Geological Survey}-|language=en}}</ref> Yağmur çoq yağğanda ya da qar tez erigende bazı göller suvnıñ bir qısmını tutıp qala. Bu suv soñra gölden özenge yavaş-yavaş aqa. Böylece özende suv seviyesi daa yavaş köterile.<ref>{{Cite web|url=https://vue.gov.ua/Стік_зарегульований|title=Стік зарегульований|website=Велика українська енциклопедія|language=uk}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Göller| ]] 74cj50a6h5dra8uftkhok31f2dt9avd 0 56271 246772 230507 2026-11-08T21:43:24Z Don Alessandro 1 246772 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Old violin.jpg|thumb|Eski bir kemane]] '''Kemane''' — dört telli yaylı çalğı aleti. Kemane çalğan adamğa ''kemaneci'', kemane yapqan ustağa ''kemane ustası'' deyler. Kemaneniñ tellerini eñ alçaq sesten başlap sol, re, lâ ve mi (-{g, d¹, a¹, e²}-) notalarına sazlaylar. Yan yana olğan eki telniñ sesleri arasında bir kvinta bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/acoustic_guitar/trivia/trivia006.html|title=-{The order guitars and violins are strung in differs}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> == Qurulışı == Kemaneniñ içi boş ağaç kevdesi ve uzun sapı bar. Kevdeniñ üst dekasını adetince [[narat]]tan, art dekası ve yanlarını [[aqçaağaç]]tan yapalar. Teller sap boyunca uzanıp, kevde üstündeki kiçik tayanğıçnıñ üstünden keçe. Tayanğıç tellerniñ titrevini kevdege keçirip, sesniñ daa gür çıqmasına yardım ete.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/violin/manufacturing/|title=-{Selecting the right piece of wood}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/violin/mechanism/mechanism004.html|title=-{How sound is produced}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref> Tam ölçüli kemaneniñ (4/4) uzunlığı tahminen 60 sm, kevdesiniñ uzunlığı ise 35,5 sm. Çene tayanğıçınen beraber ağırlığı adetince 450 grammğa yaqındır. Ağırlıq kemanege ve oña taqılğan parçalara köre deñişe.<ref>{{Cite web|url=https://www.theophildan.com/wp-content/uploads/2020/10/violin-size-chart.pdf|title=-{Violin sizing chart}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|author=-{Erik Jansson}-|title=-{Acoustics for Violin and Guitar Makers}-|chapter=-{The Function of the Violin}-|chapter-url=https://www.laguitarra-blog.com/wp-content/uploads/2012/05/part7.pdf|language=en}}</ref> == Çaluv usulı == Kemane çalğanda aletni omuzğa qoyıp, çene ile tutalar. Sağ elnen yaynı teller üstünden keçirip, sol elniñ parmaqlarınen tellerge basalar. Parmaq basılğan yer deñişkende sesniñ yüksekligi de deñişe. Telleri parmaqnen çekip çaluv usulına ''pitsikato'' ({{lang-it|pizzicato}}) deyler.<ref>{{Cite web|url=https://www.yamaha.com/en/musical_instrument_guide/violin/play/|title=-{How to Play the Violin: The basic position}-|website=-{Yamaha Musical Instrument Guide}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.phys.unsw.edu.au/jw/violinarticulation.html|title=-{Articulation and vibrato on the violin}-|publisher=-{University of New South Wales}-|language=en}}</ref> == Tarih ve ustalar == Bugünki dört telli kemaneniñ esas şekli XVI asırnıñ ortalarında [[İtaliya]]nıñ şimalinde peyda oldı. [[Kremona]] şeerinde çalışqan [[Andrea Amati]] ilk dört telli kemanelerni yasağan ustalardan biri edi. Soñra bu şeerde [[Antonio Stradivari]] de kemane yasap ad qazandı.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/essays/violin-makers-nicolo-amati-1596-1684-and-antonio-stradivari-1644-1737|title=-{Violin Makers: Nicolò Amati and Antonio Stradivari}-|website=-{The Metropolitan Museum of Art}-|language=en}}</ref> [[Fayl:Big Fiddle of the Ceilidh Sydney, Nova Scotia CANADA October 2010.jpg|left|thumb|Kanadanıñ Sidni (-{Sydney}-) şeerindeki büyük kemane eykeli]] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Çalğı aletleri]] 1b9yvyzre9oy168qn8rvd54gi1fkix7 0 56272 246793 230520 2026-11-09T09:04:06Z Don Alessandro 1 246793 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Сосна кримська біля с. Куйбишево.jpg|thumb|Albat yaqınında Qırım çamı]] '''Qırım çamı''' ya da '''Pallas çamı''' ({{lang-la|Pinus nigra subsp. pallasiana}}) — [[Avropa qara çamı]]nıñ bir [[asttür]]ü. Evel bu çam ''-{Pinus pallasiana}-'' adınen ayrı bir tür olaraq tasvir etilgen.<ref name="kew">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77188339-1 -{Pinus nigra subsp. pallasiana (Lamb.) Holmboe}-]. ''-{Plants of the World Online}-''.</ref> == Körünişi == [[Fayl:Кримська сосна на горі.jpg|thumb|Qırım çamı]] Qırım çamı yıl boyu yeşil qala. Boyu 40 metrge qadar yete. Kevdesiniñ qabuğında teren çatlaqlar bar. Qattı ine yapraqları çift-çift öse. Yapraqlar adet üzre 12–17 sm, karpasinaları 5–10 sm uzunlığında ola.<ref>[https://www.conifers.org/pi/Pinus_nigra.php -{Pinus nigra}-]. ''-{The Gymnosperm Database}-''.</ref><ref>[https://forestist.org/Content/files/sayilar/213/213-367.pdf -{Some Changes in Taxonomy of Pines (Pinus L.) Native to Turkey}-]. ''-{Journal of the Faculty of Forestry, Istanbul University}-''.</ref> == Yayılğan yerleri == Bu çam [[Qırım]], Şimal [[Kavkaz]] ve [[Anadolu]]da tabiiy olaraq öse. [[Qıbrız]] ve [[Lesbos]] adalarında da rastkele.<ref name="kew"/> Qırım dağlarınıñ cenüp caplarında bu çamnıñ keniş ormanları bar.<ref>[https://sciencejournals.ru/view-article/?a=RastRes2201006Koba&j=rastres&n=1&v=58&y=2022 Высотное распределение и возрастной состав древостоев -{Pinus pallasiana (Pinaceae)}- на южном макросклоне главной гряды Крымских гор]. ''Растительные ресурсы'', 2022 senesi.</ref> == Qullanıluvı == Qırım çamından qurucılıq içün kereste azırlaylar. Onı park ve bağçalarda süs içün oturtalar.<ref>[https://ies-ows.jrc.ec.europa.eu/efdac/download/Atlas/pdf/Pinus_nigra.pdf -{Pinus nigra in Europe: distribution, habitat, usage and threats}-]. ''-{European Atlas of Forest Tree Species}-''.</ref> Tik caplarda topraqnı pekitmek içün de bu çamnı qullanalar.<ref>[https://agrifoodscience.com/index.php/TURJAF/article/view/1857 -{Semi-Arid Plantation by Anatolian Black Pine and Its Effects on Soil Erosion and Soil Properties}-]. ''-{Turkish Journal of Agriculture – Food Science and Technology}-'', 2018 senesi.</ref> == Edebiyat == * Бровко Ф. М. «Щодо інтродукції Сосни Палласова (''-{Pinus pallasiana}-'' -{D.Don}-) на відвальні ландшафти Придніпровської височини України». ''Інтродукція, селекція та захист рослин. Матеріали Другої міжнародної наукової конференції''. — Donetsk (Донецьк), 2009 senesi oktâbrnıñ 6–8-inde. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Terekler]] 2pss9yb32nl4gra2e1p9nz78f7okrml 0 56273 246791 230521 2026-11-09T08:49:12Z Don Alessandro 1 246791 wikitext text/x-wiki [[Fayl:TARHANKUT 05 2013 279.jpg|thumb|Tarhan Qut burnundaki çöl]] '''Çöl''' — [[ot]] basqan keniş açıq yer. Çölde esasen [[başaqlı]] otlar öse. Bu [[biom]] [[orta iklim quşağı]]nıñ qurğaq yerlerine hastır.<ref name="steppe">[https://education.nationalgeographic.org/resource/steppe/ -{Steppe}-]. -{National Geographic Education}-.</ref> == İklimi ve toprağı == Çöllerde yağmur ve qar az yağa. Topraqta [[dımlılıq]] az olğanı içün terekler siyrek öse. Böyle yerlerde qurğaqlıqqa dayanğan otlar öse. Bazı çöllerde yanğınlar ve otlağan ayvanlar da terek ve çalılarnıñ yayılmasını sıñırlay.<ref>[https://education.nationalgeographic.org/resource/grassland-biome/ -{Grassland Biome}-]. -{National Geographic Education}-.</ref> Avrasiyanıñ bir çoq çölünde [[qara topraq]] bar. Daa qurğaq yerlerde kestane tüslü topraqlar da rastkele.<ref name="wesche">-{Karsten Wesche}- ve başqaları. [https://real.mtak.hu/119971/1/Wesche2016_Article_ThePalaearcticSteppeBiomeANewS1.pdf -{The Palaearctic steppe biome: a new synthesis}-]. ''-{Biodiversity and Conservation}-'', 2016 senesi.</ref> == Çeşitleri ve yayılğan yerleri == Yağanaq daa çoq olğan çöllerde otlar gür öse. Daa qurğaq çöllerde otlar alçaq ve siyrek ola. Eñ qurğaq çöller yarımsahrağa beñzey.<ref name="wesche"/> Eñ keniş çöl quşağı [[Avrasiya]]dadır. O, [[Macaristan]]dan [[Çin]]ge qadar uzana.<ref name="steppe"/> == Qırımnıñ çöl tarafı == [[Qırım]]nıñ şimal ve orta qısımlarında çöl tüzlükleri cayılğan. Cenüpte olar Qırım dağlarınıñ aldına qadar uzana. Bu yerlerde [[qılğanot]] ve başqa başaqlı otlar öse. Şimal-şarqtaki tuzlu topraqlarda [[yuşan]] da bar.<ref name="crimea">-{Volodymyr Kubijovyč}-. [https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CR%5CCrimeanLowland.htm -{Crimean Lowland}-]. ''-{Internet Encyclopedia of Ukraine}-''.</ref> Tabiiy çölniñ büyük bir qısmı sürülip tarlağa çevrilgen.<ref name="crimea"/> [[Tarhan Qut yarımadası]]nda ve [[Keriç yarımadası]]ndaki [[Qazan Tip burnu]]nda tabiiy çölniñ bazı parçaları saqlanğan.<ref>[https://wownature.in.ua/en/parks-and-reserves/charivna-havan-magical-harbor-national-nature-park/ -{Charivna Havan (“Magical Harbor”) National Nature Park}-]. -{Nature Reserve Fund of Ukraine}-.</ref><ref>-{Ivan Parnikoza}-. [https://edgg.org/sites/default/files/page/EGC2011_Book%20of%20Abstracts.pdf -{Perspectives of Protected Areas Network Expansion on the Kerch Peninsula, Ukraine}-]. ''-{8th European Dry Grassland Meeting. Book of Abstracts}-'', 2011 senesi, 41-ci saife.</ref> == Edebiyat == * -{Karsten Wesche}- ve başqaları. [https://link.springer.com/article/10.1007/s10531-016-1214-7 -{The Palaearctic steppe biome: a new synthesis}-]. — ''-{Biodiversity and Conservation}-'', 2016 senesi, 25-ci cılt, 2197–2231 saifeler. * -{Fedor Lisetskii, Vladimir F. Stolba, Olga Marinina}-. [https://pure.au.dk/ws/files/101551069/Lisetskii_Stolba_Marinina_Geoderma_239_240_2015.pdf -{Indicators of agricultural soil genesis under varying conditions of land use, Steppe Crimea}-]. — ''-{Geoderma}-'', 2015 senesi, cılt 239–240, 304–316 saifeler. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tabiat]] thezh0oi0hb7143f5rehhwsemr35y97 0 56274 246785 230511 2026-11-09T08:02:58Z Don Alessandro 1 246785 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Phaeozems Gleyic.jpg|thumb|Qoyu boz orman toprağınıñ qatları]] '''Topraq''' — yer yüzünde [[ösümlik]]ler tamır atqan tabiiy qatlam. Onda mineral ve organik maddeler, suv, ava ve türlü canlılar bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.nrcs.usda.gov/resources/education-and-teaching-materials/what-is-soil|title=-{What is Soil?}-|website=-{Natural Resources Conservation Service}-|language=en}}</ref> == Topraqnıñ peyda oluvı == Topraq yavaş-yavaş peyda ola. Suv ve araret deñişüvleri qayalarnı ufata. Ösümlik ve ayvan qalımtıları çürüp mineral maddelernen qarışa. Topraqnıñ hususiyetleri iklim, yer şekli ve anda yaşağan canlılarğa da bağlı.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/agriculture/crops/thematic-sitemap/theme/spi/soil-biodiversity/the-nature-of-soil/how-is-soil-formed/en/|title=-{How is soil formed?}-|website=-{FAO}-|language=en}}</ref> Adamlar da, meselâ yer sürgende, topraqnı deñiştireler.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-25839|title=Ґрунт|last=Полупан|first=М. І.|website=Енциклопедія Сучасної України|year=2007|language=uk}}</ref> == Suv ve ava == Topraq zerreleri arasındaki boşluqlarda suv ve ava bar. Suv bir qattan başqasına aqqanda, irigen maddelerni de alıp kete. Ösümlik tamırları suv ve topraqtaki avadan [[oksigen]] alalar. Boşluqlar suvnen tolğanda tamırlarğa daa az oksigen yete.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/soils-portal/soil-survey/proprietes-du-sol/proprietes-physiques/en/|title=-{Physical properties}-|website=-{FAO Soils Portal}-|language=en}}</ref> Suvnıñ miqdarı topraqnıñ araretine de tesir ete.<ref>{{Cite book|url=https://www.nrcs.usda.gov/sites/default/files/2023-01/SoilTaxonomy.pdf|title=-{Soil Taxonomy}-|publisher=-{Natural Resources Conservation Service}-|year=1999|page=102|language=en}}</ref> == Bereketlilik ve topraqtaki canlılar == Bereketli topraq ösümliklerniñ ösüvi içün yetecek qadar suv ve besleyici madde bere.<ref name="esu"/> Topraqtaki [[bakteriya]] ve [[mantarlar]] ösümlik ve ayvan qalımtılarını parçalaylar. Qalımtılar çürügende peyda olğan organik maddeniñ bir qısmına ''[[humus]]'' deyler. Çürüv vaqtında [[azot]] ve [[fosfor]] kibi besleyici maddelerniñ bir qısmı topraq suvuna keçe. Ösümlikler bu maddelerni tamırlarınen alalar.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/soils-portal/data-hub/soil-properties/biological-properties/en/|title=-{Biological properties}-|website=-{FAO Soils Portal}-|language=en}}</ref> == Edebiyat == * Іванюк Г. С. ''Біопродуктивність ґрунтів''. — Львів, Видавничий центр ЛНУ ім. Івана Франка, 2009. — 350 с. — <nowiki>ISBN 978-966-613-717-6</nowiki> * Панас Р. М. ''Грунтознавство''. — Львів, Новий світ — 2000, 2018. — 372 с. * Бережняк М. Ф., Якубенко Б. Є., Чурілов А. М., Сендзюк Р. В. ''Ґрунтознавство'' / за ред. Б. Є. Якубенка. — Київ, Ліра-К, 2018. — 612 с. — <nowiki>ISBN 978-617-7507-96-2</nowiki> * Гамкало З. Г. ''Екологічна якість ґрунту''. — Львів, Видавничий центр ЛНУ ім. Івана Франка, 2009. — 412 с. — <nowiki>ISBN 978-966-613-629-2</nowiki> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Topraq| ]] 9r0p8lgwlznav1s41y5vt3tnfcvh785 246786 246785 2026-11-09T08:03:39Z Don Alessandro 1 246786 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Phaeozems Gleyic.jpg|thumb|Qoyu boz orman toprağınıñ qatları]] '''Topraq''' — yer yüzünde [[ösümlik]]ler tamır atqan tabiiy qatlam. Onda mineral ve organik maddeler, suv, ava ve türlü canlılar bar.<ref>{{Cite web|url=https://www.nrcs.usda.gov/resources/education-and-teaching-materials/what-is-soil|title=-{What is Soil?}-|website=-{Natural Resources Conservation Service}-|language=en}}</ref> == Topraqnıñ peyda oluvı == Topraq yavaş-yavaş peyda ola. Suv ve araret deñişüvleri qayalarnı ufata. Ösümlik ve ayvan qalımtıları çürüp mineral maddelernen qarışa. Topraqnıñ hususiyetleri iklim, yer şekli ve anda yaşağan canlılarğa da bağlı.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/agriculture/crops/thematic-sitemap/theme/spi/soil-biodiversity/the-nature-of-soil/how-is-soil-formed/en/|title=-{How is soil formed?}-|website=-{FAO}-|language=en}}</ref> Adamlar da, meselâ yer sürgende, topraqnı deñiştireler.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-25839|title=Ґрунт|last=Полупан|first=М. І.|website=Енциклопедія Сучасної України|year=2007|language=uk}}</ref> == Suv ve ava == Topraq zerreleri arasındaki boşluqlarda suv ve ava bar. Suv bir qattan başqasına aqqanda, irigen maddelerni de alıp kete. Ösümlik tamırları suv ve topraqtaki avadan [[oksigen]] alalar. Boşluqlar suvnen tolğanda tamırlarğa daa az oksigen yete.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/soils-portal/soil-survey/proprietes-du-sol/proprietes-physiques/en/|title=-{Physical properties}-|website=-{FAO Soils Portal}-|language=en}}</ref> Suvnıñ miqdarı topraqnıñ araretine de tesir ete.<ref>{{Cite book|url=https://www.nrcs.usda.gov/sites/default/files/2023-01/SoilTaxonomy.pdf|title=-{Soil Taxonomy}-|publisher=-{Natural Resources Conservation Service}-|year=1999|page=102|language=en}}</ref> == Bereketlilik ve topraqtaki canlılar == Bereketli topraq ösümliklerniñ ösüvi içün yetecek qadar suv ve besleyici madde bere.<ref name="esu"/> Topraqtaki [[bakteriya]] ve [[mantarlar]] ösümlik ve ayvan qalımtılarını parçalaylar. Qalımtılar çürügende peyda olğan organik maddeniñ bir qısmına ''[[humus]]'' deyler. Çürüv vaqtında [[azot]] ve [[fosfor]] kibi besleyici maddelerniñ bir qısmı topraq suvuna keçe. Ösümlikler bu maddelerni tamırlarınen alalar.<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/soils-portal/data-hub/soil-properties/biological-properties/en/|title=-{Biological properties}-|website=-{FAO Soils Portal}-|language=en}}</ref> == Edebiyat == * Іванюк Г. С. ''Біопродуктивність ґрунтів''. — Львів, Видавничий центр ЛНУ ім. Івана Франка, 2009. — 350 с. — <nowiki>ISBN 978-966-613-717-6</nowiki> * Панас Р. М. ''Грунтознавство''. — Львів, Новий світ — 2000, 2018. — 372 с. * Бережняк М. Ф., Якубенко Б. Є., Чурілов А. М., Сендзюк Р. В. ''Ґрунтознавство'' / за ред. Б. Є. Якубенка. — Київ, Ліра-К, 2018. — 612 с. — <nowiki>ISBN 978-617-7507-96-2</nowiki> * Гамкало З. Г. ''Екологічна якість ґрунту''. — Львів, Видавничий центр ЛНУ ім. Івана Франка, 2009. — 412 с. — <nowiki>ISBN 978-966-613-629-2</nowiki> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tabiat]] d0ea03m674lqrge28fzpo3h4e9pm1g7 0 56283 246794 230533 2026-11-09T09:10:53Z Don Alessandro 1 246794 wikitext text/x-wiki '''Qırım ayvanatı''' — [[Qırım]] yarımadasında ve onıñ etrafındaki suvlarda yaşağan [[ayvan]]lardır. Dağ [[orman]]larında ve açıq [[çöl]]lerde başqa-başqa türler yaşay. Dağ eteklerinde ise orman ve çöl ayvanlarına bir arada rastkeline. [[Tilki]] ve [[kök tavşan]] em dağlarda, em çölde yaşay.<ref name="orman">Б. К. Старух. [https://esu.com.ua/article-1100 Кримський природний заповідник] // Енциклопедія Сучасної України. 2014.</ref><ref name="opuq">О. А. Бургаз. [https://esu.com.ua/article-75606 Опукський природний заповідник] // Енциклопедія Сучасної України. 2022.</ref><ref name="quslar">С. Ю. Костин. [https://sciencejournals.ru/view-article/?a=Zool2106008Kostin&j=zool&n=8&v=100&y=2021 Современная структура авифауны и особенности распределения птиц Крыма] // Зоологический журнал. 2021. 100-nci cılt, № 8, 897–913 saifeler.</ref> == Dağlar ve cenübiy yalı boyu == [[Qırım dağları]]nda [[orman]], qayalı yer ve otlu [[yayla]]lar bar. Ormanlarda iri süt emiciler yaşay. Qayalarnıñ yarıqlarında kesertkiler gizlene.<ref name="orman"/><ref name="lindholm">[https://dc.smnh.org/species/detail/species-760.html Ящірка Ліндгольма] // Державний природознавчий музей НАН України.</ref> * '''[[Süt emiciler]]''' — [[necip sığın|Qırım sığını]], [[qaraca]], [[kiyik domuz]], [[borsuq]], [[taş suvsarı]], [[sansar]] ve [[muflon]]. Muflonlarnı Qırımğa 1913 senesi ketirdiler.<ref name="orman"/><ref name="qaradag">[https://esu.com.ua/article-9594 Карадазький природний заповідник] // Енциклопедія Сучасної України. 2012.</ref><ref>И. И. Пузанов. [https://krimoved-library.ru/books/puzanov-krim-putevoditel5.html Фауна Крыма] // Крым. Путеводитель.</ref> * '''[[Quşlar]]''' — [[taqtaqquş]], qara başlı [[soyğa]], [[qara aqbaba]] ve [[aq başlı aqbaba]].<ref name="quslar"/><ref>[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=EC016B65B01FA884 -{Eurasian Jay (iphigenia)}-] // -{Avibase}-.</ref><ref>[https://dc.smnh.org/species/detail/species-277.html Гриф чорний] ve [https://dc.smnh.org/species/detail/species-278.html Сип білоголовий] // Державний природознавчий музей НАН України.</ref> * '''[[Süyreklengenler]]''' — [[Lindholm kesertkisi]], [[Qırım gekkonı]] ve [[leopard yılanı]]. Lindholm kesertkisi tek Qırımda yaşay. Gekkon ve leopard yılanı cenübiy yalı boyunda rastkele.<ref name="lindholm"/><ref>[https://redbook-ua.org/item/mediodactylus-kotschyi-steindachner/ Гекон середземноморський] // Червона книга України.</ref><ref>[https://dc.smnh.org/species/detail/species-773.html Полоз леопардовий] // Державний природознавчий музей НАН України.</ref> == Çöller == [[Çöl]]ler Qırımnıñ şimal ve orta qısımlarında, em de [[Keriç yarımadası]]nda keñ yer tuta. Açıq çöllerde bir çoq kemirici yuva qaza. Bazı quşlar yuvalarını yerde yapa.<ref name="opuq"/><ref name="quslar"/> * '''Süt emiciler''' — [[kök tavşan]], [[çöl sıçanı]], [[küçük cumran]], [[büyük yer tavşanı]] ve [[çöl erleni]]. Büyük yer tavşanı ve çöl erleni siyrek rastkele.<ref>И. Евстафьев. [https://jnas.nbuv.gov.ua/article/UJRN-0000562950 Итоги тридцатилетнего изучения мелких млекопитающих Крыма. Часть 1. Введение, состав фауны, ареалы] // Праці Теріологічної школи. 2015. 13-nci cılt, 20–34 saifeler.</ref><ref name="opuq"/> * '''Quşlar''' — [[boztorğay]], [[bödene]] ve [[duvadaq]]. Duvadaq siyrek rastkelgen quşlardandır.<ref name="quslar"/><ref name="opuq"/> * '''Süyreklengenler''' — [[çöl buzyürek yılanı]] ve [[Qırım kesertkisi]] (''-{Podarcis tauricus}-''). Keriç yarımadasınıñ taşlı yerlerinde [[ayaqsız sarı kesertki]] (''-{Pseudopus apodus}-'') de rastkele.<ref name="opuq"/><ref>[https://dc.smnh.org/species/detail/species-765.html Ящірка кримська] // Державний природознавчий музей НАН України.</ref> == Yalı boyu == Köçüci quşlar yol üstünde Qırımnıñ yalı boyunda toqtay. [[Qara deñiz]]niñ yarımadağa yaqın suvlarında [[yunus balığı|yunus balıqları]] da yaşay.<ref name="orman"/><ref name="qaradag"/> == Qırım ayvanatını ögrengen alimler == XVIII asırnıñ soñunda [[Peter Zimon Pallas]] (-{Peter Simon Pallas}-) Qırımğa kelip mındaki ayvanlar aqqında yazdı. Soñra [[Aleksandr Nikolskiy]], [[Aleksandr Brauner]] ve [[İvan Puzanov]] da yarımadanıñ ayvanatını ögrendiler.<ref>С. Ю. Костин, А. И. Дулицкий, А. А. Сироткина. [https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-zoologicheskih-issledovaniy-v-krymskom-zapovednike-pozvonochnye-zhivotnye История зоологических исследований в Крымском заповеднике. Позвоночные животные] // Научные записки природного заповедника «Мыс Мартьян». 2020. № 11.</ref> == Edebiyat ve bağlantılar == * [https://geografiamozil2.jimdofree.com/%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8/ Кримські гори] * [http://www.zooeco.com/ -{ZooEco}-] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım]] 6b6q7v1dmbkn4g382gikl3z2u904zjd 0 56306 246784 230595 2026-11-09T08:02:01Z Don Alessandro 1 246784 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Музей Ларишес в Бахчисарае, 2021, 04.jpg|thumb|Bağçasarayda Larişes müzeyiniñ binası]] '''Larişes''' ({{lang-fr|La Richesse}}, «zenginlik») — 2011-2018 seneleri [[Bağçasaray]]da çalışqan hususiy tarih müzeyi. Anda [[Qırım]] ve [[qırımtatarlar]]nıñ tarihına ait eşyalar sergilene edi.<ref name="meclis">[https://qtmm.org/v-istorychnij-stolyczi-krymu-bahchysarayi-vidkryto-krymskyj-istorychnyj-muzej-la-richesse/ В історичній столиці Криму — Бахчисараї відкрито Кримський історичний музей «La Richesse»] // Меджліс кримськотатарського народу.</ref> == Açılışı == Müzeyni [[Frenkistan]]da yaşağan [[Guliver Altın]] açtı. O, kollektsiyası içün birinci eşyanı 2004 senesi fevralnıñ 14-ünde satın aldı. Eşyalar Qırımğa ketirilmezden evel Frenkistandaki banklardan biriniñ seyflerinde saqlana edi.<ref>Гуливер Альтин. [https://ana-yurt.com/sites/default/files/books/Qasevet-32.pdf Виртуальный музей крымской цивилизации «Ларишес»] // Къасевет. № 32. С. 52.</ref><ref>[https://magarif.tatar/news/yenciklopediya-zhurnala-magarif/kashtan-gasprinskogo-vblizi-medrese-z Каштан Гаспринского вблизи медресе Зынджирлы] // Магариф.</ref> Müzey 2011 senesi iyülniñ 2-sinde Bağçasaraynıñ [[Salaçıq]] maallesinde açıldı. Sergi [[Zıncırlı medrese]]niñ XX asırnıñ başında qurulğan yañı binasında edi.<ref name="meclis" /> == Kollektsiya == Müzey açılğanda anda XIII–XX asırlardan qalğan 1500-ge yaqın eksponat bar edi. Sergide Qırımnıñ eski haritaları, kitap, elyazma ve ev eşyaları kösterile edi. Gravüra ve litografiyalarda Qırımnıñ manzaraları, hanları ve sakinleri tasvir etilgen edi. Müzeyde Qırım hanlarınıñ mektüpleri ve 1941–1943 seneleri yarımadada çekilgen fotoresimler de bar edi.<ref name="meclis" /><ref name="kazan">[https://kazanfirst.ru/articles/535943?amp=1 Крымские татары просят Казань защитить их историю] // -{KazanFirst}-.</ref> == Bina meselesi ve müzeyniñ qapaluvı == Altınnıñ aytqanına köre, Qırımnıñ Rusiye idaresi 2015 senesi binanı [[Qırım müftiyatı]]na berdi. Müftiyat müzeyniñ bu binada çalışmasına razı olmadı. 2020 senesi dekabrinde Altın bu binanı müzeyniñ "evelki yeri" olaraq añdı. Serginiñ ne vaqıt qapanğanı belli degil.<ref name="kazan" /> Müzey 2015 senesi Rusiye reyestrine hususiy medeniyet müessesesi olaraq qayd etildi. Bu müessise 2023 senesi mayısnıñ 25-inde makeme qararınen qapatıldı.<ref>[https://synapsenet.ru/organizacii/1159102091301-chuk-kimz ЧУК «Крымский исторический музей-заповедник»] // Синапс. ЕГРЮЛ малюматы.</ref><ref>[https://injust.pro/proverka/9104006099 ЧУК «КИМЗ». Сведения из ЕГРЮЛ] // -{InJust}-.</ref> 2020 senesi dekabrde Altın kollektsiyanı vaqtınca saqlamaq içün [[Qazan]]ğa köçürmek niyetini bildirdi. «Qazan Kremli» müzey-qoruğınıñ müdiri muavini bu teklifni birinci kere eşitkenini ayttı.<ref name="kazan" /> Kollektsiyanıñ şimdi qayda saqlanğanı belli degil. == Menbalar == <references/> * Кримськотатарське «Багатство» повернулося додому // День. № 117–118, 2011 senesi iyülniñ 8-inde. [[Kategoriya:Müzeyler]] 4nr8kg17a34p27zyofa7og6cyu9q9ro 0 56307 246792 230691 2026-11-09T08:53:51Z Don Alessandro 1 246792 wikitext text/x-wiki '''Tarhan Qut''' — [[Qırım yarımadası]]nıñ ğarbındaki yarımada. O, [[Qara deñiz]]niñ [[Karkinit körfezi|Karkinit]] ve [[Kalamita körfezi|Kalamita]] körfezleri arasında uzana. Tarhan Quttaki [[Qara Murun]] — Qırım yarımadasınıñ eñ ğarbiy burnu. [[Tarhan Qut burnu]] ondan cenüptedir.<ref>[https://gufo.me/dict/geographical_names/Тарханкутский_полуостров Тарханкутский полуостров] // Словарь географических названий.</ref><ref>В. Нужденко. [https://www.valentin-nuzhdenko.ru/rajony/stepnaya-chast-kryma/kara-mrun.html Кара-Мрун (Прибойный) — самый западный мыс Крыма] // Крымские маршруты.</ref> [[Fayl:Tarkhankut, Crimea, Dusk.jpg|thumb|Tarhan Qut yarımadası]] == Tabiatı == Yarımadanıñ meydanlığı tahminen 1550 km². Bu töpeli tüzlükte [[vadiy]] ve [[yılğa]]lar bar. Eñ yüksek yeri deñiz seviyesinden 179 metr yüksekliginde. Yarımada esasen [[neogen]] devrine ait [[kireçtaş]] qatlamlarından ibarettir. Mında [[çöl]] ösümlikleri öse.<ref>[https://izbornyk.org.ua/encycl/euii242.htm Тарханкутський півострів] // Енциклопедія українознавства. Словникова частина. Т. 8.</ref><ref>[https://gufo.me/dict/bse/Тарханкутский_полуостров Тарханкутский полуостров] // Большая советская энциклопедия.</ref> Alçaq yerlerde tuzlu göller bar. Olarnıñ eñ büyügi [[Doñuzlav (göl)|Doñuzlavdır]]. 1961 senesi kanal qazıp gölni Qara deñiznen birleştirdiler.<ref>[https://esu.com.ua/article-20906 Донузлав] // Енциклопедія Сучасної України.</ref><ref>Р. Е. Белогурова ve başq. [https://journals.rcsi.science/0320-9652/article/view/272440 Современное состояние ихтиофауны оз. Донузлав (Западный Крым, Черное море)] // Биология внутренних вод.</ref> Yalınıñ çoqusı qayalıdır. [[Qara Acı]] köyüniñ şimalindeki [[Canğul]]da topraq ve qaya parçaları deñizge doğru yılışıp yalınıñ şeklini deñiştirgen. Köyden cenübiy şarqta [[Büyük Atleş|Büyük]] ve [[Küçük Atleş]] burunları bar. Bu yerde dalğalar kireçtaşnı oyğan. Mında qoba ve tabiiy taş kemerler bar.<ref>[https://xn----ttbgfagjn8f.xn--p1ai/oopt-rk-3/pamyatnik-prirody-regionalnogo-znacheniya-pak-u-dzhangulskogo-opolznevogo-poberezhya/ Джангульское оползневое побережье] // Дирекция особо охраняемых природных территорий Республики Крым.</ref><ref>[https://xn----ttbgfagjn8f.xn--p1ai/29334-2/ Атлеш — сказочное место на Тарханкуте] // Дирекция особо охраняемых природных территорий Республики Крым.</ref> == Tarihiy yerler ve qurulışlar == [[Aqmeçit]] qasabasınıñ şimal çetinde qadimiy yunan şeeri [[Kalos Limen]]niñ yıqıntıları bar. Şeer milâttan evel IV asırda qurulğan. Yarımadada başqa qadimiy yunan meskün yerleriniñ yıqıntıları ve [[skitler|skit]] mezarları da tapılğan.<ref>С. Б. Буйських. [https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=S&I21DBN=EIU&P21DBN=&S21CNR=20&S21COLORTERMS=0&S21FMT=eiu_all&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN%3D&S21REF=10&S21STN=1&S21STR=Kalos_L&Z21ID= Калос Лімен] // Енциклопедія історії України. Т. 4.</ref><ref>[https://www.kaloslimen.ru/ru/izdanija-zapovednika/antichnye-pamjatniki-tarhankuta.html Античные памятники Тарханкута] // Калос Лимен.</ref><ref>К. С. Коршун. [https://pifk.magtu.ru/doc/2024/3/98-120.pdf Погребальные традиции позднескифского населения Северо-Западного Крыма] // Проблемы истории, филологии, культуры. 2024. № 3. С. 98–120.</ref> Tarhan Qut burnundaki [[faros]]nı 1816 senesi İnkermannıñ aq kireçtaşından qurdılar. Farosnıñ ilk taş qullesi 36 metr yüksek edi. Faros 1817 senesi işlemege başladı.<ref>[https://hydro.gov.ua/?page_id=202 Тарханкутський маяк] // Держгідрографія.</ref><ref>[https://unesco.ru/wp-content/uploads/archive/UNE_V47_Preview.pdf Путеводная звезда] // Вестник Комиссии Российской Федерации по делам ЮНЕСКО.</ref> Yarımadada Tarhan Qut [[yel elektrik stantsiyası]] da bar.<ref>[https://base.garant.ru/411455359/1cafb24d049dcd1e7707a22d98e9858f/ Перечень электростанций Республики Крым]. Распоряжение № 216-рг, 2025.</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım coğrafiyası]] [[Kategoriya:Yarımadalar]] g1y9auujig91dow9n4p4kzge9cb6o0b 0 56308 246795 230608 2026-11-09T09:29:26Z Don Alessandro 1 246795 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Кизил-Коба.jpg|thumb|Qızıl Qoba]] '''Qızıl Qoba''' — [[Qırım dağları]]nıñ [[Qırım dağlarınıñ Baş sırası|Baş sırasındaki]] bir qoba. O, [[Anğara (köy)|Anğara]] köyünden 3–3,5 kilometr uzaqlığındadır. Qobanıñ ağzı [[Suv Batqan yaylası]]nıñ ğarp capında, aynı adlı [[ayırıq]]ta tar bir derede buluna.<ref name="priroda">В. Н. Комаров, А. В. Панова. «Урочище Кизил-Коба — жемчужина Горного Крыма». [https://priroda.ras.ru/pdf/2017_01.pdf ''Природа'', № 1], 2017 senesi.</ref><ref name="cadastre">[https://caves.in.ua/cave.php?id=6 Кизил-Коба]. ''Кадастр печер та порожнин України''. [https://web.archive.org/web/20211124170058/https://caves.in.ua/cave.php?id=6 Arhiv].</ref> Etraftaki kireçtaş qayalarına [[Qızıl Qaya]] deyler. Taştaki [[demir]] [[oksid]]leri qayalarğa qızıltım, bazı yerlerde pempe tüs bere. Qobanıñ adı da qayalarnıñ tüsünden kele.<ref name="priroda"/> == Qobanıñ içi == [[Fayl:Кизил-Коба-2.jpg|thumb|Qobada stalaktit ve stalagmitler]] Suv [[kireçtaş]]nı yavaş-yavaş iritip keçitler açqan. Bu keçitlerniñ umumiy uzunlığı 20 kilometrden ziyade. Qobanıñ ağzına yaqın qısmında altı qat bar.<ref name="description">[https://caves.in.ua/en/files/file_6_14.pdf Опис печерної системи Кизил-Коба]. ''Кадастр печер та порожнин України''.</ref> Eñ aşağı qatta yerastı [[Qızıl Qoba özeni]] aqa. Anda [[göl]] ve suvnen tolu keçitler bar. Böyle keçitlerge [[sifon]] deyler. Qobada quru keçitler ve büyük zallar da bar. Zallardan biriniñ uzunlığı 80 metr. Keñligi 60 metrge, yüksekligi 40 metrge qadar yete.<ref name="description"/> Qobanıñ tavanından [[stalaktit]]ler asılıp tura, tabanından [[stalagmit]]ler köterile. Qobada türlü tüslerde taş sutunlar da bar.<ref>О. В. Єна, А. М. Оліферов. [https://esu.com.ua/article-11907 Кизил-Коба]. ''Енциклопедія Сучасної України'', 2012 senesi.</ref><ref name="priroda"/> == Arheologik tapılmalar == Qobanıñ ağzında ve etrafında qadimiy [[çölmek]] parçaları tapılğan. Bulardan bazıları milâttan evel VII–VI asırlardan qalğan. Qadimiy [[Qızıl Qoba medeniyeti]] adını bu qobadan alğan.<ref>С. Г. Колтухов. «Работы в уроч. Кизил-Коба». [https://archaeology.knu.ua/home/images/pdf_doc/adu_2013.pdf ''Археологічні дослідження в Україні 2013''].</ref><ref>[https://esu.com.ua/article-11908 Кизил-Кобинська культура]. ''Енциклопедія Сучасної України''.</ref> == Edebiyat == * ''Горный Крым. Атлас туриста''. ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія. Ред. Д. И. Тихомиров, Д. В. Исаев. Геоинформ. подгот. Е. А. Стахова. — Київ, ДНВП «Картографія», 2010 senesi. — 112 с. * [https://web.archive.org/web/20090711173034/http://www.kimmeria.com/portal/toponimika18.htm Словарь топонимов Крыма — С]. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım dağları]] [[Kategoriya:Qobalar]] a6mekx8r12weljndtlyjeo4vnpru0p5 0 56309 246782 230611 2026-11-09T07:35:44Z Don Alessandro 1 246782 wikitext text/x-wiki '''Gülbün-i hanan yahut Qırım tarihı''' ({{lang-ota|گلبن خانان ياخود قريم تاريخى|Gülbün-i Hânân yahud Kırım târîhi}}) — [[Qırım Hanlığı]]nıñ tarihı ve hanlarınıñ ayatı aqqında kitap. Onı [[Halim Geray (tarihçı)|Halim Geray]] sultan [[osmanlı tili]]nde yazıp 1811 senesi bitirdi. Kitap ilk kere 1870 senesi [[İstanbul]]da basıldı.<ref name="Urekli">-{Muzaffer Ürekli}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gulbun-i-hanan -{Gülbün-i Hânân}-] // ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''. — 1996. — 14-nci cılt. — S. 235–236.</ref><ref name="Gultekin">-{Halîm Girây}-. ''[https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi)}-]''. Neşirge azırlağan: -{İbrahim Gültekin}-. — -{Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı}-, 2019.</ref> == Yazıluvı == Halim Geray [[Şehbaz Geray]]nıñ oğlu ve [[Arslan Geray]]nıñ torunı edi. O, kitabını yazğanda evelki tarih kitaplarından da faydalandı. Olarnıñ arasında [[Hacı Mehmed Senaiy]]niñ [[III İslâm Geray]] devri aqqındaki kitabı da bar.<ref name="Gultekin" /><ref name="Urekli" /> == İçindekiler == Kitapta [[Geraylar|Geray sülâlesinden]] qırqtan ziyade kişiniñ ayatı ikâye etile. «Gülbün-i hanan» sözleri «Hanlarnıñ gül çalısı» manasına kele. Kitapta Geraylarnıñ [[Çingiz Han]]ğa qadar uzanğan şeceresi de berile.<ref name="Gultekin" /><ref name="Urekli" /><ref name="Useinov">Кемаль Усеинов. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/vved.phtml?id=12919 Предисловие переводчика] // Халим Гирай Султан. ''Розовый куст ханов, или История Крыма''. — Симферополь: Доля, 2004.</ref> Hanlar aqqındaki bölükler hanlıqnıñ temelini qoyğan [[I Hacı Geray]]dan başlana. Halim Geray hanlarnıñ ne vaqıt tahtqa çıqqanını, ne qadar üküm sürgenini ve angi seferlerge barğanını yaza. Hanlar qurdurğan cami, medrese ve saraylar aqqında da malümat bere. Şiir yazğan hanlarnıñ eserlerinden parçalar da ketire.<ref name="Gultekin" /> Soñki eki bölük Şehbaz Geray ve [[Baht Geray]] aqqındadır. Rusiye 1783 senesi Qırımnı alğandan soñ, Osmanlı padişası olarnı nevbetnen [[Quban]] hanı etip tayin etti.<ref name="Urekli" /><ref>-{Ümmügülsüm Filiz Bayram}-. [https://doi.org/10.17822/omad.1440106 -{1787–1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşı’nda Stratejik Bir Oluşum: Kuban Hanlığı}-] // ''-{Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi}-''. — 2024. — 11-nci cılt, 30-ncı sayı. — S. 475–497.</ref> == Neşirler == Kitap basılmadan evel elyazma olaraq belli edi. Elyazmalarnıñ biri İstanbulda Topqapı sarayı müzeyiniñ kitaphanesinde saqlana. İlk neşir İstanbulda «Matbaa-i Amire» basmahanesinde çıqtı.<ref name="Urekli" /><ref name="Gultekin" /> XX asırnıñ başında [[Ablâkim İlmiy]] kitapnıñ tilini sadeleştirip (yani klasik osmanlıcadan yañı osmanlıcağa çevirip), izaatlar ve başqa menbalardan alğan malümatnı qoştı. O, kiriş sözini «Arifzade A. Hilmiy» adınen imzaladı. Bu neşirni Osman Cudiy İstanbulda bastırdı.<ref name="Gultekin" /><ref name="Useinov" /> Kitapta 1327 senesi yazılğan. Menbalarda bu tarih [[icriy taqvim]]ge köre 1909–1910 seneleri, [[rumiy taqvim]]ge köre ise 1911 senesi dep berile.<ref>-{Alper Başer}-. [https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423934326.pdf -{Kırım Hanlığı Tarihini Konu Alan Müstakil Eserler ve Yeni Bir Kaynak, Tarih-i Mevkûfati}-] // ''-{Turkish Studies}-''. — 2011. — 6-ncı cılt, 1-inci sayı. — 27-nci qayd.</ref><ref>-{Hakan Kırımlı}-. ''[https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/g/e/geraylar-ve-osmanlilar-1649768189.pdf -{Geraylar ve Osmanlılar}-]''. — -{Ötüken Neşriyat}-, 2022. — S. 989.</ref> 1990 senesi [[Erzurum]]da ekinci neşirniñ reprint tirajı basıldı. 2004 senesi [[Aqmescit]]te [[Kemal Üseinov|Kemal Qoñuratlı (Üseinov)nıñ]] latin elifbesinen transliteratsiyası ve rusça tercimesi çıqtı. O, tercime içün İlmiy azırlağan metinni qullandı.<ref name="Urekli" /><ref name="Useinov" /> 2013 senesi İstanbul universiteti elyazmalarğa esaslanğan bir neşir çıqardı. Onda osmanlıca metin latin urufatınen berildi ve elyazmanıñ resimleri de basıldı.<ref name="Gultekin" /><ref>-[https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=522685&materialType=KT -{Halim Giray. Gülbün-ü hânân (Kırım hanları tarihi): değerlendirme-metin-tıpkıbasım}-]''. Neşirge azırlağanlar: -{Alper Başer ve Alper Günaydın}-. — -{İstanbul Üniversitesi Avrasya Enstitüsü}-, 2013. — <nowiki>ISBN 978-605-860-900-6</nowiki>.</ref> 2019 senesi Türkiyeniñ Medeniyet ve turizm nazirligi İlmiy azırlağan metinni latin urufatınen elektron kitap olaraq neşir etti.<ref name="Gultekin" /> == Bağlantılar == * [https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html Kitapnıñ latin urufatındaki metni] * [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/index.phtml?id=12918 Kitapnıñ rusça tercimesi] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Tarihiy menbalar]] syze5ivi38k4hl9lyj44gecnvtx6iwe 246783 246782 2026-11-09T07:36:26Z Don Alessandro 1 /* İçindekiler */ 246783 wikitext text/x-wiki '''Gülbün-i hanan yahut Qırım tarihı''' ({{lang-ota|گلبن خانان ياخود قريم تاريخى|Gülbün-i Hânân yahud Kırım târîhi}}) — [[Qırım Hanlığı]]nıñ tarihı ve hanlarınıñ ayatı aqqında kitap. Onı [[Halim Geray (tarihçı)|Halim Geray]] sultan [[osmanlı tili]]nde yazıp 1811 senesi bitirdi. Kitap ilk kere 1870 senesi [[İstanbul]]da basıldı.<ref name="Urekli">-{Muzaffer Ürekli}-. [https://islamansiklopedisi.org.tr/gulbun-i-hanan -{Gülbün-i Hânân}-] // ''-{TDV İslâm Ansiklopedisi}-''. — 1996. — 14-nci cılt. — S. 235–236.</ref><ref name="Gultekin">-{Halîm Girây}-. ''[https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html -{Gülbün-i Hânân (Kırım Tarihi)}-]''. Neşirge azırlağan: -{İbrahim Gültekin}-. — -{Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı}-, 2019.</ref> == Yazıluvı == Halim Geray [[Şehbaz Geray]]nıñ oğlu ve [[Arslan Geray]]nıñ torunı edi. O, kitabını yazğanda evelki tarih kitaplarından da faydalandı. Olarnıñ arasında [[Hacı Mehmed Senaiy]]niñ [[III İslâm Geray]] devri aqqındaki kitabı da bar.<ref name="Gultekin" /><ref name="Urekli" /> == İçindekiler == Kitapta [[Geraylar|Geray sülâlesinden]] qırqtan ziyade kişiniñ ayatı ikâye etile. «Gülbün-i hanan» sözleri «Hanlarnıñ gül çalısı» manasına kele. Kitapta Geraylarnıñ [[Cengiz Han]]ğa qadar uzanğan şeceresi de berile.<ref name="Gultekin" /><ref name="Urekli" /><ref name="Useinov">Кемаль Усеинов. [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/vved.phtml?id=12919 Предисловие переводчика] // Халим Гирай Султан. ''Розовый куст ханов, или История Крыма''. — Симферополь: Доля, 2004.</ref> Hanlar aqqındaki bölükler hanlıqnıñ temelini qoyğan [[I Hacı Geray]]dan başlana. Halim Geray hanlarnıñ ne vaqıt tahtqa çıqqanını, ne qadar üküm sürgenini ve angi seferlerge barğanını yaza. Hanlar qurdurğan cami, medrese ve saraylar aqqında da malümat bere. Şiir yazğan hanlarnıñ eserlerinden parçalar da ketire.<ref name="Gultekin" /> Soñki eki bölük Şehbaz Geray ve [[Baht Geray]] aqqındadır. Rusiye 1783 senesi Qırımnı alğandan soñ, Osmanlı padişası olarnı nevbetnen [[Quban]] hanı etip tayin etti.<ref name="Urekli" /><ref>-{Ümmügülsüm Filiz Bayram}-. [https://doi.org/10.17822/omad.1440106 -{1787–1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşı’nda Stratejik Bir Oluşum: Kuban Hanlığı}-] // ''-{Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi}-''. — 2024. — 11-nci cılt, 30-ncı sayı. — S. 475–497.</ref> == Neşirler == Kitap basılmadan evel elyazma olaraq belli edi. Elyazmalarnıñ biri İstanbulda Topqapı sarayı müzeyiniñ kitaphanesinde saqlana. İlk neşir İstanbulda «Matbaa-i Amire» basmahanesinde çıqtı.<ref name="Urekli" /><ref name="Gultekin" /> XX asırnıñ başında [[Ablâkim İlmiy]] kitapnıñ tilini sadeleştirip (yani klasik osmanlıcadan yañı osmanlıcağa çevirip), izaatlar ve başqa menbalardan alğan malümatnı qoştı. O, kiriş sözini «Arifzade A. Hilmiy» adınen imzaladı. Bu neşirni Osman Cudiy İstanbulda bastırdı.<ref name="Gultekin" /><ref name="Useinov" /> Kitapta 1327 senesi yazılğan. Menbalarda bu tarih [[icriy taqvim]]ge köre 1909–1910 seneleri, [[rumiy taqvim]]ge köre ise 1911 senesi dep berile.<ref>-{Alper Başer}-. [https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423934326.pdf -{Kırım Hanlığı Tarihini Konu Alan Müstakil Eserler ve Yeni Bir Kaynak, Tarih-i Mevkûfati}-] // ''-{Turkish Studies}-''. — 2011. — 6-ncı cılt, 1-inci sayı. — 27-nci qayd.</ref><ref>-{Hakan Kırımlı}-. ''[https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/g/e/geraylar-ve-osmanlilar-1649768189.pdf -{Geraylar ve Osmanlılar}-]''. — -{Ötüken Neşriyat}-, 2022. — S. 989.</ref> 1990 senesi [[Erzurum]]da ekinci neşirniñ reprint tirajı basıldı. 2004 senesi [[Aqmescit]]te [[Kemal Üseinov|Kemal Qoñuratlı (Üseinov)nıñ]] latin elifbesinen transliteratsiyası ve rusça tercimesi çıqtı. O, tercime içün İlmiy azırlağan metinni qullandı.<ref name="Urekli" /><ref name="Useinov" /> 2013 senesi İstanbul universiteti elyazmalarğa esaslanğan bir neşir çıqardı. Onda osmanlıca metin latin urufatınen berildi ve elyazmanıñ resimleri de basıldı.<ref name="Gultekin" /><ref>-[https://kutuphane.ttk.gov.tr/details?id=522685&materialType=KT -{Halim Giray. Gülbün-ü hânân (Kırım hanları tarihi): değerlendirme-metin-tıpkıbasım}-]''. Neşirge azırlağanlar: -{Alper Başer ve Alper Günaydın}-. — -{İstanbul Üniversitesi Avrasya Enstitüsü}-, 2013. — <nowiki>ISBN 978-605-860-900-6</nowiki>.</ref> 2019 senesi Türkiyeniñ Medeniyet ve turizm nazirligi İlmiy azırlağan metinni latin urufatınen elektron kitap olaraq neşir etti.<ref name="Gultekin" /> == Bağlantılar == * [https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-246951/gulbun-i-hanan.html Kitapnıñ latin urufatındaki metni] * [https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/index.phtml?id=12918 Kitapnıñ rusça tercimesi] == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım tarihı]] [[Kategoriya:Tarihiy menbalar]] celxgz14m0j8pqnmrc4dl5rfsruajql 0 59853 246800 242627 2026-11-09T11:58:18Z Don Alessandro 1 246800 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Alisov's classification of climate ua.jpg|right|thumb|200px|B. P. Alisovğa köre Zeminniñ iklim quşaqları]] [[Fayl:Klimagürtel-der-erde.png|right|thumb|200px|Dünya iklimleriniñ haritası. Yeşil tüs orta iklimniñ daa sıcaq çeşitini köstere.]] '''Orta iklim quşağı''' — [[Dünya]]nıñ orta enliklerindeki iklim quşağıdır. Şimaliy ve cenübiy yarımkürrede birer orta iklim quşağı bar. Quşaqlarnıñ sıñırları yerden-yerge deñişe.<ref name="alisov">Б. П. Алисов, Б. В. Полтараус. [https://djvu.online/file/0HULin0udrnxm Климатология]. — 2-е изд. — Москва, Издательство Московского университета, 1974 senesi.</ref> Bu quşaqta [[baar]], [[yaz]], [[küz]] ve [[qış]] arasında farq açıq körüne. Ğarp yelleri sıq ese. Okeandan kelgen dımlı ava yağmur ve qar ketire. Qıtanıñ içlerine doğru okeannıñ tesiri azala.<ref name="alisov"/> == Tarqaluv == Şimaliy yarımkürrede orta iklim quşağı [[Şimaliy Amerika]] ve [[Avrasiya]] boyunca keñ bir yolaq kibi uzana. Cenübiy yarımkürrede quşaqnıñ büyük qısmını okeanlar tuta. [[Cenübiy Amerika]]nıñ cenübinde, [[Tasmaniya]]da ve [[Yañı Zelandiya]]nıñ [[Cenübiy ada]]sında da orta iklim bar.<ref name="alisov"/><ref>[https://www.utas.edu.au/library/companion_to_tasmanian_history/C/Climate.htm -{Climate}-] // -{University of Tasmania}-.</ref><ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2021PA004220 -{Climatic and Topographic Control of the Stable Isotope Values of Rivers on the South Island of New Zealand}-].</ref> == İklim çeşitleri == === Qıta iklimi === Qıta iklimi [[Şimaliy Amerika]] ve [[Asiya]]nıñ okeanlardan uzaq yerlerinde tarqalğan. Yaz, adet üzre, sıcaq, qış ise suvuq ola. Bir çoq yerde qar qış boyu yerde qala. Asiyanıñ içindeki quru yerlerde yağmur ve qar az yağa.<ref name="alisov"/> [[Merkeziy Avropa]]da şarqqa doğru okeannıñ tesiri azala. Qışlar daa suvuq ola, yaz ile qış arasındaki araret farqı arta. [[Qırım]]nıñ çöl parçasında orta qıtaviy iklim bar. Cenübiy yalı boyunda ise iklim [[Aq deñiz]]niñ [[subtropikiy iklim]]ine oşay.<ref name="alisov"/><ref>[https://uahistory.co/pidruchniki/geography-8-class-2021-boyko-reissue/26.php Кліматотвірні чинники] // Географія. 8 клас.</ref> === Deñiz iklimi === Deñiz iklimi okeanlarda ve qıtalarnıñ ğarp yalılarında tarqalğan. Okeannıñ tesirinden yaz salqın, qış yımşaq ola. Yağanaqlar yıl boyu yağa. Ğarbiy Avropağa dımlı ava [[Atlantik okean]]dan kele.<ref name="alisov"/> === Musson iklimi === Orta musson iklimi Asiyanıñ [[Tınç okean]]ğa yaqın şarqiy yerlerinde rastkele. Qışta yel qıtadan deñizge ese. Bu vaqıt ava suvuq ve quru ola. Yazda ise yel okeandan esip dımlı ava ketire. Yağanaqlarnıñ çoqusı yazda yağa.<ref name="alisov"/> == Tabiat == Orta iklim quşağınıñ dımlı yerlerinde [[orman]] ve [[toğay]]lar çoq. Daa quru yerlerde [[ormanlı çöl]], [[çöl]], [[yarımsahra]] ve [[sahra]]lar bar. Bu quşaqtaki deñiz ve okeanlarda suvnıñ arareti mevsimge köre deñişe. Mında çeşit türlü balıq ve başqa deñiz canlıları yaşay.<ref name="alisov"/><ref>Українська радянська енциклопедія. — 2-ге видання, 12 cılt. — Київ, Головна редакція УРЕ, 1977–1985 seneleri.</ref> == Edebiyat == * Алисов Б. П., [[Полтараус Борис Васильович|Полтараус Б. В.]] [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA38784268 Климатология]. — Москва, Издательство Московского университета, 1962 senesi. == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Tabiat]] [[Kategoriya:Coğrafiya]] t6haheb2m5lpdfijxv6tx0qjyebpz2x 0 59857 246799 244432 2026-11-09T10:56:03Z Don Alessandro 1 246799 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; border-spacing:2px;" |+ style="font-size:1.25em; font-weight:bold;" | Büyük Han Camisi |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[Fayl:Bakhchysarai 04-14 img14 Palace Grand Mosque.jpg|300px]]<br /><small>Büyük Han Camisi</small> |- ! Koordinatlar | [https://geohack.toolforge.org 44°44′55″ N, 33°52′56″ E] |- ! Bulunğan yeri | [[Bağçasaray]], Ukraina |- ! Qurucı | [[I Sahib Geray]] |- ! Qurulğan senesi | [[1532]] |- ! Mimariyet uslubı | Qırımtatar mimarlığı |- ! Din | [[İslâm]] |- ! Vaziyeti | Ukraina medeniy miras obyekti |} '''Büyük Han Cami – [[Bağçasaray|Bağçasaraydaki]] [[Hansaray|Hansaraynıñ]] camisidir.''' == Tarih == Büyük Han Cami saray meydanında, şimal qapısınıñ şarqında yerleşe. Bu, Qırımnıñ eñ büyük camilerinden biridir ve [[Hansaray]]<nowiki/>daki binalardan birincisidir. <ref name="büyükhancami">Олекса Гайворонский. Большая Ханская мечеть</ref>. Bu camini 1532 senesi [[I Sahib Geray]] qurdı. XVII-nci asırda cami onıñ adını taşıy edi. <ref name="büyükhancami"/> Caminiñ binası salmaqlıdır. Onıñ ast qısmını bir sıra süyrü uclu kemerler <ref name="х16">{{Cite web |url=http://leto.ukr-biz.net/travel/d_handvor.htm |title=Ханський палац |accessdate=11 квітня 2014 |archive-date=20 лютого 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220011338/http://leto.ukr-biz.net/travel/d_handvor.htm }}</ref>, divarlarını ise mayolika elementleri <ref name="planeta">Yuriy Danilevskiy. [https://web.archive.org/web/20170303175239/http://www.planetakrim.com/catalog/01/bahchis/ Bağçasaray — virtual ekskursiya.] (arhiv: 2017 m. mart 3). Turistıçeskaya planeta Krım.</ref> yaraştıra. Caminiñ damı dörtcaplı ve qırmızı kirametnen qaplanğan. Başta dam qubbelernen örtüli edi. <ref name="büyükhancami"/> Caminiñ içinde yüksek sutun direklernen balaban zal bar. Cenübiy divarda renkli camlı pencereler ve mihrap bar. İçeriden, caminiñ şarqiy, cenübiy ve ğarbiy divarlarınıñ yuqarı qatınıñ perimetri boyunca keñ balkon (horı) uzana. Onı sutun direkler tuta. Balkonda camlanğan han lojası (yani hannıñ ayırılğan şahsiy yeri) bulunmaqta. O, boyalı, yıltıratılğan pilâki ve vitrajnen yaraştırılğan. Balkonğa çıqqan sarmal şeklindeki merdiven de buluna. Bundan ğayrı, han lojasına azbardan ayrı kiriş de bar. Caminiñ baş qapısı [[Çürük Suv]] özeniniñ tarafında yerleşe. Bu taraftaki fasad evelleri mermernen yaraştırılğan edi. Caminiñ şarqiy divarı yanında şadırvan ile abdesthane buluna. Divarlarnıñ üstünde XVIII-inci asırda peyda olğan bir qaç hattatlı yazı (Qurandan alıntılar) tasvirlengen. Yazılar yeşil kartuşlarda (yani yaraştırıcı çerçiveler ya da qalqanlar) siya tüste yapılğan. Divardaki hattatlı yazılar arasında daa Qırım Geraynıñ adı añıla. Bu han camini tamir etti ve yaraştıdı. “Hayır müessesesi Ali hazret-i [[Qırım Geray Han]]” ( خـير مـؤسسـه سى اعـلى حـضرت قـريم كراى خان ), — dep yazılğan. Camide süyrü uclu dam ile eki ontaraflı yüksek minare bar. Olarnıñ töpesinde baqırdan alemler (yani yarımaylar) tiklengen. Minarelerniñ yüksekligi 28 metr. Minarelerniñ içindeki taş sarmal şeklindeki merdiven yuqarığa çıqa. Minarelerniñ qulleleri kesilgen pilâkilerden tizilgen. Olar biri-birine qurşun qoşma parçalarnen tutturılğan.<ref name="planeta"/> 1736 senesi cami yanğınğa oğradı. [[II Selâmet Geray]]<nowiki/>nıñ saltanatı sürgen vaqıtta usta Ömer onı yañıdan qurdı. 1750-nci seneleri [[Arslan Geray]] caminiñ azbarında medreseniñ temelni qoydı, o medrese bugüngece saqlanmadı. Sovetler devrinde cami qapalı edi. Onıñ yuqarı qısmında müzeyniñ arheologiya bölüginiñ sergisi, aşağı qısmında ise lapidariy (mimariy detaller, parçalar, yazılar ve resimlernen taşlar tutulğan yer) buluna edi.<ref name="х10">V. Garagulâ. [https://web.archive.org/web/20190403175513/http://krym.sarov.info/bakhchisaraiskii_dvorets1.html Бахчисарайский дворец] (arhiv: 2019 s. aprel 3).</ref> Şimdi cami imanlılar içün açıq.{{Center|<gallery caption="Büyük Han Cami"> Файл:Hansaray Mosque.jpg|Minare Файл:Мінарети Великої ханської мечеті.jpg|Büyük Han Camisiniñ minareleri Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 2.JPG|Divardaki hattatlı yazılar Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray 3.JPG|Divardaki hattatlı yazılar Файл:Calligraphic inscription on the wall of mosque in Hansaray.JPG|Hayır müessesesi Ali hazret-i Qırım Geray Han Файл:Мінарет, фрагмент.jpg|Minare Файл:Бахчисарайський палацово-парковий комплекс (Ханський палац), 4.JPG|Hansaray </gallery>}} == Qaydlar == {{Reflist}} == Bağlantılar == * [https://web.archive.org/web/20161221153803/http://www.hansaray.org.ua/r_obj_bca.html Большая ханская мечеть] {{ref-ru}} [[Kategoriya:Hansaray]] [[Kategoriya:Bağçasaray]] [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Qırım camileri]] klel349byov65xxhldj2vcf3r6k9h2b 0 60919 246755 2026-11-08T15:29:07Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Gül yapraq tatlısı]] saifesiniñ adını [[Gül tatlısı]] dep deñiştirildi. 246755 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Gül tatlısı]] k58tvx6yykjz7ekev7hzq1hjr6yh4od 0 60920 246762 2026-11-08T16:16:45Z Don Alessandro 1 Don Alessandro, [[YUNESKO]] saifesiniñ adını yönetme üzerinden [[UNESCO]] dep deñiştirdi 246762 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[UNESCO]] cuzerc74qwnvx7val5qks489gjr2u0d 0 60921 246765 2026-11-08T16:24:54Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Qırım astrofizik observatoriyası]] saifesiniñ adını [[Qırım astrofizika observatoriyası]] dep deñiştirildi. 246765 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Qırım astrofizika observatoriyası]] edsk5rxyamr4k6tvmc3s90dtvqx0rhu 0 60922 246770 2026-11-08T21:18:47Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Ukrain Karpatları]] saifesiniñ adını [[Ukraina Karpatları]] dep deñiştirildi. 246770 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Ukraina Karpatları]] tlvpd2g12am4mkehnbqamk9h08g9qy0 0 60923 246773 2026-11-08T21:49:56Z Don Alessandro 1 [[Özbek Han Camisi]] saifesine yollandı 246773 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Özbek Han Camisi]] 4p98bwipgqohjftpsonxiye68oo6sar 14 60924 246775 2026-11-08T21:54:00Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Tehnologiya]] [[Kategoriya:Sanat]]' 246775 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Tehnologiya]] [[Kategoriya:Sanat]] d2bakry7cr0spsdot6o9pdc3w112pkq 0 60925 246780 2026-11-09T07:00:05Z Don Alessandro 1 [[Uçansuv]] saifesine yollandı 246780 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Uçansuv]] 9szcynig3fkov695rujc1gmn6sjwvqx 0 60926 246788 2026-11-09T08:10:00Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Japon deñizi]] saifesiniñ adını [[Yapon deñizi]] dep deñiştirildi. 246788 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Yapon deñizi]] 1ppo98n5jv0ax126eogvt4d03vctsqh 14 60927 246796 2026-11-09T09:45:55Z Don Alessandro 1 Yañı saife yaratıldı. Mündericesi: '[[Kategoriya:Tabiat]]' 246796 wikitext text/x-wiki [[Kategoriya:Tabiat]] 216fitezzhhpa2gwjlhlg53xk0wweyu 0 60928 246798 2026-11-09T10:55:27Z Don Alessandro 1 [[Büyük Han Cami]] saifesine yollandı 246798 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Büyük Han Cami]] gcoskl16n0oh4kvghk3imofg1shokqi