Vikipediya crhwiki https://crh.wikipedia.org/wiki/Ba%C5%9F_Saife MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Mahsus Muzakere Qullanıcı Qullanıcı muzakeresi Vikipediya Vikipediya muzakeresi Fayl Fayl muzakeresi MediaViki MediaViki muzakeresi Şablon Şablon muzakeresi Yardım Yardım muzakeresi Kategoriya Kategoriya muzakeresi R R talk TimedText TimedText talk Modul Modul muzakeresi Event Event talk 0 348 246805 211639 2026-11-09T12:07:29Z Don Alessandro 1 246805 wikitext text/x-wiki '''I Qırımtatar Qurultayı''' ya da '''Tatar parlamenti'''<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8</ref> [[1917 senesi]] keçirildi. İşbu Qurultaynıñ teşkil olunuvı [[1918 senesi]] [[fevral 23]]-de şeit ketken [[Qırım]] [[İslâm|musulmanlarınıñ]] ilk [[müfti]]si, siyasetçi, şair [[Noman Çelebicihan]] ile bağlıdır. 1917 senesi [[noyabr 26]]-da [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]da üyle namazından soñra, saat 2-de Qurultay öz işini başladı. Hansaraynıñ tışında asker ve halq büyük bir qalabalıq ve eyecan alında Qurultay vekilleriniñ çıqışlarını beklemekte ediler. Qurultayda böyle meseleler baqılıp çıqtı: # Qırımtatarlarnıñ yarımadada yaşağan diger halqlarnen olğan munasebetleriniñ nasıl alda çezilecegi; # Qırımtatarlarnıñ milliy, diniy, içtimaiy, resmiy, medeniy ve siyasiy ayatlarını belgileycek qanunlarnıñ işlenip çıqılması; # Qırımtatar halqınıñ diniy, resmiy, medeniy ayatını inkişaf ettirgen saalarda bir sıra esaslı reformalarnı amelge keçirilip başlanması; # Milliy qanunnı yerine ketirecek organlarnıñ (yani milliy parlament) teşkil etilmesi. Qurultayda [[Qırım Halq Cumhuriyeti]]niñ Esas Qanunını (Konstitutsiyasını) işlep çıqmaq içün, mahsus komissiya meydanğa ketirildi. 18 maddeden ibaret olğan Esas Qanun qırımtatar Parlamentiniñ bütün işleriniñ al olunuvını, Qırım yaşayışınıñ siyasiy, medeniy, iqtisadiy ve diger taraflarını qaplap alğan. Qırım Halq Cumhuriyeti bu Esas Qanunğa oñaytlı qanunlar yaratıp, [[mustaqillik|mustaqil]] devlet olaraq yaşamaq niyetinde edi. Lâkin [[Rusiye]] idaresini öz qoluna alğan [[bolşevikler]] milliy ükümetni tanımadılar. 1918 senesi [[yanvar 26]]-da bolşevikler şiddetli ücümge keçip, qırımtatar ükümetini ayaq astına aldılar. Fevralniñ 23-de ise Birinci Qurultaynıñ reisi sayılğan Noman Çelebicihannı qurşunğa tizdiler, cesedini ise [[Qara deñiz]]ge attılar. == Daa baqıñız == [[I Qırımtatar Qurultayınıñ azaları]] ==Menbalar== # Tamila Abduveliyeva "Qırım seyaatları" programması, "Meydan" radiosı, Aqmescit # Yunus Qandım "Birinci Qurultay. O nasıl edi?" {{1917}} [[Kategoriya:Qırım tarihı]] ly8fitpq85qetq28funmrkk8ug2tlla 0 506 246841 246724 2026-11-10T11:13:43Z Хтосьці 13041 «lat./кир.» rejimde -{A|...}- kodu çalışmay, «"Error" tipinde önemli istisna» köstere 246841 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç sub-{}-etnik gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç sub-{}-etnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] * [https://web.archive.org/web/20120209182108/http://turkolog.narod.ru/info/crt.htm Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi] (79 maqale) {{Ru icon}} * [http://www.crimean.org/ Qırım gençleriniñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080512223341/http://www.crimean.org/ |date=2008-05-12 }} {{Ru icon}} * [http://www.vatankirim.net/ Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı] {{Tr icon}} * [http://www.crimeancraft.com Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210117095504/http://www.crimeancraft.com/ |date=2021-01-17 }} == Menbalar == <references /> [https://www.youtube.com/watch?v=VOQgtMeH3cE Самоназвание крымских татар обсудили на научно-практической конференции], 2024, iyülniñ 3 - -{[[Crimean Tatars]]}- [[Kategoriya:Qırımtatar halqı| ]] {{Şablon:Nümüneviy maqaleler}} [[Kategoriya:Tatar]] [[Kategoriya:Vikipediya:Nümüneviy maqaleler]] [[Kategoriya:Tamır milletleri]] 6p84fy4xaoyyrxoxik1avrsml04hxog 1 1696 246815 155970 2026-11-09T21:05:18Z Devlet Geray 12726 /* Hata */ yañı bölük 246815 wikitext text/x-wiki {{Qırım olması kerek}} {{Graph:PageViews|365|Qırımtatarlar|crh.wikipedia.org}} == Ad meselesi == [[Resim:Qirim_Hanligi.png|right|thumb|Qırım, Qırım Hanlığı içinde kiçkenecik bir yer]] [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] [[qırımlar]]mıdır? (Dikkat! Qırımtatar degil qırımlar adından söz etemiz.) Qırımlar adının tarifini yapqan bir ilim adamı bar mı? --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 08:00, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) : [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] qırımlar degil, çünki '''''olardan''''' bir kimse "Biz qırımlarmız" demey. Qırımtatarlardan ise bir çoq adam "Qırımlar", "Qırım halqı", "Qırım tili" dey. Bunıñ aqqında bu vikide mıtlaq yazılmalı. : İlim adamı... Hm... 2007 s. Aqmescitte "Biz Qırımlarmız" degen balaban bir kitap çıqtı. Bu kitapnı kördim, amma özüm oqumadım. Añlağanıma köre işbu kitapta "Qırımcılıq"nıñ bütün tarafdarları öz delillerini yazdılar. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 10:44, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: Meni meraqlandırğan bir sual daa bar. Qırımtatarlar ve Qırımlar adlarının aynı manağa kelgenine şaatlıq etken maqale bar mı? Men ekisini qıyas etsem iki farqlı mana çıqarır edim. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 13:52, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: [http://www.bizimqirim.org/page.php?l=qr&ms=db&t=5&id=3 Qırımlar aqqında umumiy malümat - bizimqirim.org] :: Bir de ataları Qırımnıñ tışında (lakin Qırım Hanlığı ya da Osmanlı Devleti topraqları içinde) yaşağan, Avropa ırqlarının vekillerinden hiç genleri olmağan, özüne Qırımtatar değen adamlar Qırımlı mıdır değil midir sulalına cevap bergen bir yazı tapmalı. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 14:19, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :::: ''Bir de ataları Qırımnıñ tışında yaşağan ... özüne Qırımtatar degen ...'' ::: Ya böyle adamlar barmı? Tarihta Qırım tışında yaşağan qabilelerge ya ''Noğaylar'', ya ''Noğay Tatarları'' degen ediler, Qırımtatarlar degil. Men bellesem şu adamlar içün ya ''Qırımtatar'' ya ''Qırım'' - farqı yoq. Tarihta bir çoq mürekkep şeyler oldı, amma '''bugün''' eger kimse öz özüne ''men Qırımım'' dese o Qırımdır. ::: İşte, ad meselesi, bu ciddiy bir meseledir... İşbu maqalede (ya da ayrı [[Qırımtatar ad meselesi]] degen maqalede) onı '''''tarafsız''''' şekilde yazıp tasvir etsek, pek yahşı olur. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 13:06, 2008 s. fevralniñ 3 (UTC) <!-- == Başqalarının bizim millete gondarma adlar qoyduğu bəsdi == Qırımdakilər türk olubdu tatar yox tatarlar rusiya tataristanda yaşayırlar və bizim dilede dilleri heçde oxşamır bənzəmir. Qırım tatarca dili bire bir azerbaycan və türkiye türkcəsinə bənzəyir. İndinin özündede Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlılara gürcülər tatar deyiller . Dilimizede tatar dili deyiller bunları axıllarına baxıbda xalq adı yazmaq olar .məncə yox. [[Qullanıcı:Ronald.ibr|Ronald.ibr]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Ronald.ibr|muzakere]]) 05:12, 2018 s. mayısnıñ 17 (UTC) --> == Транслитератор == Транслитератор [https://medeniye.org/ru/node/528] чалышмай, не япмагъа? Эпсилерде бойле? - [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:36, 2019 s. mayısnıñ 5 (UTC) : Э. Бир шейлер олгъандыр.... :( Вакътынджа [https://medeniye.org/transliterator/index.php буны] къуллана билесинъиз. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 13:01, 2019 s. mayısnıñ 7 (UTC) :* о, бу сойы чалыша. Сагъ олунъыз! - --[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 22:19, 2019 s. mayısnıñ 22 (UTC) == Hata == Bu maqale çalışmay: içki hata ''[7e32ab78-2621-4bfb-97d0-111ce77bb42e] 2026-11-09 21:03:43: "Error" tipinde önemli istisna'' [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:05, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) aj32jmi4fjpcd423e56brca3r34m6wj 246816 246815 2026-11-09T22:33:34Z Хтосьці 13041 /* Hata */ Cevap 246816 wikitext text/x-wiki {{Qırım olması kerek}} {{Graph:PageViews|365|Qırımtatarlar|crh.wikipedia.org}} == Ad meselesi == [[Resim:Qirim_Hanligi.png|right|thumb|Qırım, Qırım Hanlığı içinde kiçkenecik bir yer]] [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] [[qırımlar]]mıdır? (Dikkat! Qırımtatar degil qırımlar adından söz etemiz.) Qırımlar adının tarifini yapqan bir ilim adamı bar mı? --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 08:00, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) : [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] qırımlar degil, çünki '''''olardan''''' bir kimse "Biz qırımlarmız" demey. Qırımtatarlardan ise bir çoq adam "Qırımlar", "Qırım halqı", "Qırım tili" dey. Bunıñ aqqında bu vikide mıtlaq yazılmalı. : İlim adamı... Hm... 2007 s. Aqmescitte "Biz Qırımlarmız" degen balaban bir kitap çıqtı. Bu kitapnı kördim, amma özüm oqumadım. Añlağanıma köre işbu kitapta "Qırımcılıq"nıñ bütün tarafdarları öz delillerini yazdılar. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 10:44, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: Meni meraqlandırğan bir sual daa bar. Qırımtatarlar ve Qırımlar adlarının aynı manağa kelgenine şaatlıq etken maqale bar mı? Men ekisini qıyas etsem iki farqlı mana çıqarır edim. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 13:52, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: [http://www.bizimqirim.org/page.php?l=qr&ms=db&t=5&id=3 Qırımlar aqqında umumiy malümat - bizimqirim.org] :: Bir de ataları Qırımnıñ tışında (lakin Qırım Hanlığı ya da Osmanlı Devleti topraqları içinde) yaşağan, Avropa ırqlarının vekillerinden hiç genleri olmağan, özüne Qırımtatar değen adamlar Qırımlı mıdır değil midir sulalına cevap bergen bir yazı tapmalı. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 14:19, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :::: ''Bir de ataları Qırımnıñ tışında yaşağan ... özüne Qırımtatar degen ...'' ::: Ya böyle adamlar barmı? Tarihta Qırım tışında yaşağan qabilelerge ya ''Noğaylar'', ya ''Noğay Tatarları'' degen ediler, Qırımtatarlar degil. Men bellesem şu adamlar içün ya ''Qırımtatar'' ya ''Qırım'' - farqı yoq. Tarihta bir çoq mürekkep şeyler oldı, amma '''bugün''' eger kimse öz özüne ''men Qırımım'' dese o Qırımdır. ::: İşte, ad meselesi, bu ciddiy bir meseledir... İşbu maqalede (ya da ayrı [[Qırımtatar ad meselesi]] degen maqalede) onı '''''tarafsız''''' şekilde yazıp tasvir etsek, pek yahşı olur. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 13:06, 2008 s. fevralniñ 3 (UTC) <!-- == Başqalarının bizim millete gondarma adlar qoyduğu bəsdi == Qırımdakilər türk olubdu tatar yox tatarlar rusiya tataristanda yaşayırlar və bizim dilede dilleri heçde oxşamır bənzəmir. Qırım tatarca dili bire bir azerbaycan və türkiye türkcəsinə bənzəyir. İndinin özündede Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlılara gürcülər tatar deyiller . Dilimizede tatar dili deyiller bunları axıllarına baxıbda xalq adı yazmaq olar .məncə yox. [[Qullanıcı:Ronald.ibr|Ronald.ibr]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Ronald.ibr|muzakere]]) 05:12, 2018 s. mayısnıñ 17 (UTC) --> == Транслитератор == Транслитератор [https://medeniye.org/ru/node/528] чалышмай, не япмагъа? Эпсилерде бойле? - [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:36, 2019 s. mayısnıñ 5 (UTC) : Э. Бир шейлер олгъандыр.... :( Вакътынджа [https://medeniye.org/transliterator/index.php буны] къуллана билесинъиз. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 13:01, 2019 s. mayısnıñ 7 (UTC) :* о, бу сойы чалыша. Сагъ олунъыз! - --[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 22:19, 2019 s. mayısnıñ 22 (UTC) == Hata == Bu maqale çalışmay: içki hata ''[7e32ab78-2621-4bfb-97d0-111ce77bb42e] 2026-11-09 21:03:43: "Error" tipinde önemli istisna'' [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:05, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) :Men maqaleniñ -{crh-latn: keşini; crh-cyrl: кэшини}- temizledim, endi çalışa dep oşay. Tekrarlamar dep ümüt etem. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 22:33, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) dft42t1zjp82ho4pamu6w5gg8dj4tos 246821 246816 2026-11-10T11:01:18Z Хтосьці 13041 /* Hata */ Cevap 246821 wikitext text/x-wiki {{Qırım olması kerek}} {{Graph:PageViews|365|Qırımtatarlar|crh.wikipedia.org}} == Ad meselesi == [[Resim:Qirim_Hanligi.png|right|thumb|Qırım, Qırım Hanlığı içinde kiçkenecik bir yer]] [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] [[qırımlar]]mıdır? (Dikkat! Qırımtatar degil qırımlar adından söz etemiz.) Qırımlar adının tarifini yapqan bir ilim adamı bar mı? --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 08:00, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) : [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] qırımlar degil, çünki '''''olardan''''' bir kimse "Biz qırımlarmız" demey. Qırımtatarlardan ise bir çoq adam "Qırımlar", "Qırım halqı", "Qırım tili" dey. Bunıñ aqqında bu vikide mıtlaq yazılmalı. : İlim adamı... Hm... 2007 s. Aqmescitte "Biz Qırımlarmız" degen balaban bir kitap çıqtı. Bu kitapnı kördim, amma özüm oqumadım. Añlağanıma köre işbu kitapta "Qırımcılıq"nıñ bütün tarafdarları öz delillerini yazdılar. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 10:44, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: Meni meraqlandırğan bir sual daa bar. Qırımtatarlar ve Qırımlar adlarının aynı manağa kelgenine şaatlıq etken maqale bar mı? Men ekisini qıyas etsem iki farqlı mana çıqarır edim. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 13:52, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: [http://www.bizimqirim.org/page.php?l=qr&ms=db&t=5&id=3 Qırımlar aqqında umumiy malümat - bizimqirim.org] :: Bir de ataları Qırımnıñ tışında (lakin Qırım Hanlığı ya da Osmanlı Devleti topraqları içinde) yaşağan, Avropa ırqlarının vekillerinden hiç genleri olmağan, özüne Qırımtatar değen adamlar Qırımlı mıdır değil midir sulalına cevap bergen bir yazı tapmalı. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 14:19, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :::: ''Bir de ataları Qırımnıñ tışında yaşağan ... özüne Qırımtatar degen ...'' ::: Ya böyle adamlar barmı? Tarihta Qırım tışında yaşağan qabilelerge ya ''Noğaylar'', ya ''Noğay Tatarları'' degen ediler, Qırımtatarlar degil. Men bellesem şu adamlar içün ya ''Qırımtatar'' ya ''Qırım'' - farqı yoq. Tarihta bir çoq mürekkep şeyler oldı, amma '''bugün''' eger kimse öz özüne ''men Qırımım'' dese o Qırımdır. ::: İşte, ad meselesi, bu ciddiy bir meseledir... İşbu maqalede (ya da ayrı [[Qırımtatar ad meselesi]] degen maqalede) onı '''''tarafsız''''' şekilde yazıp tasvir etsek, pek yahşı olur. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 13:06, 2008 s. fevralniñ 3 (UTC) <!-- == Başqalarının bizim millete gondarma adlar qoyduğu bəsdi == Qırımdakilər türk olubdu tatar yox tatarlar rusiya tataristanda yaşayırlar və bizim dilede dilleri heçde oxşamır bənzəmir. Qırım tatarca dili bire bir azerbaycan və türkiye türkcəsinə bənzəyir. İndinin özündede Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlılara gürcülər tatar deyiller . Dilimizede tatar dili deyiller bunları axıllarına baxıbda xalq adı yazmaq olar .məncə yox. [[Qullanıcı:Ronald.ibr|Ronald.ibr]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Ronald.ibr|muzakere]]) 05:12, 2018 s. mayısnıñ 17 (UTC) --> == Транслитератор == Транслитератор [https://medeniye.org/ru/node/528] чалышмай, не япмагъа? Эпсилерде бойле? - [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:36, 2019 s. mayısnıñ 5 (UTC) : Э. Бир шейлер олгъандыр.... :( Вакътынджа [https://medeniye.org/transliterator/index.php буны] къуллана билесинъиз. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 13:01, 2019 s. mayısnıñ 7 (UTC) :* о, бу сойы чалыша. Сагъ олунъыз! - --[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 22:19, 2019 s. mayısnıñ 22 (UTC) == Hata == Bu maqale çalışmay: içki hata ''[7e32ab78-2621-4bfb-97d0-111ce77bb42e] 2026-11-09 21:03:43: "Error" tipinde önemli istisna'' [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:05, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) :Men maqaleniñ -{crh-latn: keşini; crh-cyrl: кэшини}- temizledim, endi çalışa dep oşay. Tekrarlamar dep ümüt etem. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 22:33, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) ::Tüzetilmedi... :( Tüzetip baqırman. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 11:01, 2026 s. noyabrniñ 10 (UTC) 0klaq7ya372cz21843gui4i7iccxbju 246842 246821 2026-11-10T11:18:38Z Хтосьці 13041 /* Hata */ Cevap 246842 wikitext text/x-wiki {{Qırım olması kerek}} {{Graph:PageViews|365|Qırımtatarlar|crh.wikipedia.org}} == Ad meselesi == [[Resim:Qirim_Hanligi.png|right|thumb|Qırım, Qırım Hanlığı içinde kiçkenecik bir yer]] [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] [[qırımlar]]mıdır? (Dikkat! Qırımtatar degil qırımlar adından söz etemiz.) Qırımlar adının tarifini yapqan bir ilim adamı bar mı? --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 08:00, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) : [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] qırımlar degil, çünki '''''olardan''''' bir kimse "Biz qırımlarmız" demey. Qırımtatarlardan ise bir çoq adam "Qırımlar", "Qırım halqı", "Qırım tili" dey. Bunıñ aqqında bu vikide mıtlaq yazılmalı. : İlim adamı... Hm... 2007 s. Aqmescitte "Biz Qırımlarmız" degen balaban bir kitap çıqtı. Bu kitapnı kördim, amma özüm oqumadım. Añlağanıma köre işbu kitapta "Qırımcılıq"nıñ bütün tarafdarları öz delillerini yazdılar. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 10:44, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: Meni meraqlandırğan bir sual daa bar. Qırımtatarlar ve Qırımlar adlarının aynı manağa kelgenine şaatlıq etken maqale bar mı? Men ekisini qıyas etsem iki farqlı mana çıqarır edim. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 13:52, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: [http://www.bizimqirim.org/page.php?l=qr&ms=db&t=5&id=3 Qırımlar aqqında umumiy malümat - bizimqirim.org] :: Bir de ataları Qırımnıñ tışında (lakin Qırım Hanlığı ya da Osmanlı Devleti topraqları içinde) yaşağan, Avropa ırqlarının vekillerinden hiç genleri olmağan, özüne Qırımtatar değen adamlar Qırımlı mıdır değil midir sulalına cevap bergen bir yazı tapmalı. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 14:19, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :::: ''Bir de ataları Qırımnıñ tışında yaşağan ... özüne Qırımtatar degen ...'' ::: Ya böyle adamlar barmı? Tarihta Qırım tışında yaşağan qabilelerge ya ''Noğaylar'', ya ''Noğay Tatarları'' degen ediler, Qırımtatarlar degil. Men bellesem şu adamlar içün ya ''Qırımtatar'' ya ''Qırım'' - farqı yoq. Tarihta bir çoq mürekkep şeyler oldı, amma '''bugün''' eger kimse öz özüne ''men Qırımım'' dese o Qırımdır. ::: İşte, ad meselesi, bu ciddiy bir meseledir... İşbu maqalede (ya da ayrı [[Qırımtatar ad meselesi]] degen maqalede) onı '''''tarafsız''''' şekilde yazıp tasvir etsek, pek yahşı olur. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 13:06, 2008 s. fevralniñ 3 (UTC) <!-- == Başqalarının bizim millete gondarma adlar qoyduğu bəsdi == Qırımdakilər türk olubdu tatar yox tatarlar rusiya tataristanda yaşayırlar və bizim dilede dilleri heçde oxşamır bənzəmir. Qırım tatarca dili bire bir azerbaycan və türkiye türkcəsinə bənzəyir. İndinin özündede Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlılara gürcülər tatar deyiller . Dilimizede tatar dili deyiller bunları axıllarına baxıbda xalq adı yazmaq olar .məncə yox. [[Qullanıcı:Ronald.ibr|Ronald.ibr]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Ronald.ibr|muzakere]]) 05:12, 2018 s. mayısnıñ 17 (UTC) --> == Транслитератор == Транслитератор [https://medeniye.org/ru/node/528] чалышмай, не япмагъа? Эпсилерде бойле? - [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:36, 2019 s. mayısnıñ 5 (UTC) : Э. Бир шейлер олгъандыр.... :( Вакътынджа [https://medeniye.org/transliterator/index.php буны] къуллана билесинъиз. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 13:01, 2019 s. mayısnıñ 7 (UTC) :* о, бу сойы чалыша. Сагъ олунъыз! - --[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 22:19, 2019 s. mayısnıñ 22 (UTC) == Hata == Bu maqale çalışmay: içki hata ''[7e32ab78-2621-4bfb-97d0-111ce77bb42e] 2026-11-09 21:03:43: "Error" tipinde önemli istisna'' [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:05, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) :Men maqaleniñ -{crh-latn: keşini; crh-cyrl: кэшини}- temizledim, endi çalışa dep oşay. Tekrarlamar dep ümüt etem. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 22:33, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) ::Tüzetilmedi... :( Tüzetip baqırman. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 11:01, 2026 s. noyabrniñ 10 (UTC) :::Tüzettim dep ümüt etem. Elifbe saylamağan qullanıcılarğa <code><nowiki>-{A|...}-</nowiki></code> kodu olğan maqaleleri yerinde «-{"Error" tipinde önemli istisna}-» köstere. Şimdi bu kodu qullanılmamalı. (Ve Fabrikatorde hata esabatı yazılmalı...) [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 11:18, 2026 s. noyabrniñ 10 (UTC) sw0424qgv9zq26rsm7g7z75297piett 246843 246842 2026-11-10T11:38:32Z Хтосьці 13041 /* Hata */ Cevap 246843 wikitext text/x-wiki {{Qırım olması kerek}} {{Graph:PageViews|365|Qırımtatarlar|crh.wikipedia.org}} == Ad meselesi == [[Resim:Qirim_Hanligi.png|right|thumb|Qırım, Qırım Hanlığı içinde kiçkenecik bir yer]] [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] [[qırımlar]]mıdır? (Dikkat! Qırımtatar degil qırımlar adından söz etemiz.) Qırımlar adının tarifini yapqan bir ilim adamı bar mı? --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 08:00, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) : [[Qaraylar]], [[qırımçaqlar]] ve [[urumlar]] qırımlar degil, çünki '''''olardan''''' bir kimse "Biz qırımlarmız" demey. Qırımtatarlardan ise bir çoq adam "Qırımlar", "Qırım halqı", "Qırım tili" dey. Bunıñ aqqında bu vikide mıtlaq yazılmalı. : İlim adamı... Hm... 2007 s. Aqmescitte "Biz Qırımlarmız" degen balaban bir kitap çıqtı. Bu kitapnı kördim, amma özüm oqumadım. Añlağanıma köre işbu kitapta "Qırımcılıq"nıñ bütün tarafdarları öz delillerini yazdılar. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 10:44, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: Meni meraqlandırğan bir sual daa bar. Qırımtatarlar ve Qırımlar adlarının aynı manağa kelgenine şaatlıq etken maqale bar mı? Men ekisini qıyas etsem iki farqlı mana çıqarır edim. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 13:52, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :: [http://www.bizimqirim.org/page.php?l=qr&ms=db&t=5&id=3 Qırımlar aqqında umumiy malümat - bizimqirim.org] :: Bir de ataları Qırımnıñ tışında (lakin Qırım Hanlığı ya da Osmanlı Devleti topraqları içinde) yaşağan, Avropa ırqlarının vekillerinden hiç genleri olmağan, özüne Qırımtatar değen adamlar Qırımlı mıdır değil midir sulalına cevap bergen bir yazı tapmalı. --[[Qullanıcı:Timur|Timur]] 14:19, 2008 s. fevralniñ 1 (UTC) :::: ''Bir de ataları Qırımnıñ tışında yaşağan ... özüne Qırımtatar degen ...'' ::: Ya böyle adamlar barmı? Tarihta Qırım tışında yaşağan qabilelerge ya ''Noğaylar'', ya ''Noğay Tatarları'' degen ediler, Qırımtatarlar degil. Men bellesem şu adamlar içün ya ''Qırımtatar'' ya ''Qırım'' - farqı yoq. Tarihta bir çoq mürekkep şeyler oldı, amma '''bugün''' eger kimse öz özüne ''men Qırımım'' dese o Qırımdır. ::: İşte, ad meselesi, bu ciddiy bir meseledir... İşbu maqalede (ya da ayrı [[Qırımtatar ad meselesi]] degen maqalede) onı '''''tarafsız''''' şekilde yazıp tasvir etsek, pek yahşı olur. [[Qullanıcı:Alessandro|Alessandro]] 13:06, 2008 s. fevralniñ 3 (UTC) <!-- == Başqalarının bizim millete gondarma adlar qoyduğu bəsdi == Qırımdakilər türk olubdu tatar yox tatarlar rusiya tataristanda yaşayırlar və bizim dilede dilleri heçde oxşamır bənzəmir. Qırım tatarca dili bire bir azerbaycan və türkiye türkcəsinə bənzəyir. İndinin özündede Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlılara gürcülər tatar deyiller . Dilimizede tatar dili deyiller bunları axıllarına baxıbda xalq adı yazmaq olar .məncə yox. [[Qullanıcı:Ronald.ibr|Ronald.ibr]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Ronald.ibr|muzakere]]) 05:12, 2018 s. mayısnıñ 17 (UTC) --> == Транслитератор == Транслитератор [https://medeniye.org/ru/node/528] чалышмай, не япмагъа? Эпсилерде бойле? - [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:36, 2019 s. mayısnıñ 5 (UTC) : Э. Бир шейлер олгъандыр.... :( Вакътынджа [https://medeniye.org/transliterator/index.php буны] къуллана билесинъиз. [[Qullanıcı:Don Alessandro|Don Alessandro]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Don Alessandro|muzakere]]) 13:01, 2019 s. mayısnıñ 7 (UTC) :* о, бу сойы чалыша. Сагъ олунъыз! - --[[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 22:19, 2019 s. mayısnıñ 22 (UTC) == Hata == Bu maqale çalışmay: içki hata ''[7e32ab78-2621-4bfb-97d0-111ce77bb42e] 2026-11-09 21:03:43: "Error" tipinde önemli istisna'' [[Qullanıcı:Devlet Geray|Devlet Geray]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Devlet Geray|muzakere]]) 21:05, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) :Men maqaleniñ -{crh-latn: keşini; crh-cyrl: кэшини}- temizledim, endi çalışa dep oşay. Tekrarlamar dep ümüt etem. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 22:33, 2026 s. noyabrniñ 9 (UTC) ::Tüzetilmedi... :( Tüzetip baqırman. [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 11:01, 2026 s. noyabrniñ 10 (UTC) :::Tüzettim dep ümüt etem. Elifbe saylamağan qullanıcılarğa <code><nowiki>-{A|...}-</nowiki></code> kodu olğan maqaleleri yerinde «-{"Error" tipinde önemli istisna}-» köstere. Şimdi bu kodu qullanılmamalı. (Ve Fabrikatorde hata esabatı yazılmalı...) [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 11:18, 2026 s. noyabrniñ 10 (UTC) ::::-{Phabricator}--da hata esabatını yazdım: https://phabricator.wikimedia.org/T444307 [[Qullanıcı:Хтосьці|-{crh-cyrl: Хтосьці; crh-latn: Chtości}-]] ([[Qullanıcı muzakeresi:Хтосьці|muzakere]]) 11:38, 2026 s. noyabrniñ 10 (UTC) o4pj3m9ehlgm4lpnmsi0pv4om7ysoua 0 24095 246814 212126 2026-11-09T16:51:53Z Don Alessandro 1 246814 wikitext text/x-wiki '''Qırım Evi''' ({{lang-uk|Кримський дім}}) — [[Kıyiv]]deki devlet medeniyet merkezi. Merkez [[Qırım]]nıñ tarihı ve medeniyetini tanıta, qırımtatar tilini ögrete ve Qırımda insan aqları mevzusında tedbirler ötkerе.<ref name="QirimEvi">{{Cite web|title=Про нас|url=https://crimeanhouse.org/pro-krimskii-dim|website=Кримський дім|language=uk}}</ref> [[Fayl:Crimean house.jpg|thumb|271x271px|Kıyivdeki Qırım Evi]] == Tarihı == Ukraina ükümeti Qırım Evini qurmaq qararını 2014 senesi mayısnıñ 16-sında aldı. Merkez 2016 senesi fevralnıñ 27-sinde resmiy olaraq açıldı. Anda Qırımnıñ medeniyeti ve ealiniñ aqlarını qorçalav ile oğraşqan bir qaç cemiyet bir arada çalışmağa başladı.<ref>{{Cite web|title=У Києві буде створено Кримський дім, — розпорядження Уряду|url=https://www.kmu.gov.ua/news/247306806|website=Кабінет Міністрів України|date=2014-05-16|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=У Києві відкрився Кримський дім|url=https://krymsos.com/u-kyyevi-vidkryvsya-krymskyj-dim/|website=КримSOS|date=2016-03-01|language=uk}}</ref> Qırım Eviniñ ilk müdiri [[Oleksiy Skorık]] edi. 2017 senesi aktör ve rejissör [[Ahtem Seitablayev]] müdir oldı. O vaqıtta programmalarnı «Qırım -{SOS}-» cemiyetiniñ tesisçilerinden biri Alim Aliyev idare ete edi. 2021 senesi programma müdiri Ayşe Ümerova edi.<ref>{{Cite web|title=«Кримський дім» відкритий для співпраці, — Олексій Скорик|url=https://voicecrimea.com.ua/uk/article/post/1e7269db-a912-4c6b-9804-d57a76801735/|website=Голос Криму|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=День Незалежності. У Києві пройде перший кримський Open Air|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-presshall/2287155-den-nezaleznosti-u-kievi-projde-persij-krimskij-open-air.html|website=Укрінформ|date=2017-08-17|language=uk}}</ref><ref name="Umerova">{{Cite web|title=«Будувати мости між Кримом і материковою Україною»: Айше Умерова про роботу «Кримського дому» в Києві|url=https://ua.krymr.com/a/aishe-umerova-pro-robotu-krymskoho-domu-v-kieve/31043304.html|website=Крим.Реалії|language=uk}}</ref> 2026 senesi fevralnıñ 26-sında Ukraina Medeniyet nazirligi Qırım Evini ticariy olmağan devlet cemiyeti olaraq yañıdan teşkil etmek aqqında emir çıqardı. 2026 senesi sentâbr ayında bu iş daa devam ete edi.<ref>{{Cite web|title=Наказ № 286 «Про реорганізацію Державного підприємства “Кримський дім” шляхом його перетворення»|url=https://mincult.gov.ua/wp-content/uploads/2026/02/286.pdf|website=Міністерство культури України|date=2026-02-26|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Кримський дім — код ЄДРПОУ 39561604|url=https://youcontrol.com.ua/catalog/company_details/39561604/|website=-{YouControl}-|language=uk}}</ref> == Faaliyeti == === Edebiyat === 2018 senesi Qırım Evi «[[Qırım inciri]]» edebiyat yarışını başlattı. Yarışqa qırımtatar ve ukrain tillerinde yazılğan şiir ve nesir eserleri, em de bu eki til arasında yapılğan tercimeler qabul etile. Birinci yarışqa 135 müellif 244 eser yolladı. Saylanğan eserler «Qırım inciri» kitabında basıldı. Kitap 2019 senesi mayıs ayında Kıyivdeki «Knıjkovıy Arsenal» forumında tanıtıldı.<ref>{{Cite web|title=«Кримський інжир» для України: як говорити про анексію за допомогою літератури|url=https://ua.krymr.com/a/krymskyi-inzhyr-dlya-ukrainy/30109901.html|website=Крим.Реалії|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=У Києві презентували українсько-кримськотатарську антологію «Кримський інжир»|url=https://ua.krymr.com/a/news-u-kyevi-presentuvaly-ukrainsko-krymskotatarsku-antologiu-krymskyi-inzhyr/29963807.html|website=Крим.Реалії|language=uk}}</ref> 2019 senesi ekinci yarışqa 300-den ziyade eser yollandı.<ref>{{Cite web|title=Завершився прийом заявок на другий літературний конкурс «Кримський інжир»|url=https://poglyad.tv/zavershyvsya-pryjom-zayavok-na-drugyj-literaturnyj-konkurs-krymskyj-inzhyr-article|website=Погляд|language=uk}}</ref> Qırım Evi Qırımnıñ tarihı ve medeniyeti aqqında kitaplarnı basmağa da yardım ete. Çıqarılğan kitaplardan bazıları şulardır:<ref name="Bilanina">{{Cite web|last=Біланіна|first=Олена|title=Роль молодіжних та культурних центрів у зміцненні міжкультурного діалогу й зменшені проявів ворожнечі серед молоді|url=https://elib.nakkkim.edu.ua/bitstream/handle/123456789/4733/%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20.%20..pdf?sequence=1|publisher=Національна академія керівних кадрів культури і мистецтв|date=2022|language=uk}}</ref> * «Kün doğdı» ({{lang-uk|І народився день}}) — ukrain tiline tercime etilgen qırımtatar nesir eserleri cıyıntığı. * [[Yusuf Bolat]]nıñ «Alim» romanı. * [[Natalya Belitser]]niñ «Qırımtatarlar tamır halqı olaraq» kitabı. * [[Mıhaylo Yakubovıç]]nıñ «Qırım hanlığınıñ felsefiy fikri» kitabı. === Sergi ve körüşüvler === Qırım Evi «Qırımnıñ acayip ikâyeleri» sergisini «Mıstetskiy Arsenal» ile beraber azırladı. Lehistan institutı ile beraber ise [[Lipka tatarları|Lehistan tatarlarnıñ]] adetleri ve bugünki ayatı aqqında sergiler ötkerdi.<ref>{{Cite web|title=Дивовижні історії Криму|url=https://artarsenal.in.ua/vystavka/dyvovyzhni-istoriyi-krymu/|website=Мистецький арсенал|language=uk}}</ref><ref name="Bilanina"/> «Sürgün» sanat sergisi ve Zarema Yalıboylunıñ «Sürgünlikniñ yüzleri» foto sergisi 1944 senesi qırımtatar sürgünligine bağışlandı. Merkezde Qırım hanlığında qadınlarnıñ vaziyeti ve qırımtatar aydınlarınıñ Sovet devrinde taqip etilüvi aqqında açıq körüşüvler de ötkerildi.<ref>{{Cite web|title=Депортація у мистецтві|url=https://tamirlar.com/deportaciya-u-mistectvy/|website=Tamırlar|language=uk}}</ref><ref name="SurgunYuzleri">{{Cite web|title=Боль, которая превращается в поэзию: перформанс к 75-летию депортации крымских татар|url=https://ru.krymr.com/a/photo-performans-trava-probivaet-zemly/29946044.html|website=Крым.Реалии|date=2019-05-17|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|title=Афіша|url=https://crimeanhouse.org/afisha/|website=Кримський дім|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Кримськотатарське розстріляне відродження|url=https://islam.in.ua/ua/novyny-u-krayini/krymskotatarske-rozstrilyane-vidrodzhennya-tragediya-porivnyana-hiba-shcho-z|website=Іслам в Україні|language=uk}}</ref> 2021 senesi Qırım Evinde «Yol Qırım» sergisi açıldı. Anda qırımtatar el sanatlarına ait ilk devlet cıyıntığı kösterildi. Balalar içün de «Yol» adlı ayrı bir yer açıldı.<ref>{{Cite web|title=Фоторепортаж з проєкту «Шлях Крим / Yol Qırım»|url=https://suspilne.media/culture/179504-krimski-tatari-povernutsa-u-deokupovanij-krim-fotoreportaz-z-proektu-slah-krimyol-qirim/|website=Суспільне Культура|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=У залах Кримського дому в Києві відкрилася виставка «Шлях Крим / Yol Qırım» та дитячій простір «Шлях»|url=https://nspu.com.ua/novini/u-zalah-krimskogo-domu-v-kiievi-vidkrilasya-vistavka-shlyah-krim-yol-qirim-ta-dityachij-prostir-shlyah/|website=Національна спілка письменників України|language=uk}}</ref> === Tasil === 2017 senesi Qırım Evinde bedava qırımtatar tili kursları açıldı. Tilni laqırdı etip ögrenmek içün «Laf et!» klubu da teşkil etildi. Merkezde qırımtatar oyunları dersleri ötkerildi. Qırımtatarca Vikipediyanı nasıl yazıp tarir etmek mümkün olğanı aqqında «Qırımtatarca Vikipediya yazayıq» adlı körüşüv de ilân etildi.<ref>{{Cite web|title=У Києві запускають безкоштовні курси кримськотатарської мови|url=https://www.village.com.ua/village/city/city-news/263177-u-kievi-zapuskayut-bezkoshtovni-kursi-krimskotatarskoyi-movi|website=-{The Village}- Україна|date=2017-10-03|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Курси кримськотатарської мови|url=https://crimeanhouse.org/kursi/kursi-krimskotatarskoji-movi/|website=Кримський дім|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Презентація-дискусія «Пишімо Qırımtatarca Vikipediya»|url=https://www.facebook.com/events/672068183601562/|website=-{Facebook}-|language=uk}}</ref> === İnsan aqlarını qorçalav === Qırım Evi Qırımdaki siyasiy mabuslarğa yardım etmek içün tedbirler ötkerdi. Merkezde «Kıyiv Qırım birdemligi» toplaşuvları keçti. Bu toplaşuvlarda siyasiy mabuslarnıñ qorantaları ile körüştiler. 2018 senesi Qırım Evi Keriçteki kollecte olğan atışmanıñ qurbanları içün hatıra kitabı açtı. Anda ziyaretçiler taziyelerini yazıp olalar edi.<ref name="Umerova"/><ref>{{Cite web|title=Кримський дім у Києві створив Книгу пам'яті жертв стрілянини в Керчі|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-crimea/2561398-masove-vbivstvo-v-kerci-krimskij-dim-u-kievi-stvoriv-knigu-pamati.html|website=Укрінформ|language=uk}}</ref> 2019 senesi martnıñ 15-inde Alim Aliyev Qırım Eviniñ programma müdiri olaraq Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Telükesizlik Şurası azaları ötkergen resmiy olmağan bir toplaşuvda söz aldı. Toplaşuv Qırımda olğan vaziyetke bağışlanğan edi.<ref>{{Cite web|title=У Раді безпеки ООН розпочалось засідання до п'ятиріччя анексії Криму|url=https://ua.krymr.com/a/news-oon-situatsia-v-krymu-translyatsia/29823564.html|website=Крим.Реалії|date=2019-03-15|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Status Update since our March Forecast|url=https://www.securitycouncilreport.org/monthly-forecast/2019-04/status-update-5.php|website=-{Security Council Report}-|language=en}}</ref> == Mahsus leyhalar == === «Qırım Evi yüreklerni birleştire» === 2017 senesi avgustnıñ 24-ünde Qırım Evi Ukrainanıñ Mustaqillik künü içün Kıyivdeki Poştova meydanında açıq avada kontsert ötkerdi. Kontsertte [[Üsein Bekirov]], [[Elzara Batalova]], [[Zlata Ogneviç]] ve «-{[[Shatur-Gudur]]}-» pank-rok gruppası iştirak etti.<ref>{{Cite web|title=На Поштовій площі пройшов оупен-ейр «Кримського Дому»|url=https://www.village.com.ua/village/city/city-news/261717-na-poshtoviy-ploschi-oupen-eyr-krimskiy-dim-ob-ednue-sertsya|website=-{The Village}- Україна|date=2017-08-24|language=uk}}</ref> 2018 senesi oktâbrnıñ 23-ünde aynı ad altında hayriye kontserti keçti. Gitaracı [[Enver İzmaylov]], pianist Üsein Bekirov ve yırcı Aysel Baliç qırımtatar yırlarını caz usulında icra ettiler. Kontsertte siyasiy mabuslarnıñ balalarına yardım etmek içün para toplandı.<ref>{{Cite web|title=Благодійний концерт для допомоги дітям політв'язнів|url=https://ppu.gov.ua/press-center/blagodijnyj-kontsert-dlya-dopomogy-dityam-politv-yazniv/|website=Представництво Президента України в Автономній Республіці Крим|language=uk}}</ref> 2019 senesi iyül ve avgust aylarında Mariupol, Herson, Ujğorod, Odesa, Kramatorsk, Harkiv ve Kıyivde bu ad altında tedbirler ötkerildi. Ukraina medeniyet fondu ({{lang-uk|Український культурний фонд}}) leyhağa yardım etti. Şeerlerde Qırımnıñ kelecegi aqqında munaqaşa, edebiy oquv, kontsert ve çölmekçilik dersleri oldı.<ref name="Bilanina"/><ref>{{Cite web|title=У Херсоні зустрічають проєкт «Кримський дім»|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/2736914-u-hersoni-zustricaut-proekt-krimskij-dim.html|website=Укрінформ|language=uk}}</ref> 2019 senesi avgustnıñ 25-inde leyha Kıyivde açıq avada ötkerilgen kontsertnen tamamlandı. Kontsertte 2016 senesi -{Eurovision}- yarışını qazanğan [[Camala]] (-{Jamala}-), [[Elvira Sarıhalil]] ve başqa sanatçılar iştirak etti. Anda esir alınğan ukrain deñizcileri aqqında «Keriç esirleri» vesiqalı filmi de ilk kere kösterildi.<ref>{{Cite web|title=Джамала стане хедлайнером кримського концерту до Дня Незалежності|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2766717-dzamala-stane-hedlajnerom-krimskogo-koncertu-do-dna-nezaleznosti.html|website=Укрінформ|date=2019-08-25|language=uk}}</ref><ref name="Bilanina"/> === «Qırım ateş hattı» === 2018 senesi fevralnıñ 26-sında Qırım Evi «Ukrayinska pravda» internet neşrinen beraber «Qırım ateş hattı» foto leyhasını taqdim etti. Onda Donbasta cenk etken on qırımlınıñ fotoresimleri ve ayat ikâyeleri bar.<ref>{{Cite web|title=Кримська лінія вогню|url=https://www.pravda.com.ua/articles/2018/02/26/7172889/|website=Українська правда|date=2018-02-26|language=uk}}</ref> === «Tamırlar» === Qırım Evi 2019 senesi «Tamırlar» leyhasını başlattı. Leyha 1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen adamlarnıñ hatıralarını toplay. Qorantalar büyükleriniñ sürgünlik ve ondan soñki yaşayış aqqında aytqanlarını videoğa yazıp leyhağa yollap olalar.<ref>{{Cite web|title=Презентація нового проекту Кримського Дому «Tamırlar»|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-presshall/2721310-prezentacia-novogo-proektu-krimskogo-domu-tamrlar.html|website=Укрінформ|date=2019-06-18|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tamırlar|url=https://tamirlar.com/|language=uk}}</ref> === «Ot topraqnı teşip keçe» === 2019 senesi fevralnıñ 23-ünde Qırım Evinde «Ot topraqnı teşip keçe» adlı teatr oyunu ilk kere kösterildi. Onı rejissör Ğalına Cıkayeva ({{lang-uk|Галина Джикаєва}}) ve dramaturglar Den Humenniy ile Yana Humenna ({{lang-uk|Ден і Яна Гуменні}}) azırladı. Oyun Qırımda ve Ukrainanıñ şarqında işkence aqqında toplanğan şaatlıqlarğa esaslana. Anda Seyyare Kökçe ve Aliye Kencaliyevanıñ şiirleri oqula.<ref>{{Cite web|title=У Празі показали театральний перформанс про життя в окупованому Криму|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-u-prazi-pokazaly-performens-pro-okupaciju-krymu/30214614.html|website=Радіо Свобода|date=2019-10-13|language=uk}}</ref><ref name="SurgunYuzleri"/> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Qırım]] ok6gzdri34d27krd2o6juq2mbu29hb0 0 26973 246806 238393 2026-11-09T12:10:09Z Don Alessandro 1 /* Vaqialar */ 246806 wikitext text/x-wiki {{Ay taqvimi|date={{CURRENTYEAR}}-01-01}} '''Yanvar 9''' ya da ''[[qara qış ayı]]nıñ 9. künü'' — [[Grigorian taqvim|grigorian taqvimge]] köre seneniñ 9. [[kün]]üdir. Yılnıñ soñuna qadar 356 ([[kebis yıl|uzun yıllarda]] - 357) kün qalmaqta. == Bayram ve hatıra künleri == * == Vaqialar == *[[1918]] — [[I Qırımtatar Qurultayı]] fevqulâde oturışı açıldı<ref name="k">{{Unutılmaz vaqialar taqvimi|34}}</ref>. == Doğumlar == {{see also|Kategoriya:Yanvar 9 künü doğğanlar}} * [[1913]] — [[Riçard Nikson]], amerikalı siyasetçi, [[AQŞ|AQŞnıñ]] 37-cı prezidenti (1969-1974). * [[1924]] — [[Sergey Paracanov]], [[SSCB|sovet]] kino rejissörı. * [[1931]] — [[Zebri Şamsutdinov]], Qırımdaki Aq-Monay köyünde biyologiya ilimleri doktorı, professor, Lenin adına umumittifaq köy hocalığı akademiyasınıñ mühbir azası, Rusiye ilimler akademiyasınıñ azası<ref name="l">{{Unutılmaz vaqialar taqvimi|35}}</ref>. * [[1938]] — [[Cülvern Ablâmitov]], siyasetçi, [[Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları (1917)|Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası]]<ref name="k">{{Unutılmaz vaqialar taqvimi|34}}</ref>. * [[1987]] — [[Paolo Nutini]], [[Büyük Britaniya|britaniyalı]] yırcı-icracı, bestekâr, çalğıcı. == Ölümler == {{see also|Kategoriya:Yanvar 9 künü ölgenler}} * [[2020]] — [[Valeriy Vozgrin]], [[Qırımtatarlar]] aqqında bir qaç tarihiy kitap yazğan [[SSCB|sovet]] ve [[Rusiya]] tarihçı. == İzaatlar == <references/> == Bağlantılar == {{tışqı bağlantılar}} == Bularnı da baqıp çıqıñız == {{aylar}} [[Kategoriya:Yanvar]] kg24thyqtg0da4spz8jmxrc0so5uwc4 246807 246806 2026-11-09T12:11:08Z Don Alessandro 1 /* Doğumlar */ 246807 wikitext text/x-wiki {{Ay taqvimi|date={{CURRENTYEAR}}-01-01}} '''Yanvar 9''' ya da ''[[qara qış ayı]]nıñ 9. künü'' — [[Grigorian taqvim|grigorian taqvimge]] köre seneniñ 9. [[kün]]üdir. Yılnıñ soñuna qadar 356 ([[kebis yıl|uzun yıllarda]] - 357) kün qalmaqta. == Bayram ve hatıra künleri == * == Vaqialar == *[[1918]] — [[I Qırımtatar Qurultayı]] fevqulâde oturışı açıldı<ref name="k">{{Unutılmaz vaqialar taqvimi|34}}</ref>. == Doğumlar == {{see also|Kategoriya:Yanvar 9 künü doğğanlar}} * [[1913]] — [[Riçard Nikson]], amerikalı siyasetçi, [[AQŞ|AQŞnıñ]] 37-cı prezidenti (1969-1974). * [[1924]] — [[Sergey Paracanov]], [[SSCB|sovet]] kino rejissörı. * [[1931]] — [[Zebri Şamsutdinov]], Qırımdaki Aq-Monay köyünde biyologiya ilimleri doktorı, professor, Lenin adına umumittifaq köy hocalığı akademiyasınıñ mühbir azası, Rusiye ilimler akademiyasınıñ azası<ref name="l">{{Unutılmaz vaqialar taqvimi|35}}</ref>. * [[1938]] — [[Cülvern Ablâmitov]], siyasetçi, [[Qırımtatar Milliy Meclisi]]niñ azası<ref name="k">{{Unutılmaz vaqialar taqvimi|34}}</ref>. * [[1987]] — [[Paolo Nutini]], [[Büyük Britaniya|britaniyalı]] yırcı-icracı, bestekâr, çalğıcı. == Ölümler == {{see also|Kategoriya:Yanvar 9 künü ölgenler}} * [[2020]] — [[Valeriy Vozgrin]], [[Qırımtatarlar]] aqqında bir qaç tarihiy kitap yazğan [[SSCB|sovet]] ve [[Rusiya]] tarihçı. == İzaatlar == <references/> == Bağlantılar == {{tışqı bağlantılar}} == Bularnı da baqıp çıqıñız == {{aylar}} [[Kategoriya:Yanvar]] ip7ix5yxh1a31yagaqrdc8abohj6i6b 0 55222 246802 242616 2026-11-09T12:06:20Z Don Alessandro 1 246802 wikitext text/x-wiki [[I Qurultay]] 1917 senesi dekabrnıñ 9-ında Bağçasarayda açıldı. 1917 senesi dekabrnıñ 26-sında Qurultay Qırımtatar esas qanunlarını qabul etip, bir yıl müddetke milliy parlament olaraq çalışmağa qarar berdi. Bu parlamentke ''Meclis-i Mebusan'' (mebuslar (yani deputatlar) meclisi) degenler. Parlament milliy ükümetniñ — [[Milliy Direktoriya|Direktoriyanıñ]] — terkibini de tasdıqladı.<ref name="parlament">[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=245 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 90–94, 245–254.</ref><ref>-{Ufuk Aykol}-. [https://avim.org.tr/tr/Dergi/Uluslararasi-Suclar-ve-Tarih-International-Crimes-and-History/19/pdf -{Kırım Ahali Cumhuriyeti ve Kırım’da İlk Bolşevik İşgali (1917-1918)}-]. ''-{Uluslararası Suçlar ve Tarih}-'', 2018, № 19.</ref> Mandat komissiyasınıñ esabatına köre, Qurultayğa 79 vekil saylandı.<ref name="mandatlar">[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=213 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 94–95, 213–219.</ref> [[Asan Sabri Ayvazov]] hatıralarında [[Qırım Musulmanları Merkeziy İcra Komiteti]]niñ ve parlamentniñ belli azalarını bir cedvelde köstere. Soñra parlamentniñ daa bir qaç azasını ayrı yaza. Aşağıdaki oquv ve meslek aqqında malümat, başqa menba kösterilmegen yerde, Ayvazovnıñ hatıralarından alındı.<ref name="ayvazov">Айвазов А. С. [https://web.archive.org/web/20171012205230/http://www.vatanym.ru/?an=vs305_mp1 История национального движения в Крыму]. ''Восточный свет'', 2005, № 3.</ref> '''Qurultay protokollarında ya da tedqiqatlarda vekil olaraq kösterilgen adamlar'''<ref name="mandatlar"/><ref name="parlament"/> # [[Noman Çelebicihan]] # [[Cafer Seydamet Qırımer]] # [[Ablâkim İlmiy]] — Qırım ve İstanbulda oquğan.<ref>[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=44 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 44–45.</ref> # [[Amet Özenbaşlı]] # [[Halil Çapçaqçı]] — berberniñ oğlu, [[Rusiye imperiyası]]nda oquğan. # [[Seitcelil Hattat]] — ocanıñ oğlu, Rusiye imperiyasında orta tasil alğan. # [[Asan Sabri Ayvazov]] # [[Kerim Sabit Cemaletdinov]] — [[Osmanlı devleti]]nde orta tasil alğan. # [[İsmail Lemanov]] — Aqmescit, İstanbul ve [[Qaire]]de oquğan.<ref>Абибуллаева Э. Э., Редькина Л. И., Саттарова М. С. [https://journals.rcsi.science/2712-9950/article/download/375148/348132 Вклад И. Гаспринского в формирование и подготовку педагогической интеллигенции Крыма]. ''Педагогическое образование'', 2025. С. 203–211.</ref> # [[Ali Bodaninskiy]] # [[Üsein Bodaninskiy]] # [[Bekir Sıdqı Odabaş]] — köylü, Osmanlı devletinde orta tasil alğan.<ref>[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=138 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 138, 432.</ref> # [[Osman Aqçoqraqlı]] # [[Seit Ümer Taraqçı]] — Qırımda bir medresede oquğan. # [[Amet Şükri]] — Osmanlı devletinde oquğan. # [[Yaqub Qurti Kermençekli]] — Osmanlı devletinde oquğan. # [[İbraim Özenbaşlı]] — Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Şefiqa Gasprinskaya]] # [[Arife Bodaninskaya]] — başlanğıç tasil alğan. # [[Selim Memetov]] — Qırımda bir medresede oquğan. # [[Yağya Naci Bayburtlı]] — Qırım ve İstanbulda oquğan. # [[Abdulla Lâtif-Zade]] — Osmanlı devleti ve Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Mustafa Qurtiev]] — Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Temir Qaya Dermenci]] — Qırımda bir medresede oquğan. # [[Rüstem Ahundov]] — uquqçı, Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Yağya Bilâlov]] — Qırımda oquğan. # [[Emir Asan Adamanov]] — tuccar, rus tilinde orta tasil alğan. # [[Abbas Çalbaş]] — tuccar, rus tilinde orta tasil alğan. # [[Osman Qalğay]] — oca. Ayvazov, ihtimal, onı «Qalğan» soyadınen añа.<ref name="parlament"/><ref name="ayvazov"/> '''Ayvazov parlament azaları arasında añğan başqa adamlar'''<ref name="ayvazov"/> # [[Akim Müslümov]] — başlanğıç tasil alğan. # [[Abdi Zehal Tuleyev]] — Osmanlı devletinde orta tasil alğan. # [[Mustafa Bodraqlı]] — Qırımda oquğan. # [[Qarabiberov]] # [[Seydamet Caltır]] — Qırımda başlanğıç tasil alğan. '''Ayvazovnıñ ortaq cedvelinde añılğan başqa adamlar''' Bu cedvelde Ayvazov er bir adamnıñ qaysı organnıñ azası olğanını ayrı-ayrı yazmay.<ref name="ayvazov"/> # [[Mahmud Hamdi]] — Osmanlı devletinde diniy tasil alğan. # [[Qudus Yaqub]] — Osmanlı devletinde oquğan. # [[Abdurahman Süküti]] — köylü, Osmanlı devletinde oquğan. # [[Hafit Tınçerov]] — Rusiye imperatorlığında oquğan. # [[Mider Arif Çelebiev]] — Rusiye imperatorlığında oquğan. [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] 4zet2j8m6m6s27id26myygtcnskie76 246803 246802 2026-11-09T12:06:50Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları (1917)]] saifesiniñ adını [[I Qırımtatar Qurultayınıñ azaları]] dep deñiştirildi. 246802 wikitext text/x-wiki [[I Qurultay]] 1917 senesi dekabrnıñ 9-ında Bağçasarayda açıldı. 1917 senesi dekabrnıñ 26-sında Qurultay Qırımtatar esas qanunlarını qabul etip, bir yıl müddetke milliy parlament olaraq çalışmağa qarar berdi. Bu parlamentke ''Meclis-i Mebusan'' (mebuslar (yani deputatlar) meclisi) degenler. Parlament milliy ükümetniñ — [[Milliy Direktoriya|Direktoriyanıñ]] — terkibini de tasdıqladı.<ref name="parlament">[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=245 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 90–94, 245–254.</ref><ref>-{Ufuk Aykol}-. [https://avim.org.tr/tr/Dergi/Uluslararasi-Suclar-ve-Tarih-International-Crimes-and-History/19/pdf -{Kırım Ahali Cumhuriyeti ve Kırım’da İlk Bolşevik İşgali (1917-1918)}-]. ''-{Uluslararası Suçlar ve Tarih}-'', 2018, № 19.</ref> Mandat komissiyasınıñ esabatına köre, Qurultayğa 79 vekil saylandı.<ref name="mandatlar">[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=213 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 94–95, 213–219.</ref> [[Asan Sabri Ayvazov]] hatıralarında [[Qırım Musulmanları Merkeziy İcra Komiteti]]niñ ve parlamentniñ belli azalarını bir cedvelde köstere. Soñra parlamentniñ daa bir qaç azasını ayrı yaza. Aşağıdaki oquv ve meslek aqqında malümat, başqa menba kösterilmegen yerde, Ayvazovnıñ hatıralarından alındı.<ref name="ayvazov">Айвазов А. С. [https://web.archive.org/web/20171012205230/http://www.vatanym.ru/?an=vs305_mp1 История национального движения в Крыму]. ''Восточный свет'', 2005, № 3.</ref> '''Qurultay protokollarında ya da tedqiqatlarda vekil olaraq kösterilgen adamlar'''<ref name="mandatlar"/><ref name="parlament"/> # [[Noman Çelebicihan]] # [[Cafer Seydamet Qırımer]] # [[Ablâkim İlmiy]] — Qırım ve İstanbulda oquğan.<ref>[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=44 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 44–45.</ref> # [[Amet Özenbaşlı]] # [[Halil Çapçaqçı]] — berberniñ oğlu, [[Rusiye imperiyası]]nda oquğan. # [[Seitcelil Hattat]] — ocanıñ oğlu, Rusiye imperiyasında orta tasil alğan. # [[Asan Sabri Ayvazov]] # [[Kerim Sabit Cemaletdinov]] — [[Osmanlı devleti]]nde orta tasil alğan. # [[İsmail Lemanov]] — Aqmescit, İstanbul ve [[Qaire]]de oquğan.<ref>Абибуллаева Э. Э., Редькина Л. И., Саттарова М. С. [https://journals.rcsi.science/2712-9950/article/download/375148/348132 Вклад И. Гаспринского в формирование и подготовку педагогической интеллигенции Крыма]. ''Педагогическое образование'', 2025. С. 203–211.</ref> # [[Ali Bodaninskiy]] # [[Üsein Bodaninskiy]] # [[Bekir Sıdqı Odabaş]] — köylü, Osmanlı devletinde orta tasil alğan.<ref>[https://ndiu.knu.ua/images/elektr_bibl/krimtatar_ruh.pdf#page=138 Кримськотатарський національний рух у 1917–1920 рр. за архівами комуністичних спецслужб] / упоряд. А. Іванець, А. Когут. Київ, 2019. С. 138, 432.</ref> # [[Osman Aqçoqraqlı]] # [[Seit Ümer Taraqçı]] — Qırımda bir medresede oquğan. # [[Amet Şükri]] — Osmanlı devletinde oquğan. # [[Yaqub Qurti Kermençekli]] — Osmanlı devletinde oquğan. # [[İbraim Özenbaşlı]] — Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Şefiqa Gasprinskaya]] # [[Arife Bodaninskaya]] — başlanğıç tasil alğan. # [[Selim Memetov]] — Qırımda bir medresede oquğan. # [[Yağya Naci Bayburtlı]] — Qırım ve İstanbulda oquğan. # [[Abdulla Lâtif-Zade]] — Osmanlı devleti ve Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Mustafa Qurtiev]] — Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Temir Qaya Dermenci]] — Qırımda bir medresede oquğan. # [[Rüstem Ahundov]] — uquqçı, Rusiye imperiyasında oquğan. # [[Yağya Bilâlov]] — Qırımda oquğan. # [[Emir Asan Adamanov]] — tuccar, rus tilinde orta tasil alğan. # [[Abbas Çalbaş]] — tuccar, rus tilinde orta tasil alğan. # [[Osman Qalğay]] — oca. Ayvazov, ihtimal, onı «Qalğan» soyadınen añа.<ref name="parlament"/><ref name="ayvazov"/> '''Ayvazov parlament azaları arasında añğan başqa adamlar'''<ref name="ayvazov"/> # [[Akim Müslümov]] — başlanğıç tasil alğan. # [[Abdi Zehal Tuleyev]] — Osmanlı devletinde orta tasil alğan. # [[Mustafa Bodraqlı]] — Qırımda oquğan. # [[Qarabiberov]] # [[Seydamet Caltır]] — Qırımda başlanğıç tasil alğan. '''Ayvazovnıñ ortaq cedvelinde añılğan başqa adamlar''' Bu cedvelde Ayvazov er bir adamnıñ qaysı organnıñ azası olğanını ayrı-ayrı yazmay.<ref name="ayvazov"/> # [[Mahmud Hamdi]] — Osmanlı devletinde diniy tasil alğan. # [[Qudus Yaqub]] — Osmanlı devletinde oquğan. # [[Abdurahman Süküti]] — köylü, Osmanlı devletinde oquğan. # [[Hafit Tınçerov]] — Rusiye imperatorlığında oquğan. # [[Mider Arif Çelebiev]] — Rusiye imperatorlığında oquğan. [[Kategoriya:Qırımtatar milliy areketi]] [[Kategoriya:Qırım tarihı]] 4zet2j8m6m6s27id26myygtcnskie76 0 56149 246801 246779 2026-11-09T11:59:15Z Don Alessandro 1 246801 wikitext text/x-wiki '''Uçansuv''' ya da '''şelâle''' — özen ya da irmaq suvu tik bir basamaqtan aşağı tüşken yer. Suv bir qaç basamaqtan sıra ile tüşkende, böyle şelâlege ''basamaqlı şelâle'' ya da ''kaskad'' deyler.<ref name="esu">{{Cite web|url=https://esu.com.ua/article-27345|title=Водоспад|author=А. В. Яцик|website=[[:uk:Енциклопедія сучасної України|Енциклопедія Сучасної України]]|date=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907075233/http://esu.com.ua/search_articles.php?id=27345|archive-date=2017-09-07|url-status=live|language=uk}}</ref> Bazı uçansuvlar özen yatağı yuvulğanda peyda ola. Suv yımşaq taşnı qattı taştan daa tez yuvıp alıp kete. Qattı taş qatı tik basamaq kibi qala.<ref name="esu"/> Park ve bağçalarda yaraşıq içün yapma uçansuvlar da quralar. == Dünyanıñ belli şelâleleri == * '''[[Anhel şelâlesi]]''' ({{lang-es|Salto Ángel}}) — [[Venesuela]]dadır. [[Ginnes rekordlar kitabı]]na köre, dünyanıñ eñ yüksek şelâlesidir. Umumiy yüksekligi 979 m, eñ yüksek basamağı 807 m.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-waterfall|title=-{Tallest waterfall}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[Tugela şelâlesi]]''' ({{lang-en|Tugela Falls}}) — [[Cenübiy Afrika Cumhuriyeti]]ndedir. Beş basamağı bar. Ginnes rekordlar kitabında umumiy yüksekligi 948 m dep kösterile.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/382102-tallest-multi-tiered-waterfall|title=-{Tallest multi-tiered waterfall}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[İnga bosağaları]]''' ({{lang-fr|chutes d’Inga}}) — [[Kongo Demokratik Cumhuriyeti]]nde [[Kongo (özen)|Kongo]] özeniniñ sarp aqıntılı bir qısmı. Ginnes rekordlar kitabına köre, mında orta esapnen saniyede 42&nbsp;400 m³ suv aqa.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/92439-largest-rapids-by-flow-rate|title=-{Largest rapids by flow rate}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[Kon şelâleleri]]''' — [[Laos]]ta [[Mekong]] özenindeki şelâleler sırası. Sıranıñ umumiy eni 10,8 kmge yaqın. Ginnes rekordlar kitabında dünyanıñ eñ keñ uçansuvları olaraq kösterile.<ref>{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/66591-widest-waterfall|title=-{Widest waterfall}-|website=-{Guinness World Records}-|language=en}}</ref> * '''[[Viktoriya şelâlesi]]''' ({{lang-en|Victoria Falls}}) — [[Zambiya]] ile [[Zimbabve]] sıñırında, [[Zambezi]] özenindedir. Eni 1708 m, eñ yüksek yeri 108 m. Suv bol olğanda mında keñ bir suv perdesi peyda ola.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/509/|title=-{Mosi-oa-Tunya / Victoria Falls}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref> * '''[[İguasu şelâleleri]]''' ({{lang-es|Cataratas del Iguazú}}, {{lang-pt|Cataratas do Iguaçu}}) — [[Argentina]] ile [[Brazil]] sıñırında 2,7 kmge yaqın uzanğan şelâleler sırası. Anda 275 şelâle bar. Sıñırnıñ er eki tarafında milliy park bar.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/303/|title=-{Iguazu National Park}-|website=-{UNESCO World Heritage Centre}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.argentina.gob.ar/node/459980|title=-{Conocer las Cataratas del Iguazú}-|website=-{Argentina.gob.ar}-|language=es}}</ref> * '''[[Niagara şelâleleri]]''' ({{lang-en|Niagara Falls}}) — [[Kanada]] ile [[Amerika Birleşken Devletleri]] sıñırındaki üç şelâle. 2025 senesi ABD tarafındaki parkta 8,9 million ziyaret qayd etildi.<ref>{{Cite web|url=https://www.niagarafallsstatepark.com/park-information/amazing-niagara-facts/|title=-{Facts about Niagara Falls}-|website=-{Niagara Falls State Park}-|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.osc.ny.gov/reports/state-parks-growing-attraction|title=-{State Parks a Growing Attraction}-|publisher=-{Office of the New York State Comptroller}-|language=en}}</ref> == Qırımnıñ belli şelâleleri == * '''[[Uçan Suv]]''' — [[Yalta]]ğa yaqın, [[Ay Petri]] dağınıñ cenüp yamacındadır. Qırımnıñ eñ yüksek uçansuvudır. Eski menbalarda yüksekligi 98,5 m dep kösterile. 2023 senesi ğayrıdan ölçülgende 114,1 m çıqtı.<ref name="baytsar">{{Cite book|author=Андрій Байцар|title=Географія Криму|url=https://geography.lnu.edu.ua/wp-content/uploads/2022/07/Baytsar-HEOHRAFIYA-KRYMU-2014-book.pdf|date=2014|language=uk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.interfax-russia.ru/academia/news/specialisty-kfu-izmerili-tochnuyu-vysotu-vodopada-uchan-su-v-krymu|title=Специалисты КФУ измерили точную высоту водопада Учан-Су в Крыму|work=Интерфакс|date=2023-12-07|language=ru}}</ref> * '''[[Cur-Cur]]''' — [[Aluşta]] civarında, [[Haphal]] deresinden aqqan [[Şarqiy Ulu Özen]]dedir. Qırımnıñ eñ bol suvlu uçansuvudır. Yüksekligi 15 mge yaqın. Saniyede orta esapnen 270 litr suv aqa.<ref name="baytsar"/><ref>{{Cite web|url=https://travelcrimea.com/priroda/20250320/3216639.html|title=Самые красивые водопады и новые турмаршруты: где побывать в Крыму весной|website=Туристический портал Крыма|language=ru}}</ref> * '''[[Suv Uçqan]]''' — [[Qızıl Qoba]] yanındadır. Qobadan çıqqan suv tuf qayasınıñ kenarından tahminen 25 m aşağı tüşe.<ref>{{Cite web|url=https://jalita.com/guidebook/river/su-uchhan.shtml|title=Водопад Су-Учхан|website=Путеводитель по Крыму|language=ru}}</ref> * '''[[Golovkinskiy şelâlesi]]''' — [[Babuğan yaylası]]nıñ şimalindeki [[Yaman Dere]]dedir. Esas basamağınıñ yüksekligi 12 m.<ref>{{Cite web|url=https://esu.com.ua/pdf/file/25369.pdf|title=Головкінського водоспад|author=А. М. Оліферов|website=Енциклопедія Сучасної України|date=2006|language=uk}}</ref> * '''[[Curla]]''' — [[Demirci dağı]] civarında bir qaç alçaq basamaqtan ibaret uçansuv. Umumiy yüksekligi 6 mge yaqın.<ref>{{Cite web|url=https://poluostrov-krym.ru/dostoprimechatelnosti/vodopady/vodopad-djurla.html|title=Водопад Джурла|website=Полуостров Крым|language=ru}}</ref> == Menbalar == <references/> [[Kategoriya:Şelâleler| ]] n7oco7da1yluynnf6nzvo6619o3gi93 0 60236 246813 243982 2026-11-09T14:54:12Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qullanıcı [[Aljir]] saifesiniñ adını yönetme qaldırmayıp [[Cezair (şeer)]] dep deñiştirdi 243982 wikitext text/x-wiki {{1000}} {{MY |tip = şeer |qırımtatar adı = Aljir |original adı = <big>الجزائر</big> |memleket = Cezair |tuğra = Emblem of Algeria.svg |bayraq = Flag of Algeria.svg |tuğra eni = |bayraq eni = |lat_deg= 36|lat_min= 45|lat_sec=00 |lon_deg= 3|lon_min= 03|lon_sec=00 |CoordAddon = type:city(3500000)_region:DZ |CoordScale = |memleket haritasınıñ büyükligi = 300 |region1 haritasınıñ büyükligi = |region2 haritasınıñ büyükligi = |region1 türü = Vilâyet |region1 = Aljir |cedvelde region1 adı = Aljir vilâyeti{{!}}Aljir |region2 türü = |region2 = |cedvelde region2 adı = |içki bölünüv = |baş türü = |baş = |temeli qoyulğan tarihı = 944 senesi (Fâtimidler devri) |ilki añıluv = antik dönem |evelki adları = Icosium |bu seneden berli statuslı = paytaht |meydanlıq = 363 |yükseklik türü = |yükseklik = 59 |iklim = |resmiy til = Arapça, Tamazight |resmiy til-ref = |eali = 3500000 |cedvelge aluv senesi = 2008 |eali sıqlığı = |aglomeratsiya = 6700000 |milliy terkip = |diniy terkip = İslam |saat quşağı = +1 |DST = yoq |telefon kodu = +213 21 |poçta indeksi = |poçta indeksleri = |avtomobil kodu = |identifikator türü = |identifikator = |Commons = |sayt = |sayt tili = }} '''Aljir''' ({{lang-ar|الجزائر}} - ''al-Jazā’ir'') - [[Cezair]]niñ paytahtı ve eñ büyük şeeridir. == Eali == {{Wikidata/Population}} == İqtisad == Aljir Cezairniñ siyasiy, iqtisadiy ve idariy merkezidir. == Tarih == Şeer antik dönemde "Icosium" adınen bilinğen, soñra İslam döneminde inkişaf etken ve Fâtimidler devrinde paytaht rolünü oynamıştır. == İhtar == <references/> [[Kategoriya:Cezair]] [[Kategoriya:Paytahtlar]] [[Kategoriya:Şeerler]] 4wzogb9wtwbls8zx0mgvwsav5j6f8ln 0 60832 246810 246365 2026-11-09T13:57:57Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Arğınlar]] saifesiniñ adını [[Arğınlar (Qırım beyleri)]] dep deñiştirildi. 246365 wikitext text/x-wiki '''Arğınlar''' — XV–XVIII asırlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ eñ nufuzlı bey soylarından biri. Soy reisleri [[qaraçı bey]] unvanını taşığan, han divanında yer alğan ve devletniñ siyasiy, arbiy ve iqtisadiy ayatında müim rol oynağanlar. Arğınlar [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Qıpçaqlar (Qırım)|Qıpçaqlar]]nen beraber hanlıqnıñ ilk devrindeki esas bey soyları arasında olğan.<ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/argyn Аргын] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref><ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9. № 2. С. 10–39, особенно с. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> Soynıñ topraqları esasen [[Qarasuvbazar qaymaqamlığı]]nda edi. Bu yerde Arğın beyleriniñ adını taşığan bir [[qadılıq]] olğan. [[Rusiye imperiyası]] devrinde soy vekilleri rusça vesiqalarda '''Arginskiyler''' ({{lang-ru|Аргинские}}) soyadınen qayd etilgenler. Olarnıñ Qırımda yaşavı, topraq saipligi ve devlet hızmeti XIX asırda da devam etken.<ref name="umerov">Умеров Э. [https://imha.ru/1144546228-beyliki-krymskogo-hanstva-xvii-xviii-vv.html Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2.</ref><ref name="kravchuk2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20. № 1. С. 47–60, особенно с. 51. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref> == Aslı ve Altın Orda devri == Arğınlarnıñ Qırımda tutqan yeri [[Altın Orda]]nıñ siyasiy ve arbiy nizamınen bağlıdır. Bu nizamda han beyleriniñ idaresinde olğan soylarnıñ askerlerine tayanğan. Altın Orda dağılğanda böyle soy birlikleriniñ qolları ayrı hanlıqlarda yerleşken ve yerli asılzadelerniñ müim bir qısmını teşkil etken.<ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> Tarihiy rivayetlerde Arğınlar Şırın, Barın ve Qıpçaqlarnen beraber [[Toqtamış]] hannıñ mahsus [[nöker]]leri arasında kösterile. Nökerler hanğa bağlı arbiy hızmetkârlar olğan. Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da bu soylarnıñ beyleri añıla. Bu haberler Arğınlarnıñ Qırım hanlarınen bağlarını Altın Orda devrine bağlağan siyasiy ananeni akis ettire.<ref name="derin" /> Qırım Arğınlarınıñ şeceresinde '''Qara Hoca bey''' soynıñ atası olaraq kösterile. Onıñ adı [[Edige destanı]]nda da Arğınlarnıñ reisi olaraq keçe. Soy şeceresi ve destan rivayetleri Arğınlarnıñ Altın Orda devri aqqındaki tarihiy afızasınen bağlıdır.<ref name="ishakov">Исхаков Д. М. [https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/administrativno-territorialnoe-delenie-rossijskoj-imperii/gubernii-rossii/kazanskaya-guberniya/knigi-ocherki-stati-publikacii-o-kazanskoj-gubernii/ot-srednevekovyh-tatar-k-tataram-novogo-vremeni.-ishakov-d.m1.html От средневековых татар к татарам нового времени: этнологический взгляд на историю волго-уральских татар XV–XVII вв.] Казань: Мастер Лайн, 1998.</ref> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Qırım Hanlığında [[qaraçı beyler]] büyük topraq saipleri ve arbiy yolbaşçılar olğanlar. Olarnıñ tesiri han [[divan]]ındaki yerlerine, özlerine bağlı [[mırza]]larğa ve sefer vaqtında çıqarğan askerlerine tayanğan. Arğın beyi de böyle bir siyasiy ve arbiy birliginiñ başında turğan. Devlet işleri, cenk ve sulh meseleleri han ve esas beyler arasında muzakere etilgen.<ref name="inalcik" /> Beyler han tahtı içün küreşte de müim quvet olğanlar. Hanlıq Geray hanedanına ait olğan, qaraçı beyler ise bu hanedan azalarından biriniñ tarafını tutıp, onıñ tahtqa çıquvına yardım etkenler. Beylerniñ umumiy areket etüvi hannıñ vaziyetini küçlendire ya da aksine zayıflata bilgen. Beyler divan meclislerine ve seferlerge qatnaşuvdan vazgeçip, hanğa basqı köstere bilgenler.<ref name="inalcik" /> Beylerniñ quveti arbiy seferlerde açıq körüngen. 1543 senesindeki Çerkes seferi aqqında berilgen malümatta Arğın ve Qıpçaq birlikleriniñ umumiy sayısı 3 biñ kişi olaraq kösterile. Bu raqam eki soynıñ beraber çıqarğan quvetine aittir. Soy askerleri han ordusınıñ müim bir qısmını teşkil etken, olarnıñ komandanları ise devlet siyasetine tesir etüv imkânına saip olğanlar.<ref name="inalcik" /> Beylik soy içinde miras olaraq keçken, lâkin bey olmaq içün hannıñ tasdıqı de kerek olğan. Arğın beylerine berilgen yarlıqlar evelki yolbaşçılarnıñ ve atalarnıñ aq-uquqlarına tayanğan. Beyniñ emrindeki adamlar oña boysunmağa ve hızmet etmege mecbur olğanlar. Beylik topraq saipliginen beraber ealini idare etüv ve arbiy hızmetni teşkil etüv aqqını da bildirgen.<ref name="usmanov">Усманов М. А. [https://djvu.online/file/WHoSYZQgtIdjY Жалованные акты Джучиева Улуса XIV–XVI вв.] Казань: Издательство Казанского университета, 1979. С. 42–52, 225–226, 249–250; документы № 25, 40, 48.</ref> Qaraçı soylarnıñ sayısı ve aralarındaki quvet nisbeti bütün hanlıq devrinde bir türlü qalmağan. Şırın, Barın, Arğın ve Qıpçaqlarnen beraber soñraki devirlerde [[Mansurlar|Mansur]] ve [[Secevütler|Secevüt]] beyleriniñ de tesiri artqan. Bu deñişmeler han ve beyler arasındaki iqtidar küreşinen bağlı olğan.<ref name="derin" /> == Hanlıq devrindeki vekilleri == XVI asır başında soynıñ başında '''Mardan bey''' turğan. 1508 senesi [[Moskva devleti]]nen barışıq saqlamağa ant etken Qırım zadegânları arasında onıñ adı «Arğın beyi Mardan» ({{lang-ru|Аргинский князь Мардан}}) şeklinde qayd etilgen. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ hanlıqnıñ tışqı siyasetine ve halqara antlaşmalarnıñ tasdıqına qatnaşqanını köstere.<ref name="kolodziejczyk">Колодзейчик Д. [https://journals.rcsi.science/2313-612X/article/view/464144 Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века) (7)] // Крымское историческое обозрение. 2026. Т. 13. № 3. С. 162–188, примечание 39. DOI: 10.22378/kio.2026.3.162-188.</ref> '''Yağmurçı Hacı bey'''niñ aq-uquqları [[I Devlet Geray]]nıñ 1551 senesindeki yarlığında tasdıqlanğan. Yarlıqta onıñ ataları evelden idare etken eli ve nökerleri özüne berilgeni bildirilgen. Beyniñ adamları oña boysunmağa, onıñnen beraber arbiy hızmet etmege mecbur olğanlar. Bu vesiqa Arğın beyleriniñ vazifesiniñ evelden kelgen bir ananege tayanğanını köstere.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul">Sıtkı Özkul B. [https://tezara.org/theses/289730 Kırım Hanlığı’na Ait Tarhanlık ve Soyurgal Yarlıklarının Dil ve Üslup İncelemesi (1549–1597 Yılları Arası)]. Yüksek lisans tezi. Muğla Üniversitesi, 2011. Документы KY7, KY10, KY14. YÖK Tez No: 289730.</ref> 1577 senesi oktâbrniñ 5-inde [[II Mehmed Geray]] '''Can Muhammed bey'''niñ Arğın qaraçısı olğanını tasdıq etken. Yağmurçı Hacı bey vefat etken soñ beylik Can Muhammedge keçken. 1585 senesi noyabr ayında [[II İslâm Geray]] Yağmurçı Hacınıñ oğlu '''Qara bey'''ni Arğın beyi olaraq tasdıq etken.<ref name="usmanov" /><ref name="ozkul" /> Arğınlar XVII asırda da hanlıqnıñ siyasiy vesiqalarında anıla. [[Canibek Geray]]nıñ 1632 senesi [[Lehistan]] qıralına bergen ahitnamesinde Arğın beyi ve onıñ qardaşları başqa esas bey soylarınen beraber kösterilgen. Han sulh şartlarını saqlav mesüliyetini olar içün de boynuna alğan. Ahitnamede tek soy başı degil, onıñ qardaşları ve soy çevresi de ayrıca añılğan.<ref name="feizkhanov">Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / Составитель, транслитерация Р. Р. Абдужемилев. Симферополь, 2017. Документ № 20. С. 70–73. ISBN 978-5-906952-38-7.</ref> Meşur [[Toğay bey]]niñ qaysı soydan olğanı aqqında tetqiqatlarda farqlı fikirler bar. Yuriy Mıtsık onı Arğın soyundan çıqqan devlet ve arbiy erbabı olaraq köstere. Aleksey Novoselskiy ise Qırım menbaları Toğay beyni [[Şırın]] mırzaları arasında köstergenini yaza. Toğay bey [[III İslâm Geray]] devrinde Or beyi olğan ve 1648 senesi [[Bogdan Hmelnitskiy]]nen ittifaqta areket etken Qırım ordusına komandanlıq etken.<ref name="mytsyk">Мицик Ю. А. [https://www.history.org.ua/?termin=Tuhaj_bej Тугай-бей] // Енциклопедія історії України. Т. 10. Київ: Наукова думка, 2013.</ref><ref name="novoselsky">Новосельский А. А. [https://djvu.online/file/UPEwGWwa6j7mB Борьба Московского государства с татарами в первой половине XVII века]. Москва; Ленинград: Издательство АН СССР, 1948. С. 389, примечание 88.</ref> == Topraqları == Arğın beyleriniñ esas topraqları [[Şırın]] ve [[Barın]] mülklerine qomşu olğan. Qarasuvbazar qaymaqamlığındaki [[Arğın qadılığı]] soynıñ adını taşığan. Beylik Qırımnıñ eski paytahtı olğan Eski Qırım tarafındaki topraqlarnen bağlı olğan.<ref name="umerov" /> XIX asırnıñ ilk yarısında soynıñ mülkleri '''Arğın–Nayman''' adınen de qayd etilgen. [[Arğın]], [[Nayman]] ve başqa köyler yanındaki umumiy mülkniñ meydanı '''25 637 desâtina''', yani taqriben '''28 biñ gektar''' olğan. Mülk tarla, çayır ve orman yerlerinden ibaret olıp, soy vekilleriniñ bölünmegen saipliginde qalğan.<ref name="umerov" /><ref name="mavrina">Мавріна О. С. [https://oriental-world.org.ua/journal/article/download/432/409/ Бейський рід Аргін на шляху до дворянства (ХІХ ст.)] // Східний світ. 2014. № 2. С. 23–32. DOI: 10.15407/orientw2014.02.023.</ref> == Rusiye imperiyası devrinde == 1783 senesi Qırım Hanlığı yoq etilgen soñ Arğın beyleriniñ evelki devlet vazifeleri soñuna yetken. 1784 senesi fevralniñ 10-unda tizilgen mırzalar cedvelinde «Arğın nesli» ayrı bir topluq olaraq kösterilgen. Cedvelde on bir kişi, o cümleden İslâm bey, Memetşa mırza, Azamat mırza, Qasım mırza ve başqaları qayd etilgen.<ref name="cameral">[https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text6.phtml?id=5986 Список жительствующим в Крымском полуострове мурзам с показанием, кто именно которого поколения. 10 февраля 1784 года] // Камеральное описание Крыма 1784 года. Публикация Ф. Ф. Лашкова.</ref><ref name="tatarica" /> Soynıñ bir adamları Rusiye devlet hızmetine keçkenler. 1795 senesi '''Memetşa Arginskiy''' Tavriya vilâyetiniñ Hazine işleri palatasında hızmet etken ve [[nadvornıy sovetnik]] rütbesine saip olğan. Bu devirde mırzalar ve beylerniñ yerli idarege celp etilüvi yañı akimiyetke Qırım ealisinen alâqa saqlamağa yardım etken; hızmetke kirgen asılzadeler ise rütbe ve maaş alğanlar.<ref name="kravchuk2021" /> '''Azamat mırza Arginskiy''' 1795 senesi Aqmescit aşağı zemstvo [[makeme]]siniñ reisi, 1807–1818 senelerinde ise Tavriya guberniyasınıñ vicdan makemesinde aza olğan. '''Qasım mırza Arginskiy''' Kefe aşağı zemstvo makemesiniñ başında çalışqan ve 1810 senesi altın medalnen mukâfatlanğan. '''Toğay mırza Arğın''' 1819–1821 senelerinde Kefe zemstvo makemesinde, '''Murat mırza Arginskiy''' ise 1813–1814 senelerinde Aqmescit zemstvo makemesinde aza olaraq hızmet etken. Zemstvo makemeleri bu devirde yerli idare ve nizam saqlav vazifelerini de yerine ketirgen.<ref name="kravchuk2020">Кравчук А. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, особенно с. 22. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref><ref name="kravchuk2021" /> == Dvorânlıqnıñ tanıluvı == Arginskiyler XVIII asır soñundan itibaren Rusiye [[dvorân]]lığınıñ tanıluvına irişmege tırışqanlar. 1797 senesi olarnıñ asıl kelip çıqışını tasdıqlağan bir şeadetname azırlanğan. 1820 senesi Qasım mırza Tavriya dvorân deputatları meclisine muracaat etip, han yarlıqlarını, Osmanlı padişasınıñ bir fermanını, şecere ve aile cedvelini taqdim etken. Meclis Arginskiylerni nesil kitabına yazmağa qarar bergen, lâkin Senat Geroldiyasınıñ soñki tasdıqı alınmağan.<ref name="mavrina" /> 1832–1833 senelerinde ayrı qollar atalarnıñ arbiy ve devlet hızmetindeki rütbelerine tayanıp yañı muracaatlar etkenler. Azamat mırzanıñ oğulları, Qasım mırzanıñ oğulları Batır ve Qadır, em de Murat mırzanıñ ailesi ayrı işler esasında nesil kitabına yazılğanlar. Yerli meclisniñ qararınen Senatnıñ tasdıqı arasında farq olğan: soy vekilleri dvorân aq-uquqlarından faydalanğanlar, amma tasdıq etilüv işi bitirilmegen.<ref name="mavrina" /> Soynıñ mülk saipligi XIX asırnıñ ekinci yarısında da devam etken. 1871 senesi Murat ve Ametşa mırzalar [[Or Qapı uyezdi]]ndeki bir topraqlarnı satqanlar. 1913 senesi Arğın köyünde yaşağan '''Seit Geray mırza Arginskiy''' pasport almaq içün babası İslâm mırzanıñ dvorân nesil kitabında qayd etilgenini tasdıqlağan vesiqa alğan.<ref name="mavrina" /> == Sovet devrinde == [[Şuralar Birligi|Sovet]] devrinde Arginskiyler eski bey ve mırza soylarına qarşı alıp barılğan repressiyalarğa oğrağanlar. 1928 senesi Qarasuvbazar rayonında Devlet Arginskiyniñ ve oğulları Mustafa ve Ametniñ aileleri tutulğan. Asan ve Ğazi Arginskiyler de ailelerinen beraber Arğın köyünde yaşağanlar ve repressiyağa oğrağanlar. Bu vaqialar eski topraq saiplerini ve dvorân ailelerini Qırımdan sürgün etüv kampaniyasınen bağlı olğan.<ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar374.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава XI, раздел 5 «Как кончали с „мурзаками“».</ref> Repressiyalar tek büyük mülk saiplerine qarşı ötkerilmegen. Eski mırza ailelerinden çıqqan, şeerlerde memur ya da muallim olaraq çalışqan adamlar da asılzade soyundan çıqqanları sebebinden repressiyağa oğrağanlar. Arginskiy soyadı bu devirniñ sürgün cedvellerinde başqa belli qırımtatar asılzade soylarınen beraber qayd etilgen.<ref name="vozgrin" /> == Başqa tatar hanlıqlarındaki qolları == Arğınlar Qırımdan başqa [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım hanlıqlarınıñ]] da müim asilzade soyları arasında olğanlar. Bu devletlerde de soy vekilleri han divanında yer alğanlar. Arğınlarnıñ türlü hanlıqlarda oluvı Altın Orda siyasiy ananeleriniñ onıñ mirasçı devletlerinde devam etkenini köstere.<ref name="tatarica" /> Qazan Arğınları [[Çora batır]] ve babası Narıq aqqındaki destan ve şecere rivayetlerinen bağlana. Bu malümatqa tayanğan bir faraziyege köre, Qazan Hanlığınıñ [[Galiç daruğası]] Arğın beyleriniñ iqtidar yeri olğan. Bu daruğanıñ Arğınlarğa ait olğanı aqqındaki fikir tarihiy bir faraziye olaraq baqıla.<ref name="ishakov" /> Qasım Hanlığında 1600 senesi [[Uraz Muhammed]]ni tahtqa çıqaruv merasiminde qatnaşqan dört bey arasında Arğın '''Canış bey''' de olğan. [[Çanışevler]]niñ onıñ neslinden kelgeni aqqında faraziye bar. Qasım Arğınları da Şırın ve Qıpçaq soylarınen beraber hanlıqnıñ idare ananesinde yer tutqanlar.<ref name="ishakov" /> == Menbalar == <references /> [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] m78xu2p5pn6vq5cwkol5hm81jazloo4 0 60846 246808 246410 2026-11-09T13:56:13Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Qıpçaqlar (Qırım)]] saifesiniñ adını [[Qıpçaqlar (Qırım beyleri)]] dep deñiştirildi. 246410 wikitext text/x-wiki ''Bu saife Qırım Hanlığındaki Qıpçaq bey soyu aqqındadır. Orta asır qıpçaqları içün [[Qıpçaqlar]], tiller gruppası içün [[Qıpçaq tilleri]] saifelerine baqıñız.'' '''Qıpçaqlar''' — [[Qırım Hanlığı]]nıñ bey soylarından biri. Hanlıqnıñ ilk devrinde [[Şırınlar]], [[Barınlar]] ve [[Arğınlar]]nen beraber dört esas qaraçı soyunıñ arasına kirgen. Soy başlığı olğan Qıpçaq beyi hanlıqnıñ siyasiy ve askeriy idaresinde iştirak etken.<ref name="manz" /> Rusiye vesiqalarında soy azalarınıñ soyadı Kipçakskiy ({{lang-ru|Кипчакский}}) ve Kipçatskiy (''Кипчатский'') şekillerinde yazılğan. Qıpçaq soyundan çıqqan mırzalar XIX–XX asırlarda devlet ve [[zemstvo]] idaresinde, maarif ve musulman diniy teşkilâtlarında çalışqanlar.<ref name="lashkov" /><ref name="islam" /><ref name="zadereychuk" /> == Adı ve ilk tarihı == [[Qırım Hanlığı]]ndaki Qıpçaq soyunıñ tarihı [[Altın Orda]]dan qalğan beyler ve el teşkilâtınen bağlıdır. XVIII asırda yazılğan Qırım tarihiy eserlerinde [[Şırınlar|Şırın]], [[Barınlar|Barın]], [[Arğınlar|Arğın]] ve Qıpçaqlar Toqtamış hannıñ hususiy [[nöker]] elleri, yani hanğa şahsen hızmet etken toplulıqlar arasında kösterile. Aynı tarihiy ananede bu dört elniñ beyleri Toqtamışnıñ oğlu Qadır Berdi etrafında da añıla. Bu rivayetler soyunıñ ilk tarihını Altın Orda siyasiy müitine bağlay, amma er bir Qıpçaq ailesiniñ nesilden nesilge uzanğan şeceresini bermey.<ref name="derin" /> Hanlıq tarihına ait menbalarda ''soy'', ''el'' ve bir bey etrafında toplanğan adamlar er vaqıt aynı manağa kelmey. Siyasiy ve askeriy birlikler tek qan-qardaşlardan ibaret olmay bilgen; vesiqalardaki «qardaş» ve «ağa» kibi sözler de er vaqıt doğrudan-doğru nesepni bildirmegen.<ref name="manz" /> == Hanlıqnıñ idaresindeki yeri == Qıpçaq beyi hanlıqnıñ ilk devrindeki [[dört qaraçı]]dan biri olğan. [[Qaraçı]] beyleri han etrafındaki adiy memurlar degil, öz elleriniñ askeriy ve siyasiy quvetine tayanğan soy başlıqları edi. Adet üzre, bey ailesiniñ yaşça büyük azası soy reisi saylana, han ise bu saylanuvnı tasdıqlay edi. Beylik mevqisi bir aile içinde nesilden nesilge keçken.<ref name="tdv" /> Qaraçı beyleri han [[divan]]ına qatılıp, devletniñ müim işlerini, cenk ve barış meselelerini muzakere etkenler. Olar hanlıqqa namzetniñ desteklenmesinde, tahta çıqarılmasında ve hanğa qarşı çıqışlarda müim yer tutqanlar. Han öz siyasetini yalıñız saray adamlarına tayanıp alıp baramağan; beylerniñ asker ve el üzerindeki nufuzını da esapqa almağa mecbur olğan. Qıpçaqlarnıñ idaredeki yeri bu qaraçı teşkilâtınıñ bir parçası edi.<ref name="inalcik" /> Qıpçaqlar öz beyleriniñ yolbaşçılığında asker çıqarğanlar. 1543 senesindeki Çerkesiya seferi içün toplanğan saylama asker arasında Şırınlar 5000, Arğınlar ve Qıpçaqlar beraber 3000, Mansurlar ise 2000 kişi bergen. Menbadaki 3000 sayısı eki soyğa beraber aittir; onı tek Qıpçaqlarnıñ asker sayısı dep añlamaq doğru degil.<ref name="inalcik" /> == XVI asırdaki beyler ve diplomatik faaliyeti == XVI asır başında soyunıñ başında '''Mahmud bey''' turğan. 1507 senesi [[I Meñli Geray]]nıñ [[Lehistan]] ve [[Litvaniya Ulu Kinazlığı|Litvaniya]] ükümdarı I Sigizmundğa bergen barış vesiqasını tasdıqlağan Qırım büyükleri arasında Qıpçaq qaraçısı Mahmud bey de añıla. 1508 senesinde ise o, başqa qaraçı beylerinen beraber, [[Moskva devleti]]nen barışnı saqlamaq içün ant etken.<ref name="kolo" /> '''Mamış ulan''' ve '''Appaq'''nıñ Qıpçaq soyuna ait olğanı aqqında tetqiqatçılar arasında bir fikir yoq. V. E. Sıroyeçkovskiy ve A. L. Horoşkeviç olarnı bu soyğa bağlaylar. Beatris Forbes Manz ise bu qarışıq saray toplulığınıñ tamamını Qıpçaq soyu dep tanımağa qarşı çıqıp, bağlarnıñ bir qısmını siyasiy ve hızmet bağları olaraq añlata. Mamış ulan nufuzlı saray ve diplomatiya adamı olğan, amma aynı devirde Qıpçaq qaraçısı mevqisini Mahmud bey tutqan.<ref name="khorosh" /><ref name="manz" /><ref name="kolo" /> 1587–1588 senelerine ait Moskva elçilik vesiqalarında '''Abdulla bey Qıpçaq''' qaraçılar arasında kösterilgen. Moskva elçisi İvan Sudakovnıñ ketirgen bahşışlarından bazı qaraçılarğa pay berilmegeni han sarayında narazılıq doğurğan. Abdulla bey de bahşış talap etken beyler arasında olğan. Han elçiden ne içün olarnıñ adet olğan payları berilmegenini sorağan. Bu vaqia qaraçı beyleriniñ diplomatik merasimde ve yabancı devletlernen munasebetlerde ayrı bir yeri olğanını köstere.<ref name="mavrina" /> == Yaşlavlar ve Süleşoğulları == Qıpçaq eline bağlı soylar arasında [[Yaşlavlar]] da kösterile. Rusça vesiqalarda olarnıñ bir qolu ''Süleşevler'' yahut ''Süleşovlar'' adınen añıla. Yaşlavlar-Süleşoğulları XVI–XVII asırlarda han sarayında ve Moskva ile diplomatik munasebetlerde nufuz qazanğanlar; olar rus ükümdarınen alâqalarnı alıp barğan ''amiyatlar'' arasında yer alğanlar. Bunıñnen beraber, Yaşlav adı bütün Qıpçaqlarnıñ başqa bir adı degil, ayrı bir bey soyunıñ adı olaraq da qullanılğan.<ref name="belyakov" /> 1584–1588 senelerindeki taht qavğaları sırasında bu aileden '''Yanşa mırza''' Moskvağa barıp, anda qalğan. 1591 senesinde o, [[İsveçiya]]ğa qarşı cenk içün [[Novgorod]]ğa yollanğan. Oğulları Yuriy ve Vasiliy Süleşovlar [[pravoslavlıq]]nı qabul etip, Rus devletinde [[kinaz]] unvanını taşığanlar. Yuriy 1615 senesinde [[boyar]] olğan, 1623–1625 senelerinde Tobolsk voyevodası olaraq hızmet etken. Bu, Qırım Hanlığı yıqılmasından çoq evel Rus devletine keçken bir aile qolunıñ tarihıdır.<ref name="belyakov" /> == Nufuzınıñ deñişmesi == Hanlıqta qaraçı soylarınıñ terkibi ve olarnıñ bir-birine nisbeten nufuzı deñişip turğan. XVI asırda Mansur oğulları ve [[Secevütler]] quvetlengen sayın, Qıpçaqlar ve Barınlarnıñ evelki yeri daralğan. 1632 senesinde [[Canibek Geray]]nıñ barış vesiqasında dört qaraçı olaraq Şırın, Manğıt, Arğın ve Secevüt beyleri añıla; Qıpçaq beyi bu cedvelde yoq.<ref name="kolo" /> XVIII asır ortasına ait başqa bir cedvelde ise dört esas soy Şırın, Mansur, Barın ve Secevüt olaraq kösterile. Böylelikle hanlıqnıñ ilk devrine ait dört soy cedvelini bütün soñraki devirler içün deñişmez bir nizam dep añlamaq olmaz. Qıpçaqlar ilk qaraçı soylarından olsalar da, hanlıqnıñ soñki devrinde esas soylar arasındaki evelki yerini saqlap qalmağanlar.<ref name="tdv" /> == Topraq mülkleri == Qıpçaq beyleriniñ hanlıq devrindeki mülkleriniñ tam sıñırları yeterli derecede belli degil. Qırımda Qıpçaq adını taşığan köylerniñ çoq olğanı, hususan [[Or Qapı]] etrafındaki yerlerniñ bu soynen bağını araştırmaq içün esas bergen. Lâkin toponimlerge tayanğan böyle bir tahminni, bütün bu köylerniñ aynı bey ailesine ait olğanını isbatlağan mülkiyet vesiqasınen bir tutmaq olmaz.<ref name="umerov" /> XIX asır başındaki aile vesiqaları daa muayyen malümat bere. Qıpçaqlarğa ait mülkler arasında [[Aqmescit qazası]]nda [[Bağça Eli]], [[Keñ Toğay]] ve [[Acı Eli]]; [[Or Qapı qazası]]nda ise [[Yuqarı Qıpçaq]], [[Aşağı Qıpçaq]] ve [[Kerdeli]] kösterilgen. Or Qapı qazasında başqa köyler yanında 1800 [[desâtina]]ğa qadar topraqları da añıla. 1820-ci yıllarda bu mülkler Süyün Ğazı Qıpçaq ve onıñ üç qız qardaşınıñ bölünmegen ortaq mülkiyeti olğan. Aqmescit qazasında [[Qadıaskerköy]] ve [[Köneçi]] yanında başqa bir Qıpçaq mırzasınıñ 2500 desâtinadan ziyade toprağı olğan.<ref name="lashkov" /> Yaşlav qolunıñ mülkleri ayrı bir bölgede bulunğan: [[Qırq Yer]] ile [[Alma (özen)|Alma]] arasında, [[Büyük Yaşlav]] ve [[Küçük Yaşlav]] etrafında.<ref name="umerov" /> == Rusiye imperiyası devri == 1783 senesin hanlıq yıqılğanından soñ Qıpçaq aileleri Qırımda qalğan. 1807 senesinde [[Tavriya guberniyası]]nıñ asılzadeler başı E. İ. Notara Qıpçaqlar ve Yaşlavlarnı bey soylarınıñ ekinci derecesine ait dep köstergen. Birinci derecege Şırın, Mansur, Secevüt ve Arğın soyları kirsetilgen. Qıpçaqlar Rusiye asılzadeler tabaqasına qabul etilmek içün hanlıq devriniñ soy vesiqalarından ziyade, rus idaresindeki hızmetlerine tayanğanlar. Bu sebepten soyunıñ evelki tarihına ait arhiv malümatı azdır.<ref name="lashkov" /> 1797 senesiniñ noyabrniñ 27-sinde '''Memetça mırza Kipçakskiy''' Secevüt soyundan Qaya ve Batırşa mırzalarnıñ eski bey soyundan olğanını tasdıqlağan şeadetnameni imzalağan. 1820 senesi ise '''Niyetça bey Kipçakskiy''' Qırımnıñ musulman soylarınıñ asılzadelik aqqını incelegen komissiyanıñ işinde Qıpçaqlar adından iştirak etken. Bu vesiqalar hanlıq yıqılğanından soñ da soyunıñ başqa bey aileleri arasında tanılğanını köstere.<ref name="mavrina" /> Soy azaları guberniya idaresinde de hızmet etkenler. '''Celâl mırza Qıpçaq''' 1819–1820 senelerinde Aqmescitniñ zemstvo makemesiniñ azası olğan. Niyetça bey 1825–1831 seneleri, '''Arslan bek mırza Kipçatskiy''' ise 1836–1845 seneleri Tavriya guberniyasınıñ ''vicdan makemesi''nde ({{lang-ru|совестный суд}}) azalıq etkenler. Arslan bek 1838 senesi titulârnıy sovetnik rütbesini taşığan. Bular hanlıq devrindeki irsiy qaraçılıq vazifesi degil, Rusiye idaresiniñ makeme ve memuriyet vazifeleri edi.<ref name="krav2020" /><ref name="krav2021" /> '''Mustafa mırza Kipçakskiy''' (1861 — ?) soyunıñ eñ belli soñki temsilcilerinden biridir. Babası kollegiya registratorı olğan ve Aqmescit qazasında yer saibi edi. Mustafa mırza [[Aqyar]]daki Konstantinov real mektebinde oquğan, 1882 senesi Kezlev qazası asılzadeler başınıñ yazıhanesinde çalışmağa başlağan. 1891–1918 seneleri Aqmescit qazası zemstvo meclisinde iştirak etken, 1900–1908 seneleri ise qaza zemstvo idaresiniñ reisi olğan. Onıñ faaliyeti hastahaneler, ekimlerniñ azırlanması, mektepler, yol ve köylerniñ iqtisadiy meselelerinen bağlı olğan.<ref name="zadereychuk" /> '''Memet mırza Kipçakskiy''' 1896 senesi Tavriya [[qadıasker]]i tayin etilgen ve [[müfti]] vazifesini de vaqtınca yerine ketirgen. O, musulman diniy idaresiniñ arhivini tertipke ketirmek, onıñ azaları ve yazıhane hızmetçileriniñ maddiy vaziyetini yahşılaştırmaq içün çalışqan. 1902 senesinde sağlığı sebebinden istifa etken.<ref name="islam" /> Soy azaları hayır cemiyetlerine de qatılğanlar. 1897 senesi iyünniñ 7-sinde Aqmescitte açılğan faqır musulmanlarğa yardım cemiyetiniñ ilk umumiy toplaşuvına Memet mırza Kipçakskiy reislik etken, kâtip ise [[İsmail Gasprinskiy]] olğan. Cemiyet idaresiniñ hazinedarı olaraq Mustafa mırza Kipçakskiy saylanğan. Cemiyet faqırlarğa, hastalarğa, yetimlerge yardım etken ve maarif işlerini desteklegen.<ref name="abibullayeva" /> '''Selâmet mırza Kipçakskiy''' de cemaat işlerinde iştirak etken. 1910 senesinde o, Aqmescit qazası asılzadeler başınıñ yardımcısı olğan.<ref name="prokhorov" /> == 1917–1920 seneleri == 1917 senesiniñ başında Selâmet mırza Kipçakskiy Tavriya qadıaskeri vazifesinde olğan. Fevral inqilâbından soñ, mart 17 künü, dindaşlarınıñ serbest saylavınen saylanmağanını bildirip, vazifeden azat etilmesini istegen. Aynı yıl musulman qurultayı [[Noman Çelebicihan]]nı müfti olaraq saylağan.<ref name="islam" /> 1918 senesiniñ küzünde Mustafa mırza Kipçakskiy [[Suleyman Sulkeviç]] reisligindeki [[Qırım ülke ükümeti]]ne ülke kontrolörı (devlet nezaretçisi) olaraq kirgen. 1919 senesi [[Aq ordu]] idaresi Tavriya musulman diniy idaresini yañıdan tiklegende, Selâmet mırza Kipçakskiy onıñ başına ketirilgen. Böylece soy azaları imperiya yıqılğanından soñki siyasiy ve diniy deñişmelerde de iştirak etkenler.<ref name="svod" /><ref name="vozgrin" /> == Sovet devri == Sovet devrine ait malümatlar ayrı ailelerniñ tarihında saqlanğan. Mustafa mırzanıñ ailesini tasvir etken ve 1920-ci yıllarnıñ ilk yarısına ait olğan bir foto saqlanğan. Fotoda Mustafa mırza, oğlu İsmail, torunları ve başga aile azaları kösterilgen. Mustafa mırzanıñ oğlu İlyasnıñ ve Cevair Ulanovanıñ qızı '''Hatice Kipçakskaya''' 1930-cı yıllarnıñ soñunda Said bey Bulğaqovnıñ oğlu Begadin Bulğaqovnen evlengen. Aile Pâtigorskta yaşağan; Hatice ve qızları Elmira ile Eleonora 1996 senesinde Aqmescitke daimiy yaşamağa qaytqanlar.<ref name="svod" /> == Başqa hanlıqlarda Qıpçaq adı == [[Qazan Hanlığı|Qazan]] ve [[Qasım Hanlığı|Qasım]] hanlıqlarında da Qıpçaq adlı nufuzlı bey soyları olğan; olarnıñ başlıqları qaraçı bekler arasında yer alğan. Bu, Qıpçaq adınıñ Altın Orda mirasçısı olğan bir qaç devlette siyasiy ve soy adı olaraq qullanılğanını köstere. Bunıñnen beraber, ayrı hanlıqlardaki Qıpçaq beyleriniñ tarihını, şahsiy şecereleri tasdıqlanmadan, Qırım ailesiniñ şeceresine qoşmaq olmaz. Başqa halqlarnıñ terkibindeki aynı adnı taşığan qabileler ve [[qıpçaq tilleri]] ise bu maqaleniñ mevzusı degil.<ref name="tatarica" /> == Menbalar == <references> <ref name="manz">Manz B. F. [https://www.yumpu.com/en/document/view/39547166/harvard-ukrainian-studies-see-also-harvard-university The Clans of the Crimean Khanate, 1466–1532] // Harvard Ukrainian Studies. 1978. Vol. 2, № 3. P. 282–309, hususan p. 284, 292–293.</ref> <ref name="lashkov">Лашков Ф. Ф. Архивные данные о бейликах в Крымском ханстве (1889). Türkçe tercimesi: [https://dergipark.org.tr/en/pub/sinopusd/article/1850995 Kırım Hanlığı’ndaki Beyliklerle İlgili Arşiv Verileri] / terc. Yücel Öztürk // Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2026. C. 10, № 1. S. 1067–1088, hususan s. 1071, 1080.</ref> <ref name="islam">Бойцова Е. В., Ганкевич В. Ю., Муратова Э. С., Хайрединова З. З. [https://kpfu.ru/docs/F391140829/Islam.v.krymu.pdf Ислам в Крыму: Очерки истории функционирования мусульманских институтов]. Симферополь: Элиньо, 2009. С. 190–194.</ref> <ref name="derin">Derin Paşaoğlu D. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/06/KIO_1_2021_derin_pasaoglu.pdf Bozkır Kültüründen ve Altın Orda Hanlığı’ndan Devralınan Miras: Kırım Hanlığı’nda Kabile Aristokrasi ve Karaçu Beyleri] // Крымское историческое обозрение. 2021. № 1. С. 51–82, hususan s. 62–63. DOI: 10.22378/kio.2021.1.51-82.</ref> <ref name="tdv">İnalcık H. [https://islamansiklopedisi.org.tr/kirim Kırım. Kırım Hanlığı (1441–1783)] // TDV İslâm Ansiklopedisi.</ref> <ref name="inalcik">Иналджик Х. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2022/11/Inaldzhik-10-39.pdf Хан и родовая знать: Крымское ханство при Сахиб Герае I] // Крымское историческое обозрение. 2022. Т. 9, № 2. С. 10–39, hususan s. 14–17. DOI: 10.22378/kio.2022.2.10-39.</ref> <ref name="kolo">Колодзейчик Д. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2025/09/KIO_3_2025_167-196.pdf Крымское ханство и Польша-Литва. Международная дипломатия на европейской периферии (XV–XVIII века)… (4)] // Крымское историческое обозрение. 2025. Т. 12, № 3. С. 167–196, hususan s. 181–184, 37 ve 41-inci izaatlar. DOI: 10.22378/kio.2025.3.167-196.</ref> <ref name="khorosh">Хорошкевич А. Л. [https://ru.djvu.online/file/prPE6ELNW9IHa Русь и Крым. От союза к противостоянию. Конец XV — начало XVI вв.]. Москва: Эдиториал УРСС, 2001. С. 95–96.</ref> <ref name="mavrina">Маврина О. С. [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/013mavrina.pdf Дело рода Сиджеут в фонде Таврического Дворянского Депутатского Собрания] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. 2013. Вып. XVIII. С. 444–455, hususan s. 445–446, 451–452.</ref> <ref name="belyakov">Беляков А. В. [https://goldhorde.ru/wp-content/uploads/2016/04/ЗО-1-2016_макет.pdf Крымские выходцы в России: служба и правовой статус] // Золотоордынское обозрение. 2016. № 1. С. 137–157, hususan s. 145–146.</ref> <ref name="umerov">Умеров Э. [https://echovek.ru/tt/node/806 Бейлики Крымского ханства XVII–XVIII вв.] // Гасырлар авазы — Эхо веков. 2014. № 1/2. С. 97–100.</ref> <ref name="krav2020">Кравчук А. С. [https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2021/01/kio_2_2020_19-31.pdf Именной указатель крымскотатарских чиновников Таврической губернии (первая половина XIX в.)] // Крымское историческое обозрение. 2020. № 2. С. 19–31, hususan s. 23–24. DOI: 10.22378/kio.2020.2.19-31.</ref> <ref name="krav2021">Кравчук А. С. [https://journals.rudn.ru/russian-history/article/view/25756 Крымские татары в органах управления Таврической губернии в первой половине XIX в.] // Вестник РУДН. Серия: История России. 2021. Т. 20, № 1. С. 47–60. DOI: 10.22363/2312-8674-2021-20-1-47-60.</ref> <ref name="zadereychuk">Задерейчук А. [https://nbuv.gov.ua/j-pdf/gileya_2013_74_6.pdf М. М. Кипчакский в органах земського самоврядування Таврійської губернії] // Гілея: науковий вісник. 2013. Вип. 74 (7). С. 20–22.</ref> <ref name="abibullayeva">Абибуллаева Д. И. [https://doi.org/10.37279/2413-1741-2021-7-1-3-18 Формирование и развитие мусульманских благотворительных обществ в Крыму (в конце XIX — начале XX века)] // Ученые записки КФУ им. В. И. Вернадского. Исторические науки. 2021. Т. 7 (73), № 1. С. 3–18.</ref> <ref name="prokhorov">Прохоров Д. А. [https://journals.rcsi.science/2619-1636/article/view/346916 Крымские татары в социально-экономической жизни Таврической губернии во второй половине XIX — начале XX в.] // Историческая этнология. 2025. Т. 10, № 2. С. 266–281. DOI: 10.22378/he.2025-10-2.266-281.</ref> <ref name="svod">[https://crimeanreview.ru/wp-content/uploads/2020/03/svod-pamyatnikov-krmtat-3tom.pdf Свод памятников истории, архитектуры и культуры крымских татар. Т. III. г. Симферополь] / сост. Н. Р. Абдульвапов; науч. ред. Р. Р. Салихов. Белгород: Константа, 2018. С. 149, 333. ISBN 978-5-906952-68-4.</ref> <ref name="vozgrin">Возгрин В. Е. [https://krimoved-library.ru/books/istoricheskie-sudbi-krimskih-tatar270.html История крымских татар: очерки этнической истории коренного народа Крыма]. Санкт-Петербург: Нестор-История, 2013. Т. III. Глава I, § 8 «Деникинщина».</ref> <ref name="tatarica">[https://tatarica.org/ru/razdely/istoriya/srednie-veka/personalii/kipchak Кипчак] // Татарская энциклопедия TATARICA. Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.</ref> </references> [[Kategoriya:Qırım Hanlığı]] [[Kategoriya:Qırımtatar asılzadeleri]] sq8qkf82604faviowgayvygfqkwhzb7 0 60930 246809 2026-11-09T13:56:13Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Qıpçaqlar (Qırım)]] saifesiniñ adını [[Qıpçaqlar (Qırım beyleri)]] dep deñiştirildi. 246809 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Qıpçaqlar (Qırım beyleri)]] njy26j1saj48qr5sphks594snly2pte 0 60931 246811 2026-11-09T13:57:57Z Don Alessandro 1 Don Alessandro adlı qulanıcı [[Arğınlar]] saifesiniñ adını [[Arğınlar (Qırım beyleri)]] dep deñiştirildi. 246811 wikitext text/x-wiki #YÖNLENDİRME [[Arğınlar (Qırım beyleri)]] t7lsrzi8375ivlr8wuc7zcv7wqqbtqp 0 60932 246812 2026-11-09T14:43:10Z Don Alessandro 1 [[Haçlılar seferleri]] saifesine yollandı 246812 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Haçlılar seferleri]] 070g4agproec2gw3s6cbvmwbhs70vo3 10 60933 246817 2026-11-09T23:13:46Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-11#23]]-deki ingliz metnini tercime etip baqtım (ve breton adları qoştım, çünki bu Bretan) 246817 wikitext text/x-wiki [[Frenkistan]]da, [[Bretan]]nıñ Finister (Penn-ar-Bed) departamentındaki Plugonvelen belediyesinde deñiz feneri (merkezde), semafor binası (solda), Sen-Jan-de-Plugonvelen kapellası (oñda) ve Sen-Matye-de-Fin-Terr abbatlığınıñ viranesi olğan Puan-Sen-Matye (Lok Maze) burnunıñ manzarası. rd526f1ic92766kx4ws5esk5k06npt3 10 60934 246818 2026-11-09T23:14:11Z Хтосьці 13041 [[commons:Template:Potd/2026-11#23]]-den kopiyaladım 246818 wikitext text/x-wiki Pointe Saint Mathieu - Phare.jpg i7hcnmr1zaz4g4risgvac9yklzs6pow 10 60935 246819 2026-11-09T23:21:18Z Хтосьці 13041 [[Template:Potd/2026-11#24]] ingliz metnini tercime etip baqtım: «Panorama of the new section of Taza, view from the southwest, looking down from the old city, Fez-Meknes, Morocco» → «Mağripniñ Fez-Meknes regionında Taza eski şeerinden cenüp-ğarpten yüksekten körüngen yañı şeer qısmınıñ panoraması» 246819 wikitext text/x-wiki [[Mağrip]]niñ Fez-Meknes regionında Taza eski şeerinden cenüp-ğarpten yüksekten körüngen yañı şeer qısmınıñ panoraması. 8e21wvha75q941mnmeirtbn5uapw0dq 10 60936 246820 2026-11-09T23:21:33Z Хтосьці 13041 [[Template:Potd/2026-11#24]]-ten 246820 wikitext text/x-wiki South Panorama Taza Morocco Nov25 A7CR 09655-62 PanoC.jpg 7davicmb9twpth9moskc2ej3xkrfwq5 2 60937 246822 2026-11-10T11:02:54Z Хтосьці 13041 [[Qırımtatarlar]] maqalesini kopiyaladım 246822 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] * [https://web.archive.org/web/20120209182108/http://turkolog.narod.ru/info/crt.htm Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi] (79 maqale) {{Ru icon}} * [http://www.crimean.org/ Qırım gençleriniñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080512223341/http://www.crimean.org/ |date=2008-05-12 }} {{Ru icon}} * [http://www.vatankirim.net/ Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı] {{Tr icon}} * [http://www.crimeancraft.com Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210117095504/http://www.crimeancraft.com/ |date=2021-01-17 }} == Menbalar == <references /> [https://www.youtube.com/watch?v=VOQgtMeH3cE Самоназвание крымских татар обсудили на научно-практической конференции], 2024, iyülniñ 3 - -{[[Crimean Tatars]]}- [[Kategoriya:Qırımtatar halqı| ]] {{Şablon:Nümüneviy maqaleler}} [[Kategoriya:Tatar]] [[Kategoriya:Vikipediya:Nümüneviy maqaleler]] [[Kategoriya:Tamır milletleri]] 9ipld3myjwhubifip8puhd89v17mgb2 246823 246822 2026-11-10T11:04:39Z Хтосьці 13041 nu kod maqalesini bozmay? añlamaq içün kod parçalarını yoq etmek istemeyim 246823 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] * [https://web.archive.org/web/20120209182108/http://turkolog.narod.ru/info/crt.htm Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi] (79 maqale) {{Ru icon}} * [http://www.crimean.org/ Qırım gençleriniñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080512223341/http://www.crimean.org/ |date=2008-05-12 }} {{Ru icon}} * [http://www.vatankirim.net/ Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı] {{Tr icon}} * [http://www.crimeancraft.com Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210117095504/http://www.crimeancraft.com/ |date=2021-01-17 }} == Menbalar == <references /> [https://www.youtube.com/watch?v=VOQgtMeH3cE Самоназвание крымских татар обсудили на научно-практической конференции], 2024, iyülniñ 3 - -{[[Crimean Tatars]]}- {{Şablon:Nümüneviy maqaleler}} exrk3vxjscii1h3odmc0z78fnwsh0tw 246824 246823 2026-11-10T11:05:01Z Хтосьці 13041 246824 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] * [https://web.archive.org/web/20120209182108/http://turkolog.narod.ru/info/crt.htm Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi] (79 maqale) {{Ru icon}} * [http://www.crimean.org/ Qırım gençleriniñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080512223341/http://www.crimean.org/ |date=2008-05-12 }} {{Ru icon}} * [http://www.vatankirim.net/ Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı] {{Tr icon}} * [http://www.crimeancraft.com Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20210117095504/http://www.crimeancraft.com/ |date=2021-01-17 }} == Menbalar == <references /> i8635h33w4zwp67cbikg9zz1bxnqict 246825 246824 2026-11-10T11:05:24Z Хтосьці 13041 246825 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] ow9d5xqlvrjuilvr0o69m2adekt1awz 246826 246825 2026-11-10T11:05:49Z Хтосьці 13041 246826 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> l12u5oj4i31wmqaeear6jy9qle16c6f 246827 246826 2026-11-10T11:06:10Z Хтосьці 13041 [[Special:Contributions/Хтосьці|Хтосьці]] ([[User talk:Хтосьці|muzakere]]) qullanıcısınıñ yapqan [[Special:Diff/246826|246826]] nomeralı versiyası lâğu etildi 246827 wikitext text/x-wiki {{Halq| |group=Qırımtatarlar |image=[[Fayl:Flag of the Crimean Tatar people.svg|center|225px]] [[Qırımtatar bayrağı]] [[Fayl:Крымские_татарки.jpg|center|225px]] Qırımtatar qadınları ve qızı, 1885 |caption= |poptime= 500.000 - 6.500.000 |popplace=[[Qırım]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 260 000 — 300 000<br /> [[Özbekistan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 239 000<ref>[https://bigenc.ru/ethnology/text/2638328 Крымские татары] -- БРЭ</ref> <br /> [[Türkiye]]:<br /><small>kerçek malümat bilmegen degil, amma bazılar deyler</small>:<br /> &nbsp;&nbsp; 6.000.000 <ref name="iccrimea.org">{{cite web|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html|title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey|publisher=}}</ref><br /> [[Romaniya]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 24 000 <br /> [[Bulğaristan]]:<br /> &nbsp;&nbsp; 3 000 <br /> |rels=[[İslâm]] |langs= #[[Qırımtatar tili]] #Çoqusı yaşağan memleketiniñ tilini ([[Rus tili|rusça]], [[Türk tili|türkçe]], [[Ukrain tili|ukraince]], [[romen tili|romence]]) de bile. |related = [[Noğaylar]] (en yaqın — [[qara noğaylar]]), [[Qazantatarlar]], [[Qaraçaylar]], [[Balqarlar]], [[Qumuqlar]] }} {{See also|Tatarlar}} {{Türkler}} [[Fayl:Eurasian_steppe_belt.jpg|thumb|Avrasiyanıñ qadimiy zamanlardan berli türk qabileleri kezingen çöl quşağı. Bazıları Qırımda tamır atıp, yerleştiler, digerleri ise, otlaqlarnıñ eksilmesinen, yavaş-yavaş Altayğa, soñra kene öz adını deniştirip Avropağa doğru köçip, öz ilerilevlerinen daa çoq devletler qurdılar. Türk adı Aşına urufı devrinde qabul etildi, lâkin türkiy halqlar bundan çoq evel mevcut olğanlar.]] '''Qırımtatarlar''', '''Qırımlar''' ya da '''Qırımlılar''' – [[Qırım]]da yaşağan bir türkiy halq, Qırımnıñ tamır halqı. [[Türkiy tiller|Türkiy til]] zümresine mensüp olğan [[qırımtatar tili]]nde laf eteler. Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın — resmiy malümatı, 450 biñ resmiy degil malümatı), qalğanları ise [[Türkiye]]de, [[Bulğaristan]]da, [[Romaniya]]da, [[Özbekistan]]da, [[Rusiye]]de oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir. Qırımtatarlarnıñ çoqusı – [[sünniylik|sünniy]] [[İslâm|musulmanlar]], [[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] aittir. [[Qırımtatarlarnıñ etnogenezi]]nde esas rolni [[Köçebe|köçebe]] [[Türkiy halqlar|türkiy halqlar]] ([[kimmerler]], [[skitler]] (''işğuzlar''), [[sarmatlar]], [[Hunlar|hunlar]], [[köktürkler]], [[Becenekler|becenekler]], [[qıpçaqlar]], [[tatarlar|burunğı tatarlar]] ve başqa) oynadılar. Dağlı Qırımda ve cenübiy yalıda türk<ref>ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001.</ref><ref>KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971.</ref><ref>^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0.</ref><ref>Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X.</ref><ref>MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826.</ref><ref>Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049.</ref><ref>Kāshgarī, Maḥmūd; Atalay, Besim (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi. I. Türk Dil Kurumu. s. 135. 8 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Şubat 2023.</ref> hristian [[Alanlar|alanlar]]ı (aslar) devleti ([[Qırq Or devleti]], [[Qırım Alaniyası]] degen bir region), çöllü Qırım – [[Çuqur Qurğan medeniyeti]]ne<ref name="çuqurlılar-biz">https://www.researchgate.net/publication/314493668_Genetic_differentiation_between_upland_and_lowland_populations_shapes_the_Y-chromosomal_landscape_of_West_Asia Three Yamnaya samples belong not only to the eastern branch in general, but to a specific '''sub-branch identified in a present-day sample from the Crimean Tatar population''': I0231 and I0429 are GG625 derived, and I0444 is 17146508 derived (this SNP was identified in the our Crimean Tatar sample but not shown on the tree as the call rate was less than 90%). To summarize, the ancient Yamnaya genomes published in (Haak et al. 2015; Mathieson et al. 2015) '''do not belong to the main Western European branch R-L51''', but most do belong to the eastern branch R-GG400, which we identified in present-day East Europeans.</ref><ref name="bizim tarihı">https://генофонд.рф/?page_id=23975 {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20250330055112/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=23975 |date=2025-03-30 }} Но на филогенетическом дереве R1b все (кроме одного) образцы Y-хромосом носителей ямной культуры. расположились не на западной, а на восточной ветви гаплогруппы. Один образец попал на третью ветвь гаплогруппы, которая отделилась от общего ствола ранее и сегодня либо очень редка, либо исчезла. Восточных вариантов R1b у западноевропейцев практически нет, а значит, версия, что именно ямники принесли эту мужскую линию в Западную Европу, опровергается. '''Зато эти варианты найдены у современных жителей Причерноморья (крымских татар).'''</ref> ve sarmatlarğa genetik ceetten bağlı<ref>{{Книга-укр|назва = Генофонд татар: историко-генетическое исследование. Гаплогруппы Y-хромосомы|рік = 2021|посилання = http://xn--80aimpg.xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/uploads/libraries/original/60e56f340d1760812a2d37b873e802db24f8d0e4.pdf?1640952546|відповідальний = М.М. Акчурин и [др.]|місце = Казань|видавництво = Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ|сторінки = 91-92|сторінок = 112}} ''Возраст общего предка для носителей R1b-Y14051 находится в диапазоне 1900–1150 лет до настоящего времени. <...> В первую очередь было отмечено наличие этой линии у большинства представителей казахского рода Кара-кыпшак, а также некоторых представителей каракалпакских кыпчаков, башкирских кыпсаков и крымскотатарских кыпчаков.''</ref><ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=27277829 К ВОПРОСУ О МИГРАЦИЯХ И ПРАРОДИНЕ КЫПЧАКОВ. ГЕНЕТИЧЕСКИЙ АСПЕКТ] Сублад R1b-M73 является общей генетической линией носителей этнонима кыпчак разных народов</ref> qıpçaqlarnıñ toprağı [[Cengiz Hannıñ Devleti|Cengiz Hannıñ qara tatarları]] ([[Qıyatlar|qıyat]], [[Merkit|merkit]], [[alçın]], [[Arğınlar|arğın]], [[Barınlar|barın]], [[Şırin|şırin]], [[Yaşlav|yaşlav]], [[nayman]], [[qoñrat]], [[secevüt]] ve pek çoq diger qabileler — [[Sintaşta arheologik medeniyeti|Sintaşta]], [[Pazırıq arheologik medeniyeti|Pazırıq]] ve [[Andronovo arheologik medeniyeti]] ve skitlernen bağlıdır<ref name="юсупов">{{Стаття|рік=2019|автор=Юсупов Ю. М.|посилання=https://elibrary.ru/download/elibrary_41506534_21029946.pdf|назва=О некоторых направлениях исследований ногайского генофонда|журнал=Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков - к грядущему|місце=Черкесск|видавництво=КЧИГИ|мова=ru|сторінки=139}}</ref>) tarafından zapt etildi<ref name="r1b">{{Cite news|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0161622#abstract0|title=Molecular Genealogy of a Mongol Queen’s Family and Her Possible Kinship with Genghis Khan|last=Lkhagvasuren|first=Gavaachimed|last2=Shin|first2=Heejin|last3=Lee|first3=Si Eun|last4=Tumen|first4=Dashtseveg|last5=Kim|first5=Jae-Hyun|last6=Kim|first6=Kyung-Yong|last7=Kim|first7=Kijeong|last8=Park|first8=Ae Ja|last9=Lee|first9=Ho Woon|date=14 вер. 2016 р.|pages=e0161622|language=en|work=PLOS ONE|volume=11|doi=10.1371/journal.pone.0161622|issn=1932-6203|issue=9|access-date=2024-09-10}}</ref>. Qırımtatarlarnıñ bütün genom boyunca ögrenilmesi olarnıñ skitlernen, sarmatlarnen, em de Qırımnıñ daa çoq qadimiy halqlarınen genetik bağını isbatladı. Böyleliknen, qırımtatarlar ve köçebe otlaq Çuqur Qurğan arheologik medeniyeti arasında doğrudan-doğru bağ isbatlandı<ref name="генетика">{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=20}} {{alınma|Три генетических слоя – «морской», «переднеазиатский» и «степной» - отражают основные источники формирования популяций Крыма за последние три тысячелетия, но вряд ли исчерпывают все. Пилотный этап анализа полных Y-хромосом в рамках только трех гаплогрупп - G1, N3 и R1b - '''обнаружил связи с ... геномами индивидов из степей Евразии бронзового века (ямной археологической культуры)'''.}}</ref><ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. Mustamlekeciler de qırımtatarlarnıñ etnogenezine belli bir isse qoştılar, Qırım ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ yalılarında (qadimiy yunanlar, cenevizler, venetsiyalılar) öz müstemlekeleri ve alış-veriş postlarını yarattılar. Olar assimilâtsiyağa keçtiler ve qırımtatar tilini menimsep, qırımtatarlarğa qoşuldılar{{sfn|Агджоян|2018|с=97}}. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenezinde slavânlar ve monğollarnıñ qoşqan issesi red etildi<ref>{{Стаття|рік=2018|автор=Агджоян А. Т.|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Avtoreferat_Agdzhojan_2018_.pdf|назва=Генофонд коренных народов Крыма по маркерам Y-хромосомы, мтДНК и полногеномных панелей аутосомных SNP|місце=Москва|видавництво=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук и лаборатория популяционной генетики человека Федерального государственного бюджетное научное учреждение «Медико-генетический научный центр»|сторінки=17}}</ref>. [[Sovet teşviqatı]] qırımtatarlarnı monğollarnıñ evlâtları olaraq taqdim ete, olar yunanlar, italyanlar, ermeniler, osmanlar qarışıp, «mongoloidligini coydılar». Aslında türk qıpçaqlarda, alanlarda, skiflerde, sarmatlarda mongoloid menligi yoq edi. Lâkin bir çoq qırımtatarlar «yunanlarnıñ evlâtları» olğanları içün monğollar kibi degilmiz degen teşviqatqa inanmaqnı devam eteler. Genetika qırımtatarlarnıñ Qırımda «âbancı» olğanlarını isbatlamaq içün olarğa qarşı sovet yalanlarını ve teşviqatlarını red etip, qırımtatarlarnıñ qadimiy Çuqur (Yamnaya) köçebe qurğan arheologik medeniyetinen bağını kösterdi<ref name="генетика" />, bu medeniyet (yazısı olmağan ve iç bir sebepsiz indi-avropa ilimi tarafından «indi-avropa» dep yazılğan edi), vastasız delillerge köre, türkiy edi, bu ise italân tilşınas Mario Alinei tarafından isbatlanğan<ref>Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, [http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf «Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis»] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20160707092957/http://www.continuitas.org/texts/alinei_interdisciplinary.pdf |date=2016-07-07 }}, 2003</ref>. Genetik ceetinden bu arheologik medeniyetniñ başqa kimsenen degil de, qırımtatarlarnen bağlı olğanı isbatlandı<ref name="çuqurlılar-biz" /><ref name="bizim tarihı" />. '''Qırımtatar halqından olğan halqlar:''' *'''[[Dobruca tatarları]]''' - Qırımtatar halqınıñ bir parçasıdır ve [[Qırımtatar tiliniñ şiveleri| çöl şivesinde]] laf eteler. Qısqaça [[Dobruca]]ğa köçken Qırımtatarları. *'''[[Noğaylar]]''', '''Yedisan noğayları (Cedisan noğayları)''', '''Bucak noğayları''' ya da '''Dobruca noğayları''' - [[Noğaylar|Noğay]] bolsalarda Qırımtatarlar kibi onlarda [[Qırım]]nıñ parçası. Aynı zamanda [[Qırım Hanlığı]]nı öz devletleri kibi köreler çünki onlarda [[Qırım Hanlığı]]nıñ kurulmasında çoq yardımcı boldular. Avropada yaşağan noğaylarnıñ tilleri [[Osmanlı tili]]nden etkilengeni içün, [[Rusiye]]de yaşağan [[Noğaylar]]dan daha yakındır. Eskiden çoqusı [[Qırım]]nıñ dışında yaşağan olsada, [[Qırım]]da yaşağanlarıda bar edi. Çoqu kişi bilmey ki, onların bazıları özlerine '''Qırım Noğay Tatarı''', '''Qırım Tatar Noğayı''' yada '''Qırımlı''' diye. *'''[[Lipka tatarları]]''' - çoqusı Qırımtatar halqından, [[Belarus]], [[Lehistan]] ve [[Litvaniya]]da yaşaylar. == Tarih == === Etnogenez === [[File:Crimean Tatars' deep ancestry.jpg|thumb|left|<small>Genetik tetqiqatqa köre, qırımtatarlarnıñ genofonduna teren ecdat populâtsiyalarınıñ qoşqan issesi. [[Çuqur medeniyeti]]niñ çöl [[otlaqçılar]]ından [[Türkiy halqlar|türkiy]] komponentniñ ükümdarlığı közge çarpa, amma [[İnd-Avropa tilleri|ind-avropa]] ([[Anadolu fermerleri]]nen bağlı ve, belki de, [[Qadimiy yunan mustamlaqlığı|qadimiy yunan mustamlaqlığı]]nıñ tesirini ifadelegen) ve [[Yaqın Şarq]] komponentleriniñ tesiri de küçlüdir. Soñki genetik malümatlar Çuqur medeniyeti vekilleriniñ gaplogruppaları [[Ğarbiy Avropa|ğarbiy avropa]]lılar arasında ''rastkelmegenini'' köstere, olar ise [[Şarqiy Avropa|şarqiy avropa]]lılarda (qırımtatarlarda) rast keldiler. Bundan da ğayrı, qırımtatarlarda «çuqurlı dalları»nıñ çeşitligi, olarnıñ, avropalılardan farqlı olaraq, bayağı az ögrenilgenini köz ögüne alsaq, açıq-aydın körüne<ref name="bizim tarihı" /><ref name="çuqurlılar-biz" />.</small>]] Qırımtatarlar – halq olaraq [[Qırım]]da şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: [[ğarbiy çöl otlaqçıları]],[[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[alanlar]], [[avarlar]], [[yunanlar]], [[gotlar]], [[proto-bulğarlar]] [[hazarlar]], [[peçenegler]]; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer [[Qıpçaqlar|ğarbiy qıpçaqlar]] (XIII asırdan soñ olarnıñ öz adı — «tatarlar») alalar, Rusiyede olar ''polovetsler'' olaraq , ğarbiy Avropada ise ''kumanlar'' olaraq belli. [[Ertiş]] (Иртыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap [[Edil]], [[Azaq deñizi]] ve [[Qara deñiz]] yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap [[XVIII]] asırğa qadar [[Deşt-i Qıpçaq]], دَشْتِ قِیپْچَاقْ – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar. Lâkin qırımtatarlarnıñ etnogenez [[Uluğ Ulus]] (Altın Orda) vaqtında oldı. Olarnıñ etnogenezde [[tatarlar]] (türkiy milleti, kerçekten moğol degil) eñ büyük bir röl oynâdılar. === Qırım hanlığı === [[Resim:De_Landschappen_der_Percoptize_en_Nogaize_Tartares,_Circassen,_P_Van_der_Aa_(Leiden,_1707).jpg|thumb|right|250px|Qırım hanlığınıñ eski bir harita]] {{rewrite}} Tamamen halq [[Qırım Hanlığı]] devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı [[1441]] senesinden [[1783]] senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı [[Osmanlı Devleti]]ne bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle [[Geraylar]] sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han [[I Hacı Geray]] edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — [[Aşıq Ümer]] edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar [[Mahmud Qırımlı]] ve [[II Ğazı Geray]] han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — [[Bağçasaray]]daki [[Hansaray]]dır. <!--[[Moskova memleketi]] ve [[Lehistan]] daima Qırım Hanlığı ile ([[XVIII asır]]ğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı. [[1571]] senesi Qırım 40 biñlik ordusı [[I Devlet Geray]] han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp [[Moskva]]ğa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan [[Noğay Ordusı|noğay orduları]] muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.--> === [[Rusiye İmperiyası]]nıñ terkibinde === [[Fayl:Safika Gaspirali.jpg|thumb|left|150px|[[Şefiqa Gasprinskaya]]]] [[Fayl:Ismail_Gasprinskiy.jpg|thumb|150px|[[İsmail Gasprinskiy]]]] [[Fayl:Crimean Tatar language in Crimea, 1897.png|thumb|1897 senesi resmiy malümatına köre "[[Ana tili]]ñiz ne?" degen sualge "[[Qırımtatar tili]]" dep cevap bergenlerniñ nisbeti. Şunı köz ögüne almaq kerek ki, bazı qırımtatarlar ana tili olaraq [[rus tili]]ni bildire ''bile'' ediler. [[Yuriy Osmanov]]nıñ yazğanıña köre, 1944 s. Qırımda ~ 500 biñ qırımtatar yaşağan edi.]] [[1736]] senesi Rusiye orduları feldmarşal [[Kristof Minih]] yolbaşçılığı altında [[Bağçasaray]]nı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. [[1783]] senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı. Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda [[Osmanlı Devleti]]ne (esasen [[Dobruca]] ve [[Anadolu]]ğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre [[1790]] senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi [[Türkiye]]deki, [[Bulğaristan]]daki ve [[Romaniya]]daki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan [[XIX]] asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir). Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi [[İsmail Gasprinskiy]] adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “[[Terciman]]” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy [[pantürkizm]] mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla. === [[Vatandaşlıq cenki (Rusiye)|Vatandaşlıq cenki]] ve [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti|Qırım MŞSC]] === [[Fayl:Noman_Chelebicihan.jpg|thumb|150px|[[Noman Çelebicihan]]]] [[Fayl:Ethnic map of the Crimea.jpg|thumb|300px|1930 s. Qırımnıñ qavmiy haritası (qırımtatarlar yeşil tüste). Bu haritada aqiqiy malümatnı körmek mümkün.]] [[1917]] senesi [[mart 25]]-de Aqmescitte [[I Qurultay|qırımtatar qurultayı]] ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq [[Noman Çelebicihan]] saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı. [[Rusiye Vatandaşlıq cenki]] qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki [[Fevral inqilâbı]]ndan soñ qırımtatar halqınıñ [[I Qurultay|ilk Qurultay]] toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar tili''(yani Qırımda yaşağan adamlar)'' içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma [[1918]] senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı. [[1921]] senesi [[Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti]] terkibinde [[Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti]] meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri [[Rus tili|rus]] ve [[Qırımtatar tili|qırımtatar]] tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ [[1937]] senesi [[Stalin repressiyaları]] başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi [[Veli İbraimov]] ve alim [[Bekir Çoban-zade]]. [[1939]] senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %. === Qırım [[Natsist Almaniya]] tarafından işğali === [[1941]] senesi noyabr ortasından [[1944]] senesi [[mayıs 12]] kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi. ==== Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi ==== İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov. Qızıl Orduda episi olıp '''35.000''' qırımtatar edi. Belli qırımtatar alim ve Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi [[Yuriy Osmanov]] ve belli bir sovet dissident Lüdmila Alekseeva yazalar ki, '''100 638''' qırımtatar Qızıl Orduda edi, 16 713 partizan areketinde iştiraq etti, 7702 yerastı teşkilâtılarda istiraq etti<ref>Юрий Османов, Исторические справки, saife 83</ref><ref>Людмила Алексеева. Глава 8. [http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/chapter8.htm Крымскотатарское движение за возвращение в Крым] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20190322095603/http://old.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/Chapter8.htm |date=2019-03-22 }} // История инакомыслия в СССР. — 1983.</ref>. Olarnıñ tetqiqatlarnıñ neticesine köre, 1939 s. Qırımda qararnen 500.000 qırımtatar yaşadı. [[II Cian cenki]] cebelerinde [[Qızıl Ordu]] saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar ([[Petay Abilov]], [[Teyfuq Abdul]], [[Üzeir Abduramanov]], [[Abdureim Reşidov]], [[Seyitnafe Seyitveliyev]]) [[Şuralar Birliginiñ Qaramanı]] unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar ([[Amethan Sultan]]) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar ([[Seyit-Nebi Abduramanov]] ve [[Nasibulla Velilâyev]]) [[Şüret Ordeni]] tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi. ==== Qırımtatar milliy areketi Ekinci cian cenkte ==== [[1941]] senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler. [[Aqmescit]]te “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. [[1943]] senesi komitetler faaliyeti toqtaldı. Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan [[Milliy Fırqa]]nıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. [[1941]] senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri [[Edige Qırımal]] ve [[Müstecib Ülküsal]] [[Hitler]]ni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün [[Berlin]]ge keldiler, lâkin olarğa red ettiler. === Sürgünlik === Qırımtatarlar Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı [[Özbekistan]]ğa ve [[Qazahistan]] ile [[Tacikistan]] qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise [[Mari Cumhuriyeti]]ne, [[Ural]]ğa, [[Kostroma vilâyeti]]ne sürgün etildiler. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı. <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] ow9d5xqlvrjuilvr0o69m2adekt1awz 246828 246827 2026-11-10T11:06:28Z Хтосьці 13041 246828 wikitext text/x-wiki <!-- Qırımtatar halqınıñ temsilcileri [[Qızılorda|Qızıl Ordu]] saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. [[1944]] senesi [[mayıs 18]] künü [[Stalin]] Urus emperialı sozdıneip Qırım tili içinde eskiYad Alimpiy Adamları SıqırC(Y)ıl EnEra TopRayi ğayip etmek uçun, episi Dunyia Adamlarını Anan Ruhunı anamağan balalar Ana*Yerde yaşap, Anan tanımamaq, oksüz Qalqları qaldırma stiyler. Qırım devletını ve Qırım til içinde Atalar Yazğanını AyLaf(OnLaf Alantarda) yoq etmege stiyler, Un uçun denatsıfıkatsıaden ziyade denatsionalizatsia qırımtatarlarını başladılar. Qırımtatar adı olsa epsı kıtaplarını yoq etileler. SSSR okmeti tutqan yerının epsı Adamlarğa , bule Qalq "Qırımtatar" yoqtır, bule aytıp epsi duniyanı Adamlarını aldatalar. Qırım Qalqını Qırım erinden boşetıp, İsrael devletını bir yıl ogne qurulmaq uçun stiyip kibi, ozinine ekinci avtanomiy Urus ve İzrail ukmet qoşıp qurumaq aqılına kele. Un uçun Stalinistler Qırımtatar halqını qararıp qabaatlanğanlar, German devletını qol tutqanını ziyadeci uçun Urus-imperial-stalinizm surgunlik yapqanını baqıp "uç yuz yıl genotsid , Almaniyağa, Turkiyağa, Urussia ve Ukrainağa baqıp uç yuz yıl keçken vaqtında bu Qalqlar on kereden çoqlaştılar, Qırım Qalqları ise bu uç yuz yıl içne on kereden azlaştılar Qırımda, bule statistika olsa 10*10=100 Russsiya Qırım Qalqlarını uç yuz yıl vaqıt içinde yuz kereden azlaçtılar Qırımda. eger bule dugulmı? Bu Qalqını son nas sevmek olırmı? "predatel-kolabırasıonist ve mongol-tatar naşestvennik lağapı berdıler epsi urus mekteplerde kıtabıdan lagap urus ukmet auzıdan çihmay, un uçun kebi deportatsiya etildiler- [[Özbekistan]]ğa, [[Ural]], Perm, [[Tacikistan|Tacikistanğa]] ve da çoq yaqqa sürgün etildiller. Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise [[İçki İşler Halq Komissarlığı]] (НКВД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. В 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler. İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.--> === Avdet oğrunda küreş === [[1944]] senesinde sürgün etilgen milletlerge [[1956]] senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise [[Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]] (ЦК КПСС), [[Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti]]ne (ЦК КПУ) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan [[1989]] senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı. === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] o1r6nnjkx8q6wcesk8bbk8i4dl3941w 246829 246828 2026-11-10T11:06:46Z Хтосьці 13041 246829 wikitext text/x-wiki === Qırımğa qaytuv === [[Fayl:Crimean Tatar 2001-num.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2001 s. malümat)]] [[Fayl:Crimean Tatar share 2014.png|thumb|right|300px|Qırım regionları ealisinde Qırımtatarlarnıñ faizi (2014 s. malümat)]] Kütleviy tarzda qırımtatarlar [[1989]] senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi <ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=111404 Лидия Бобылева, Крымско-татарские мифы и социально-политическая реальность Крыма]</ref>). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı. [[1991]] senesi [[II Qurultay]] toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı [[Qırımtatar Milliy Meclisi]] tize. [[1991]] senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi [[Mustafa Cemilev]]dir. == Din == Qırımtatarlarnıñ çoqusı — [[İslâm|musulmanlar]] ([[sünniyler]]). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım [[XIII]] asırda [[selcükler]] tarafından [[Sudaq]] ve onıñ civarını basıp alğanınen [[tasavvuf]] qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — [[1778]] senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım [[hristianlar]]ınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa [[Uluğ Ulus|Altın Ordu]] ve [[Qırım Hanlığı]] devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri [[Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi]]ne birleşti ([[Anefi mezebi|Anefi]] [[Mezep|mezebine]] ait ola). == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] gi268ae8lruo2gc5dz7u2mzdsr2ryeu 246830 246829 2026-11-10T11:07:08Z Хтосьці 13041 246830 wikitext text/x-wiki == -{crh-latn: Subetnoslar; crh-cyrl: Субэтнослар}- == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] fi54o08f678o8r2qbf8deoth4lstazx 246831 246830 2026-11-10T11:07:22Z Хтосьці 13041 246831 wikitext text/x-wiki == Subetnoslar == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] fth3ul2lf00gfn67n41kwhi5pmss7hy 246832 246831 2026-11-10T11:07:39Z Хтосьці 13041 246832 wikitext text/x-wiki === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] b51wjxxhoumslau8p3a75k6n64q6cql 246833 246832 2026-11-10T11:07:56Z Хтосьці 13041 [[Special:Contributions/Хтосьці|Хтосьці]] ([[User talk:Хтосьці|muzakere]]) qullanıcısınıñ yapqan [[Special:Diff/246832|246832]] nomeralı versiyası lâğu etildi 246833 wikitext text/x-wiki == Subetnoslar == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. === Yalıboylu qırımtatarlar === {{main|Yalıboylular}} Sürgünlikten evel yalıboylular (yalıboylu qırımtatarlar) [[Qırımnıñ cenübiy yalı boyu]]nda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde [[rumlar]], [[gotlar]] ve [[çerkezler]], Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da ([[cenevizler]]) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, [[türk tiline]] yaqındır. İşbu şivede çoq [[Yunan tili|yunan]] ve [[Italiyan tili|italiyan]] alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi. === Şimdiki vaziyet === 1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit -{crh-latn: subetnoslerge; crh-cyrl: субэтнослерге}- mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. == Qırımtatar edebiyatı == {{main|Qırımtatar edebiyatı}} == Qırımtatar ananeleri == {{main|Qırımtatar ananeleri}} * [[Köydeşler körüşüvi]] * == Qırımtatarlarğa qarşı propaganda == {{main|Qırımtatarlarğa qarşı propaganda}} == Belli qırımtatarlar == === Belli qırımtatar şairleri === * [[Bekir Çoban-zade]] * [[Amdi Giraybay]] * [[Aşıq Ümer]] == Bularnı da baqıp çıqıñız == * [[Qırımtatar tili]] * [[Ant etkenmen|Qırımtatar gimni]] * [[Qırımtatar bayrağı]] * [[Qırımtatar tamğası]] * [[Qırımtatar medeniyeti]] * [[Qırım Hanlığı]] * [[Qırımnıñ qırq batırı]] == Edebiyat == * [https://web.archive.org/web/20040610164304/http://tavrika.by.ru/books/vozgrin_ists/html/index.htm Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri”] {{Ru icon}} * “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. {{Ru icon}} * {{Стаття|ref=Агджоян|рік=2018|автор=Агджоян Анастасия Торосовна|посилання=http://vigg.ru/fileadmin/user_upload/Dissertatsionnyy_sovet/Kandidatskie_dissertatsii/2018/Agdjoyan_AT/_Dissertacija_Agdzhojan__Krym-2018_.pdf|заголовок=ГЕНОФОНД КОРЕННЫХ НАРОДОВ КРЫМА ПО МАРКЕРАМ Y-ХРОМОСОМЫ, МТДНК И ПОЛНОГЕНОМНЫХ ПАНЕЛЕЙ АУТОСОМНЫХ SNP|видання=Институт общей генетики им. Н.И. Вавилова Российской академии наук|місце=Москва}} == Bağlantılar == * [http://www.qurultay.org/ Qırımtatar Milliy Meclisi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20071226005102/http://www.qurultay.org/ |date=2007-12-26 }} * [http://medeniye.org/node/526 Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110310082258/http://medeniye.org/node/526 |date=2011-03-10 }} * [http://medeniye.org/ru/ Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20110314203317/http://medeniye.org/ru |date=2011-03-14 }} * [http://qmusic.at.ua/ Qırımtatar muzıkası] * [http://www.bizimqirim.org/ “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı] {{Arhivlengen|url=https://web.archive.org/web/20080601200753/http://www.bizimqirim.org/ |date=2008-06-01 }} * [http://www.milli-firka.org/?lg=en Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa] fth3ul2lf00gfn67n41kwhi5pmss7hy 246834 246833 2026-11-10T11:08:26Z Хтосьці 13041 246834 wikitext text/x-wiki == Subetnoslar == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. === [[Çöllü qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', dağlı ve orta yolaq qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''noğaylar''. Noğaylar (çöllü qırımtatarlar) çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen [[tatarlar]] (türkiy milleti), ğarbiy qıpçaqlar ([[kumanlar]]), şarqiy [[qıpçaqlar]] iştirak ettiler. Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir. 5g495i8qd5a49cfrqygxydsoqbu1fl2 246835 246834 2026-11-10T11:08:53Z Хтосьці 13041 246835 wikitext text/x-wiki == Subetnoslar == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. m5ipkogktnnp65w09x3v5e7dlevgpzg 246836 246835 2026-11-10T11:09:09Z Хтосьці 13041 246836 wikitext text/x-wiki === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. tjaaqlclor0udyf93lfs2uxbs4rlfwn 246837 246836 2026-11-10T11:09:26Z Хтосьці 13041 [[Special:Contributions/Хтосьці|Хтосьці]] ([[User talk:Хтосьці|muzakere]]) qullanıcısınıñ yapqan [[Special:Diff/246836|246836]] nomeralı versiyası lâğu etildi 246837 wikitext text/x-wiki == Subetnoslar == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). === [[Tatlar|Dağlı qırımtatarlar]] === Öz adı ― ''qırımtatarlar'', çöllü qırımtatarlar tarafından berilgen adı ― ''tatlar''. Sürgünlikten evel tatlar (dağlı qırımtatarlar) dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu -{crh-latn: subetnos; crh-cyrl: субэтнос}- şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: [[tavrlar]], [[sarmatlar]], [[skitler]], [[alanlar]], [[gotlar]], [[rumlar]], [[çerkezler]], [[hazarlar]], [[bulğarlar]], [[peçenegler]], ğarbiy [[qıpçaqlar]] (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli) ve [[tatarlar]] (türkiy milleti). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır. m5ipkogktnnp65w09x3v5e7dlevgpzg 246838 246837 2026-11-10T11:09:39Z Хтосьці 13041 246838 wikitext text/x-wiki == Subetnoslar == Qırımtatar halqı üç -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). qxhvcsakurrr27aumaqot5m2h5tluot 246839 246838 2026-11-10T11:10:03Z Хтосьці 13041 246839 wikitext text/x-wiki == Subetnoslar == Qırımtatar halqı üç -{crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppadan ibarettir: ''noğaylar'' (çöllü qırımtatarlar), ''tatlar'' (dağlı qırımtatarlar) ve ''yalıboylular'' (yalıboylu tatarlar). rtqf3wnt6dw42rs4h79t8y62yzyei3y 246840 246839 2026-11-10T11:10:28Z Хтосьці 13041 [[Special:Contributions/Хтосьці|Хтосьці]] ([[User talk:Хтосьці|muzakere]]) qullanıcısınıñ yapqan [[Special:Diff/246839|246839]] nomeralı versiyası lâğu etildi 246840 wikitext text/x-wiki -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- jhp11zywsssfvd65fmideltgpt714gx