Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 14 2441 223967 222746 2026-11-08T18:24:33Z Terrus38 14026 223967 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Kategòrëjô:Nôùka]] [[Kategòrëjô:Spòlëzna]] 3s1i57l24kifeyj58ki5gvjkfmtew0u 0 4340 223976 223024 2026-11-08T19:41:34Z DawnyTest 14843 223976 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} {{Infobox-państwò |gwôsné miono = United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |miono = Zjednóné Królestwò Wiôldżi Britanie i Nordowi Irlandie |miono-genitiw = Wiôldżi Britanie |fana = Flag of the United Kingdom.svg |herb = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg |na karce = Europe-UK.svg |mòtto = Dieu et mon droit<br>(Bóg i mòje prawò) |jãzëk = [[Angelsczi jãzëk|angelsczi]] |stolëca = [[Londin]] |fòrma państwa = [[mònarchiô]] |wiéchrzëzna = 244.820 |lëdztwò = 67 791 400 |rok = 2021 |dëtk = Angelsczi funt szterling ₤ |kòd dëtka = GBP |czasowô cona = +0 |himn = God Save the King<br>(Bòże chroń Króla) <center>[[Òbrôzk:United States Navy Band - God Save the Queen.oga]]</center> |kòd = GB |Internet = .uk |telefón = +44 |Mònarcha=[[Karól III]] |Premiéra=Andy Burnham |aùtowi kòd=UK |data ùsôdzenia=1 stëcznika 1801 }} [[Òbrôzk:Map of the countries of the United Kingdom.svg|mały|Krôje Wiôldżi Britanji:<br>niebiesczi - [[Szkòckô]]<br> czerwòny - [[Angliô]]<br>zelony - [[Walijô]]<br>żôłti - [[Nordowô Irlandëjô]]]] '''Wiôlgô Britaniô''' ({{jãz.|en}} ''Great Britain''<ref>w anielsczim jãzëkù pòzwa ''Great Britain'' je brëkòwónô do òbéńdë Anglie, Walie i Szkòcje, bez Nordowi Irlandie. Dlô cawny rëmiznë państwa fónksnérëje pòzwa ''United Kingdom'' ({{jãz.|csb}} ''Zjednóné Królestwò'').</ref>), òficjalno '''Zjednóné Królestwò Wiôldżi Britanie i Nordowi Irlandie''' ({{jãz.|en}} ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'') – państwò w [[Eùropa|Eùropie]], jaczégò partã są kraje [[Angliô]], [[Waliô]] i [[Szkòckô|Szkòcjô]] na òstrowiu Wiôlgô Britaniô, a téż Nordowô Irlandiô na nordze òstrowù Irlandiô. Tam je téż jedurnô lądowô grańca państwa – z [[Irlandiô|Irlandią]]. Òd [[1 stëcznika]] [[1973]] do [[31 stëcznika]] [[2020]] Wiôlgô Britaniô bëła nôleżnikã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]]. Wiôlgô Britanijô mô kòl cesnôscë zależnëch teritoriów, chtërne nie są fòrmalno partã państwa, ale są z nim kònstitucjonalno pòwiązóné ë administracyjno pòdległé. Należą do nich dependencje Britijsczi Kòrónë ([[Guernsey]], [[Jersey]] ë [[Man|Òstrów Man]]) ë britijsczé zamòrzsczé teritoria: Akrotiri, Anguilla, Bermuda, Britijsczé Antarkticczé Teritorium, Britijsczé Teritorium Indiancczégo Òceanu, Britijsczé Dzewicczé Òstrowë, Dhekelia, Kajmane, Falklandë, Pôłniowô Georgia ë Pôłniowi Sandwich, Gibraltar, Montserrat, Pitcairn, Turks ë Caicos ë Òstrów Swiãti Heleny, Òstrów Wniebowstąpienia ë Tristan da Cunha. Wiôlgô Britanijô je załóżcą [[Wspólnotô Nôrodów|Wspólnotë Nôrodów]], chtërna zrzesziwô bëłé kòlonie, dominia ë jinszé britijsczé włôsnoscë. Òd 1 stëcznika 1973 do 31 stëcznika 2020 rokù bëła człónkã nôprzód Eùropejsczi Wspólnotë, a pòzni [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] (EÙ). Je stałim człónkã Radzë Bezpieczeństwa ÒNZ òd czasu ji pierszi sesji w 1946 rokù, mô prawo weta. Wchôdô téż w skłôd Radzë Eùropë, G7, G20, NATO, OECD ë WTO. Wiôlgô Britanijô je krôjã rozwiniãtym, stanowi szóstą gòspòdarkã swiata pòdle PKB nòminalnégò ë osmą gòspòdarkã swiata pòdle paritetu sëłë nabëwczi. Bëło to pierszé na swiece w pełni zindustrializowóné państwò ë nôwikszé mocarstwo swiatowé w XIX ë na pòczątkù XX wiekù. Wiôlgô Britanijô òstôwô dali mocarstwã ze znacznyma wpływami ekònomicznyma, kulturalnyma, militarnëma, naùkòwima ë pòliticznëma na midzënarodowi arenie. Britijsczé zbrojné sëłë stacjonują w 80 krôjach swiata (nôwikszé stałé garnizony są w [[Miemieckô|Miemczech]], na [[Cyper|Cyperze]], na Falklandach, w Gibraltarze ë w [[Kanada|Kanadze]]). Wësoczoscë wëdatków na wòjskòwòsc dają Wiôldżi Britaniji ósme plac na swiece (2019). Posiadô równak kòl 200 głowiców atómowëch. Wiôlgo Britanijô je kònstitucyjną mònarchią. Głową państwa je mònarcha (òd 8 séwnika 2022 na trónie zasôdô król Karól III). * stoleczny gard: [[Londin]] * lëdztwò: 67 791 400 mieszkańców ([[2021]]) * wiéchrzëzna: 244.820 km² == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Silbury_1.jpg|Ùrzma Silbury Òbrôzk:The_Shard_London_(32330527315).jpg|Londin, widoczny je chmùrnik Shard Òbrôzk:Sutton_Hoo_helmet_2016.png|Anglosasczi paradny chełm z Sutton Hoo Òbrôzk:Yalta_summit_1945_with_Churchill,_Roosevelt,_Stalin.jpg|Britijsczi premiér Winston Churchill na kònferencje Jałce Òbrôzk:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|Isaac Newton, britijsczi fizyk </gallery> == Òbaczë téż == * [[Malta]] * [[Cyper]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Eùropa}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Wiôlgô Britaniô| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] rr2sylqj5c7zdvmawkhqt26ry2qii5f 0 4633 223958 219118 2026-11-08T13:31:54Z DawnyTest 14843 Dofùlowanié 223958 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|gwôsné miono=‏سلطنة عُمان‎|miono=Òman|fana=Flag of Oman.svg|miono-genitiw=Òmanu|herb=National emblem of Oman.svg|mòtto=|na karce=Oman in its region.svg|jãzëk=arabsczi|stolëca=Maskat|fòrma państwa=[[mònarchiô]]|wiéchrzëzna=309,500|rok=2024|lëdztwò=3,901,992|dëtk=rial omansczi|kòd dëtka=OMR|himn=‏نشيد وطني عماني<br>Nashīd as-Salām as-Sultānī|telefón=968|Internet=.om|kòd=OM|procent-wòdë=0|czasowô cona=+4|Mònarcha=Hajsam ibn Tarik Al Sa’id |aùtowi kòd=OM}} '''Òman''' je państwã w [[Azjô|Azji]]. Stolëcznym gardã je [[Maskat]]. Grańczi z [[Jemen|Jemenã]] (długòsc grańcë 294 km), [[Saùdijskô Arabiô|Saùdijską Arabią]] (658 km), [[Zjednóné Arabsczé Emiratë|Zjednónyma Arabsczima Emiratama]] (609 km). Mô przistãp do [[Arabsczé Mòrze|Arabsczégò Mòrza]] (długòsc brzegòwi linie wënosy 2,092 km)<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20210313050143/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/ Oman] The world factbook [2025-07-04]</ref>. Wiéchrzëzna to 309,500 km² (wòdë 0%''')'''<ref name=":0" />. W 2026 Òman miôł 5,671,458 mieszkańców, długòsc żëcô w 2026 wënosëła 80,7 lat dlô òbu pëłców: dlô białków 82,4, a dlô chłopów 79,2. Mieskô pòpùlacjô: 79,6% - nôbarzi zalëdzone gardë to {{Skr.|m.jin.}} As-Sib (470,878 mieszkańców), Bauszar (362,523) ë Salala (293,962), stolëca Òmanu bëła dopiérkù nô 24. placu (24,099 lëdzi)<ref>''[https://www.worldometers.info/demographics/oman-demographics/ Oman Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends)]'' [online], Worldometer [dost. 2026-11-08] ({{Jãz.|en}}).</ref>. Nôwikszą religią je islam, chtërëgo wëznaje 95% lëdztwa (z czegò 45% wëznaje ibadizm, 45% sùnnizm, a 5% szyicczi) i chtërën je państwòwą religią Òmanu, 5% lëdztwa stanowią [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjanowie]], [[Hinduizm|hinduiscë]] ë [[Bùddizm|bùddiscë]]<ref>''[https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/oman/ Oman]'' [online], United States Department of State [dostęp 2026-11-08] ({{Jãz.|en}}).</ref>. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:001027-Muscat-IMG 6483-2.jpg| Òbrôzk:001024-Muscat-Pan1-2.jpg| Òbrôzk:001025-Muscat-IMG 5662-2.jpg| Òbrôzk:Bahla Fort.jpg| Òbrôzk:Jabrin-Wall (2).jpg| Òbrôzk:Oman bullfighting (5).jpg| Òbrôzk:Traditional Omani Food.jpg| Òbrôzk:Arabianoryx.jpg| Òbrôzk:Glanznektarvogel 2.jpg| Òbrôzk:Hyatt hotel, Muscat, Oman.jpg| Òbrôzk:Nizwa-Kummas (2).jpg| Òbrôzk:Wahiba Sands (36).jpg| Òbrôzk:Oman Khanjar.jpg| Òbrôzk:Fishmarket.jpg| Òbrôzk:001026-Muscat-IMG 6183-2.jpg| Òbrôzk:Craftswoman Oman 2.jpg| </gallery> == Òbaczë téż == * [[Zjednóné Arabsczé Emiratë]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Azjô}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] le61npb8kyu25drhesr4s3vym9uogoy 223969 223958 2026-11-08T18:35:30Z Terrus38 14026 223969 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|gwôsné miono=‏سلطنة عُمان‎|miono=Òman|fana=Flag of Oman.svg|miono-genitiw=Òmanu|herb=National emblem of Oman.svg|mòtto=|na karce=Oman in its region.svg|jãzëk=arabsczi|stolëca=Maskat|fòrma państwa=[[mònarchiô]]|wiéchrzëzna=309 500|rok=2024|lëdztwò=3 901 992|dëtk=òmańsczi rial|kòd dëtka=OMR|himn=‏نشيد وطني عماني<br>Nashīd as-Salām as-Sultānī|telefón=968|Internet=.om|kòd=OM|procent-wòdë=0|czasowô cona=+4|Mònarcha=Hajsam ibn Tarik Al Sa’id |aùtowi kòd=OM}} '''Òman''' ({{Jãz.|ar}} عُمان, ''Uman''), '''Sułtanat''' '''Òmanu''' ({{Jãz.|ar}} سلطنة عُمان, ''Saltanat Uman'') – państwò w [[Azjô|Azji]], leżącé na [[Arabsczi Półòstrów|Arabsczim Półòstrowie]]. Jegò stolëcznym gardã je [[Maskat]]. Grańczi z [[Jemen|Jemenã]] (długòsc grańcë 294 km), [[Saùdijskô Arabiô|Saùdijską Arabią]] (658 km), [[Zjednóné Arabsczé Emiratë|Zjednónyma Arabsczima Emiratama]] (609 km). Mô przistãp do [[Arabsczé Mòrze|Arabsczégò Mòrza]] (długòsc brzegòwi linie wënosy 2 092 km)<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20210313050143/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/ Oman] The world factbook [2025-07-04]</ref>. Wiéchrzëzna kraju to 309 500 km² (wòdë 0%''')'''<ref name=":0" />. W 2026 Òman miôł 5 671 458 mieszkańców, długòsc żëcô w 2026 wënosëła 80,7 lat dlô òbu pëłców: dlô białków 82,4, a dlô chłopów 79,2. Mieskô pòpùlacjô: 79,6% – nôbarżi zalëdzonyma gardama są {{Skr.|m.jin.}} As-Syb (470 878 mieszkańców), Baùszar (362 523) ë Salala (293 962), stolëca Òmanu bëła dopiérkù na 24. placu (24 099 lëdzy)<ref>''[https://www.worldometers.info/demographics/oman-demographics/ Oman Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends)]'' [online], Worldometer [dost. 2026-11-08] ({{Jãz.|en}}).</ref>. Nôwikszą religią je islam, chtëren wëznôwô 95% lëdztwa (òd czegò 45% wëznôwô ibadizm, 45% sùnnizm, a 5% szijizm) i chtëren je państwòwą religią Òmanu, 5% lëdztwa stanowią [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjanowie]], [[Hindujizm|hindujiscë]] ë [[Bùddizm|bùddiscë]]<ref>''[https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/oman/ Oman]'' [online], United States Department of State [dostęp 2026-11-08] ({{Jãz.|en}}).</ref>. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:001027-Muscat-IMG 6483-2.jpg| Òbrôzk:001024-Muscat-Pan1-2.jpg| Òbrôzk:001025-Muscat-IMG 5662-2.jpg| Òbrôzk:Bahla Fort.jpg| Òbrôzk:Jabrin-Wall (2).jpg| Òbrôzk:Oman bullfighting (5).jpg| Òbrôzk:Traditional Omani Food.jpg| Òbrôzk:Arabianoryx.jpg| Òbrôzk:Glanznektarvogel 2.jpg| Òbrôzk:Hyatt hotel, Muscat, Oman.jpg| Òbrôzk:Nizwa-Kummas (2).jpg| Òbrôzk:Wahiba Sands (36).jpg| Òbrôzk:Oman Khanjar.jpg| Òbrôzk:Fishmarket.jpg| Òbrôzk:001026-Muscat-IMG 6183-2.jpg| Òbrôzk:Craftswoman Oman 2.jpg| </gallery> == Òbaczë téż == * [[Zjednóné Arabsczé Emiratë]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Azjô}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] nugljm8y61ku71n58bjhyooibrc437b 0 7899 223988 222958 2026-11-09T10:16:12Z Dzywòwidz 17628 223988 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – cząd lëdzczégò dzejaniégò, co òbjimô twórczosc ò esteticznym, wizualnym, audialnym abò perfòrmatiwnym charakterze, chtërny célã je bùdzenié òkreslonëch emòcjów, refleksje abò przekazywanié [[Deja|dejów]]. Je to jedno z nôbarżi złożonëch ë wieloznacznych zjawisków w lëdzczi kùlturze, co wëmëkô sã jednoznacznym definicjóm przez swòjã bezustnną ewòlucjã ë subiektiwny charakter òdbioru. Dokôzë kùńsztu są materialnym abò niematerialnym wrazã lëdzczi kreatiwnoscë, zòbrazënë ë techiczny zdatnoscë. Kùńszt òd zôczątkù dzejów towarzëszë człowiekowi, rozwijwającë sã wëcmanim ze [[Spòlëzna|spòlëznowima]], [[Technologiô|technologicznima]] ë [[Filozofiô|filozoficznima]] zmianama. Pełni wiele fónkcjów: òd magicznëch ë religijnëch, przez pòznôwczé ë didatkiczné, jaż pò esteticzné ë ludiczné. == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò "kùńszt" wëwidzy sã ze strzédno-wësokò-niemiecczégò słowa ''kunst'' (òd czasnika ''können'' - 'mòc, ùmiéc, znac sã na czims'). W zôpadnoeùropejsczi tradicje pòchwôt kùńsztu wëwòdzy sã òd [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczégò]] słowa ''techne'' (τέχνη) ë [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''ars''. W [[Stôrożëtnosc|stôrożëtnoscë]] ë [[Strzédnowiek|strzédnowiekù]] terminë te nie òznaczałë tegò, co dzysô rozmieje sã pòd pòchwôtã "pësznëch kùńsztów" (malëtwë, rzezbë czë muzyczi), le òznaczałë kòżdą rzetelną, òpiartą na znajomòscë prawidłów zdatnosc wëtwôrzaniégò rzeczów. Do tak rozmiónégò kùńsztu zaliczno nie le bùdownictwò czë tkactwò, le téż rzemiãło (np. stolôrstwò) ë nôùczi (geòmetriczné, gramaticzné). Dopiérze w nowòżëtnym czasu, òd reneansu, zaczął sztôłtowac sã wespółczesny system kùńsztów, w chtërnym òddzelono rzemiãło òd artisticzni twórczoscë, kładącë nacësk na indywidualny geniusz, natchnienié ë dążenié do snôżotë. W XVIII wiekù francësczi filozof [[Charles Batteux]] wprowadzył pòchwôt "pësznëch kùńsztów" ([[Francësczi jãzëk|fr.]] ''les beaux-arts''), do chtërnëch zalicził [[Malëtwa|malëtwã]], [[Rzezba|rzezbã]], [[Mùzyka|mùzykã]], [[Pòezjô|pòezjã]] ë [[tuńc]], definiującë je jakò te cządë twórczoscë, chtërnëch głównym célã je nasladowanié pëszny nôturë. == Klasyfikacjô ë cządë kùńsztu == Ze wzglãdu na rozmajitosc strzódków wërazu (???), kùńszt dzeli sã tradicyjno na czile głównëch kategòriów. Grańce midzë nima we wespółczesnym swiece są jednak płënné ë cząsto zacérają sã przez interdyscyplinarné dzejania. # '''Plastëczné (wizualné) kùńsztë''' - co òperëją òbrazã, przestrzénią ë materialną fòrmą. #* '''[[Malëtwa]]''': pòsługùjącô sã farwą ë linia na płaszczëznie. #* '''[[Rzezba]]''': òperëjącô trójwëmiarową brëłą. #* '''[[Grafika]]''' ë céchùnk: skùpiającé sã na linie, walorze ë òdbitce z matricë. #* '''[[Fòtografiô]]''': ùtrwalającô òbrôz przë pòmòcë widu. # '''[[Architektura]] (bùdownictwò)''' - kùńszt projektowaniégò ë stawianiégò budinków, co łączi w so nôwëższé esteticzné wëmòdżi z ùżëtkòwima ë inżinieryjnima fùnkcjama. # '''[[Audialné kùńsztë]]''' - òpierëjącé zwãks ë czasã (główno mùzyka we wszëtczich ji gatënkach ë fòrmach). # '''Sceniczné ë perfòrmatiwné kùńsztë''' - wëmagającé òbecnoscë arrtistë-wëkònwcy w rzeczywistym czasu. #* '''[[Teater]]''': łączący tekst, aktorską grã, scenografiã ë mùzykã. #* '''[[Tuńc]]''' '''ë [[balet]]:''' òperéjącé rëchã cała jakò glównym strzódkã wërazu. #* '''[[Perfòrmance]]''': wespółczesnô fòrma kùńsztu, w chtërny materiałã je cało artistë ë jegò dzejanie w òkreslonym kòntekscë. # '''[[Lëteratura]]''' - kùńszt pisónégò słowa, co òbjimô pòezjã, prozã ë dramat. # '''[[Audiowizualny kùńszt]]''' - łączący òbrôz ze zwãkã, przede wszëtczim film, wideo-kùńszt ë nowoczesnë cyfrowé fòrmë (np. kómpùtrowë grë jakò artisticzné medium). # '''Ùzëtkòwi kùńszt (artisticzné rzemiãsło ë design)''' - projektowanié rzeczów codniowégò brëkòwaniégò (méblów, òbleczënkù, keramiczi, biżuterii), w chtërnëch prakticznô fùnkcjô łączi sã z wësoką esteticzną wôrtoscą. == Historiô kùńsztu == Rozwij kùńsztu òdszpéglëje rozwij lëdzczi swiadomòscë, cywilizacje ë technologie. Chòc periodyzacjô kùńsztu różni sã w zanôleznoscë òd kùlturowëch krãgów, w zôpadny kùlturze przëjimô ss pòwszechno niższe pòdzelenié. === Pradzejowi kùńszt === Nôstarszé znóné slédë artisticznégò dzejaniégò człowieka pòchòdzą z czasu górnégò paleòlitu (òk. 40 000 lat temù). Òbjimają òne jaskiniową malëtwã (np. [[Lascaux]] we [[Francjô|Francje]] czë [[Altamira|Altamirze]] w [[Szpańskô|Szpańsce]]), na chtërny przedstawiono główno scenë jachtów ë wëzdrzatczi zwiérzãtów. Z tegò czasu pòchòdzą téż tzw. paleoliticzné Wenus - môłi figùrczi białków z wërazno zaznaczonyma płcowima znankama, co sugerëje jich związk z kùltã płodnoscë ë kùltã [[Bòżëna Nënka|Bòżënë Nënczni]]. W neòlicë pòkôzała sã keramika ë magaliticznô architektura (np. [[Stonehenge]]). === Stôrożëtny kùńszt === * '''[[Stôrożëtny Egipt]]''': Charakterizowôł sã mònumetalizmã, surowim kanons propòrcje ë mòcną łączbã kùńsztu z religią ë wiarą w pòzagrobòwé żëcé. Dominowała sepùlkralnô architektura ([[Piramida|piramidë]], [[Mastaba|mastabë]]) ë swiãtnicznô, a malëtwa ë rzezba pòdlégałë prawidłu frontalizmu. * [[Stôrożëtnô Greckô|'''Greckô''']] ë [[Stôrożëtny Rzim|'''Rzim''']]: Anticzny kùńszt pòłozył fùndamentë pòd rozwij eùropejsczi kùlturë. Grecë stwòrzëlë ideał snôżotë òpiarti na harmònie, symetrie ë propòcje (tzw. złoti pòdzôł). Rzezba ewòluowała òd archaiczni sztëwnoscë kù klasycznémù realizmòwi ë hellenisticzni ekspresje. Rzimianie przejãlë grecczé wzorce, rozwijuwającë równoczasno swòje inżynieryjné innowacje (łãk, kòpùła, brëkòwanié betonu), co pòzwòlëło na bùdowã mònumentalnëch [[Akwedukt|akweduktów]], [[Amfiteater|amfiteatrów]] ([[Kòloseum]]) ë panteonów ([[Partenón]] ë [[Panteón]]). === Strzédnowiek === === Renesans ë Barók === === XIX wiek === === Kùńszt XX wiekù ë awangarda === === Wespółczesny kùńszt === == Fùnkcje kùńsztu == == Estetika ë filozofiô kùńsztu == == Institucje kùńsztu ë kùlturowi òbiég == == Przëpisë == <references /> == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] 61866n6yzk20uqi0zxaak899ldnods4 223989 223988 2026-11-09T10:16:23Z Dzywòwidz 17628 223989 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – cząd lëdzczégò dzejaniégò, co òbjimô twórczosc ò esteticznym, wizualnym, audialnym abò perfòrmatiwnym charakterze, chtërny célã je bùdzenié òkreslonëch emòcjów, refleksje abò przekazywanié [[Deja|dejów]]. Je to jedno z nôbarżi złożonëch ë wieloznacznych zjawisków w lëdzczi kùlturze, co wëmëkô sã jednoznacznym definicjóm przez swòjã bezustanną ewòlucjã ë subiektiwny charakter òdbioru. Dokôzë kùńsztu są materialnym abò niematerialnym wrazã lëdzczi kreatiwnoscë, zòbrazënë ë techiczny zdatnoscë. Kùńszt òd zôczątkù dzejów towarzëszë człowiekowi, rozwijwającë sã wëcmanim ze [[Spòlëzna|spòlëznowima]], [[Technologiô|technologicznima]] ë [[Filozofiô|filozoficznima]] zmianama. Pełni wiele fónkcjów: òd magicznëch ë religijnëch, przez pòznôwczé ë didatkiczné, jaż pò esteticzné ë ludiczné. == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò "kùńszt" wëwidzy sã ze strzédno-wësokò-niemiecczégò słowa ''kunst'' (òd czasnika ''können'' - 'mòc, ùmiéc, znac sã na czims'). W zôpadnoeùropejsczi tradicje pòchwôt kùńsztu wëwòdzy sã òd [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczégò]] słowa ''techne'' (τέχνη) ë [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''ars''. W [[Stôrożëtnosc|stôrożëtnoscë]] ë [[Strzédnowiek|strzédnowiekù]] terminë te nie òznaczałë tegò, co dzysô rozmieje sã pòd pòchwôtã "pësznëch kùńsztów" (malëtwë, rzezbë czë muzyczi), le òznaczałë kòżdą rzetelną, òpiartą na znajomòscë prawidłów zdatnosc wëtwôrzaniégò rzeczów. Do tak rozmiónégò kùńsztu zaliczno nie le bùdownictwò czë tkactwò, le téż rzemiãło (np. stolôrstwò) ë nôùczi (geòmetriczné, gramaticzné). Dopiérze w nowòżëtnym czasu, òd reneansu, zaczął sztôłtowac sã wespółczesny system kùńsztów, w chtërnym òddzelono rzemiãło òd artisticzni twórczoscë, kładącë nacësk na indywidualny geniusz, natchnienié ë dążenié do snôżotë. W XVIII wiekù francësczi filozof [[Charles Batteux]] wprowadzył pòchwôt "pësznëch kùńsztów" ([[Francësczi jãzëk|fr.]] ''les beaux-arts''), do chtërnëch zalicził [[Malëtwa|malëtwã]], [[Rzezba|rzezbã]], [[Mùzyka|mùzykã]], [[Pòezjô|pòezjã]] ë [[tuńc]], definiującë je jakò te cządë twórczoscë, chtërnëch głównym célã je nasladowanié pëszny nôturë. == Klasyfikacjô ë cządë kùńsztu == Ze wzglãdu na rozmajitosc strzódków wërazu (???), kùńszt dzeli sã tradicyjno na czile głównëch kategòriów. Grańce midzë nima we wespółczesnym swiece są jednak płënné ë cząsto zacérają sã przez interdyscyplinarné dzejania. # '''Plastëczné (wizualné) kùńsztë''' - co òperëją òbrazã, przestrzénią ë materialną fòrmą. #* '''[[Malëtwa]]''': pòsługùjącô sã farwą ë linia na płaszczëznie. #* '''[[Rzezba]]''': òperëjącô trójwëmiarową brëłą. #* '''[[Grafika]]''' ë céchùnk: skùpiającé sã na linie, walorze ë òdbitce z matricë. #* '''[[Fòtografiô]]''': ùtrwalającô òbrôz przë pòmòcë widu. # '''[[Architektura]] (bùdownictwò)''' - kùńszt projektowaniégò ë stawianiégò budinków, co łączi w so nôwëższé esteticzné wëmòdżi z ùżëtkòwima ë inżinieryjnima fùnkcjama. # '''[[Audialné kùńsztë]]''' - òpierëjącé zwãks ë czasã (główno mùzyka we wszëtczich ji gatënkach ë fòrmach). # '''Sceniczné ë perfòrmatiwné kùńsztë''' - wëmagającé òbecnoscë arrtistë-wëkònwcy w rzeczywistym czasu. #* '''[[Teater]]''': łączący tekst, aktorską grã, scenografiã ë mùzykã. #* '''[[Tuńc]]''' '''ë [[balet]]:''' òperéjącé rëchã cała jakò glównym strzódkã wërazu. #* '''[[Perfòrmance]]''': wespółczesnô fòrma kùńsztu, w chtërny materiałã je cało artistë ë jegò dzejanie w òkreslonym kòntekscë. # '''[[Lëteratura]]''' - kùńszt pisónégò słowa, co òbjimô pòezjã, prozã ë dramat. # '''[[Audiowizualny kùńszt]]''' - łączący òbrôz ze zwãkã, przede wszëtczim film, wideo-kùńszt ë nowoczesnë cyfrowé fòrmë (np. kómpùtrowë grë jakò artisticzné medium). # '''Ùzëtkòwi kùńszt (artisticzné rzemiãsło ë design)''' - projektowanié rzeczów codniowégò brëkòwaniégò (méblów, òbleczënkù, keramiczi, biżuterii), w chtërnëch prakticznô fùnkcjô łączi sã z wësoką esteticzną wôrtoscą. == Historiô kùńsztu == Rozwij kùńsztu òdszpéglëje rozwij lëdzczi swiadomòscë, cywilizacje ë technologie. Chòc periodyzacjô kùńsztu różni sã w zanôleznoscë òd kùlturowëch krãgów, w zôpadny kùlturze przëjimô ss pòwszechno niższe pòdzelenié. === Pradzejowi kùńszt === Nôstarszé znóné slédë artisticznégò dzejaniégò człowieka pòchòdzą z czasu górnégò paleòlitu (òk. 40 000 lat temù). Òbjimają òne jaskiniową malëtwã (np. [[Lascaux]] we [[Francjô|Francje]] czë [[Altamira|Altamirze]] w [[Szpańskô|Szpańsce]]), na chtërny przedstawiono główno scenë jachtów ë wëzdrzatczi zwiérzãtów. Z tegò czasu pòchòdzą téż tzw. paleoliticzné Wenus - môłi figùrczi białków z wërazno zaznaczonyma płcowima znankama, co sugerëje jich związk z kùltã płodnoscë ë kùltã [[Bòżëna Nënka|Bòżënë Nënczni]]. W neòlicë pòkôzała sã keramika ë magaliticznô architektura (np. [[Stonehenge]]). === Stôrożëtny kùńszt === * '''[[Stôrożëtny Egipt]]''': Charakterizowôł sã mònumetalizmã, surowim kanons propòrcje ë mòcną łączbã kùńsztu z religią ë wiarą w pòzagrobòwé żëcé. Dominowała sepùlkralnô architektura ([[Piramida|piramidë]], [[Mastaba|mastabë]]) ë swiãtnicznô, a malëtwa ë rzezba pòdlégałë prawidłu frontalizmu. * [[Stôrożëtnô Greckô|'''Greckô''']] ë [[Stôrożëtny Rzim|'''Rzim''']]: Anticzny kùńszt pòłozył fùndamentë pòd rozwij eùropejsczi kùlturë. Grecë stwòrzëlë ideał snôżotë òpiarti na harmònie, symetrie ë propòcje (tzw. złoti pòdzôł). Rzezba ewòluowała òd archaiczni sztëwnoscë kù klasycznémù realizmòwi ë hellenisticzni ekspresje. Rzimianie przejãlë grecczé wzorce, rozwijuwającë równoczasno swòje inżynieryjné innowacje (łãk, kòpùła, brëkòwanié betonu), co pòzwòlëło na bùdowã mònumentalnëch [[Akwedukt|akweduktów]], [[Amfiteater|amfiteatrów]] ([[Kòloseum]]) ë panteonów ([[Partenón]] ë [[Panteón]]). === Strzédnowiek === === Renesans ë Barók === === XIX wiek === === Kùńszt XX wiekù ë awangarda === === Wespółczesny kùńszt === == Fùnkcje kùńsztu == == Estetika ë filozofiô kùńsztu == == Institucje kùńsztu ë kùlturowi òbiég == == Przëpisë == <references /> == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] tnwe5b93ujnshz0iff12w88ga990ou0 0 13042 223968 215318 2026-11-08T18:25:15Z Terrus38 14026 223968 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:2023 Facebook icon.svg|mały|Logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù]] '''Facebook'''<ref>[https://www.facebook.com/reel/1243665173837179?locale=pl_PL Eliminacje Powiatowe 54 Konkursu Recytatorskiego Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa” w Kartuzach]</ref> (téż '''Fejsbók''') – [[internetowô starna]] pòswiãcona lëdzy. == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Sparłãczoné témë === * [[Internetowi przezérnik]] |col2= === Internetowé starnë === {{#categorytree:Internetowé starnë|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * [https://www.facebook.com/reel/1243665173837179?locale=pl_PL Eliminacje Powiatowe 54 Konkursu Recytatorskiego Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa” w Kartuzach] * https://web.archive.org/web/20240413184450/http://www.gazetakaszubska.pl:80/31884/facebook-google-i-youtube-po-kaszubsku * https://web.archive.org/web/20160404075030/http://www.tvn24.pl/pomorze,42/widzy-mie-s-zamiast-lubie-to-czyli-facebook-po-kaszubsku,271381.html * https://www.facebook.com/gowidlino24 – [[HejKaszuby.pl]], czëdes Gowidlino24.pl<ref>https://dziennikbaltycki.pl/bartlomiej-flisikowski-zwyciezca-mistrzostw-polski-w-zazywaniu-tabaki-teraz-ma-szanse-na-tytul-arcymistrza/ar/c13-18706009</ref> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Facebook| ]] fi1occ5ps1uebxamp1ljuqna5c5vn7r 223970 223968 2026-11-08T18:52:58Z Terrus38 14026 223970 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:2023 Facebook icon.svg|mały|Logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù]] '''Facebook''' (pòwszechno téż '''Fejsbók''') – [[internetowô starna]] pòswiãcona lëdzóm. == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Sparłãczoné témë === * [[Internetowi przezérnik]] |col2= === Internetowé starnë === {{#categorytree:Internetowé starnë|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * [https://www.facebook.com/reel/1243665173837179?locale=pl_PL Eliminacje Powiatowe 54 Konkursu Recytatorskiego Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa” w Kartuzach] * https://web.archive.org/web/20240413184450/http://www.gazetakaszubska.pl:80/31884/facebook-google-i-youtube-po-kaszubsku * https://web.archive.org/web/20160404075030/http://www.tvn24.pl/pomorze,42/widzy-mie-s-zamiast-lubie-to-czyli-facebook-po-kaszubsku,271381.html * https://www.facebook.com/gowidlino24 – [[HejKaszuby.pl]], czëdes Gowidlino24.pl<ref>https://dziennikbaltycki.pl/bartlomiej-flisikowski-zwyciezca-mistrzostw-polski-w-zazywaniu-tabaki-teraz-ma-szanse-na-tytul-arcymistrza/ar/c13-18706009</ref> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Facebook| ]] 471ilc5rdh9ii0ptubjzhejti4l6gem 223973 223970 2026-11-08T19:19:12Z Terrus38 14026 223973 wikitext text/x-wiki {{Starna WWW infobox|miono=Facebook|òbrôzk=2023 Facebook icon.svg|òpisënk òbrôzka=logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù|zort starnë=[[spòlëznowi serwis]]|kòmercyjnô=jo|data pòwstaniégò=4 gromicznika 2004|aùtór=Mark Zuckerberg</br> Chris Hughes</br> Dustin Moskovitz</br> Eduardo Saverin</br> Andrew McCollum|gwôscëcél=Meta Platforms}}[[Òbrôzk:2023 Facebook icon.svg|mały|Logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù]] '''Facebook''' (pòwszechno téż '''Fejsbók''') – [[internetowô starna]] pòswiãcona lëdzóm. == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Sparłãczoné témë === * [[Internetowi przezérnik]] |col2= === Internetowé starnë === {{#categorytree:Internetowé starnë|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * [https://www.facebook.com/reel/1243665173837179?locale=pl_PL Eliminacje Powiatowe 54 Konkursu Recytatorskiego Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa” w Kartuzach] * https://web.archive.org/web/20240413184450/http://www.gazetakaszubska.pl:80/31884/facebook-google-i-youtube-po-kaszubsku * https://web.archive.org/web/20160404075030/http://www.tvn24.pl/pomorze,42/widzy-mie-s-zamiast-lubie-to-czyli-facebook-po-kaszubsku,271381.html * https://www.facebook.com/gowidlino24 – [[HejKaszuby.pl]], czëdes Gowidlino24.pl<ref>https://dziennikbaltycki.pl/bartlomiej-flisikowski-zwyciezca-mistrzostw-polski-w-zazywaniu-tabaki-teraz-ma-szanse-na-tytul-arcymistrza/ar/c13-18706009</ref> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Facebook| ]] 5rpq2sk44g9u32lg8fck31vx9xbhkhd 223974 223973 2026-11-08T19:30:31Z Terrus38 14026 223974 wikitext text/x-wiki {{Starna WWW infobox|miono=Facebook|òbrôzk=2023 Facebook icon.svg|òpisënk òbrôzka=logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù|zort starnë=[[spòlëznowi serwis]]|kòmercyjnô=jo|data pòwstaniégò=4 gromicznika 2004|aùtór=Mark Zuckerberg</br> Chris Hughes</br> Dustin Moskovitz</br> Eduardo Saverin</br> Andrew McCollum|gwôscëcél=Meta Platforms|registracjô=wëmôgónô|jãzëkòwé wersje=117<ref>https://www.facebook.com/settings/?tab=language</ref>}}[[Òbrôzk:2023 Facebook icon.svg|mały|Logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù]] '''Facebook''' (pòwszechno téż '''Fejsbók''') – [[internetowô starna]] pòswiãcona lëdzóm. == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Sparłãczoné témë === * [[Internetowi przezérnik]] |col2= === Internetowé starnë === {{#categorytree:Internetowé starnë|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * [https://www.facebook.com/reel/1243665173837179?locale=pl_PL Eliminacje Powiatowe 54 Konkursu Recytatorskiego Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa” w Kartuzach] * https://web.archive.org/web/20240413184450/http://www.gazetakaszubska.pl:80/31884/facebook-google-i-youtube-po-kaszubsku * https://web.archive.org/web/20160404075030/http://www.tvn24.pl/pomorze,42/widzy-mie-s-zamiast-lubie-to-czyli-facebook-po-kaszubsku,271381.html * https://www.facebook.com/gowidlino24 – [[HejKaszuby.pl]], czëdes Gowidlino24.pl<ref>https://dziennikbaltycki.pl/bartlomiej-flisikowski-zwyciezca-mistrzostw-polski-w-zazywaniu-tabaki-teraz-ma-szanse-na-tytul-arcymistrza/ar/c13-18706009</ref> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Facebook| ]] dtk8jtrfyf1en8qw7hz8dmhehlvqfp5 223975 223974 2026-11-08T19:31:05Z Terrus38 14026 223975 wikitext text/x-wiki {{Starna WWW infobox|miono=Facebook|òbrôzk=2023 Facebook icon.svg|òpisënk òbrôzka=logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù|zort starnë=[[spòlëznowi serwis]]|kòmercyjnô=jo|data pòwstaniégò=4 gromicznika 2004|aùtór=Mark Zuckerberg</br> Chris Hughes</br> Dustin Moskovitz</br> Eduardo Saverin</br> Andrew McCollum|gwôscëcél=Meta Platforms|registracjô=wëmôgónô|jãzëkòwé wersje=117<ref>https://www.facebook.com/settings/?tab=language</ref>}}'''Facebook''' (pòwszechno téż '''Fejsbók''') – [[internetowô starna]] pòswiãcona lëdzóm. == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Sparłãczoné témë === * [[Internetowi przezérnik]] |col2= === Internetowé starnë === {{#categorytree:Internetowé starnë|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * [https://www.facebook.com/reel/1243665173837179?locale=pl_PL Eliminacje Powiatowe 54 Konkursu Recytatorskiego Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa” w Kartuzach] * https://web.archive.org/web/20240413184450/http://www.gazetakaszubska.pl:80/31884/facebook-google-i-youtube-po-kaszubsku * https://web.archive.org/web/20160404075030/http://www.tvn24.pl/pomorze,42/widzy-mie-s-zamiast-lubie-to-czyli-facebook-po-kaszubsku,271381.html * https://www.facebook.com/gowidlino24 – [[HejKaszuby.pl]], czëdes Gowidlino24.pl<ref>https://dziennikbaltycki.pl/bartlomiej-flisikowski-zwyciezca-mistrzostw-polski-w-zazywaniu-tabaki-teraz-ma-szanse-na-tytul-arcymistrza/ar/c13-18706009</ref> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Facebook| ]] 0jdoqcmdhz1v4ku7glyzzfrgfcuhua7 223977 223975 2026-11-08T19:55:10Z Terrus38 14026 223977 wikitext text/x-wiki {{Starna WWW infobox|miono=Facebook|òbrôzk=2023 Facebook icon.svg|òpisënk òbrôzka=logòtip Facebooka brëkòwóny òd 2023 rokù|zort starnë=[[spòlëznowi serwis]]|kòmercyjnô=jo|data pòwstaniégò=4 gromicznika 2004|aùtór=[[Mark Zuckerberg]]</br> Chris Hughes</br> Dustin Moskovitz</br> Eduardo Saverin</br> Andrew McCollum|gwôscëcél=[[Meta Platforms]]|registracjô=wëmôgónô|jãzëkòwé wersje=117<ref>https://www.facebook.com/settings/?tab=language</ref>}}'''Facebook''' (pòwszechno téż '''Fejsbók''') – [[spòlëznowi serwis]], w ramach jaczégò zaregistrowóny brëkòwnicë mògą twòrzëc sécë i grëpë, dzelëc sã wiadłama a òdjimkama jak téż kòrzëstac z aplikacje, mdący gwôsnoscą [[Meta Platforms]] ze sedzbą w [[Menlo Park]]. Rëgnął [[4 gromicznika]] [[2004]] na [[Harvardów Ùniwersytet|Harvardowim Ùniwersytece]] i béł ze zôczątkù namieniony przédno dlô òsób sztudérëjącëch na ti ùczbòwnie. Òd 2006 rokù Fejsbók je przëstãpny dlô wszëtczich brëkòwników mającëch 13 lat abò wicy (z wëjimkã niechtërnëch krajów, dze dólny limit je wëższi). Jegò głównym aùtorã je [[Mark Zuckerberg]], pełniący dzysdnia fùnkcjã generalnégò direktora. == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Sparłãczoné témë === * [[Internetowi przezérnik]] |col2= === Internetowé starnë === {{#categorytree:Internetowé starnë|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} * [https://www.facebook.com/reel/1243665173837179?locale=pl_PL Eliminacje Powiatowe 54 Konkursu Recytatorskiego Literatury Kaszubskiej „Rodnô Mòwa” w Kartuzach] * https://web.archive.org/web/20240413184450/http://www.gazetakaszubska.pl:80/31884/facebook-google-i-youtube-po-kaszubsku * https://web.archive.org/web/20160404075030/http://www.tvn24.pl/pomorze,42/widzy-mie-s-zamiast-lubie-to-czyli-facebook-po-kaszubsku,271381.html * https://www.facebook.com/gowidlino24 – [[HejKaszuby.pl]], czëdes Gowidlino24.pl<ref>https://dziennikbaltycki.pl/bartlomiej-flisikowski-zwyciezca-mistrzostw-polski-w-zazywaniu-tabaki-teraz-ma-szanse-na-tytul-arcymistrza/ar/c13-18706009</ref> {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Facebook| ]] 4evjp2174rjbbzal1dd17m7ja3p4yze 0 13075 223956 223824 2026-11-08T13:20:23Z HaxelKaszëba 17492 223956 wikitext text/x-wiki {{Mùzyczné karno |pòzwa = Deftones |òbrôzk = Deftones live brixton academy 2007.jpg |òpisënk = Kòncert karna Deftones w Brixton Academy w [[Londin|Londinie]], 14.04.2007 r. |pòwstanié = 1988 |môl pòwstaniô = [[Sacramento]], [[Kaliforniô]], [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]] |krôj = [[Òbrôzk:Flag of the United States.svg|tło|22x22px]] [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]] |mùzyczné ôrtë = [[alternatiwny metal]], [[alternatiwny rock]], [[nu metal]], [[eksperimentalny rock]] |lata dzejaniô = 1988–do dzysô |wëtwórnie = [[Maverick Records]], [[Reprise Records]], [[Warner Records]] |nôleżnicë = [[Chino Moreno]]<br>[[Stephen Carpenter]]<br>[[Abe Cunningham]]<br>[[Frank Delgado]] |ùszłi nôleżnicë = [[Chi Cheng]]<br>[[Sergio Vega]]<br>Dominic Garcia<br>John Taylor |pòzrzeszóné karna = [[Crosses]], [[Team Sleep]], [[Quicksand]] |logo = Deftones_logo_(2025).svg |starna www = https://www.deftones.com }} '''Deftones''' – amerikańsczé karno grającé [[alternatiwny metal]], jaczé pòwstało w [[Sacramento]] w [[Kaliforniô|Kalifornie]] w 1988 rokù. Załóżcama karna bëlë wòkalista [[Chino Moreno]], prowadzący gitarzista [[Stephen Carpenter]] a perkùsysta [[Abe Cunningham]], z basystą [[Chi Cheng|Chim Chengã]] mët. Do karna pózni doparłãcził w 1999 rokù [[Frank Delgado]], jaczi je DJã a klawiszówcã kapelë. Pò ùstabilizowanim sã sytuacje karna w 1994, Deftones pòdpisało kòntrakt z wëtwórnią [[Maverick Records]]. Pòtemù karno wëdało swój debiutowi albùm ''[[Adrenaline]]'' w 1995. Kòncertowé turë a promòcjô albùmù przez gãbny przekôz pòmògłë Deftones dobëc wikszą pòpùlarnotã. Jejich drëdżi albùm, ''[[Around the Fur]]'' (1997), zwëskôł sztatus platinowi platczi w Zjednónëch Stanach. Karno òdniosło pòstãpny sukces wëdôwającë trzecy albùm ''[[White Pony]]'' (2000), jaczi òznôczôł przéńsce òd rëchlészégò, barżi agresywnégò brzëmieniô w eksperimentalną starnã; ùsôdzk ''„Elite”'' dobéł [[Nôdgroda Grammy|nôdgrodã Grammy]] w kategòrie ''Best Metal Performance''. Jejich czwiôrti albùm, pòzwóny [[Deftones (albùm)|''Deftones'']], ùkôzôł sã w 2003 rokù i òsygnął 2. plac na amerikańsczi lësce [[Billboard 200]]. W piątim sztudijnym albùmie Deftones, ''[[Saturday Night Wrist]]'' (2006) pòmiónëją ùtwórczé napiãca a òsobisté tôkle w karnie. W 2008, czej Deftones robił nad albùmã pòd robòcą pòzwą ''Eros'', Cheng miôł drogòwi wëpôdk. Pò nym zdarzenim òstôwôł w stónie minimalny swiądë jaż do swòji smiercë w 2013 na skùtk ataczi serca. Pò wëpôdkù Chenga karno òprzestało robòtã nad albùmã ''Eros,'' a na plac Chenga wszedł basysta z karna [[Quicksand]], [[Sergio Vega]], jaczi òstôł w kapelë do zôczątkù 2021 rokù. Òd 2010 karno wëdało piãc albùmów, ''[[Diamond Eyes]]'' (2010), ''[[Koi No Yokan]]'' (2012), ''[[Gore]]'' (2016), ''[[Ohms]]'' (2020), a téż ''[[Private Music]]'' (2025), jaczé pòtkałë sã z achtnienim kritików. == Historiô == === Zôczątk a pòwstanié karna (1988-1994) === Deftones pòwstôł w 1988 w [[Sacramento]] w [[Kalifòrniô|Kalifòrnie]]. Karno założëlë wòkalista [[Chino Moreno]], gitarzista [[Stephen Carpenter]] a perkùsysta [[Abe Cunningham]]. W pierszim składze wëstãpòwôł téż basysta Dominic Garcia. Zôczątkòwò mùzyka karna bëła mòckò inspirowónô cwiardim [[Heavy metal|metalã]], [[Hardcore punk|hardcore pùnkã]] a [[Alternatiwny rock|alternatiwnym rockã]]. [[Òbrôzk:C.K. McClatchy High School.jpg|mały|left|200px|Carpenter, Moreno a Cunningham pòczãlë grac mët, czej chòdzylë do C. K. McClatchy High School w Sacramento.]] Pòdle relacje bëtników karna, [[Stephen Carpenter|Carpenter]] zainteresowôł sã cwiardszą mùzyką pò wëpôdkù na délokùlôkù, w wënikù jaczégò przez gwësny czas béł ùnierëszniony. W nym cządze pòczął intensywno słëchac [[Heavy metal|metalu]] a rozpòczął nôùkã grë na [[Gitara|gitarze]]. Pózdni mët z [[Chino Moreno|Moreno]] a [[Abe Cunningham|Cunninghamã]] pòczął ùsadzac pierszé ùsôdzczi Deftones. Ò pierszé lata dzejaniô skłôd karna czile razy sã zmieniôł. W 1990 rokù plac Garcie zajął basysta [[Chi Cheng]], jaczi pòòstôł bëtnikã karnã przez wikszosc jegò nôbarżi aktiwnégò cządu. W tim samim sztóce [[Abe Cunningham|Cunningham]] na krótkò òpùscył karno, a jegò plac za perkùsją zajãlë pòstãpno Dominic Garcia a John Taylor. [[Abe Cunningham|Cunningham]] pòwrócył do grëpë w 1993 rokù. Deftones chùtkò zdobëło pòpùlarnotã na lokalny scenie [[Sacramento]]. Karno intensywno kòncertowało w [[Kalifòrniô|Kalifòrnie]], a jejich wëstãpë przëcygnãłë bôczënk przedstôwców mùzyczny branżë. W 1994 rokù grëpa pòdpisa kòntrakt z wëtwórnią [[Maverick Records]], jakô należa w henen czas do [[Madonna (spiéwôrka)|Madonnë]] a [[Warner Bros.]] === ''Adrenaline'' a rost pòpùlarnotë (1995–1996) === {{Apartny articzel|Adrenaline}} Debiutowi albùm Deftones, ''[[Adrenaline]]'' ùkôzôł sã 3 rujana 1995 rokù. Platka prezentowa cwiardé, agresywné brzëmienié parłãczące [[Heavy metal|metal]], [[hardcore punk]] a [[alternatiwny rock]]. Albùm nie zwënégòwôł zôczątkòwò wiôldżégò kòmercyjnégò sukcesu, równak dzãka intesywnémù kòncertowaniu pòmale zdobiwôł corôz wikszą grëpã lubòtników. Wôżną rolã w promòcje karna òdegrałë ùsôdzczi ''„7 Words”'' a ''„Bored”''. Deftones wëstãpòwôł òb nen czas jakno support dlô barżi znónëch karnów, dzãka czemù karno zwëskiwało doswiôdczenié a rozeznanié pòza [[Kalifòrniô|Kalifòrnią]]. === ''Around the Fur'' a przełómanié (1997–1999) === {{Apartny articzel|Around the Fur}} Drëdżim albùmã karna béł ''[[Around the Fur]]'', wëdóny w 1997. Platka hala Deftones znaczno wikszą pòpùlarnotã a bëła pierszim wiôldżim kòmercyjnym sukcesã grëpë. Albùm, zamikô w se ùsôdzczi taczé jak ''„My Own Summer (Shove It)”'' òrôz ''„Be Quiet and Drive (Far Away)”'', jaczé stałë sã jednyma z nôbarżi znónëch frańtówków karna. ''[[Around the Fur]]'' pòzwòlëło Deftones zajistniec na midzënôrodny scenie. Karno pòczãło bëc corôz barżi zaszlachòwóné z rozwijącym sã w henen czas ôrtã [[Nu metal|nu metalu]], chòc mùzycë òd zôczątkù distansowelë sã òd jednoznacznégò przëpisëwaniô jichnégò ùtwórstwa do negò ôrtu. W drëdżi pòłowie lat 90. Deftones intensywno kòncertowało. W 1996 rokù do karna doparłãcził [[Frank Delgado]] jakno kòncertowi mùzyk, òdpòwiedzalny za [[Gramòfón|gramòfònë]], [[sampling]] a elektroniczné elemeńtë. W 1990 rokù òstôł òficjalnym bëtnikã karna. === ''White Pony'' a zjinaka mùzycznégò czerënkù (2000–2002) === {{Apartny articzel|White Pony}} [[Òbrôzk:Chino Moreno live.jpg|lewo|mały|Chino Moreno, jaczi wëstąpił jakno drëdżi gitarzista.]] Nôwôżniészim zwrotnym pónktã w karierze Deftones òkôzôł sã trzecy sztudijny albùm, ''[[White Pony]]'', wëdóny w 2000 rokù. Platka znacząco apartnia sã òd rëchlészich dokazów karna. Cwiardé gitarowé brzëmienié òstało sparłãczoné z elemeńtama shoegaze, post-rocka, dream popù, elektroniczi a alternatiwnégò rocka. Na albùmie nalazłë sã {{skr.|m.jin.}} ''„Change (In the House of Flies)”'', ''„Digital Bath”'', ''„Passenger”'' òrôz ''„Elite”''. Ùsôdzk ''„Elite”'' dostôł w 2001 rokù [[Nôdgroda Grammy|nôdgrodã Grammy]] w kategòrie ''Best Metal Performance'', jaczi stôł sã pierszim nagraniã Deftones achtnionym ną nôdgrodą. ''[[White Pony]]'' pòtkôł sã z baro dobrim przëjãcym kritików ë je czãsto ùznôwóny za jeden z nôwôżniészich albùmów w doróbkù karna. Platka ùmòcnia téż pòzycjã Deftones jakno grëpë, jakô nie ògrańcza sã do pòpùlarnégò w nen czas ôrtu nu metalu. === ''Deftones'' a ''Saturday Night Wrist'' (2003–2007) === {{Apartny articzel|Deftones (albùm)|Saturday Night Wrist}} [[Òbrôzk:Deftones live.jpg|mały|Deftones, òb czas wëstãpù na żëwò w Glasgow, czerwińc 2006 r.]] Czwiôrti sztudijny albùm, pòzwóny ''[[Deftones (albùm)|Deftones]]'', ùkôzôł sã w 2003 rokù. Platka zadebiutowa na drëdżim placu amerikańsczi lëstë [[Billboard 200]]. Nalazłë sã na ni {{skr.|m.jin.}} syngle ''„Minerva”'' a ''„Hexagram”''. Ò pòstãpné lata sytuacjô w karnie sta sã skòmplikowónô. Òb czas robòtë nad pòstãpnym albùmã mùzycë doswiadczëlë napiãców zrzeszonëch tak z ùtwórczim procesã, jak ë òsobistama tôklama. Efektã nëch robòtów béł piąti sztudijny albùm, ''[[Saturday Night Wrist]]'', wëdóny w 2006 rokù. Albùm òbjimô {{skr.|m.jin.}} ùsôdzczi ''„Hole in the Earth”'' a ''„Mein”''. W nagraniu ''„Mein”'' gòscynno wëstąpił [[Serj Tankian]], wòkalista karna [[System of a Down]]. ''[[Saturday Night Wrist]]'' zakùńcził pierszi etap dzejaniô Deftones, w jaczim grëpa przeszła òd cwiardégò, [[Nu metal|nu metalowégò]] brzëmieniô do barżi eksperimentalnégò sztilu. === Wëpôdk Chi Chenga a ''Diamond Eyes'' (2008–2011) === {{Apartny articzel|Diamond Eyes}} W 2008 rokù, òb czas robòtë nad pòstãpnym albùmã karna, [[Chi Cheng]] ùczãstnicził w pòwôżnym drogòwim wëpôdkù. W wënikù òbrażeniów, jaczich doznôł zapôdł w [[Spiączka|kómã]] a ò pòstãpné lata pòòstôwôł w stónie minimalny swiądë. Wëpôdk miôł wiôldżi cësk na dzejanié karna. Robòtë nad albùmã ''Eros'', jaczi miôł bëc nastãpnikã ''[[Saturday Night Wrist]]'', òstałë scygnioné. Mùzycë zdecydowelë sã rozpòcząc robòtã nad nowim materiałã z basystą [[Sergio Vega|Sergio Vegą]] z karna [[Quicksand]]. W 2010 rokù ùkôzôł sã albùm ''[[Diamond Eyes]]''. Platka òsta bëlno przëjãtô a òznôcza nowi etap w historie karna. Titlowi ùsôdzk a ''„Rocket Skates”'', ''„You've Seen the Butcher”'' jak téż ''„Sextape”'' stałë sã jednyma z nôbarżi znónëch kòmpòzycjów Deftones. === ''Koi No Yokan'' a ''Gore'' (2012–2017) === {{Apartny articzel|Koi No Yokan|Gore}} [[Òbrôzk:Rock in Pott 2013 - Deftones 13.jpg|mały|Serio Vega òb czas wëstãpù na Rock in Pott w 2013 r.]] W 2012 rokù Deftones wëdało sódmi sztudijny albùm, ''[[Koi No Yokan]]''. Platka cygnã eksperimentalny czerënk zapòczątkòwóny na ''[[White Pony]]'' a rozwiniãti na ''[[Diamond Eyes]]''. Albùm zamikô w se ùsôdzczi taczé jak ''„Leathers”'', ''„Tempest”'' i ''„Swerve City”''. W aprilu 2013 rokù zmiarł [[Chi Cheng]]. Nimò że òd czilu lat nie wëstãpòwôł ju z karnã, jegò smierc mia wiôldżi znaczënk dlô pòòstałëch bëtników kapelë. W 2016 rokù ùkôzôł sã albùm ''[[Gore]]''. Platka wëapartniwa sã wikszim wëzwëskanim atmosfericznëch gitarów, melodie eksperimentalnëch aranżacjów. Proces ji pòwstaniô béł równak namerkóny artisticznyma różnicama pòmidzë bëtnikama karna, òsoblëwie pòmidzë [[Chino Moreno]] a [[Stephen Carpenter|Stephenã Carpenterã]]. === ''Ohms'' a òdéńsce Sergio Vedżi (2020–2021) === {{Apartny articzel|Ohms}} W 2020 rokù Deftones wëdało dzewiąti sztudijny albùm ''[[Ohms]]''. Platka òsta nagrónô partowò w dëchù rëchlészégò, cwiardszégò brzëmieniô karna, jednoczasno zachòwùjącë charakteristiczné dlô karna atmosfericzné a eksperimentalné elemeńtë. ''[[Ohms]]'' pòtkôł sã z baro pòzytiwnym przëjãcym ë béł pòstrzégóny jakno pòwart Deftones do barżi agresywnégò brzëmieniô znónégò z rëchlészich albùmów. W 2021 rokù [[Sergio Vega]] pòinfòrmowôł ò swòjim òdéńscu z kapelë. Mùzyk ùwôżôł, że przez wiele lat nie òstôł fòrmalno przëjãti jakno fùlprawny bëtnik grëpë. Pò jegò òdéńscu Deftones pònowno dzejôł jakno sztërëòsobòwi skłôd. === ''Private Music'' a terôczasné dzejanié (2022–do terô) === Pò wëdanim ''[[Ohms]]'' Deftones cygnął kòncertowé dzejanié a téż rozpòczął robòtë nad pòstãpnym materiałã. Karno òstôwało jednym z nôwôżniészich przedstôwców [[Zjednóné Stanë Americzi|amerikańsczégò]] [[Alternatiwny metal|alternatiwnégò metalu]], parłãcząc cwiardé gitarowé riffë z atmòsfericznyma aranżacjama, elektroniką a charakteristicznym spiewã [[Chino Moreno]]. W 2025 rokù ùkôzôł sã dzesąti sztudijny albùm kapelë, ''[[Private Music]]''. Platka cygnã eksperimentalny czerënk karna, jednoczasno rozwijając jegò cwiardszé brzëmienié. Deftones pòòstôwô aktiwnym kòncertowim karnã. Grëpa je ùznôwónô za jeden z nôbarżi wpłëwòwëch karnów alternatiwnégò metalu, a ji ùtwórstwò wëwiarło cësk na rozwij [[Nu metal|nu metalu]], [[Post metal|post-metalu]], [[shoegaze]] a téż terôczasnégò [[Alternatiwny metal|alternatiwnégò metalu]]. == Nôleżnicë karna == === Terôczasny nôleżnicë: === * [[Chino Moreno]] – przédny wòkalista <small>(1988–do terô)</small>; ritmicznô gitara <small>(1999–do terô)</small> * [[Stephen Carpenter]] – prowadzącô gitara <small>(1988–do terô)</small>; ritmicznô gitara <small>(1988–1999)</small> * [[Abe Cunningham]] – perkùsysta <small>(1988–1990, 1993–do terô)</small> * [[Frank Delgado]] – klawiszówc, DJ, sampléra <small>(1999–do terô; kòncertowi mùzyk 1996-1999)</small> === Terôczasny kòncertowi mùzycë === * [[Fred Sablan]] – basysta, dodôwkòwi wòkalista <small>(2022–do terô)</small> * Lance Jackman – prowadzącô gitara, dodôwkòwi wòkalista <small>(2022–do terô; zastãpùje Stephena Carpentera)</small> * Shaun Lopez – ritmicznô gitara <small>(2024–do terô)</small> === Ùszłi nôleżnicë: === * Dominic Garcia – basysta <small>(1988–1990)</small>, perkùsysta <small>(1990–1991)</small> * [[Chi Cheng]] – basysta, dodôwkòwi wòkalista <small>(1990–2008; zamiarł w 2013)</small> * John Taylor – perkùsysta <small>(1991–1993)</small> * [[Sergio Vega]] – basysta, dodôwkòwi wòkalista <small>(2009–2021; zastãpòwôł basystã òb czas kòncertów w 1999 rokù)</small> === Ùszłi kòncertowi mùzycë === * Mark Valencia – prowadzącô gitara <small>(2022; zastãpòwôł Stephena Carpentera)</small> === Òs czasu === {{#tag:timeline |ImageSize = width:950 height:auto barincrement:25 PlotArea = left:100 bottom:120 top:10 right:15 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/05/1988 till:{{#time:d/m/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 ScaleMajor = increment:2 start:1989 ScaleMinor = increment:1 start:1989 Colors = id:Vocals value:red legend:Przédny_wòkalista id:BVocals value:pink legend:Pòbòczny_wòkalista id:Lguitar value:teal legend:Przédny_gitarzista id:Rguitar value:brightgreen legend:Ritmiczny_gitarzista id:Bass value:blue legend:Basysta id:Keys value:purple legend:Klawiszówc,_gramòfón,_sampling id:Drums value:orange legend:Perkùsysta id:Tour value:yellow legend:Turowi_bëtnicë id:Album value:black legend:Sztudijné_wëdanié id:Other value:gray(0.75) legend:Jinszé_wëdanié id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:black at:03/10/1995 at:28/10/1997 at:20/06/2000 at:20/05/2003 at:31/10/2006 at:04/05/2010 at:12/11/2012 at:08/04/2016 at:25/09/2020 at:22/08/2025 layer:back color:Other at:01/03/1991 at:01/11/1992 at:30/08/1993 at:30/11/1993 at:10/04/1998 at:12/05/2001 at:27/08/2002 at:04/10/2005 at:16/04/2011 at:25/10/2011 at:20/04/2013 at:10/04/2020 BarData = bar:Moreno text:"Chino Moreno" bar:Carpenter text:"Stephen Carpenter" bar:Jackman text:"Lance Jackman" bar:Valencia text:"Mark Valencia" bar:Lopez text:"Shaun Lopez" bar:Garcia text:"Dominic Garcia" bar:Cheng text:"Chi Cheng" bar:Vega text:"Sergio Vega" bar:Sablan text:"Fred Sablan" bar:Delgado text:"Frank Delgado" bar:Cunningham text:"Abe Cunningham" bar:Taylor text:"John Taylor" PlotData= width:13 bar:Moreno from:start till:end color:Vocals bar:Moreno from:01/08/1999 till:end color:Rguitar width:3 bar:Carpenter from:start till:end color:Lguitar bar:Carpenter from:start till:01/08/1999 color:Rguitar width:3 bar:Jackman from:01/03/2022 till:end color:Lguitar bar:Jackman from:01/03/2022 till:end color:BVocals width:3 bar:Jackman from:01/03/2022 till:end color:Tour width:7 bar:Valencia from:21/05/2022 till:17/07/2022 color:Lguitar bar:Valencia from:21/05/2022 till:17/07/2022 color:Tour width:3 bar:Lopez from:01/05/2024 till:end color:Rguitar bar:Lopez from:01/05/2024 till:end color:Lguitar width:7 bar:Lopez from:01/05/2024 till:end color:Tour width:3 bar:Garcia from:start till:30/04/1990 color:Bass bar:Garcia from:01/05/1990 till:31/05/1991 color:Drums bar:Cheng from:01/05/1990 till:04/11/2008 color:Bass bar:Cheng from:01/05/1990 till:04/11/2008 color:BVocals width:3 bar:Vega from:26/01/1999 till:23/02/1999 color:Bass bar:Vega from:26/01/1999 till:23/02/1999 color:BVocals width:3 bar:Vega from:26/01/1999 till:23/02/1999 color:Tour width:7 bar:Vega from:01/02/2009 till:01/01/2021 color:Bass bar:Vega from:01/02/2009 till:01/01/2021 color:BVocals width:3 bar:Sablan from:01/03/2022 till:end color:Bass bar:Sablan from:01/03/2022 till:end color:Bvocals width:3 bar:Sablan from:01/03/2022 till:end color:Tour width:7 bar:Delgado from:01/01/1996 till:end color:Keys bar:Delgado from:01/01/1996 till:01/08/1999 color:Tour width:3 bar:Cunningham from:start till:01/04/1990 color:Drums bar:Cunningham from:01/11/1993 till:end color:Drums bar:Taylor from:01/06/1991 till:31/10/1993 color:Drums }} == Diskògrafiô == === Sztudijné albùmë === {| class="wikitable" border="1" |- !rowspan="2"|Rok !rowspan="2" width="350"|Pòzwa albùmù !colspan="13"|Pòzycjô w lëstach !rowspan="2" width="100"|Sprzedôż w US<ref name="blabbermouth">DEFTONES US Sales (According To Soundscan). Blabbermouth.net, 2002-01-22.</ref> !rowspan="2" width="100"|Certifikacjô |- !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Billboard 200|US]]<br /><ref name="BillboardOverview">Billboard.com – Artist Chart History – Deftones: Albums</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UKCharts">Deftones album search, everyHit.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AussieCharts">Australian Charts Portal – Deftones</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IrishCharts">Irish Music Charts Archive</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwajcariô|SWI]]<br /><ref name="SwissCharts">Discographie Deftones, Die Offizielle Schweizer Hitparade</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Aùstriô|AUT]]<br /><ref name="AustrianCharts">Discographie Deftones, Das Österreichische Hitparaden- und Musik-Portal</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Francjô|FRA]]<br /><ref name="FrenchCharts">Discographie Deftones, lescharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Niderlandë|NLD]]<br /><ref name="NetherlandsCharts">Discografie Deftones, dutchcharts.nl</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Belgijskô|BEL]]<br /><ref name="BelgianCharts">Discografie Deftones, ultratop.be</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwédzkô|SWE]]<br /><ref name="SwedishCharts">Discography Deftones, swedishcharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Fińskô|FIN]]<br /><ref name="FinnishCharts">Discography Deftones, finnishcharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Norweskô|NOR]]<br /><ref name="NorwegianCharts">Discography Deftones, norwegiancharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Nowô Zélandiô|NZ]]<br /><ref name="NZCharts">Discography Deftones, charts.org.nz</ref> |- |1995 |'''''[[Adrenaline]]''''' * Wëdóné: 3 rujana 1995 * Wëtwórniô: [[Maverick Records]] / [[Warner Records]] |align="center"|23 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |1 000 000+ |RIAA: Platinowô ARIA: Złotô [[British Phonographic Industry|BPI]]: Złotô<ref name="AdrenalineCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |1997 |'''''[[Around the Fur]]''''' * Wëdóné: 28 rujana 1997 * Wëtwórniô: Maverick Records / Warner Bros. Records |align="center"|29 |align="center"|56 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|41 |align="center"|99 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|32 |align="center"|— |align="center"|— |760 000+ |RIAA: Platinowô ARIA: Złotô BPI: Złotô [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: Złotô<ref name="AroundTheFurCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2000 |'''''[[White Pony]]''''' * Wëdóné: 20 czerwińca 2000 * Wëtwórniô: Maverick Records |align="center"|3 |align="center"|13 |align="center"|2 |align="center"|21 |align="center"|68 |align="center"|39 |align="center"|6 |align="center"|27 |align="center"|27 |align="center"|35 |align="center"|13 |align="center"|19 |align="center"|14 |1 300 000+ |RIAA: 2× Platinowô ARIA: Platinowô BPI: Złotô [[Music Canada|MC]]: Złotô RMNZ: Złotô<ref name="WhitePonyCert">{{cytuj starnã |url = https://press.warnerrecords.com/sites/g/files/g2000014901/files/2025-07/Deftones.pdf?pubDate=20250726 |titel = Deftones Announce New Album Private Music |òpùblikòwóny = Warner Records |jãzëk = en |data przëstãpù = 2025-07-25}}</ref> |- |2003 |'''''[[Deftones (albùm)|Deftones]]''''' * Wëdóné: 20 maja 2003 * Wëtwórniô: Maverick Records |align="center"|2 |align="center"|7 |align="center"|4 |align="center"|14 |align="center"|19 |align="center"|20 |align="center"|14 |align="center"|22 |align="center"|29 |align="center"|23 |align="center"|9 |align="center"|18 |align="center"|2 |567 000+ |RIAA: Złotô ARIA: Złotô BPI: Strzébrznô MC: Złotô<ref name="DeftonesCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2006 |'''''[[Saturday Night Wrist]]''''' * Wëdóné: 31 rujana 2006 * Wëtwórniô: Maverick Records |align="center"|10 |align="center"|33 |align="center"|26 |align="center"|5 |align="center"|31 |align="center"|18 |align="center"|33 |align="center"|63 |align="center"|— |align="center"|35 |align="center"|33 |align="center"|32 |align="center"|8 |250 000+ |RIAA: Złotô BPI: Strzébrznô RMNZ: Złotô<ref name="SNWCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2010 |'''''[[Diamond Eyes]]''''' * Wëdóné: 4 maja 2010 * Wëtwórniô: [[Reprise Records]] / [[Warner Records]] |align="center"|6 |align="center"|26 |align="center"|22 |align="center"|45 |align="center"|11 |align="center"|13 |align="center"|23 |align="center"|55 |align="center"|31 |align="center"|25 |align="center"|12 |align="center"|17 |align="center"|8 | |RIAA: Platinowô BPI: Strzébrznô RMNZ: Złotô<ref name="DiamondEyesCert">{{cytuj starnã |url = https://press.warnerrecords.com/sites/g/files/g2000014901/files/2025-07/Deftones.pdf?pubDate=20250726 |titel = Deftones Announce New Album Private Music |òpùblikòwóny = Warner Records |jãzëk = en |data przëstãpù = 2025-07-25}}</ref> |- |2012 |'''''[[Koi No Yokan]]''''' * Wëdóné: 12 smùtana 2012 * Wëtwórniô: Reprise Records |align="center"|11 |align="center"|30 |align="center"|16 |align="center"|49 |align="center"|22 |align="center"|25 |align="center"|30 |align="center"|28 |align="center"|51 |align="center"|— |align="center"|35 |align="center"|— |align="center"|8 | |BPI: Strzébrznô<ref name="KoiCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2016 |'''''[[Gore]]''''' * Wëdóné: 8 aprila 2016 * Wëtwórniô: Reprise Records |align="center"|2 |align="center"|5 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|10 |align="center"|7 |align="center"|19 |align="center"|15 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|1 | | |- |2020 |'''''[[Ohms]]''''' * Wëdóné: 25 séwnika 2020 * Wëtwórniô: Reprise Records |align="center"|5 |align="center"|5 |align="center"|3 |align="center"|— |align="center"|5 |align="center"|11 |align="center"|23 |align="center"|20 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|4 |294 000+ | |- |2025 |'''''[[Private Music]]''''' * Wëdóné: 22 zélnika 2025 * Wëtwórniô: Reprise Records / Warner Records |align="center"|5 |align="center"|2 |align="center"|3 |align="center"|12 |align="center"|4 |align="center"|3 |align="center"|5 |align="center"|4 |align="center"|2 |align="center"|— |align="center"|10 |align="center"|39 |align="center"|2 | | |- | colspan="16" align="center" style="font-size: 8pt" | — òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów abò dlô jaczi nie je znónô pòzycjô. |} === Kómpilacje === {| class="wikitable" border="1" |- !rowspan="2"|Rok !rowspan="2" width="350"|Pòzwa albùmù !colspan="13"|Pòzycjô w lëstach !rowspan="2" width="100"|Sprzedôż w US !rowspan="2" width="100"|Certifikacjô |- !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Billboard 200|US]]<br /><ref name="BillboardOverview" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UKCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AussieCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IrishCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwajcariô|SWI]]<br /><ref name="SwissCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Aùstriô|AUT]]<br /><ref name="AustrianCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Francjô|FRA]]<br /><ref name="FrenchCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Niderlandë|NLD]]<br /><ref name="NetherlandsCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Belgijskô|BEL]]<br /><ref name="BelgianCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwédzkô|SWE]]<br /><ref name="SwedishCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Fińskô|FIN]]<br /><ref name="FinnishCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Norweskô|NOR]]<br /><ref name="NorwegianCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Nowô Zélandiô|NZ]]<br /><ref name="NZCharts" /> |- |2005 |'''''[[B-Sides & Rarities]]''''' * Wëdóné: 4 rujana 2005 * Wëtwórniô: [[Rhino Entertainment]]/Maverick Records |align="center"|43 |align="center"|100 |align="center"|30 |align="center"| — |align="center"|93 |align="center"|54 |align="center"|59 |align="center"| — |align="center"| 84 |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — | | |- |2011 |'''''[[Covers (albùm Deftones)|Covers]]''''' * Wëdóné: 16 aprila 2011 * Wëtwórniô: [[Warner Records]] |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — | | |- |align="center" colspan="17" style="font-size: 8pt"| — òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Demo === {| class="wikitable" border="1" |- !Rok !Pòzwa dema |- |1993 |'''''Like a Linus''''' * Wëdóné: 30 smùtana 1993 * Wëtwórniô: Deftones |} === EPczi === {| class="wikitable" border="1" |- !Rok !Pòzwa EPczi |- |1998 |'''''Live''''' * Wëdóné: 22 czerwińca 1999 * Wëtwórniô: Maverick Records/Warner Bros. |- |2001 |'''''Back to School (Mini Maggit)''''' * Wëdóné: 12 strëmiannika 2001 * Wëtwórniô: Maverick Records/Warner Bros. |} === Syngle === {| class="wikitable" border="1" |- !rowspan="2"| Rok !rowspan="2"| Syngel !colspan="5"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2"| Albùm |- !style="width:3em;font-size:75%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref>Billboard: Bubbling Under Hot 100 Singles. [on-line]. [dakch: 2008-05-11].</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[Alternative Songs|US<br />Alt.]]<br /><ref name="SinglesBillboard">Billboard.com: Artist Chart History – Deftones: Singles. [on-line]. [dakch: 2007-12-23].</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[Hot Mainstream Rock Tracks|US <br />Main.]]<br /><ref name="SinglesBillboard" /> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-2">Australian singles chart. [on-line]. [dakch: 2009-08-11].</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UKSingles">UK Singles Top 75 – Music Charts. [on-line]. [dakch: 2007-12-23].</ref> |- |1995 |„7 Words“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |''[[Adrenaline]]'' |- |1996 |„Bored“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |''[[Adrenaline]]'' |- |1997 |„My Own Summer (Shove It)“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|29 |''[[Around the Fur]]'' |- |1998 |„Be Quiet and Drive (Far Away)“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|29 |align="center"|— |align="center"|50 |''[[Around the Fur]]'' |- |rowspan="2"|2000 |„Change (In the House of Flies)“ |align="center"|105 |align="center"|3 |align="center"|9 |align="center"|— |align="center"|53 |rowspan="3"|''[[White Pony]]'' |- |„Back to School (Mini Maggit)“ |align="center"|— |align="center"|27 |align="center"|35 |align="center"|26 |align="center"|35 |- |2001 |„Digital Bath“ |align="center"|— |align="center"|16 |align="center"|38 |align="center"|— |align="center"|— |- |rowspan="2"|2003 |„Minerva“ |align="center"|120 |align="center"|9 |align="center"|16 |align="center"|50 |align="center"|15 |rowspan="2"|''[[Deftones (albùm)|Deftones]]'' |- |„Hexagram“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|68 |- |2006 |„Hole in the Earth“ |align="center"|— |align="center"|18 |align="center"|19 |align="center"|— |align="center"|69 |''[[Saturday Night Wrist]]'' |- |2007 |„Mein“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|40 |align="center"|— |align="center"|— |''[[Saturday Night Wrist]]'' |- |rowspan="4"|2010 |„Rocket Skates“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |rowspan="4"|''[[Diamond Eyes]]'' |- |„Diamond Eyes“ |align="center"|— |align="center"|16 |align="center"|10 |align="center"|— |align="center"|— |- |„Sextape“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |„You've Seen the Butcher“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|17 |align="center"|34 |align="center"|— |- |2012 |„Leathers“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |''[[Koi No Yokan]]'' |- |rowspan="3"|2013 |„Tempest“ |align="center"|— |align="center"|20 |align="center"|3 |align="center"|44 |align="center"|13 |rowspan="3"|''[[Koi No Yokan]]'' |- |„Swerve City“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|6 |align="center"|— |align="center"|— |- |„Romantic Dreams“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|11 |align="center"|— |align="center"|— |- |rowspan="4"|2016 |„Prayers / Triangles“ |align="center"|— |align="center"|36 |align="center"|8 |align="center"|39 |align="center"|31 |rowspan="4"|''[[Gore]]'' |- |„Doomed User“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |„Hearts / Wires“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |„Phantom Bride“ (featuring [[Jerry Cantrell]]) |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|8 |align="center"|— |align="center"|24 |- |rowspan="2"|2020 |„Ohms“ |align="center"|— |align="center"|40 |align="center"|3 |align="center"|31 |align="center"|19 |rowspan="2"|''[[Ohms]]'' |- |„Genesis“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|38 |align="center"|— |- |2021 |„Ceremony“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|9 |align="center"|— |align="center"|26 |''[[Ohms]]'' |- |rowspan="2"|2025 |„My Mind Is a Mountain“ |align="center"|2 |align="center"|24 |align="center"|1 |align="center"|11 |align="center"|3 |rowspan="2"|''[[Private Music]]'' |- |„Milk of the Madonna“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|23 |align="center"|— |- |align="center" colspan="8" style="font-size: 8pt"| — òznôczô syngel, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} == Teledisczi == {| class="wikitable" |- ! Rok ! Tytuł ! Reżyser |- | 1995 | „7 Words” | Chris Burns |- |rowspan="2"| 1996 | „Bored” | Nick Egan |- | „Teething” | Tim Pope |- | 1997 | „My Own Summer (Shove It)” | Dean Karr |- |rowspan="2"| 1998 | „Be Quiet and Drive (Far Away)” | Purge |- | „Be Quiet and Drive (Acoustic Remix)” | Frank Ockenfels |- |rowspan="4"| 2000 | „Street Carp” | James Sutton |- | „Change (In the House of Flies)” | Liz Friedlander |- | „Back to School (Mini Maggit)” | Paul Hunter |- | „White Pony” | Shawn M. Foster |- | 2001 | „Digital Bath” | Andrew Bennet |- |rowspan="3"| 2003 | „Minerva” | Paul Fedor |- | „Hexagram” | Darren Doane |- | „Bloody Cape” | James Minchin III |- |rowspan="2"| 2005 | „Root” | Nick Lambrou |- | „Engine No. 9” | Nick Lambrou |- | 2006 | „Hole in the Earth” | Brian Lazzaro |- | 2007 | „Mein” | Bernard Gourley |- |rowspan="4"| 2010 | „Rocket Skates” | Timothy McGurr, Kenzo Digital |- | „Diamond Eyes” | Robert „Roboshobo” Schober |- | „Sextape” | ZFCL |- | „You've Seen the Butcher” | Zodeb |- | 2011 | „Beauty School” | Timothy McGurr |- |rowspan="3"| 2013 | „Swerve City” | Gus Black |- | „Swerve City (Tour Version)” | Ryan Mackfall |- | „Romantic Dreams” | Brett Novak |- | 2016 | „Prayers / Triangles” | Charles Bergquist |- |rowspan="2"| 2020 | „Ohms” | Rafatoon |- | „Genesis” | Sebastian Kökow |- | 2021 | „Ceremony” | Leigh Whannell |- |rowspan="3"| 2025 | „My Mind Is a Mountain” | Rizz (Vowws) |- | „Infinite Source” | GREATWORK |- | „Infinite Source” (Live Version) | Aaron Hymes |} == Nôdgrodë a wëapartnieniô == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Rok !style="width:15em;"| Kategòriô !style="width:15em;"| Titlã !style="width:15em;"| Nôdgroda ! Nota ! Zdrój |- | 2001 | Best Metal Performance | „Elite” | [[Grammy Awards]] | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.grammy.com/artists/deftones/7145/ |titel = Deftones – Grammy Awards History |òpùblikòwóny = Recording Academy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- | 2007 | Classic Songwriter | Deftones | [[Kerrang! Awards]] | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.digitalspy.com/music/news/a73558/kerrang-awards-2007-the-winners/ |titel = Kerrang Awards 2007: The Winners |nôzwëskò = Fletcher |miono = Alex |òpùblikòwóny = Digital Spy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-01-29}}</ref> |- |rowspan="5"| 2013 | Best Guitarist Award | Stephen Carpenter |rowspan="5"| [[Revolver (magazyn)#Revolver Golden Gods Awards|Revolver Golden Gods Awards]] | Nominacjô |rowspan="5"| <ref>{{cytuj starnã |url = http://www.metalinjection.net/show-recap/revolver-golden-gods-awards-2013-winners-and-performance-highlights |titel = Revolver Golden Gods Awards 2013: Winners and Performance Highlights |nôzwëskò = Pasbani |miono = Robert |òpùblikòwóny = Metal Injection |jãzëk = en |data przëstãpù = 2015-08-15}}</ref> |- | Best Drummer | Abe Cunningham | Nominacjô |- | Paul Gray Best Bassist | Sergio Vega | Nominacjô |- | Best Vocalist | Chino Moreno | Nominacjô |- | Album of the Year | ''Koi No Yokan'' | '''Laùr''' |- | 2016 | The Lifetime Achievement Award | Deftones | Kerrang! Awards | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20160609204645/http://www.kerrang.com/43773/kerrang-awards-2016-the-winners/ |titel = Kerrang! Awards 2016: The Winners |òpùblikòwóny = Kerrang! |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-06-26}}</ref> |- |rowspan="2"| 2022 | Best Metal Performance | „Genesis” |rowspan="2"| [[Grammy Awards]] | Nominacjô |rowspan="2"| <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.grammy.com/artists/deftones/7145/ |titel = Deftones – Grammy Awards History |òpùblikòwóny = Recording Academy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- | Best Rock Performance | „Ohms” | Nominacjô |- | 2026 | Best Rock Album | ''Private Music'' | [[Grammy Awards]] | Nominacjô | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.grammy.com/artists/deftones/7145/ |titel = Deftones – Grammy Awards History |òpùblikòwóny = Recording Academy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- | 2026 | Best Album | ''Private Music'' | [[Heavy Music Awards]] | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.heavymusicawards.com/news/heavy-music-awards-2026-winners-announced |titel = Heavy Music Awards 2026 Winners Announced |òpùblikòwóny = Heavy Music Awards |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |} == Przëpisë == {{Przëpisë|2}} == Bibliografiô == * Deftones. ''Official Website'': https://www.deftones.com/ * ''GRAMMY.com''. „Deftones”: https://www.grammy.com/artists/deftones/1574 * ''Encyclopaedia Britannica''. „Deftones”: https://www.britannica.com/topic/Deftones == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} {{Deftones}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Deftones| ]] t1ka7czkcfi70juaq162emlwelttlbp 223957 223956 2026-11-08T13:24:51Z HaxelKaszëba 17492 223957 wikitext text/x-wiki {{Mùzyczné karno |pòzwa = Deftones |òbrôzk = Deftones live brixton academy 2007.jpg |òpisënk = Kòncert karna Deftones w Brixton Academy w [[Londin|Londinie]], 14.04.2007 r. |pòwstanié = 1988 |môl pòwstaniô = [[Sacramento]], [[Kaliforniô]], [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]] |krôj = [[Òbrôzk:Flag of the United States.svg|tło|22x22px]] [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]] |mùzyczné ôrtë = [[alternatiwny metal]], [[alternatiwny rock]], [[nu metal]], [[eksperimentalny rock]] |lata dzejaniô = 1988–do dzysô |wëtwórnie = [[Maverick Records]], [[Reprise Records]], [[Warner Records]] |nôleżnicë = [[Chino Moreno]]<br>[[Stephen Carpenter]]<br>[[Abe Cunningham]]<br>[[Frank Delgado]] |ùszłi nôleżnicë = [[Chi Cheng]]<br>[[Sergio Vega]]<br>Dominic Garcia<br>John Taylor |pòzrzeszóné karna = [[Crosses]], [[Team Sleep]], [[Quicksand]] |logo = Deftones_logo_(2025).svg |starna www = https://www.deftones.com }} '''Deftones''' – amerikańsczé karno grającé [[alternatiwny metal]], jaczé pòwstało w [[Sacramento]] w [[Kaliforniô|Kalifornie]] w 1988 rokù. Załóżcama karna bëlë wòkalista [[Chino Moreno]], prowadzący gitarzista [[Stephen Carpenter]] a perkùsysta [[Abe Cunningham]], z basystą [[Chi Cheng|Chim Chengã]] mët. Do karna pózni doparłãcził w 1999 rokù [[Frank Delgado]], jaczi je DJã a klawiszówcã kapelë. Pò ùstabilizowanim sã sytuacje karna w 1994, Deftones pòdpisało kòntrakt z wëtwórnią [[Maverick Records]]. Pòtemù karno wëdało swój debiutowi albùm ''[[Adrenaline]]'' w 1995. Kòncertowé turë a promòcjô albùmù przez gãbny przekôz pòmògłë Deftones dobëc wikszą pòpùlarnotã. Jejich drëdżi albùm, ''[[Around the Fur]]'' (1997), zwëskôł sztatus platinowi platczi w Zjednónëch Stanach. Karno òdniosło pòstãpny sukces wëdôwającë trzecy albùm ''[[White Pony]]'' (2000), jaczi òznôczôł przéńsce òd rëchlészégò, barżi agresywnégò brzëmieniô w eksperimentalną starnã; ùsôdzk ''„Elite”'' dobéł [[Nôdgroda Grammy|nôdgrodã Grammy]] w kategòrie ''Best Metal Performance''. Jejich czwiôrti albùm, pòzwóny [[Deftones (albùm)|''Deftones'']], ùkôzôł sã w 2003 rokù i òsygnął 2. plac na amerikańsczi lësce [[Billboard 200]]. W piątim sztudijnym albùmie Deftones, ''[[Saturday Night Wrist]]'' (2006) pòmiónëją ùtwórczé napiãca a òsobisté tôkle w karnie. W 2008, czej Deftones robił nad albùmã pòd robòcą pòzwą ''Eros'', Cheng miôł drogòwi wëpôdk. Pò nym zdarzenim òstôwôł w stónie minimalny swiądë jaż do swòji smiercë w 2013 na skùtk ataczi serca. Pò wëpôdkù Chenga karno òprzestało robòtã nad albùmã ''Eros,'' a na plac Chenga wszedł basysta z karna [[Quicksand]], [[Sergio Vega]], jaczi òstôł w kapelë do zôczątkù 2021 rokù. Òd 2010 karno wëdało piãc albùmów, ''[[Diamond Eyes]]'' (2010), ''[[Koi No Yokan]]'' (2012), ''[[Gore]]'' (2016), ''[[Ohms]]'' (2020), a téż ''[[Private Music]]'' (2025), jaczé pòtkałë sã z achtnienim kritików. == Historiô == === Zôczątk a pòwstanié karna (1988-1994) === Deftones pòwstôł w 1988 w [[Sacramento]] w [[Kalifòrniô|Kalifòrnie]]. Karno założëlë wòkalista [[Chino Moreno]], gitarzista [[Stephen Carpenter]] a perkùsysta [[Abe Cunningham]]. W pierszim składze wëstãpòwôł téż basysta Dominic Garcia. Zôczątkòwò mùzyka karna bëła mòckò inspirowónô cwiardim [[Heavy metal|metalã]], [[Hardcore punk|hardcore pùnkã]] a [[Alternatiwny rock|alternatiwnym rockã]]. [[Òbrôzk:C.K. McClatchy High School.jpg|mały|left|200px|Carpenter, Moreno a Cunningham pòczãlë grac mët, czej chòdzylë do C. K. McClatchy High School w Sacramento.]] Pòdle relacje bëtników karna, [[Stephen Carpenter|Carpenter]] zainteresowôł sã cwiardszą mùzyką pò wëpôdkù na délokùlôkù, w wënikù jaczégò przez gwësny czas béł ùnierëszniony. W nym cządze pòczął intensywno słëchac [[Heavy metal|metalu]] a rozpòczął nôùkã grë na [[Gitara|gitarze]]. Pózdni mët z [[Chino Moreno|Moreno]] a [[Abe Cunningham|Cunninghamã]] pòczął ùsadzac pierszé ùsôdzczi Deftones. Ò pierszé lata dzejaniô skłôd karna czile razy sã zmieniôł. W 1990 rokù plac Garcie zajął basysta [[Chi Cheng]], jaczi pòòstôł bëtnikã karnã przez wikszosc jegò nôbarżi aktiwnégò cządu. W tim samim sztóce [[Abe Cunningham|Cunningham]] na krótkò òpùscył karno, a jegò plac za perkùsją zajãlë pòstãpno Dominic Garcia a John Taylor. [[Abe Cunningham|Cunningham]] pòwrócył do grëpë w 1993 rokù. Deftones chùtkò zdobëło pòpùlarnotã na lokalny scenie [[Sacramento]]. Karno intensywno kòncertowało w [[Kalifòrniô|Kalifòrnie]], a jejich wëstãpë przëcygnãłë bôczënk przedstôwców mùzyczny branżë. W 1994 rokù grëpa pòdpisa kòntrakt z wëtwórnią [[Maverick Records]], jakô należa w henen czas do [[Madonna (spiéwôrka)|Madonnë]] a [[Warner Bros.]] === ''Adrenaline'' a rost pòpùlarnotë (1995–1996) === {{Apartny articzel|Adrenaline}} Debiutowi albùm Deftones, ''[[Adrenaline]]'' ùkôzôł sã 3 rujana 1995 rokù. Platka prezentowa cwiardé, agresywné brzëmienié parłãczące [[Heavy metal|metal]], [[hardcore punk]] a [[alternatiwny rock]]. Albùm nie zwënégòwôł zôczątkòwò wiôldżégò kòmercyjnégò sukcesu, równak dzãka intesywnémù kòncertowaniu pòmale zdobiwôł corôz wikszą grëpã lubòtników. Wôżną rolã w promòcje karna òdegrałë ùsôdzczi ''„7 Words”'' a ''„Bored”''. Deftones wëstãpòwôł òb nen czas jakno support dlô barżi znónëch karnów, dzãka czemù karno zwëskiwało doswiôdczenié a rozeznanié pòza [[Kalifòrniô|Kalifòrnią]]. === ''Around the Fur'' a przełómanié (1997–1999) === {{Apartny articzel|Around the Fur}} Drëdżim albùmã karna béł ''[[Around the Fur]]'', wëdóny w 1997. Platka hala Deftones znaczno wikszą pòpùlarnotã a bëła pierszim wiôldżim kòmercyjnym sukcesã grëpë. Albùm, zamikô w se ùsôdzczi taczé jak ''„My Own Summer (Shove It)”'' òrôz ''„Be Quiet and Drive (Far Away)”'', jaczé stałë sã jednyma z nôbarżi znónëch frańtówków karna. ''[[Around the Fur]]'' pòzwòlëło Deftones zajistniec na midzënôrodny scenie. Karno pòczãło bëc corôz barżi zaszlachòwóné z rozwijącym sã w henen czas ôrtã [[Nu metal|nu metalu]], chòc mùzycë òd zôczątkù distansowelë sã òd jednoznacznégò przëpisëwaniô jichnégò ùtwórstwa do negò ôrtu. W drëdżi pòłowie lat 90. Deftones intensywno kòncertowało. W 1996 rokù do karna doparłãcził [[Frank Delgado]] jakno kòncertowi mùzyk, òdpòwiedzalny za [[Gramòfón|gramòfònë]], [[sampling]] a elektroniczné elemeńtë. W 1990 rokù òstôł òficjalnym bëtnikã karna. === ''White Pony'' a zjinaka mùzycznégò czerënkù (2000–2002) === {{Apartny articzel|White Pony}} [[Òbrôzk:Chino Moreno live.jpg|lewo|mały|Chino Moreno, jaczi wëstąpił jakno drëdżi gitarzista.]] Nôwôżniészim zwrotnym pónktã w karierze Deftones òkôzôł sã trzecy sztudijny albùm, ''[[White Pony]]'', wëdóny w 2000 rokù. Platka znacząco apartnia sã òd rëchlészich dokazów karna. Cwiardé gitarowé brzëmienié òstało sparłãczoné z elemeńtama shoegaze, post-rocka, dream popù, elektroniczi a alternatiwnégò rocka. Na albùmie nalazłë sã {{skr.|m.jin.}} ''„Change (In the House of Flies)”'', ''„Digital Bath”'', ''„Passenger”'' òrôz ''„Elite”''. Ùsôdzk ''„Elite”'' dostôł w 2001 rokù [[Nôdgroda Grammy|nôdgrodã Grammy]] w kategòrie ''Best Metal Performance'', jaczi stôł sã pierszim nagraniã Deftones achtnionym ną nôdgrodą. ''[[White Pony]]'' pòtkôł sã z baro dobrim przëjãcym kritików ë je czãsto ùznôwóny za jeden z nôwôżniészich albùmów w doróbkù karna. Platka ùmòcnia téż pòzycjã Deftones jakno grëpë, jakô nie ògrańcza sã do pòpùlarnégò w nen czas ôrtu nu metalu. === ''Deftones'' a ''Saturday Night Wrist'' (2003–2007) === {{Apartny articzel|Deftones (albùm)|Saturday Night Wrist}} [[Òbrôzk:Deftones live.jpg|mały|Deftones, òb czas wëstãpù na żëwò w Glasgow, czerwińc 2006 r.]] Czwiôrti sztudijny albùm, pòzwóny ''[[Deftones (albùm)|Deftones]]'', ùkôzôł sã w 2003 rokù. Platka zadebiutowa na drëdżim placu amerikańsczi lëstë [[Billboard 200]]. Nalazłë sã na ni {{skr.|m.jin.}} syngle ''„Minerva”'' a ''„Hexagram”''. Ò pòstãpné lata sytuacjô w karnie sta sã skòmplikowónô. Òb czas robòtë nad pòstãpnym albùmã mùzycë doswiadczëlë napiãców zrzeszonëch tak z ùtwórczim procesã, jak ë òsobistama tôklama. Efektã nëch robòtów béł piąti sztudijny albùm, ''[[Saturday Night Wrist]]'', wëdóny w 2006 rokù. Albùm òbjimô {{skr.|m.jin.}} ùsôdzczi ''„Hole in the Earth”'' a ''„Mein”''. W nagraniu ''„Mein”'' gòscynno wëstąpił [[Serj Tankian]], wòkalista karna [[System of a Down]]. ''[[Saturday Night Wrist]]'' zakùńcził pierszi etap dzejaniô Deftones, w jaczim grëpa przeszła òd cwiardégò, [[Nu metal|nu metalowégò]] brzëmieniô do barżi eksperimentalnégò sztilu. === Wëpôdk Chi Chenga a ''Diamond Eyes'' (2008–2011) === {{Apartny articzel|Diamond Eyes}} W 2008 rokù, òb czas robòtë nad pòstãpnym albùmã karna, [[Chi Cheng]] ùczãstnicził w pòwôżnym drogòwim wëpôdkù. W wënikù òbrażeniów, jaczich doznôł zapôdł w [[Spiączka|kómã]] a ò pòstãpné lata pòòstôwôł w stónie minimalny swiądë. Wëpôdk miôł wiôldżi cësk na dzejanié karna. Robòtë nad albùmã ''Eros'', jaczi miôł bëc nastãpnikã ''[[Saturday Night Wrist]]'', òstałë scygnioné. Mùzycë zdecydowelë sã rozpòcząc robòtã nad nowim materiałã z basystą [[Sergio Vega|Sergio Vegą]] z karna [[Quicksand]]. W 2010 rokù ùkôzôł sã albùm ''[[Diamond Eyes]]''. Platka òsta bëlno przëjãtô a òznôcza nowi etap w historie karna. Titlowi ùsôdzk a ''„Rocket Skates”'', ''„You've Seen the Butcher”'' jak téż ''„Sextape”'' stałë sã jednyma z nôbarżi znónëch kòmpòzycjów Deftones. === ''Koi No Yokan'' a ''Gore'' (2012–2017) === {{Apartny articzel|Koi No Yokan|Gore}} [[Òbrôzk:Rock in Pott 2013 - Deftones 13.jpg|mały|Serio Vega òb czas wëstãpù na Rock in Pott w 2013 r.]] W 2012 rokù Deftones wëdało sódmi sztudijny albùm, ''[[Koi No Yokan]]''. Platka cygnã eksperimentalny czerënk zapòczątkòwóny na ''[[White Pony]]'' a rozwiniãti na ''[[Diamond Eyes]]''. Albùm zamikô w se ùsôdzczi taczé jak ''„Leathers”'', ''„Tempest”'' i ''„Swerve City”''. W aprilu 2013 rokù zmiarł [[Chi Cheng]]. Nimò że òd czilu lat nie wëstãpòwôł ju z karnã, jegò smierc mia wiôldżi znaczënk dlô pòòstałëch bëtników kapelë. W 2016 rokù ùkôzôł sã albùm ''[[Gore]]''. Platka wëapartniwa sã wikszim wëzwëskanim atmosfericznëch gitarów, melodie eksperimentalnëch aranżacjów. Proces ji pòwstaniô béł równak namerkóny artisticznyma różnicama pòmidzë bëtnikama karna, òsoblëwie pòmidzë [[Chino Moreno]] a [[Stephen Carpenter|Stephenã Carpenterã]]. === ''Ohms'' a òdéńsce Sergio Vedżi (2020–2021) === {{Apartny articzel|Ohms}} W 2020 rokù Deftones wëdało dzewiąti sztudijny albùm ''[[Ohms]]''. Platka òsta nagrónô partowò w dëchù rëchlészégò, cwiardszégò brzëmieniô karna, jednoczasno zachòwùjącë charakteristiczné dlô karna atmosfericzné a eksperimentalné elemeńtë. ''[[Ohms]]'' pòtkôł sã z baro pòzytiwnym przëjãcym ë béł pòstrzégóny jakno pòwart Deftones do barżi agresywnégò brzëmieniô znónégò z rëchlészich albùmów. W 2021 rokù [[Sergio Vega]] pòinfòrmowôł ò swòjim òdéńscu z kapelë. Mùzyk ùwôżôł, że przez wiele lat nie òstôł fòrmalno przëjãti jakno fùlprawny bëtnik grëpë. Pò jegò òdéńscu Deftones pònowno dzejôł jakno sztërëòsobòwi skłôd. === ''Private Music'' a terôczasné dzejanié (2022–do terô) === Pò wëdanim ''[[Ohms]]'' Deftones cygnął kòncertowé dzejanié a téż rozpòczął robòtë nad pòstãpnym materiałã. Karno òstôwało jednym z nôwôżniészich przedstôwców [[Zjednóné Stanë Americzi|amerikańsczégò]] [[Alternatiwny metal|alternatiwnégò metalu]], parłãcząc cwiardé gitarowé riffë z atmòsfericznyma aranżacjama, elektroniką a charakteristicznym spiewã [[Chino Moreno]]. W 2025 rokù ùkôzôł sã dzesąti sztudijny albùm kapelë, ''[[Private Music]]''. Platka cygnã eksperimentalny czerënk karna, jednoczasno rozwijając jegò cwiardszé brzëmienié. Deftones pòòstôwô aktiwnym kòncertowim karnã. Grëpa je ùznôwónô za jeden z nôbarżi wpłëwòwëch karnów alternatiwnégò metalu, a ji ùtwórstwò wëwiarło cësk na rozwij [[Nu metal|nu metalu]], [[Post metal|post-metalu]], [[shoegaze]] a téż terôczasnégò [[Alternatiwny metal|alternatiwnégò metalu]]. == Nôleżnicë karna == === Terôczasny nôleżnicë: === * [[Chino Moreno]] – przédny wòkalista <small>(1988–do terô)</small>; ritmicznô gitara <small>(1999–do terô)</small> * [[Stephen Carpenter]] – prowadzącô gitara <small>(1988–do terô)</small>; ritmicznô gitara <small>(1988–1999)</small> * [[Abe Cunningham]] – perkùsysta <small>(1988–1990, 1993–do terô)</small> * [[Frank Delgado]] – klawiszówc, DJ, sampléra <small>(1999–do terô; kòncertowi mùzyk 1996-1999)</small> === Terôczasny kòncertowi mùzycë === * [[Fred Sablan]] – basysta, dodôwkòwi wòkalista <small>(2022–do terô)</small> * Lance Jackman – prowadzącô gitara, dodôwkòwi wòkalista <small>(2022–do terô; zastãpùje Stephena Carpentera)</small> * Shaun Lopez – ritmicznô gitara <small>(2024–do terô)</small> === Ùszłi nôleżnicë: === * Dominic Garcia – basysta <small>(1988–1990)</small>, perkùsysta <small>(1990–1991)</small> * [[Chi Cheng]] – basysta, dodôwkòwi wòkalista <small>(1990–2008; zamiarł w 2013)</small> * John Taylor – perkùsysta <small>(1991–1993)</small> * [[Sergio Vega]] – basysta, dodôwkòwi wòkalista <small>(2009–2021; zastãpòwôł basystã òb czas kòncertów w 1999 rokù)</small> === Ùszłi kòncertowi mùzycë === * Mark Valencia – prowadzącô gitara <small>(2022; zastãpòwôł Stephena Carpentera)</small> === Òs czasu === {{#tag:timeline |ImageSize = width:950 height:auto barincrement:25 PlotArea = left:100 bottom:120 top:10 right:15 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/05/1988 till:{{#time:d/m/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Legend = orientation:vertical position:bottom columns:4 ScaleMajor = increment:2 start:1989 ScaleMinor = increment:1 start:1989 Colors = id:Vocals value:red legend:Przédny_wòkalista id:BVocals value:pink legend:Pòbòczny_wòkalista id:Lguitar value:teal legend:Przédny_gitarzista id:Rguitar value:brightgreen legend:Ritmiczny_gitarzista id:Bass value:blue legend:Basysta id:Keys value:purple legend:Klawiszówc,_gramòfón,_sampling id:Drums value:orange legend:Perkùsysta id:Tour value:yellow legend:Turowi_bëtnicë id:Album value:black legend:Sztudijné_wëdanié id:Other value:gray(0.75) legend:Jinszé_wëdanié id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:black at:03/10/1995 at:28/10/1997 at:20/06/2000 at:20/05/2003 at:31/10/2006 at:04/05/2010 at:12/11/2012 at:08/04/2016 at:25/09/2020 at:22/08/2025 layer:back color:Other at:01/03/1991 at:01/11/1992 at:30/08/1993 at:30/11/1993 at:10/04/1998 at:12/05/2001 at:27/08/2002 at:04/10/2005 at:16/04/2011 at:25/10/2011 at:20/04/2013 at:10/04/2020 BarData = bar:Moreno text:"Chino Moreno" bar:Carpenter text:"Stephen Carpenter" bar:Jackman text:"Lance Jackman" bar:Valencia text:"Mark Valencia" bar:Lopez text:"Shaun Lopez" bar:Garcia text:"Dominic Garcia" bar:Cheng text:"Chi Cheng" bar:Vega text:"Sergio Vega" bar:Sablan text:"Fred Sablan" bar:Delgado text:"Frank Delgado" bar:Cunningham text:"Abe Cunningham" bar:Taylor text:"John Taylor" PlotData= width:13 bar:Moreno from:start till:end color:Vocals bar:Moreno from:01/08/1999 till:end color:Rguitar width:3 bar:Carpenter from:start till:end color:Lguitar bar:Carpenter from:start till:01/08/1999 color:Rguitar width:3 bar:Jackman from:01/03/2022 till:end color:Lguitar bar:Jackman from:01/03/2022 till:end color:BVocals width:3 bar:Jackman from:01/03/2022 till:end color:Tour width:7 bar:Valencia from:21/05/2022 till:17/07/2022 color:Lguitar bar:Valencia from:21/05/2022 till:17/07/2022 color:Tour width:3 bar:Lopez from:01/05/2024 till:end color:Rguitar bar:Lopez from:01/05/2024 till:end color:Lguitar width:7 bar:Lopez from:01/05/2024 till:end color:Tour width:3 bar:Garcia from:start till:30/04/1990 color:Bass bar:Garcia from:01/05/1990 till:31/05/1991 color:Drums bar:Cheng from:01/05/1990 till:04/11/2008 color:Bass bar:Cheng from:01/05/1990 till:04/11/2008 color:BVocals width:3 bar:Vega from:26/01/1999 till:23/02/1999 color:Bass bar:Vega from:26/01/1999 till:23/02/1999 color:BVocals width:3 bar:Vega from:26/01/1999 till:23/02/1999 color:Tour width:7 bar:Vega from:01/02/2009 till:01/01/2021 color:Bass bar:Vega from:01/02/2009 till:01/01/2021 color:BVocals width:3 bar:Sablan from:01/03/2022 till:end color:Bass bar:Sablan from:01/03/2022 till:end color:Bvocals width:3 bar:Sablan from:01/03/2022 till:end color:Tour width:7 bar:Delgado from:01/01/1996 till:end color:Keys bar:Delgado from:01/01/1996 till:01/08/1999 color:Tour width:3 bar:Cunningham from:start till:01/04/1990 color:Drums bar:Cunningham from:01/11/1993 till:end color:Drums bar:Taylor from:01/06/1991 till:31/10/1993 color:Drums }} == Diskògrafiô == === Sztudijné albùmë === {| class="wikitable" border="1" |- !rowspan="2"|Rok !rowspan="2" width="350"|Pòzwa albùmù !colspan="13"|Pòzycjô w lëstach !rowspan="2" width="100"|Sprzedôż w US<ref name="blabbermouth">DEFTONES US Sales (According To Soundscan). Blabbermouth.net, 2002-01-22.</ref> !rowspan="2" width="100"|Certifikacjô |- !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Billboard 200|US]]<br /><ref name="BillboardOverview">Billboard.com – Artist Chart History – Deftones: Albums</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UKCharts">Deftones album search, everyHit.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AussieCharts">Australian Charts Portal – Deftones</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IrishCharts">Irish Music Charts Archive</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwajcariô|SWI]]<br /><ref name="SwissCharts">Discographie Deftones, Die Offizielle Schweizer Hitparade</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Aùstriô|AUT]]<br /><ref name="AustrianCharts">Discographie Deftones, Das Österreichische Hitparaden- und Musik-Portal</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Francjô|FRA]]<br /><ref name="FrenchCharts">Discographie Deftones, lescharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Niderlandë|NLD]]<br /><ref name="NetherlandsCharts">Discografie Deftones, dutchcharts.nl</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Belgijskô|BEL]]<br /><ref name="BelgianCharts">Discografie Deftones, ultratop.be</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwédzkô|SWE]]<br /><ref name="SwedishCharts">Discography Deftones, swedishcharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Fińskô|FIN]]<br /><ref name="FinnishCharts">Discography Deftones, finnishcharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Norweskô|NOR]]<br /><ref name="NorwegianCharts">Discography Deftones, norwegiancharts.com</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Nowô Zélandiô|NZ]]<br /><ref name="NZCharts">Discography Deftones, charts.org.nz</ref> |- |1995 |'''''[[Adrenaline]]''''' * Wëdóné: 3 rujana 1995 * Wëtwórniô: [[Maverick Records]] / [[Warner Records]] |align="center"|23 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |1 000 000+ |RIAA: Platinowô ARIA: Złotô [[British Phonographic Industry|BPI]]: Złotô<ref name="AdrenalineCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |1997 |'''''[[Around the Fur]]''''' * Wëdóné: 28 rujana 1997 * Wëtwórniô: Maverick Records / Warner Bros. Records |align="center"|29 |align="center"|56 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|41 |align="center"|99 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|32 |align="center"|— |align="center"|— |760 000+ |RIAA: Platinowô ARIA: Złotô BPI: Złotô [[Recorded Music NZ|RMNZ]]: Złotô<ref name="AroundTheFurCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2000 |'''''[[White Pony]]''''' * Wëdóné: 20 czerwińca 2000 * Wëtwórniô: Maverick Records |align="center"|3 |align="center"|13 |align="center"|2 |align="center"|21 |align="center"|68 |align="center"|39 |align="center"|6 |align="center"|27 |align="center"|27 |align="center"|35 |align="center"|13 |align="center"|19 |align="center"|14 |1 300 000+ |RIAA: 2× Platinowô ARIA: Platinowô BPI: Złotô [[Music Canada|MC]]: Złotô RMNZ: Złotô<ref name="WhitePonyCert">{{cytuj starnã |url = https://press.warnerrecords.com/sites/g/files/g2000014901/files/2025-07/Deftones.pdf?pubDate=20250726 |titel = Deftones Announce New Album Private Music |òpùblikòwóny = Warner Records |jãzëk = en |data przëstãpù = 2025-07-25}}</ref> |- |2003 |'''''[[Deftones (albùm)|Deftones]]''''' * Wëdóné: 20 maja 2003 * Wëtwórniô: Maverick Records |align="center"|2 |align="center"|7 |align="center"|4 |align="center"|14 |align="center"|19 |align="center"|20 |align="center"|14 |align="center"|22 |align="center"|29 |align="center"|23 |align="center"|9 |align="center"|18 |align="center"|2 |567 000+ |RIAA: Złotô ARIA: Złotô BPI: Strzébrznô MC: Złotô<ref name="DeftonesCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2006 |'''''[[Saturday Night Wrist]]''''' * Wëdóné: 31 rujana 2006 * Wëtwórniô: Maverick Records |align="center"|10 |align="center"|33 |align="center"|26 |align="center"|5 |align="center"|31 |align="center"|18 |align="center"|33 |align="center"|63 |align="center"|— |align="center"|35 |align="center"|33 |align="center"|32 |align="center"|8 |250 000+ |RIAA: Złotô BPI: Strzébrznô RMNZ: Złotô<ref name="SNWCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2010 |'''''[[Diamond Eyes]]''''' * Wëdóné: 4 maja 2010 * Wëtwórniô: [[Reprise Records]] / [[Warner Records]] |align="center"|6 |align="center"|26 |align="center"|22 |align="center"|45 |align="center"|11 |align="center"|13 |align="center"|23 |align="center"|55 |align="center"|31 |align="center"|25 |align="center"|12 |align="center"|17 |align="center"|8 | |RIAA: Platinowô BPI: Strzébrznô RMNZ: Złotô<ref name="DiamondEyesCert">{{cytuj starnã |url = https://press.warnerrecords.com/sites/g/files/g2000014901/files/2025-07/Deftones.pdf?pubDate=20250726 |titel = Deftones Announce New Album Private Music |òpùblikòwóny = Warner Records |jãzëk = en |data przëstãpù = 2025-07-25}}</ref> |- |2012 |'''''[[Koi No Yokan]]''''' * Wëdóné: 12 smùtana 2012 * Wëtwórniô: Reprise Records |align="center"|11 |align="center"|30 |align="center"|16 |align="center"|49 |align="center"|22 |align="center"|25 |align="center"|30 |align="center"|28 |align="center"|51 |align="center"|— |align="center"|35 |align="center"|— |align="center"|8 | |BPI: Strzébrznô<ref name="KoiCert">{{cytuj starnã |url = https://en.wikipedia.org/wiki/Deftones_discography |titel = Deftones discography |òpùblikòwóny = Wikipedia |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- |2016 |'''''[[Gore]]''''' * Wëdóné: 8 aprila 2016 * Wëtwórniô: Reprise Records |align="center"|2 |align="center"|5 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|10 |align="center"|7 |align="center"|19 |align="center"|15 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|1 | | |- |2020 |'''''[[Ohms]]''''' * Wëdóné: 25 séwnika 2020 * Wëtwórniô: Reprise Records |align="center"|5 |align="center"|5 |align="center"|3 |align="center"|— |align="center"|5 |align="center"|11 |align="center"|23 |align="center"|20 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|4 |294 000+ | |- |2025 |'''''[[Private Music]]''''' * Wëdóné: 22 zélnika 2025 * Wëtwórniô: Reprise Records / Warner Records |align="center"|5 |align="center"|2 |align="center"|3 |align="center"|12 |align="center"|4 |align="center"|3 |align="center"|5 |align="center"|4 |align="center"|2 |align="center"|— |align="center"|10 |align="center"|39 |align="center"|2 | | |- | colspan="16" align="center" style="font-size: 8pt" | — òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów abò dlô jaczi nie je znónô pòzycjô. |} === Kómpilacje === {| class="wikitable" border="1" |- !rowspan="2"|Rok !rowspan="2" width="350"|Pòzwa albùmù !colspan="13"|Pòzycjô w lëstach !rowspan="2" width="100"|Sprzedôż w US !rowspan="2" width="100"|Certifikacjô |- !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Billboard 200|US]]<br /><ref name="BillboardOverview" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[UK Albums Chart|UK]]<br /><ref name="UKCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AussieCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Irish Albums Chart|IRL]]<br /><ref name="IrishCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwajcariô|SWI]]<br /><ref name="SwissCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Aùstriô|AUT]]<br /><ref name="AustrianCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Francjô|FRA]]<br /><ref name="FrenchCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Niderlandë|NLD]]<br /><ref name="NetherlandsCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Belgijskô|BEL]]<br /><ref name="BelgianCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Szwédzkô|SWE]]<br /><ref name="SwedishCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Fińskô|FIN]]<br /><ref name="FinnishCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Norweskô|NOR]]<br /><ref name="NorwegianCharts" /> !style="width:3em;font-size:75%;"|[[Nowô Zélandiô|NZ]]<br /><ref name="NZCharts" /> |- |2005 |'''''[[B-Sides & Rarities]]''''' * Wëdóné: 4 rujana 2005 * Wëtwórniô: [[Rhino Entertainment]]/Maverick Records |align="center"|43 |align="center"|100 |align="center"|30 |align="center"| — |align="center"|93 |align="center"|54 |align="center"|59 |align="center"| — |align="center"| 84 |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — | | |- |2011 |'''''[[Covers (albùm Deftones)|Covers]]''''' * Wëdóné: 16 aprila 2011 * Wëtwórniô: [[Warner Records]] |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — |align="center"| — | | |- |align="center" colspan="17" style="font-size: 8pt"| — òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Demo === {| class="wikitable" border="1" |- !Rok !Pòzwa dema |- |1993 |'''''Like a Linus''''' * Wëdóné: 30 smùtana 1993 * Wëtwórniô: Deftones |} === EPczi === {| class="wikitable" border="1" |- !Rok !Pòzwa EPczi |- |1998 |'''''Live''''' * Wëdóné: 22 czerwińca 1999 * Wëtwórniô: Maverick Records/Warner Bros. |- |2001 |'''''Back to School (Mini Maggit)''''' * Wëdóné: 12 strëmiannika 2001 * Wëtwórniô: Maverick Records/Warner Bros. |} === Syngle === {| class="wikitable" border="1" |- !rowspan="2"| Rok !rowspan="2"| Syngel !colspan="5"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2"| Albùm |- !style="width:3em;font-size:75%;"| [[Billboard Hot 100|US]]<br /><ref>Billboard: Bubbling Under Hot 100 Singles. [on-line]. [dakch: 2008-05-11].</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[Alternative Songs|US<br />Alt.]]<br /><ref name="SinglesBillboard">Billboard.com: Artist Chart History – Deftones: Singles. [on-line]. [dakch: 2007-12-23].</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[Hot Mainstream Rock Tracks|US <br />Main.]]<br /><ref name="SinglesBillboard" /> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br /><ref name="AUS-2">Australian singles chart. [on-line]. [dakch: 2009-08-11].</ref> !style="width:3em;font-size:75%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br /><ref name="UKSingles">UK Singles Top 75 – Music Charts. [on-line]. [dakch: 2007-12-23].</ref> |- |1995 |„7 Words“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |''[[Adrenaline]]'' |- |1996 |„Bored“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |''[[Adrenaline]]'' |- |1997 |„My Own Summer (Shove It)“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|29 |''[[Around the Fur]]'' |- |1998 |„Be Quiet and Drive (Far Away)“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|29 |align="center"|— |align="center"|50 |''[[Around the Fur]]'' |- |rowspan="2"|2000 |„Change (In the House of Flies)“ |align="center"|105 |align="center"|3 |align="center"|9 |align="center"|— |align="center"|53 |rowspan="3"|''[[White Pony]]'' |- |„Back to School (Mini Maggit)“ |align="center"|— |align="center"|27 |align="center"|35 |align="center"|26 |align="center"|35 |- |2001 |„Digital Bath“ |align="center"|— |align="center"|16 |align="center"|38 |align="center"|— |align="center"|— |- |rowspan="2"|2003 |„Minerva“ |align="center"|120 |align="center"|9 |align="center"|16 |align="center"|50 |align="center"|15 |rowspan="2"|''[[Deftones (albùm)|Deftones]]'' |- |„Hexagram“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|68 |- |2006 |„Hole in the Earth“ |align="center"|— |align="center"|18 |align="center"|19 |align="center"|— |align="center"|69 |''[[Saturday Night Wrist]]'' |- |2007 |„Mein“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|40 |align="center"|— |align="center"|— |''[[Saturday Night Wrist]]'' |- |rowspan="4"|2010 |„Rocket Skates“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |rowspan="4"|''[[Diamond Eyes]]'' |- |„Diamond Eyes“ |align="center"|— |align="center"|16 |align="center"|10 |align="center"|— |align="center"|— |- |„Sextape“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |„You've Seen the Butcher“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|17 |align="center"|34 |align="center"|— |- |2012 |„Leathers“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |''[[Koi No Yokan]]'' |- |rowspan="3"|2013 |„Tempest“ |align="center"|— |align="center"|20 |align="center"|3 |align="center"|44 |align="center"|13 |rowspan="3"|''[[Koi No Yokan]]'' |- |„Swerve City“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|6 |align="center"|— |align="center"|— |- |„Romantic Dreams“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|11 |align="center"|— |align="center"|— |- |rowspan="4"|2016 |„Prayers / Triangles“ |align="center"|— |align="center"|36 |align="center"|8 |align="center"|39 |align="center"|31 |rowspan="4"|''[[Gore]]'' |- |„Doomed User“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |„Hearts / Wires“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |„Phantom Bride“ (featuring [[Jerry Cantrell]]) |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|8 |align="center"|— |align="center"|24 |- |rowspan="2"|2020 |„Ohms“ |align="center"|— |align="center"|40 |align="center"|3 |align="center"|31 |align="center"|19 |rowspan="2"|''[[Ohms]]'' |- |„Genesis“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|38 |align="center"|— |- |2021 |„Ceremony“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|9 |align="center"|— |align="center"|26 |''[[Ohms]]'' |- |rowspan="2"|2025 |„My Mind Is a Mountain“ |align="center"|2 |align="center"|24 |align="center"|1 |align="center"|11 |align="center"|3 |rowspan="2"|''[[Private Music]]'' |- |„Milk of the Madonna“ |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|23 |align="center"|— |- |align="center" colspan="8" style="font-size: 8pt"| — òznôczô syngel, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} == Teledisczi == {| class="wikitable" |- ! Rok ! Titel ! Reżiséra ! Bôczënk |- | 1995 | „7 Words” | Chris Burns | Zôczątkòwò zamierzony jakno EPK |- | 1996 | „Bored” | Nick Egan | |- | 1996 | „Teething” | Tim Pope | Fragment filmù „The Crow: City of Angels” |- | 1997 | „My Own Summer (Shove It)” | Dean Karr | |- | 1997 | „Around the Fur” | Russ Busby | EPK |- | 1998 | „Be Quiet and Drive (Far Away)” | Purge | |- | 1998 | „Be Quiet and Drive (Acoustic Remix)” | Frank W. Ockenfels III | |- | 2000 | „Change (In the House of Flies)” | Liz Friedlander | |- | 2000 | „Back to School (Mini Maggit)” | Paul Hunter | |- | 2000 | „Street Carp” | James Sutton | |- | 2000 | „White Pony” | Shawn Foster | EPK |- | 2001 | „Digital Bath” | Andrew Bennet | |- | 2003 | „Minerva” | Paul Fedor | |- | 2003 | „Hexagram” | Darren Doane | |- | 2003 | „Bloody Cape” | James Minchin III | |- | 2003 | „Deftones” | Andy Bennet | EPK |- | 2005 | „Root” | Nick Lambrou | |- | 2005 | „Engine No. 9” | Nick Lambrou | |- | 2006 | „Hole in the Earth” | Brian Lazzaro | |- | 2007 | „Mein” | Bernard Gourley | |- | 2010 | „Rocket Skates” | 13thWitness | |- | 2010 | „Diamond Eyes” | Robert Schober | |- | 2010 | „Diamond Eyes” | 13th Witness | EPK |- | 2010 | „Sextape” | Zak Forrest, Chad Liebenguth | |- | 2010 | „You've Seen the Butcher” | Jodeb | |- | 2011 | „Beauty School” | 13thWitness | |- | 2013 | „Swerve City” | Gus Black | |- | 2013 | „Swerve City (Tour Version)” | Ryan Mackfall | Kòncertowô wersjô |- | 2013 | „Romantic Dreams” | Brett Novak | |- | 2016 | „Prayers / Triangles” | Charles Bergquist | |- | 2020 | „Ohms” | Rafatoon | |- | 2020 | „Genesis” | Sebastian Kökow | |- | 2020 | „Knife Prty” (Purity Ring Remix) | Aaron Hymes | |- | 2020 | „Passenger” (Mike Shinoda Remix) | Aaron Hymes | |- | 2020 | „Teenager” (Robert Smith Remix) | Aaron Hymes | |- | 2020 | „Change (In the House of Flies)” (Tourist Remix) | Liz Friedlander | |- | 2021 | „Ceremony” | Leigh Whannell | |- | 2025 | „My Mind Is a Mountain” | Rizz (VOWWS) | |- | 2025 | „Infinite Source” | GREATWORK | |- | 2025 | „Infinite Source” (Live Version) | Aaron Hymes | Kòncertowô wersjô |} == Nôdgrodë a wëapartnieniô == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Rok !style="width:15em;"| Kategòriô !style="width:15em;"| Titlã !style="width:15em;"| Nôdgroda ! Nota ! Zdrój |- | 2001 | Best Metal Performance | „Elite” | [[Grammy Awards]] | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.grammy.com/artists/deftones/7145/ |titel = Deftones – Grammy Awards History |òpùblikòwóny = Recording Academy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- | 2007 | Classic Songwriter | Deftones | [[Kerrang! Awards]] | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.digitalspy.com/music/news/a73558/kerrang-awards-2007-the-winners/ |titel = Kerrang Awards 2007: The Winners |nôzwëskò = Fletcher |miono = Alex |òpùblikòwóny = Digital Spy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-01-29}}</ref> |- |rowspan="5"| 2013 | Best Guitarist Award | Stephen Carpenter |rowspan="5"| [[Revolver (magazyn)#Revolver Golden Gods Awards|Revolver Golden Gods Awards]] | Nominacjô |rowspan="5"| <ref>{{cytuj starnã |url = http://www.metalinjection.net/show-recap/revolver-golden-gods-awards-2013-winners-and-performance-highlights |titel = Revolver Golden Gods Awards 2013: Winners and Performance Highlights |nôzwëskò = Pasbani |miono = Robert |òpùblikòwóny = Metal Injection |jãzëk = en |data przëstãpù = 2015-08-15}}</ref> |- | Best Drummer | Abe Cunningham | Nominacjô |- | Paul Gray Best Bassist | Sergio Vega | Nominacjô |- | Best Vocalist | Chino Moreno | Nominacjô |- | Album of the Year | ''Koi No Yokan'' | '''Laùr''' |- | 2016 | The Lifetime Achievement Award | Deftones | Kerrang! Awards | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20160609204645/http://www.kerrang.com/43773/kerrang-awards-2016-the-winners/ |titel = Kerrang! Awards 2016: The Winners |òpùblikòwóny = Kerrang! |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-06-26}}</ref> |- |rowspan="2"| 2022 | Best Metal Performance | „Genesis” |rowspan="2"| [[Grammy Awards]] | Nominacjô |rowspan="2"| <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.grammy.com/artists/deftones/7145/ |titel = Deftones – Grammy Awards History |òpùblikòwóny = Recording Academy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- | Best Rock Performance | „Ohms” | Nominacjô |- | 2026 | Best Rock Album | ''Private Music'' | [[Grammy Awards]] | Nominacjô | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.grammy.com/artists/deftones/7145/ |titel = Deftones – Grammy Awards History |òpùblikòwóny = Recording Academy |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |- | 2026 | Best Album | ''Private Music'' | [[Heavy Music Awards]] | '''Laùr''' | <ref>{{cytuj starnã |url = https://www.heavymusicawards.com/news/heavy-music-awards-2026-winners-announced |titel = Heavy Music Awards 2026 Winners Announced |òpùblikòwóny = Heavy Music Awards |jãzëk = en |data przëstãpù = 2026-11-02}}</ref> |} == Przëpisë == {{Przëpisë|2}} == Bibliografiô == * Deftones. ''Official Website'': https://www.deftones.com/ * ''GRAMMY.com''. „Deftones”: https://www.grammy.com/artists/deftones/1574 * ''Encyclopaedia Britannica''. „Deftones”: https://www.britannica.com/topic/Deftones == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Òficjalnô starna}} {{Deftones}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Deftones| ]] cpuy9pnsq9lzq5rmvvn716gzesy243z 10 13458 223982 217159 2026-11-08T21:13:36Z HaxelKaszëba 17492 223982 wikitext text/x-wiki <table class="infobox biography vcard" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.4em; background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: var(--color-base, #202122); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-collapse: collapse; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); font-size: 125%; text-align: center; padding: 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="font-weight: bold;">{{{miono|{{PAGENAME}}}}}</div> {{#if:{{{orgmiono|}}}| <div style="font-size: 85%; font-weight: normal; color: var(--color-subtle, #54595d); margin-top: 2px;">({{{orgmiono}}})</div> }} </th> </tr> {{#if:{{{òbrôzk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> [[File:{{{òbrôzk}}}|250px]] </td> </tr> }} {{#if:{{{òpisënk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; font-size: 85%; color: var(--color-subtle, #54595d); padding: 0 0.5em 0.5em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> {{{òpisënk}}} </td> </tr> }} {{#if:{{{titel1|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.35em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> {{{titel1}}} </th> </tr> {{#if:{{{panowanié1|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Panowanié</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{panowanié1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{pòprzédca1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{nastãpnik1}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel2|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.35em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> {{{titel2}}} </th> </tr> {{#if:{{{panowanié2|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Panowanié</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{panowanié2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{pòprzédca2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{nastãpnik2}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel3|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.35em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> {{{titel3}}} </th> </tr> {{#if:{{{panowanié3|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Panowanié</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{panowanié3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{pòprzédca3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{nastãpnik3}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel4|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.35em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> {{{titel4}}} </th> </tr> {{#if:{{{panowanié4|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Panowanié</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{panowanié4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{pòprzédca4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{nastãpnik4}}}</td></tr> }} }} {{#if:{{{titel5|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.35em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> {{{titel5}}} </th> </tr> {{#if:{{{panowanié5|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Panowanié</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{panowanié5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{pòprzédca5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{nastãpnik5}}}</td> </tr> }} }} <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.35em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Infòrmacje </th> </tr> {{#if:{{{data ùrodzeniô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Data ùrodzeniô</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{data ùrodzeniô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{data smiercë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Data smiercë</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{data smiercë}}}</td> </tr> }} <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.35em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Familiô </th> </tr> {{#if:{{{dinastiô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Dinastiô</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{dinastiô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{òjc|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Òjc</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{òjc}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{matka|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Matka</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{matka}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{dzecë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); font-weight: bold;">Dzecë</th> <td style="padding: 0.35em 0.6em; border-top: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left;">{{{dzecë}}}</td> </tr> }} </table><noinclude>[[Kategòrëjô:Infoboxë]]</noinclude> 6msmige8cjy82dnbvxwkd2edx5bnhor 223983 223982 2026-11-08T21:15:32Z HaxelKaszëba 17492 223983 wikitext text/x-wiki <table class="infobox biography vcard" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.4em; background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: var(--color-base, #202122); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-collapse: collapse; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); font-size: 125%; text-align: center; padding: 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="font-weight: bold;">{{{miono|{{PAGENAME}}}}}</div> {{#if:{{{orgmiono|}}}| <div style="font-size: 85%; font-weight: normal; color: var(--color-subtle, #54595d); margin-top: 2px;">({{{orgmiono}}})</div> }} </th> </tr> {{#if:{{{òbrôzk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> [[File:{{{òbrôzk}}}|250px]] </td> </tr> }} {{#if:{{{òpisënk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; font-size: 85%; color: var(--color-subtle, #54595d); padding: 0 0.5em 0.5em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> {{{òpisënk}}} </td> </tr> }} {{#if:{{{titel1|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.4em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel1}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié1|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik1}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel2|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.4em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel2}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié2|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik2}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel3|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.4em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel3}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié3|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik3}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel4|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.4em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel4}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié4|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik4}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel5|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.4em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel5}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié5|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik5}}}</td> </tr> }} }} <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.4em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Infòrmacje </th> </tr> {{#if:{{{data ùrodzeniô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Data ùrodzeniô</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{data ùrodzeniô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{data smiercë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Data smiercë</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{data smiercë}}}</td> </tr> }} <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.4em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Familiô </th> </tr> {{#if:{{{dinastiô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Dinastiô</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{dinastiô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{òjc|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Òjc</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{òjc}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{matka|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Matka</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{matka}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{dzecë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Dzecë</th> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{dzecë}}}</td> </tr> }} </table><noinclude>[[Kategòrëjô:Infoboxë]]</noinclude> fqfb78usbhl6z5uwv8l8mmrryt2meyz 223984 223983 2026-11-08T21:17:18Z HaxelKaszëba 17492 223984 wikitext text/x-wiki <table class="infobox biography vcard" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.4em; background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: var(--color-base, #202122); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-collapse: collapse; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); font-size: 120%; text-align: center; padding: 0.4em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="font-weight: bold;">{{{miono|{{PAGENAME}}}}}</div> {{#if:{{{orgmiono|}}}| <div style="font-size: 85%; font-weight: normal; color: var(--color-subtle, #54595d); margin-top: 2px;">({{{orgmiono}}})</div> }} </th> </tr> {{#if:{{{òbrôzk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.4em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> [[File:{{{òbrôzk}}}|230px]] </td> </tr> }} {{#if:{{{opisënk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; font-size: 85%; color: var(--color-subtle, #54595d); padding: 0 0.4em 0.4em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> {{{opisënk}}} </td> </tr> }} {{#if:{{{titel1|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel1}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié1|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik1}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel2|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel2}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié2|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik2}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel3|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel3}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié3|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik3}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel4|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel4}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié4|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik4}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel5|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel5}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié5|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik5}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{data ùrodzeniô|}}}{{{data smiercë|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Infòrmacje </th> </tr> {{#if:{{{data ùrodzeniô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Data ùrodzeniô</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{data ùrodzeniô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{data smiercë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Data smiercë</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{data smiercë}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{dinastiô|}}}{{{òjc|}}}{{{matka|}}}{{{dzecë|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Familiô </th> </tr> {{#if:{{{dinastiô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Dinastiô</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{dinastiô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{òjc|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Òjc</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{òjc}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{matka|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Matka</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{matka}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{dzecë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Dzecë</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{dzecë}}}</td> </tr> }} }} </table><noinclude>[[Kategòrëjô:Infoboxë]]</noinclude> jo28bo5cked5iuv0dbz152jrva90wtm 223986 223984 2026-11-08T21:19:03Z HaxelKaszëba 17492 223986 wikitext text/x-wiki <table class="infobox biography vcard" style="width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.4em; background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: var(--color-base, #202122); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-collapse: collapse; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); font-size: 135%; text-align: center; padding: 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="font-weight: bold;">{{{miono|{{PAGENAME}}}}}</div> {{#if:{{{orgmiono|}}}| <div style="font-size: 80%; font-weight: normal; color: var(--color-subtle, #54595d); margin-top: 3px;">({{{orgmiono}}})</div> }} </th> </tr> {{#if:{{{òbrôzk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.4em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> [[File:{{{òbrôzk}}}|230px]] </td> </tr> }} {{#if:{{{opisënk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center; font-size: 85%; color: var(--color-subtle, #54595d); padding: 0 0.4em 0.4em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> {{{opisënk}}} </td> </tr> }} {{#if:{{{titel1|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel1}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié1|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca1}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik1|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik1}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel2|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel2}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié2|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca2}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik2|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik2}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel3|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel3}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié3|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca3}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik3|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik3}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel4|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel4}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié4|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca4}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik4|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik4}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{titel5|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;">{{{titel5}}}</th> </tr> {{#if:{{{panowanié5|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Panowanié</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{panowanié5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pòprzédca5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Pòprzédca</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{pòprzédca5}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{nastãpnik5|}}}| <tr> <th style="text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Nastãpnik</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{nastãpnik5}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{data ùrodzeniô|}}}{{{data smiercë|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Infòrmacje </th> </tr> {{#if:{{{data ùrodzeniô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Data ùrodzeniô</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{data ùrodzeniô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{data smiercë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Data smiercë</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{data smiercë}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{dinastiô|}}}{{{òjc|}}}{{{matka|}}}{{{dzecë|}}}| <tr> <th colspan="2" style="background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); text-align: center; padding: 0.3em; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); font-weight: bold;"> Familiô </th> </tr> {{#if:{{{dinastiô|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Dinastiô</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{dinastiô}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{òjc|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Òjc</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{òjc}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{matka|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Matka</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{matka}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{dzecë|}}}| <tr> <th style="width: 35%; text-align: left; padding: 0.3em 0.5em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122);">Dzecë</th> <td style="padding: 0.3em 0.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{dzecë}}}</td> </tr> }} }} </table><noinclude>[[Kategòrëjô:Infoboxë]]</noinclude> obbnyk8surwqgeugkhmdnanbbj513hf 14 13573 223966 209415 2026-11-08T18:24:15Z Terrus38 14026 223966 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Kategòrëjô:Internetowé starnë]] [[Kategòrëjô:Spòlëzna]] dchmm6newaadp18uj714o2w0pezwlgs 0 14861 223963 223595 2026-11-08T18:17:18Z HaxelKaszëba 17492 223963 wikitext text/x-wiki {{Mùzyczny albùm infobox | pòzwa albùmù = Ohms | òdjimk = | artista = [[Deftones]] | ôrt albùmù = [[sztudijny albùm]] | wëdóné = [[25 séwnika]] [[2020]] | plac nagraniô = Los Angeles, Kalifòrniô | mùzyczné ôrtë = [[alternatiwny metal]], [[alternatiwny rock]], [[post-metal]], [[shoegaze]] | czas dérowaniô = 46:17 | wëtwórniô = [[Reprise Records|Reprise]] | produkcjô = [[Terry Date]], [[Deftones]] | chronologiô = {{Karno chronologiô | albùm = Ohms | rëchlészi = [[Gore]] | pòstãpny = [[Private Music]] | rok = 2020 }} }} '''Ohms''' – dzewiąti [[sztudijny albùm]] amerikańsczégò karna [[Deftones]], wëdóny 25 séwnika 2020 rokù nôkładã [[Reprise Records]]. Producentã albùmù béł Terry Date, jaczi rëchli wespółrobił z karnã przë jegò pierszich sztërëch sztudijnëch albùmach. Platka je pòwartã do wespółrobòtë z producentã pò pònad 15 latach.<ref name="pitchfork">{{cytuj starnã | url = https://pitchfork.com/news/deftones-announce-new-album-ohms-share-new-song-listen/ | titel = Deftones Announce New Album Ohms, Share New Song: Listen | aùtór = Madison Bloom | prôca = Pitchfork | data = 2020-08-21 | jãzëk = en | data przëstãpù = 2026-11-03 }}</ref><ref name="fader">{{cytuj starnã | url = https://www.thefader.com/2020/08/21/deftones-ohms-release-date | titel = Deftones announce new album Ohms, share lead single | aùtór = David Renshaw | prôca = The FADER | data = 2020-08-21 | jãzëk = en | data przëstãpù = 2026-11-03 }}</ref> Albùm promòwałë syngle „Ohms”, „Genesis” a téż „Ceremony”. Titlowi ùsôdzk òstôł òpùblikòwóny 21 zélnika 2020 rokù a béł pierszim synglã zapòwiadającym platkã<ref name="pitchfork" /><ref>{{cytuj starnã | url = https://www.nme.com/news/music/deftones-tease-new-ohms-single-genesis-2754128 | titel = Deftones share brooding new single ‘Genesis’ | aùtór = Greta Brereton | prôca = NME | data = 2020-09-18 | jãzëk = en | data przëstãpù = 2026-11-03 }}</ref>. == Nagraniô a mùzyka == Robòtë nad albùmã pòczãłë sã w 2019 rokù. Nagriwczi òdbiwałë sã przédno w Henson Recording Studios w Los Angeles. Za produkcjã òdpòwiôdôł Terry Date, równak za miksowanié zwãkù òdpòwiôdôł Bob Ludwig<ref name="fader" /><ref name="allmusic">{{cytuj starnã | url = https://www.allmusic.com/album/MW0003419200 | titel = Ohms – Deftones | aùtór = Neil Z. Yeung | prôca = AllMusic | jãzëk = en | data przëstãpù = 2026-11-03 }}</ref>. Ohms parłãczi elementë alternatiwnégò metalu, alternatiwnégò rocka, post-metalu a téż shoegaze'u. W przërównanim z ùszłim albùmã karna, ''[[Gore]]'', platk charakterizëje sã cãższim a barżi gitarowim brzëmienim. Mùzyka zamikô tak równo mòcczé gitarowé riffë, jak ë atmòsfericzné instrumentalné partie<ref name="allmusic" />. Albùm skłôdô sã z dzesãc ùsôdzków. Wòkal Chino Moreno przechòdzy òd mirnëch, melodijnëch partiów do barżi agresywnégò spiéwù. Stephen Carpenter wëkòrzëstëje charakteristiczné dlô karna drãdżé gitarowé riffë, a ritmicznô sekcjô ùsôdzô dinamiczné a rozmajité aranżacje<ref name="allmusic" />. == Promòcjô a òdbiér == Pierszim synglã promùjącym albùm béł ùsôdzk „Ohms”, òpùblikòwóny 21 zélnika 2020 rokù. Partnerowôł mù teledisk wëreżiserowóny przez Rafã Alcantarã. Pòstãpnyma synglama òstałë „Genesis” a téż „Ceremony”.<ref>{{cytuj starnã | url = https://www.upi.com/Entertainment_News/Music/2020/08/21/Deftones-share-Ohms-music-video-ahead-of-new-album/1121598023491/ | titel = Deftones share 'Ohms' video ahead of new album | prôca = UPI | data = 2020-08-21 | jãzëk = en | data przëstãpù = 2026-11-03 }}</ref> Albùm pòtkôł sã z baro pòzytiwnym òdbiérã mùzycznëch kritików. Recenzencë zwrôcelë bôczënk na cãżczé brzëmienié, atmòsfericzné kómpòzycje a téż pòwart Terry'ego Date'a do wespółrobòtë z karnã.<ref name="allmusic" /> ''Ohms'' zadebiutowôł na piątim placu amerikańsczi lëstë [[Billboard 200]].<ref>{{cytuj starnã | url = https://loudwire.com/deftones-ohms-top-5-debut-billboard-200-album-chart/ | titel = Deftones’ 'Ohms' Makes Top 5 Debut on the Billboard 200 Album Chart | aùtór = Chad Childers | prôca = Loudwire | data = 2020-10-05 | jãzëk = en | data przëstãpù = 2026-11-03 }}</ref> Albùm zwëskôł téż nominacjã do nôdgrodë Grammy w kategòrie Best Rock Album òb czas 64. ceremònie rozdaniô nôdgrodów Grammy.<ref>{{cytuj starnã | url = https://www.grammy.com/artists/deftones/7145/ | titel = Deftones – Artist | prôca = Grammy Awards | jãzëk = en | data przëstãpù = 2026-11-03 }}</ref> == Lësta ùsôdzków == <table class="wikitable" style="width: 70%;"> <tr> <th style="width: 5%;">Nr</th> <th style="text-align: left;">Titel</th> <th style="text-align: left;">Bôczënk</th> <th style="width: 15%;">Czas</th> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">1.</td> <td>„Genesis”</td> <td></td> <td>4:17</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">2.</td> <td>„Ceremony”</td> <td></td> <td>3:27</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">3.</td> <td>„Urantia”</td> <td></td> <td>4:30</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">4.</td> <td>„Error”</td> <td></td> <td>3:37</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">5.</td> <td>„The Spell of Mathematics”</td> <td></td> <td>5:27</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">6.</td> <td>„Pompeji”</td> <td></td> <td>5:25</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">7.</td> <td>„This Link Is Dead”</td> <td></td> <td>4:37</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">8.</td> <td>„Radiant City”</td> <td></td> <td>3:35</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">9.</td> <td>„Headless”</td> <td></td> <td>4:59</td> </tr> <tr> <td style="text-align: center;">10.</td> <td>„Ohms”</td> <td></td> <td>4:10</td> </tr> <tr style="font-weight: bold; background-color: #f2f2f2;"> <td colspan="3" style="text-align: right;">Fùl czas:</td> <td>46:17</td> </tr> </table> == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Deftones}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Platczi]] [[Kategòrëjô:Deftones]] mkljeqs0pzch64rwrzeduznzqzmywq6 10 14950 223953 223919 2026-11-08T13:00:53Z HaxelKaszëba 17492 223953 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{Infobox |class = infobox |bodystyle = width: 22em; font-size: 88%; line-height: 1.5em; |titlestyle = background: #e0e0e0; font-weight: bold; font-size: 125%; padding: 0.4em; text-align: center; |title = {{{pòzwa|{{PAGENAME}}}}} |image = {{{òbrôzk|}}} |imagestyle = padding: 0.5em 0; text-align: center; |caption = {{{pòdpis|}}} |captionstyle = font-size: 90%; text-align: center; |labelstyle = font-weight: bold; text-align: right; vertical-align: middle; padding: 0.3em 0.5em; width: 35%; |datastyle = text-align: left; vertical-align: middle; padding: 0.3em 0.5em; |label1 = Producencë |data1 = {{{producencë|}}} |label2 = Wëdôwôcze |data2 = {{{wëdôwôcze|}}} |label3 = Distribùtorzë |data3 = {{{distribùtorzë|}}} |label4 = Projektant |data4 = {{{projektant|}}} |label5 = Scenarzista |data5 = {{{scenarzista|}}} |label6 = Kómpòzytór |data6 = {{{kómpòzytór|}}} |label7 = Pierszô gra serie |data7 = {{#if:{{{pierszô_pòzwa|}}}|''{{{pierszô_pòzwa}}}'' {{#if:{{{pierszi_rok|}}}|({{{pierszi_rok}}})}}|{{{pierszô_gra|}}}}} |label8 = Slédnô gra serie |data8 = {{#if:{{{slédnô_pòzwa|}}}|''{{{slédnô_pòzwa}}}'' {{#if:{{{slédni_rok|}}}|({{{slédni_rok}}})}}|{{{slédnô_gra|}}}}} |label9 = Platfòrmë |data9 = {{{platfòrmë|}}} |label10 = Gatënk |data10 = {{{gatënk|}}} }}</onlyinclude><noinclude> [[Kategòrëjô:Infoboxë]] </noinclude> i6m9t0u1czmgva4bf9uzbgcljfmpnhj 223954 223953 2026-11-08T13:03:17Z HaxelKaszëba 17492 223954 wikitext text/x-wiki <table class="infobox vcard" style="float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; width: 280px; border-collapse: collapse; font-size: 88%; line-height: 1.5em; background-color: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: var(--color-base, #202122); border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.1);"> {{#if:{{{pòzwa|}}}| <tr> <th colspan="2" style="text-align: center !important; font-size: 130%; font-weight: bold; padding: 0.5em; background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="text-align: center; width: 100%; color: inherit;">{{{pòzwa}}}</div> </th> </tr> }} {{#if:{{{òdjimk|}}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center !important; padding: 0.6em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="display: block; margin: 0 auto; text-align: center;"> [[Òbrôzk:{{{òdjimk}}}|center|250px|Òdjimk]] </div> {{#if:{{{opisënk_òdjimka|}}}| <div style="font-size: 85%; color: var(--color-subtle, #54595d); margin-top: 4px; text-align: center;"> {{{opisënk_òdjimka}}} </div> [[Category:Opisënk òdjimka w infoboxie nadóny rãczné]] }} </td> </tr> | {{#if:{{#invoke:Wikidane|V|id={{{id|}}}|bestclaims|P18|1|mainsnak|datavalue|value}}| <tr> <td colspan="2" style="text-align: center !important; padding: 0.6em; background-color: var(--background-color-base, #ffffff); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="display: block; margin: 0 auto; text-align: center;"> [[Òbrôzk:{{#invoke:Wikidane|V|id={{{id|}}}|bestclaims|P18|1|mainsnak|datavalue|value}}|center|250px|Òdjimk]] </div>{{#invoke:P18duplicatecheck|check|id={{{id|}}}}} {{#if:{{#invoke:Wikidane/P2096mediaLegend|mediaLegend|id={{{id|}}}}}| <div style="font-size: 85%; color: var(--color-subtle, #54595d); margin-top: 4px; text-align: center;"> {{#invoke:Wikidane/P2096mediaLegend|mediaLegend|id={{{id|}}}}} </div>[[Category:Opisënk òdjimka w infoboxie z Wikipòdôwków (P2096)]] }} </td> </tr> }} }} <tr> <th colspan="2" style="text-align: center !important; background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); color: var(--color-base, #202122); padding: 0.4em; font-weight: bold; border-top: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);"> <div style="text-align: center; width: 100%; color: inherit;">Infòrmacje</div> </th> </tr> {{#if:{{{producencë|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; width: 40%; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Producencë</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{producencë}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{wëdôwôcze|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Wëdôwôcze</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{wëdôwôcze}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{distribùtorzë|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Distribùtorzë</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{distribùtorzë}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{projektant|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Projektant</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{projektant}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{scenarzista|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Scenarzista</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{scenarzista}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{kómpòzytór|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Kómpòzytór</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{kómpòzytór}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{pierszô_pòzwa|}}}{{{pierszô_gra|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Pierszô gra serie</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{#if:{{{pierszô_pòzwa|}}}|''{{{pierszô_pòzwa}}}'' {{#if:{{{pierszi_rok|}}}|({{{pierszi_rok}}})}}|{{{pierszô_gra|}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{slédnô_pòzwa|}}}{{{slédnô_gra|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Slédnô gra serie</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{#if:{{{slédnô_pòzwa|}}}|''{{{slédnô_pòzwa}}}'' {{#if:{{{slédni_rok|}}}|({{{slédni_rok}}})}}|{{{slédnô_gra|}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{platfòrmë|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Platfòrmë</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{platfòrmë}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{gatënk|}}}| <tr> <td style="padding: 0.4em 0.6em; font-weight: bold; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); color: var(--color-base, #202122); text-align: left;">Gatënk</td> <td style="padding: 0.4em 0.6em 0.4em 1.5em; border-bottom: 1px solid var(--border-color-neutral, #c8ccd1); text-align: left; color: var(--color-base, #202122);">{{{gatënk}}}</td> </tr> }} </table><noinclude> [[Kategòrëjô:Infoboxë]] </noinclude> 6bm24n1loicun1xc9cn4fykxryuwq9x 0 14951 223955 223946 2026-11-08T13:04:09Z HaxelKaszëba 17492 223955 wikitext text/x-wiki {{Seriô grów infobox|òdjimk=The Sims series logo.webp|pòzwa=The Sims|producencë=[[Maxis]] (2000-2008; òd 2012) [[The Sims Studio]] (òd 2008)|wëdôwôcze=[[Electronic Arts]]|projektant=[[Will Wright]]|pierszô_gra=''[[The Sims]]'' (2000)|slédnô_gra=''[[The Sims 4]]'' (2014)|platfòrmë=[[Microsoft Windows]], [[Mac OS]], [[PlayStation 2]], [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Nintendo DS]], [[Nintendo 3DS]], [[Wii]], [[Android]], [[IOS]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]], [[N-gage]]|gatënk=[[Symùlatór (kómpùtrowé grë)|symùlatór]]}}'''The Sims''' - seriô kómpùtrowëch grów z gatënkù symùlatorów żëcégò ùsôdzonô przez amerikańsczégò projektanta Willa Wrighta ë sztudio Maxis, a rozwijónô ë wëdôwónô przez firmã Electronic Arts (EA), Òd czasu premiérë pierszégò dzéla w gromicznikù 2000 rokù, ''The Sims'' stało sã jedną z nôlepi przedôwającëch sã seriów grów wideò w historie, òsygającë rówiznã swiatowi przedażë wikszą jak 200 milionów egzemplarzów<ref>Electronic Arts. ''The Sims celebrates 200 million copies sold''. Òficjalny prasowi kòmùnikat, 2016.</ref>. Francziza słënie z òtemkłégò mòdelu grë (sandbox), felënku narzuconégò kùńcowégò célu ë wiôldzi lëczbë òficjalnëch rozszérzwieniów. == Rozgriwka == Rozgriwka w serie ''The Sims'' skùpiô sã na twòrzenim ë kòntrolowanim wirtualnëch lëdzy, zwónëch „Simama”. Grôcze mają bezmała nieògrańczoną wòlnotã w decydowanim ò wëzdrzatkù swòjich pòstacjów, jich znankach charakteru, żëcowëch aspiracjach ë codniowëch òbòwiązkach. Rozegracjô dzeli sã zwëczajno na trzë główné dzéle: * '''Trib twòrzeniégò Sima''': Nôrzãdzé (Create-a-sim / CAS) dôwającé mòżebnotã projektowaniégò wëzdrzatkù, wëbiéru ruchnów, głosu ë òsobòwòscë Simów. Z kòżdą nową generacją grów trib ten òferowôł corôz barżi zaawansowóné òpcje. * '''Bùdowanié ë kùpianié:''' Zaawansowóny architektoniczny editór, chtëren pòzwôlô grôczóm stawiac chëcze òd zwelów, zmieniwac teren ë méblowac bënë z wëzwëskanim katalogù òbiektów. * '''Trib żëcégò:''' Włôscëwô symùlacyjnô czãsc. Grôcz zarządzô czasã Simów, dbô ò jich pòdstawòwé pòtrzebë (głód, higena, pãchérz, energiô, szrum ë towarzëstwò), rozwijô jich kùńsztë, czerëje kariérą ë nawiązëje łączbë z jinszima Simama. == Historiô ë rozwij == [[Òbrôzk:Will Wright - Game Developers Conference 2010 (2).jpg|mały|Will Wright w 2010 rokù]] Kòncepcjô grë narodzëła sã w głowie Willa Wrighta pò tim, jak w 1991 roku stracył òn swój dodóm òb czas wiôldzégò ògnia w [[Oakland]]<ref>Seabrook, John. ''Game Master: Will Wright changed the concept of video games''. The New Yorker, 16 rujana 2006.</ref>. Mùszebnosc òdbùdowaniégò żëcégò òd nowa ë kùpianiegò nowégò wëpòsażeniô zainspirowała gò do ùsôdzeniô "wirtualny chëczë dlô pùpów". Zrazu ta ùdba nie pòtkała sã z entuzjazmã zarządu Maxis, chtëren ùwôżôł, że gra pòlégającô na robienim codniowëch domôcëch robòtów nie mdze sã widzała òdbiércóm. Projekt dostôł zelony wid dopiéro pò przejãcu Maxis przez Electronic Arts w 1997 rokù. == Czasowô òs The Sims == Wszëtczé dzéle grów The Sims są ze sobą pòwiązoné pòwtôrzającyma sã mòtiwama gardów ë jich mieszkańców, a na jich pòdstawie twòrzą sã historie. Pòpùlarné pòstacje ë mieszkańcë abò jich krewny pòjôwiają sã w kòżdi wersje grë, co prowadzy do cygłoscë midzë dzélama grów The Sims. Chòc akcjô ''The Sims 4'' rozgriwô sã na alternatiwny czasowi òsë, pòòstałé grë z ti serie w jawernoce łączą sã ze sobą nôdrzãdną fabùłą<ref>Marina DelGreco, ''How Every Sims Game Fits on the Timeline'', Game Rant, 16 gromicznika 2021</ref>. The Sims bëło pierszim dzélã, w chtërnym przedstôwioné òstałë pierszé pòkòlenia mieszkańców. Pòtim pòwstôł dzél The Sims 2, chtërnégò akcjô rozgriwô sã kòl 25 lat pózni. Trzecy dzel The Sims 3 zostôł òsadzony 50 lat przed dzélã The Sims 2. Swiôdczi ò tim nôscelatny wiek mieszkańców, chtërny w drëdżim dzélu grë bëlë dozdrzeniałi. == Głównô seriô == === ''The Sims'' (2000) === [[Òbrôzk:The-sims-windows-front-cover.jpg|mały|323x323px|''The Sims'' (2000) - òbkłôdka]] Pierszi dzél serie zadebiutowôł 4 gromicznika 2000 rokù. Gra wëzwëskiwała dwùwëmiarowi izometiczny rzut z trzëwëmiarowima mòdelama Simów. Zrewòlucjonizowała òna rënk grów przez ùnikalną mechanikã symùlacji żëcegò. Do grë wëszło sétmë òficjalnëch dodôwków, chtërne wprowadzëłë biznesowi mòdel òpiarti na regulanym wëdôwanim rozszérzwieniów, ë dwa paczétë Deluxe. {| class="wikitable" |+ !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''Livin' It Up''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am]].: 30 zélnika 2000 [[Pòlskô|PL.]]: 30 séwnika 2000 |- |2. |'''''House Party''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 28 strëmiannika 2001 [[Pòlskô|PL.]]: 9 łżëkwiata 2001 |- |3. |'''''Hot Date''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 14 lëstopadnika 2001 [[Pòlskô|PL.]]: 29 lëstopadnika 2001 |- |4. |'''''Vacation''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 26 strëmiannika 2002 [[Pòlskô|PL.]]: 17 łzëkwiata 2002 |- |5. |'''''Unleashed''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 24 séwnika 2002 [[Pòlskô|PL.]]: 1 pazdzérznika 2002 |- |6. |'''''Superstar''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 12 maja 2003 [[Pòlskô|PL.]]: 27 maja 2003 |- |7. |'''''Makin' Magic''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am]].: 28 pazdrzérznika 2003 [[Pòlskô|PL.]]: 4 lëstopadnika 2003 |} === ''The Sims 2'' (2004) === [[Òbrôzk:The Sims 2 logo (2024).png|mały|224x224px|''The Sims 2'' (2004) - wersjô logò z 2024 rokù]] Premiéra òdbëła sã w séwnikù 2004 rokù. Nôwikszą innowacją bëło przeniesenié grë w pełné 3D<ref>Adams, Dan. ''The Sims 2 Review''. IGN, 10 séwnika 2004.</ref> ë wprowadzenié cyklu żëcégò - Simë starzałë sã, ewòluùjącë òd malisa pò bëcé seniorã, a na kùńc ùmiérałë z nôtërnëch przëczënów. Wprowadzono system geneticzi (erbòwanié znanków wëzdrzatkù przez dzecë) ë system „pragniączków ë òbawów”, dôwający simóm wikszą psychòlogiczną głãbiã. Do grë wëszło òsmë dodôwków, dzewiãc akcesoriów ë jeden minipack (''The Sims 2: Holiday Party Pack''). {| class="wikitable" !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''University''''' |11 strëmiannika 2005 |- |2. |'''''Nightlife''''' |13 séwnika 2005 |- |3. |'''''Open for Business''''' |14 stëmiannika 2006 |- |4. |'''''Pets''''' |17 pazdzérznika 2003 |- |5. |'''''Seasons''''' |2 stëmiannika 2007 |- |6. |'''''Bon Voyage''''' |7 séwnika 2007 |- |7. |'''''FreeTime''''' |29 gromicznika 2008 |- |8. |'''''Apartment Life''''' |26 zélnika 2008 |} {| class="wikitable" !Nr !Akcesoria !Data wëdôwkù |- |1. |'''''Family Fun Stuff''''' |14 łzëkwiata 2006 |- |2. |'''''Glamour Life Stuff''''' |1 séwnika 2006 |- |3. |'''''Happy Holiday Stuff''''' |10 lëstopadnika 2006 |- |4. |'''''Celebration! Stuff''''' |9 łżëkwiata 2007 |- |5. |'''''H&M Fashion Stuff''''' |8 czerwińca 2007 |- |6. |'''''Teen Style Stuff''''' |9 lëstopadnika 2007 |- |7. |'''''Kitchen & Bath Interior Design Stuff''''' |15 łżëkwiata 2008 |- |8. |'''''IKEA Home Stuff''''' |24 czerwińca 2008 |- |9. |'''''Mansion & Garden Stuff''''' |14 lëstopadnika 2008 |} === ''The Sims 3'' (2009) === [[Òbrôzk:The Sims 3 logo (flat and black version).png|mały|''The Sims 3'' (2009) - logò grë w ùproszczóné wersje]] Trzecy dzél wprowadzył rewòlucyjny, w pełni òtemkłi swiat ({{Jãz.|en}} ''seamless open world''). Simë mògłë swòbòdno rëszac sã pò całim miesce bez przerwów na ładowanié pòjedinczëch parcelów. Pòsobną nowòscą béł trib „Stwòrzë Sztil” (''Create-a-Style''), pòzwôlający na dowòlną zmianã farwów ë teksturów bezmała kòżdégò òbiektu w grze. Do grë wëszło jednôsce dodôwków, dzewiãc paczétów akcesoriów ë deluxe edition. {| class="wikitable" !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''World Adventures''''' |20 lëstopadnika 2009 |- |2. |'''''Ambitions''''' |4 czerwińca 2010 |- |3. |'''''Late Night''''' |29 pazdzérznika 2010 |- |4. |'''''Generations''''' |3 czerwińca 2011 |- |5. |'''''Pets''''' |27 pazdzérznika 2011 |- |6. |'''''Showtime''''' |8 strëmiannika 2012 |- |7. |'''''Supernatural''''' |6 séwnika 2012 |- |8. |'''''Season''''' |15 lëstopadnika 2012 |- |9. |'''''University Life''''' |7 strëmiannika 2013 |- |10. |'''''Island Paradise''''' |27 czerwińca 2013 |- |11. |'''''Into the Future''''' |24 pazdzérznika 2013 |} {| class="wikitable" !Nr !Akcesoria !Data wëdôwkù |- |1. |'''''High-End Loft Stuff''''' |5 gromicznika 2010 |- |2. |'''''Fast Lane Stuff''''' |10 séwnika 2010 |- |3. |'''''Outdoor Living Stuff''''' |4 gromicznika 2011 |- |4. |'''''Town Life Stuff''''' |29 lëpińca 2011 |- |5. |'''''Master Suite Stuff''''' |27 stëcznika 2012 |- |6. |'''''Katy Perry's Sweet Treats''''' |8 czerwińca 2012 |- |7. |'''''Diesel Stuff''''' |12 lëpińca 2012 |- |8. |'''''70s, 80s, & 90s Stuff''''' |24 stëcznika 2013 |- |9. |'''''Movie Stuff''''' |12 séwnika 2013 |} === ''The Sims 4'' (2014) === [[Òbrôzk:Logo of The Sims 4.svg|mały|''The Sims 4'' (2014) - logò]] Czwiôrti dzél wëszedł w séwnikù 2014 rokù. Ùsôdzcë zrezygnowelë z òtemkłégò swiata na rzecz znacznégò pòprôwieniô òptimalizacje, intujicyjnégò tribù bùdowaniégò ë systemù emòcjów. Wseczëca Simów zaczãłë miec bezpòstrzédny cësk na jich mòżlëwòtë ë interakcje. Nimò zôczątkòwò zëmnégò przëjãcô przez felënk niechtërnëch fùnkcjów znónëch kòl pòprzedników (dodónëch pózni w darmòwëch aktualizacjach), gra òsygnãła wiôldżi sukces. W pazdzérznikù 2022 rokù spòdlowô wersjô przeszła na mòdel free-to-play<ref>Electronic Arts. ''Gra The Sims 4 bãdze dostãpnô za darmo''. Òficjalny blog The Sims, 14 séwnika 2022.</ref>. == Spin-offë == Òbòk główny wëdôwniczi òsë, Electronic Arts ùsadzëło wiele pòbòcznëch grów, chtërne eksperimentowałë z gatënkama abò dopasowiwałë mechanikã do kònkretnëch platfòrmów: * '''The Sims Online''' (2002): Pierszô próba ùsôdzeniégò grë MMO w ùniwersum The Sims, dze grôcze mòglë prowadzëc geszeftë we wirtualnym swiece. Gra òsta zamkłô w 2008 rokù (na kùńcu dzejała jakò ''EA-Land'')<ref>Fahey, Mike. ''EA-Land Closing Its Doors For Good''. Kotaku, 29 łżëkwiata 2008.</ref>. * '''The Sims Historie''' (2007-2008): Liniô grów (''The Sims Life Stories, The Sims Pet Stories'' ë ''The Sims Castaway Stories'') na zmòdifikòwónym mòtorze The Sims 2. Bëłë òne zòptimalizowóné dlô laptopów ë miałë fabùlarny trib. * '''Seriô MySims''' (2007-2010): Cykl ùsadzony dlô kònsolów Nintendo (Wii, DS) z ùproszczoną grafiką w sztilu chibi. Grôcze òdbùdowiwelë miastka, stôwielë bùdinczi z klocków ë pòmôgelë mieszkańcóm. * '''The Sims Medieval''' (2011): Spin-off na mòtorze The Sims3, bãdący hibridą symùlatora ë RPG. Grôcze czerowelë królestwã ë herojama (np. królã, kòwalã, medikã), robiącë misje w swiece fantasy. == Mòbilné aplikacje == Razã z rozwijã rënkù przenosnëch ùrządzeniów, ùniwersum ''The Sims'' doczekało sã wielu adaptacjów dedikòwónëch mòbilkóm ë smartfònóm. * '''Wczasné grë Java''' (2004-2010): Przed erą smartfònów wëszłë prosté grë na mòbilczi, taczé jak ''The Sims Bowling, The Sims DJ'' czë dwùwëmiarowé adaptacje głównëch dzélów. * '''The Sims FreePlay''' (2011): Pòpùlarnô mòbilnô wersjô òd studia Firemonkeys, òpiartô na jawernym czasu (akcje zajimają prôwdzëwé minutë abò gòdzënë). Rozwijóny przez ponad dekadã, òferëje wiele profesjów ë sezonowëch wëdarzeniów. * '''The Sims Mobile''' (2018): Wersjô zaprojektowónô na sztôłt ''The Sims 4''. Wprowôdzô system erbòwaniégò, rozbùdowóny kreatór pòstacjów ë spòlëznowé interakcje z Simama jinszich grôczów<ref>Takahashi, Dean. ''The Sims Mobile launches on iOS and Android''. VentureBeat, 6 strëmiannika 2018.</ref>. == Jãzëk Simlish == [[Òbrôzk:Simlish.svg|mały|Simlish]] Charakteristicznym elementã serie je jãzëk, w jaczim gôdają pòstacje - [[Jãzëk simlish|Simlish]]. Zostôł òn stwòrzony przez sztudio Maxis, żebë ùchilëc sã òd cygłégò pòwtôrzaniô sã nagrónëch słowów w prôwdzëwim jãzëkù, co mògłobë chùtkò znerwòwac grôczów. Simlish je w wiôldżim dzélu improwizowónym jãzëkã, mającym swòje brzëmienié i kadencjã, z wëraznyma cëskama jãzëka [[Ùkrajińsczi jãzëk|ùkrajińsczégò]], [[Francësczi jãzëk|francësczégò]], [[Łacyńsczi jãzëk|łacëznë]], [[Fińsczi jãzëk|fińsczégò]], [[Tagalsczi jãzëk|tagalsczégò]] ë [[Jãzëk nawaho|nawaho]]. Wiele prôwdzëwëch gwiôzdów mùzyczi (m.jin. [[Katy Perry]], [[My Chemical Romance]], [[Carly Rea Jepsen]]) nagrało specjalné wersje swòjëch szlagrów w jãzëkù Simlish na pòtrzebë grë<ref>Gaudiosi, John. ''Katy Perry Sings in Simlish for New EA The Sims 3 Game''. The Hollywood Reporter, 17 stëcznika 2012.</ref>. == Kùlturowi cësk ë spòlëzna == ''The Sims'' miało ògromny cësk na pòpkùlturã ë spòsób pòstrzeganiégò grów wideò. Franczize przëpisëje sã przëcygniãcé do kómpùtrowëch grów czësto nowé demògraficzné karna - tpzw. niedzelnëch grôczów (casual gamers) ë wiôldżégò proceńtu białków, co na pòczątku lat 2000. nie bëło sztandardã w branżë zdominowony przez grë akcje. Kluczowim filarã sukcesu serie je ji spòlëzna skùpiónô wkół twòrzeniô tzw. CC (Custom Content) ë mòdów. Milionë grôczów na całim swiece dzelą sã samòstójno zrobionyma frizurama, ruchnama, méblama ë zaawansowónyma skriptama rozszérzwiającyma mechanikã grë, co znacznie przedłużô żëcé kòżdégò dzélu. Zjawiszcze to doprowadzëło w przepôdkù ''The Sims 4'' do nawiązaniégò przez EA òficjalny wespółrobòtë z ùsôdzcama mòdifikacjów przez platfòrmã [[CurseForge]]<ref>Bolding, Jonathan. ''The Sims 4 is getting an official mod manager via CurseForge''. PC Gamer, 23 pazdzérznika 2022.</ref>. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kómpùtrowé grë]] b2lj0ivu1s176mdkst2g89ji05fwpwj 223960 223955 2026-11-08T16:28:59Z CommonsDelinker 204 Removing [[:c:File:The-sims-windows-front-cover.jpg|The-sims-windows-front-cover.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): Game ar 223960 wikitext text/x-wiki {{Seriô grów infobox|òdjimk=The Sims series logo.webp|pòzwa=The Sims|producencë=[[Maxis]] (2000-2008; òd 2012) [[The Sims Studio]] (òd 2008)|wëdôwôcze=[[Electronic Arts]]|projektant=[[Will Wright]]|pierszô_gra=''[[The Sims]]'' (2000)|slédnô_gra=''[[The Sims 4]]'' (2014)|platfòrmë=[[Microsoft Windows]], [[Mac OS]], [[PlayStation 2]], [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Nintendo DS]], [[Nintendo 3DS]], [[Wii]], [[Android]], [[IOS]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]], [[N-gage]]|gatënk=[[Symùlatór (kómpùtrowé grë)|symùlatór]]}}'''The Sims''' - seriô kómpùtrowëch grów z gatënkù symùlatorów żëcégò ùsôdzonô przez amerikańsczégò projektanta Willa Wrighta ë sztudio Maxis, a rozwijónô ë wëdôwónô przez firmã Electronic Arts (EA), Òd czasu premiérë pierszégò dzéla w gromicznikù 2000 rokù, ''The Sims'' stało sã jedną z nôlepi przedôwającëch sã seriów grów wideò w historie, òsygającë rówiznã swiatowi przedażë wikszą jak 200 milionów egzemplarzów<ref>Electronic Arts. ''The Sims celebrates 200 million copies sold''. Òficjalny prasowi kòmùnikat, 2016.</ref>. Francziza słënie z òtemkłégò mòdelu grë (sandbox), felënku narzuconégò kùńcowégò célu ë wiôldzi lëczbë òficjalnëch rozszérzwieniów. == Rozgriwka == Rozgriwka w serie ''The Sims'' skùpiô sã na twòrzenim ë kòntrolowanim wirtualnëch lëdzy, zwónëch „Simama”. Grôcze mają bezmała nieògrańczoną wòlnotã w decydowanim ò wëzdrzatkù swòjich pòstacjów, jich znankach charakteru, żëcowëch aspiracjach ë codniowëch òbòwiązkach. Rozegracjô dzeli sã zwëczajno na trzë główné dzéle: * '''Trib twòrzeniégò Sima''': Nôrzãdzé (Create-a-sim / CAS) dôwającé mòżebnotã projektowaniégò wëzdrzatkù, wëbiéru ruchnów, głosu ë òsobòwòscë Simów. Z kòżdą nową generacją grów trib ten òferowôł corôz barżi zaawansowóné òpcje. * '''Bùdowanié ë kùpianié:''' Zaawansowóny architektoniczny editór, chtëren pòzwôlô grôczóm stawiac chëcze òd zwelów, zmieniwac teren ë méblowac bënë z wëzwëskanim katalogù òbiektów. * '''Trib żëcégò:''' Włôscëwô symùlacyjnô czãsc. Grôcz zarządzô czasã Simów, dbô ò jich pòdstawòwé pòtrzebë (głód, higena, pãchérz, energiô, szrum ë towarzëstwò), rozwijô jich kùńsztë, czerëje kariérą ë nawiązëje łączbë z jinszima Simama. == Historiô ë rozwij == [[Òbrôzk:Will Wright - Game Developers Conference 2010 (2).jpg|mały|Will Wright w 2010 rokù]] Kòncepcjô grë narodzëła sã w głowie Willa Wrighta pò tim, jak w 1991 roku stracył òn swój dodóm òb czas wiôldzégò ògnia w [[Oakland]]<ref>Seabrook, John. ''Game Master: Will Wright changed the concept of video games''. The New Yorker, 16 rujana 2006.</ref>. Mùszebnosc òdbùdowaniégò żëcégò òd nowa ë kùpianiegò nowégò wëpòsażeniô zainspirowała gò do ùsôdzeniô "wirtualny chëczë dlô pùpów". Zrazu ta ùdba nie pòtkała sã z entuzjazmã zarządu Maxis, chtëren ùwôżôł, że gra pòlégającô na robienim codniowëch domôcëch robòtów nie mdze sã widzała òdbiércóm. Projekt dostôł zelony wid dopiéro pò przejãcu Maxis przez Electronic Arts w 1997 rokù. == Czasowô òs The Sims == Wszëtczé dzéle grów The Sims są ze sobą pòwiązoné pòwtôrzającyma sã mòtiwama gardów ë jich mieszkańców, a na jich pòdstawie twòrzą sã historie. Pòpùlarné pòstacje ë mieszkańcë abò jich krewny pòjôwiają sã w kòżdi wersje grë, co prowadzy do cygłoscë midzë dzélama grów The Sims. Chòc akcjô ''The Sims 4'' rozgriwô sã na alternatiwny czasowi òsë, pòòstałé grë z ti serie w jawernoce łączą sã ze sobą nôdrzãdną fabùłą<ref>Marina DelGreco, ''How Every Sims Game Fits on the Timeline'', Game Rant, 16 gromicznika 2021</ref>. The Sims bëło pierszim dzélã, w chtërnym przedstôwioné òstałë pierszé pòkòlenia mieszkańców. Pòtim pòwstôł dzél The Sims 2, chtërnégò akcjô rozgriwô sã kòl 25 lat pózni. Trzecy dzel The Sims 3 zostôł òsadzony 50 lat przed dzélã The Sims 2. Swiôdczi ò tim nôscelatny wiek mieszkańców, chtërny w drëdżim dzélu grë bëlë dozdrzeniałi. == Głównô seriô == === ''The Sims'' (2000) === Pierszi dzél serie zadebiutowôł 4 gromicznika 2000 rokù. Gra wëzwëskiwała dwùwëmiarowi izometiczny rzut z trzëwëmiarowima mòdelama Simów. Zrewòlucjonizowała òna rënk grów przez ùnikalną mechanikã symùlacji żëcegò. Do grë wëszło sétmë òficjalnëch dodôwków, chtërne wprowadzëłë biznesowi mòdel òpiarti na regulanym wëdôwanim rozszérzwieniów, ë dwa paczétë Deluxe. {| class="wikitable" |+ !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''Livin' It Up''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am]].: 30 zélnika 2000 [[Pòlskô|PL.]]: 30 séwnika 2000 |- |2. |'''''House Party''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 28 strëmiannika 2001 [[Pòlskô|PL.]]: 9 łżëkwiata 2001 |- |3. |'''''Hot Date''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 14 lëstopadnika 2001 [[Pòlskô|PL.]]: 29 lëstopadnika 2001 |- |4. |'''''Vacation''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 26 strëmiannika 2002 [[Pòlskô|PL.]]: 17 łzëkwiata 2002 |- |5. |'''''Unleashed''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 24 séwnika 2002 [[Pòlskô|PL.]]: 1 pazdzérznika 2002 |- |6. |'''''Superstar''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 12 maja 2003 [[Pòlskô|PL.]]: 27 maja 2003 |- |7. |'''''Makin' Magic''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am]].: 28 pazdrzérznika 2003 [[Pòlskô|PL.]]: 4 lëstopadnika 2003 |} === ''The Sims 2'' (2004) === [[Òbrôzk:The Sims 2 logo (2024).png|mały|224x224px|''The Sims 2'' (2004) - wersjô logò z 2024 rokù]] Premiéra òdbëła sã w séwnikù 2004 rokù. Nôwikszą innowacją bëło przeniesenié grë w pełné 3D<ref>Adams, Dan. ''The Sims 2 Review''. IGN, 10 séwnika 2004.</ref> ë wprowadzenié cyklu żëcégò - Simë starzałë sã, ewòluùjącë òd malisa pò bëcé seniorã, a na kùńc ùmiérałë z nôtërnëch przëczënów. Wprowadzono system geneticzi (erbòwanié znanków wëzdrzatkù przez dzecë) ë system „pragniączków ë òbawów”, dôwający simóm wikszą psychòlogiczną głãbiã. Do grë wëszło òsmë dodôwków, dzewiãc akcesoriów ë jeden minipack (''The Sims 2: Holiday Party Pack''). {| class="wikitable" !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''University''''' |11 strëmiannika 2005 |- |2. |'''''Nightlife''''' |13 séwnika 2005 |- |3. |'''''Open for Business''''' |14 stëmiannika 2006 |- |4. |'''''Pets''''' |17 pazdzérznika 2003 |- |5. |'''''Seasons''''' |2 stëmiannika 2007 |- |6. |'''''Bon Voyage''''' |7 séwnika 2007 |- |7. |'''''FreeTime''''' |29 gromicznika 2008 |- |8. |'''''Apartment Life''''' |26 zélnika 2008 |} {| class="wikitable" !Nr !Akcesoria !Data wëdôwkù |- |1. |'''''Family Fun Stuff''''' |14 łzëkwiata 2006 |- |2. |'''''Glamour Life Stuff''''' |1 séwnika 2006 |- |3. |'''''Happy Holiday Stuff''''' |10 lëstopadnika 2006 |- |4. |'''''Celebration! Stuff''''' |9 łżëkwiata 2007 |- |5. |'''''H&M Fashion Stuff''''' |8 czerwińca 2007 |- |6. |'''''Teen Style Stuff''''' |9 lëstopadnika 2007 |- |7. |'''''Kitchen & Bath Interior Design Stuff''''' |15 łżëkwiata 2008 |- |8. |'''''IKEA Home Stuff''''' |24 czerwińca 2008 |- |9. |'''''Mansion & Garden Stuff''''' |14 lëstopadnika 2008 |} === ''The Sims 3'' (2009) === [[Òbrôzk:The Sims 3 logo (flat and black version).png|mały|''The Sims 3'' (2009) - logò grë w ùproszczóné wersje]] Trzecy dzél wprowadzył rewòlucyjny, w pełni òtemkłi swiat ({{Jãz.|en}} ''seamless open world''). Simë mògłë swòbòdno rëszac sã pò całim miesce bez przerwów na ładowanié pòjedinczëch parcelów. Pòsobną nowòscą béł trib „Stwòrzë Sztil” (''Create-a-Style''), pòzwôlający na dowòlną zmianã farwów ë teksturów bezmała kòżdégò òbiektu w grze. Do grë wëszło jednôsce dodôwków, dzewiãc paczétów akcesoriów ë deluxe edition. {| class="wikitable" !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''World Adventures''''' |20 lëstopadnika 2009 |- |2. |'''''Ambitions''''' |4 czerwińca 2010 |- |3. |'''''Late Night''''' |29 pazdzérznika 2010 |- |4. |'''''Generations''''' |3 czerwińca 2011 |- |5. |'''''Pets''''' |27 pazdzérznika 2011 |- |6. |'''''Showtime''''' |8 strëmiannika 2012 |- |7. |'''''Supernatural''''' |6 séwnika 2012 |- |8. |'''''Season''''' |15 lëstopadnika 2012 |- |9. |'''''University Life''''' |7 strëmiannika 2013 |- |10. |'''''Island Paradise''''' |27 czerwińca 2013 |- |11. |'''''Into the Future''''' |24 pazdzérznika 2013 |} {| class="wikitable" !Nr !Akcesoria !Data wëdôwkù |- |1. |'''''High-End Loft Stuff''''' |5 gromicznika 2010 |- |2. |'''''Fast Lane Stuff''''' |10 séwnika 2010 |- |3. |'''''Outdoor Living Stuff''''' |4 gromicznika 2011 |- |4. |'''''Town Life Stuff''''' |29 lëpińca 2011 |- |5. |'''''Master Suite Stuff''''' |27 stëcznika 2012 |- |6. |'''''Katy Perry's Sweet Treats''''' |8 czerwińca 2012 |- |7. |'''''Diesel Stuff''''' |12 lëpińca 2012 |- |8. |'''''70s, 80s, & 90s Stuff''''' |24 stëcznika 2013 |- |9. |'''''Movie Stuff''''' |12 séwnika 2013 |} === ''The Sims 4'' (2014) === [[Òbrôzk:Logo of The Sims 4.svg|mały|''The Sims 4'' (2014) - logò]] Czwiôrti dzél wëszedł w séwnikù 2014 rokù. Ùsôdzcë zrezygnowelë z òtemkłégò swiata na rzecz znacznégò pòprôwieniô òptimalizacje, intujicyjnégò tribù bùdowaniégò ë systemù emòcjów. Wseczëca Simów zaczãłë miec bezpòstrzédny cësk na jich mòżlëwòtë ë interakcje. Nimò zôczątkòwò zëmnégò przëjãcô przez felënk niechtërnëch fùnkcjów znónëch kòl pòprzedników (dodónëch pózni w darmòwëch aktualizacjach), gra òsygnãła wiôldżi sukces. W pazdzérznikù 2022 rokù spòdlowô wersjô przeszła na mòdel free-to-play<ref>Electronic Arts. ''Gra The Sims 4 bãdze dostãpnô za darmo''. Òficjalny blog The Sims, 14 séwnika 2022.</ref>. == Spin-offë == Òbòk główny wëdôwniczi òsë, Electronic Arts ùsadzëło wiele pòbòcznëch grów, chtërne eksperimentowałë z gatënkama abò dopasowiwałë mechanikã do kònkretnëch platfòrmów: * '''The Sims Online''' (2002): Pierszô próba ùsôdzeniégò grë MMO w ùniwersum The Sims, dze grôcze mòglë prowadzëc geszeftë we wirtualnym swiece. Gra òsta zamkłô w 2008 rokù (na kùńcu dzejała jakò ''EA-Land'')<ref>Fahey, Mike. ''EA-Land Closing Its Doors For Good''. Kotaku, 29 łżëkwiata 2008.</ref>. * '''The Sims Historie''' (2007-2008): Liniô grów (''The Sims Life Stories, The Sims Pet Stories'' ë ''The Sims Castaway Stories'') na zmòdifikòwónym mòtorze The Sims 2. Bëłë òne zòptimalizowóné dlô laptopów ë miałë fabùlarny trib. * '''Seriô MySims''' (2007-2010): Cykl ùsadzony dlô kònsolów Nintendo (Wii, DS) z ùproszczoną grafiką w sztilu chibi. Grôcze òdbùdowiwelë miastka, stôwielë bùdinczi z klocków ë pòmôgelë mieszkańcóm. * '''The Sims Medieval''' (2011): Spin-off na mòtorze The Sims3, bãdący hibridą symùlatora ë RPG. Grôcze czerowelë królestwã ë herojama (np. królã, kòwalã, medikã), robiącë misje w swiece fantasy. == Mòbilné aplikacje == Razã z rozwijã rënkù przenosnëch ùrządzeniów, ùniwersum ''The Sims'' doczekało sã wielu adaptacjów dedikòwónëch mòbilkóm ë smartfònóm. * '''Wczasné grë Java''' (2004-2010): Przed erą smartfònów wëszłë prosté grë na mòbilczi, taczé jak ''The Sims Bowling, The Sims DJ'' czë dwùwëmiarowé adaptacje głównëch dzélów. * '''The Sims FreePlay''' (2011): Pòpùlarnô mòbilnô wersjô òd studia Firemonkeys, òpiartô na jawernym czasu (akcje zajimają prôwdzëwé minutë abò gòdzënë). Rozwijóny przez ponad dekadã, òferëje wiele profesjów ë sezonowëch wëdarzeniów. * '''The Sims Mobile''' (2018): Wersjô zaprojektowónô na sztôłt ''The Sims 4''. Wprowôdzô system erbòwaniégò, rozbùdowóny kreatór pòstacjów ë spòlëznowé interakcje z Simama jinszich grôczów<ref>Takahashi, Dean. ''The Sims Mobile launches on iOS and Android''. VentureBeat, 6 strëmiannika 2018.</ref>. == Jãzëk Simlish == [[Òbrôzk:Simlish.svg|mały|Simlish]] Charakteristicznym elementã serie je jãzëk, w jaczim gôdają pòstacje - [[Jãzëk simlish|Simlish]]. Zostôł òn stwòrzony przez sztudio Maxis, żebë ùchilëc sã òd cygłégò pòwtôrzaniô sã nagrónëch słowów w prôwdzëwim jãzëkù, co mògłobë chùtkò znerwòwac grôczów. Simlish je w wiôldżim dzélu improwizowónym jãzëkã, mającym swòje brzëmienié i kadencjã, z wëraznyma cëskama jãzëka [[Ùkrajińsczi jãzëk|ùkrajińsczégò]], [[Francësczi jãzëk|francësczégò]], [[Łacyńsczi jãzëk|łacëznë]], [[Fińsczi jãzëk|fińsczégò]], [[Tagalsczi jãzëk|tagalsczégò]] ë [[Jãzëk nawaho|nawaho]]. Wiele prôwdzëwëch gwiôzdów mùzyczi (m.jin. [[Katy Perry]], [[My Chemical Romance]], [[Carly Rea Jepsen]]) nagrało specjalné wersje swòjëch szlagrów w jãzëkù Simlish na pòtrzebë grë<ref>Gaudiosi, John. ''Katy Perry Sings in Simlish for New EA The Sims 3 Game''. The Hollywood Reporter, 17 stëcznika 2012.</ref>. == Kùlturowi cësk ë spòlëzna == ''The Sims'' miało ògromny cësk na pòpkùlturã ë spòsób pòstrzeganiégò grów wideò. Franczize przëpisëje sã przëcygniãcé do kómpùtrowëch grów czësto nowé demògraficzné karna - tpzw. niedzelnëch grôczów (casual gamers) ë wiôldżégò proceńtu białków, co na pòczątku lat 2000. nie bëło sztandardã w branżë zdominowony przez grë akcje. Kluczowim filarã sukcesu serie je ji spòlëzna skùpiónô wkół twòrzeniô tzw. CC (Custom Content) ë mòdów. Milionë grôczów na całim swiece dzelą sã samòstójno zrobionyma frizurama, ruchnama, méblama ë zaawansowónyma skriptama rozszérzwiającyma mechanikã grë, co znacznie przedłużô żëcé kòżdégò dzélu. Zjawiszcze to doprowadzëło w przepôdkù ''The Sims 4'' do nawiązaniégò przez EA òficjalny wespółrobòtë z ùsôdzcama mòdifikacjów przez platfòrmã [[CurseForge]]<ref>Bolding, Jonathan. ''The Sims 4 is getting an official mod manager via CurseForge''. PC Gamer, 23 pazdzérznika 2022.</ref>. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kómpùtrowé grë]] lv8ohdp4a48g1x79lmz50wfvqbu0r8j 0 14954 223947 2026-11-08T12:27:56Z Dzywòwidz 17628 Ùsôdzonô nowô starna "[[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w Ludò]] '''Grô''' (z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturyzowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimonô nôczãcy w rozriwczich, spòdlecznëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbidny zôbawë, grô charakterizëje sã jistnienim gwësnëch régli, celów ë warunków dobëcégò abò zakùńcze…" 223947 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w Ludò]] '''Grô''' (z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturyzowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimonô nôczãcy w rozriwczich, spòdlecznëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbidny zôbawë, grô charakterizëje sã jistnienim gwësnëch régli, celów ë warunków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze to je jeden z nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kuńsztu]], w współczasnym swiece te grańce sã zacierają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rowzij branżë wideògrów ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecãcëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacjë - ùsôdzenié jedny, ùniwersalny definicjë òkazało sã wëzwaniém dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô "grë" jakò sztandarowégò przëkładu zjawiscza òpiartégò na "familijnym pòdobieństwie"<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, eż nie jistnieje jedna wespółnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le raczi skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzących na sã pòdobieństw. Znaczny wklôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|néderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, eż zôbawa ë grô są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, eż grô òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlnô sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztëri spòdléwné kategòrije grów, jaczé do dzys służã badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscac, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na nôsladownictwie ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòlaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[lùdologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadyjsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi stwirdzył, eż granié w grã to dobrowólné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiczny rës == Historiô grów je nierozerwalno zszeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wkôzuja, eż ju w prehistorijnëch czasach lëdze rzucalë astragalama (skòkòwëmi kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészëch kòstków do grë, służãcëch pierwòtnô do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wëksztôłconé plaszowé grë pòchôdają z òbszarów starożëtnégò [[Krótczi Pòrénk|Krótczégò Pòrénka]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w gròbùlcach egipska gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sëmer|sëmeryjskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne z pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe z kòleje wëewùluowała familie grów znónô jakò ''Mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semion abò kamiszków w zagłãbieniach. W starożëtné [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filogozicznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys w lewie niezmieniony fòrmie. Z Indijów wëwòdzi sã ''[[Czaturanga]]'' - grô ùznôwónô za bezpòstrzédnégi przódka współczesnëch szachów. Dzska jedwabnémù szlakòwi ë arabsczi ekspansjë szachë dotarłë w strzédnowiekù do Eùropë, dze zyskałë swòją òbecną, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek]] to téż czas ùpòwszechnienégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamu]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełomã bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstatecznô przeksztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to z kòleji nôrodzënë wideògrów. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë pòkroju ''Ponga'' (1972), branżô cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégi przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniósłë renesans nowòczesnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sùkces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, eż stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztëwnëch pòdziałów, wespółczesnô systematikô grów òpiéró sã na wëróżnianiu przédnëch nurtów na spòdlim brëkòwnëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcë midzë ùczãtnikama. Trzón klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez prądu (czãto òkreslóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Wstrzód nich dominują planszowé grë, w jaczich rëm grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tektùrową planszã, a grôcze manipùlują pò ni kricczima abò markama. Wespółczesné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniejszé to tzw. eùrogrë (charakterizëjące sã niską kawlowòscą, nacëską na ekònomiczną iptymalizacjã ë brôkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) òraz grë w amerykańsczim sztilu (ang. ''Ameritrash'', stawiającé mòcny klimôt, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonują kartowé grë, dze grôcze sami bùdują swòje szpële przed naczãcém partie. Apartną, nielada wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë (RPG - ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãtnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòléga na słownym òpisëwaniu pòdjimónëch dzjeaniów w przedstôwionym swiece, nad jaczegò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to z kòleje aktiwnoscë stawiające na dedùkcjã, interpersonólné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgające żodnëch rekwizitów króm kôrtczi paióru abò bliwkù. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamicznô rozwijają sã elektroniczné ë wideògrë. Òbjimają òne prodùkcjë zrëszane na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiskò pòzwòlëło na ùsôdzenié całkã nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélanczi z perspektywë pierszi òsobë (FPS), strategie rzecziwistégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczow narôz fùnkcjonuje w wirtualnëc swiatach. To zjawiszcze doprowadzało téż do ùsztôłtowaniegi sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwaluzują na profejsonalnym rówienkù, analogicznym do tradicyjnëch spòrotwëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanzmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszëch dzëdzënów żëcégò. Zjawiszcze to, nazywóné griwalizacją (ang. ''gamification''), pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówińczi doswiadczeniégi, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacje, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. Griwalizacjô je dzys szérzëko stosowónô w edukacjë w celu zwikszeniégi mòtiwacjë ùczniów, w aplikacjach wspierających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacjë do biégów abò nôùczi òbcëch jãzëków), a téż w kòrporacyjnëch strzodowiskach do rządzëniégi lrdzkimi zasobama ë w programach lojanoscowëch. Grë służã téż pòważnym badérnym ë nôùkòwym célóm. Wëróżniô sã tzw. "pòważné grë" (ang. ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëczim z mëslą ò edukacjë, medicznym szkòlnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizisowym rządzënim. Pòzwalają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w rzecziwistym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztownéabò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòjscé fùnkjonuje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją teòrie grów - dyscyplinë badérującë kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decizjë jednostków (nazywónëch grôczama) mają wpłiw na wrniczi òstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùndamentalné dlô współczesny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekracyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Zrãcznoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcjów * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> 31kbcpg4mvrt53rmiv0gjg15bkm31cg 223948 223947 2026-11-08T12:38:59Z Dzywòwidz 17628 223948 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w Ludò]] '''Grô''' (z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturyzowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimonô nôczãcy w rozriwczich, spòdlecznëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbidny zôbawë, grô charakterizëje sã jistnienim gwësnëch régli, celów ë warunków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze to je jeden z nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kuńsztu]], w współczasnym swiece te grańce sã zacierają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rowzij branżë wideògrów ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecãcëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacjë - ùsôdzenié jedny, ùniwersalny definicjë òkazało sã wëzwaniém dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô "grë" jakò sztandarowégò przëkładu zjawiscza òpiartégò na "familijnym pòdobieństwie"<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, eż nie jistnieje jedna wespółnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le raczi skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzących na sã pòdobieństw. Znaczny wklôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|néderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, eż zôbawa ë grô są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, eż grô òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlnô sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztëri spòdléwné kategòrije grów, jaczé do dzys służã badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscac, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na nôsladownictwie ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòlaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[lùdologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadyjsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi stwirdzył, eż granié w grã to dobrowólné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiczny rës == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królwskô Grô z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zszeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wkôzuja, eż ju w prehistorijnëch czasach lëdze rzucalë astragalama (skòkòwëmi kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészëch kòstków do grë, służãcëch pierwòtnô do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wëksztôłconé plaszowé grë pòchôdają z òbszarów starożëtnégò [[Krótczi Pòrénk|Krótczégò Pòrénka]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w gròbùlcach egipska gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sëmer|sëmeryjskô]] ''[[Królewskô Grô z Ur]]'' to jedne z pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe z kòleje wëewùluowała familie grów znónô jakò ''Mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semion abò kamiszków w zagłãbieniach. W starożëtné [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filogozicznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys w lewie niezmieniony fòrmie. Z Indijów wëwòdzi sã ''[[Czaturanga]]'' - grô ùznôwónô za bezpòstrzédnégi przódka współczesnëch szachów. Dzska jedwabnémù szlakòwi ë arabsczi ekspansjë szachë dotarłë w strzédnowiekù do Eùropë, dze zyskałë swòją òbecną, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek]] to téż czas ùpòwszechnienégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamu]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełomã bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstatecznô przeksztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to z kòleji nôrodzënë wideògrów. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë pòkroju ''Ponga'' (1972), branżô cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégi przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniósłë renesans nowòczesnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sùkces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, eż stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztëwnëch pòdziałów, wespółczesnô systematikô grów òpiéró sã na wëróżnianiu przédnëch nurtów na spòdlim brëkòwnëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Trzón klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez prądu (czãto òkreslóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Wstrzód nich dominują planszowé grë, w jaczich rëm grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tektùrową planszã, a grôcze manipùlują pò ni kricczima abò markama. Wespółczesné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniejszé to tzw. eùrogrë (charakterizëjące sã niską kawlowòscą, nacëską na ekònomiczną iptymalizacjã ë brôkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) òraz grë w amerykańsczim sztilu (ang. ''Ameritrash'', stawiającé mòcny klimôt, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonują kartowé grë, dze grôcze sami bùdują swòje szpële przed naczãcém partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, nielada wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë (RPG - ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãtnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòléga na słownym òpisëwaniu pòdjimónëch dzjeaniów w przedstôwionym swiece, nad jaczegò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to z kòleje aktiwnoscë stawiające na dedùkcjã, interpersonólné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgające żodnëch rekwizitów króm kôrtczi paióru abò bliwkù. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamicznô rozwijają sã elektroniczné ë wideògrë. Òbjimają òne prodùkcjë zrëszane na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiskò pòzwòlëło na ùsôdzenié całkã nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélanczi z perspektywë pierszi òsobë (FPS), strategie rzecziwistégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczow narôz fùnkcjonuje w wirtualnëc swiatach. To zjawiszcze doprowadzało téż do ùsztôłtowaniegi sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwaluzują na profejsonalnym rówienkù, analogicznym do tradicyjnëch spòrotwëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanzmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszëch dzëdzënów żëcégò. Zjawiszcze to, nazywóné griwalizacją (ang. ''gamification''), pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówińczi doswiadczeniégi, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacje, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. Griwalizacjô je dzys szérzëko stosowónô w edukacjë w celu zwikszeniégi mòtiwacjë ùczniów, w aplikacjach wspierających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacjë do biégów abò nôùczi òbcëch jãzëków), a téż w kòrporacyjnëch strzodowiskach do rządzëniégi lrdzkimi zasobama ë w programach lojanoscowëch. Grë służã téż pòważnym badérnym ë nôùkòwym célóm. Wëróżniô sã tzw. "pòważné grë" (ang. ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëczim z mëslą ò edukacjë, medicznym szkòlnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizisowym rządzënim. Pòzwalają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w rzecziwistym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztownéabò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòjscé fùnkjonuje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją teòrie grów - dyscyplinë badérującë kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decizjë jednostków (nazywónëch grôczama) mają wpłiw na wrniczi òstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùndamentalné dlô współczesny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekracyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Zrãcznoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcjów * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> nmfiz3uldlpculj4m5dm7994nb0ju9p 223949 223948 2026-11-08T12:40:40Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Grô]] do [[Gra]]: pisënk 223948 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w Ludò]] '''Grô''' (z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturyzowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimonô nôczãcy w rozriwczich, spòdlecznëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbidny zôbawë, grô charakterizëje sã jistnienim gwësnëch régli, celów ë warunków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze to je jeden z nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kuńsztu]], w współczasnym swiece te grańce sã zacierają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rowzij branżë wideògrów ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecãcëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacjë - ùsôdzenié jedny, ùniwersalny definicjë òkazało sã wëzwaniém dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô "grë" jakò sztandarowégò przëkładu zjawiscza òpiartégò na "familijnym pòdobieństwie"<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, eż nie jistnieje jedna wespółnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le raczi skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzących na sã pòdobieństw. Znaczny wklôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|néderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, eż zôbawa ë grô są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, eż grô òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlnô sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztëri spòdléwné kategòrije grów, jaczé do dzys służã badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscac, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na nôsladownictwie ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòlaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[lùdologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadyjsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi stwirdzył, eż granié w grã to dobrowólné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiczny rës == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królwskô Grô z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zszeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wkôzuja, eż ju w prehistorijnëch czasach lëdze rzucalë astragalama (skòkòwëmi kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészëch kòstków do grë, służãcëch pierwòtnô do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wëksztôłconé plaszowé grë pòchôdają z òbszarów starożëtnégò [[Krótczi Pòrénk|Krótczégò Pòrénka]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w gròbùlcach egipska gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sëmer|sëmeryjskô]] ''[[Królewskô Grô z Ur]]'' to jedne z pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe z kòleje wëewùluowała familie grów znónô jakò ''Mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semion abò kamiszków w zagłãbieniach. W starożëtné [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filogozicznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys w lewie niezmieniony fòrmie. Z Indijów wëwòdzi sã ''[[Czaturanga]]'' - grô ùznôwónô za bezpòstrzédnégi przódka współczesnëch szachów. Dzska jedwabnémù szlakòwi ë arabsczi ekspansjë szachë dotarłë w strzédnowiekù do Eùropë, dze zyskałë swòją òbecną, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek]] to téż czas ùpòwszechnienégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamu]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełomã bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstatecznô przeksztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to z kòleji nôrodzënë wideògrów. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë pòkroju ''Ponga'' (1972), branżô cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégi przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniósłë renesans nowòczesnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sùkces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, eż stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztëwnëch pòdziałów, wespółczesnô systematikô grów òpiéró sã na wëróżnianiu przédnëch nurtów na spòdlim brëkòwnëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Trzón klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez prądu (czãto òkreslóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Wstrzód nich dominują planszowé grë, w jaczich rëm grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tektùrową planszã, a grôcze manipùlują pò ni kricczima abò markama. Wespółczesné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniejszé to tzw. eùrogrë (charakterizëjące sã niską kawlowòscą, nacëską na ekònomiczną iptymalizacjã ë brôkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) òraz grë w amerykańsczim sztilu (ang. ''Ameritrash'', stawiającé mòcny klimôt, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonują kartowé grë, dze grôcze sami bùdują swòje szpële przed naczãcém partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, nielada wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë (RPG - ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãtnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòléga na słownym òpisëwaniu pòdjimónëch dzjeaniów w przedstôwionym swiece, nad jaczegò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to z kòleje aktiwnoscë stawiające na dedùkcjã, interpersonólné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgające żodnëch rekwizitów króm kôrtczi paióru abò bliwkù. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamicznô rozwijają sã elektroniczné ë wideògrë. Òbjimają òne prodùkcjë zrëszane na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiskò pòzwòlëło na ùsôdzenié całkã nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélanczi z perspektywë pierszi òsobë (FPS), strategie rzecziwistégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczow narôz fùnkcjonuje w wirtualnëc swiatach. To zjawiszcze doprowadzało téż do ùsztôłtowaniegi sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwaluzują na profejsonalnym rówienkù, analogicznym do tradicyjnëch spòrotwëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanzmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszëch dzëdzënów żëcégò. Zjawiszcze to, nazywóné griwalizacją (ang. ''gamification''), pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówińczi doswiadczeniégi, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacje, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. Griwalizacjô je dzys szérzëko stosowónô w edukacjë w celu zwikszeniégi mòtiwacjë ùczniów, w aplikacjach wspierających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacjë do biégów abò nôùczi òbcëch jãzëków), a téż w kòrporacyjnëch strzodowiskach do rządzëniégi lrdzkimi zasobama ë w programach lojanoscowëch. Grë służã téż pòważnym badérnym ë nôùkòwym célóm. Wëróżniô sã tzw. "pòważné grë" (ang. ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëczim z mëslą ò edukacjë, medicznym szkòlnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizisowym rządzënim. Pòzwalają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w rzecziwistym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztownéabò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòjscé fùnkjonuje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją teòrie grów - dyscyplinë badérującë kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decizjë jednostków (nazywónëch grôczama) mają wpłiw na wrniczi òstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùndamentalné dlô współczesny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekracyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Zrãcznoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcjów * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> nmfiz3uldlpculj4m5dm7994nb0ju9p 223952 223949 2026-11-08T12:42:42Z Dzywòwidz 17628 223952 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w Ludò]] '''Gra''' (z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturyzowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimonô nôczãcy w rozriwczich, spòdlecznëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbidny zôbawë, gra charakterizëje sã jistnienim gwësnëch régli, celów ë warunków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze to je jeden z nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kuńsztu]], w współczasnym swiece te grańce sã zacierają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rowzij branżë wideògrów ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecãcëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacjë - ùsôdzenié jedny, ùniwersalny definicjë òkazało sã wëzwaniém dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô "grë" jakò sztandarowégò przëkładu zjawiscza òpiartégò na "familijnym pòdobieństwie"<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, eż nie jistnieje jedna wespółnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le raczi skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzących na sã pòdobieństw. Znaczny wklôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|néderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, eż zôbawa ë gra są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, eż gra òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlnô sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztëri spòdléwné kategòrije grów, jaczé do dzys służã badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscac, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na nôsladownictwie ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòlaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[lùdologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadyjsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi stwirdzył, eż granié w grã to dobrowólné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiczny rës == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królwskô Gra z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zszeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wkôzuja, eż ju w prehistorijnëch czasach lëdze rzucalë astragalama (skòkòwëmi kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészëch kòstków do grë, służãcëch pierwòtnô do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wëksztôłconé plaszowé grë pòchôdają z òbszarów starożëtnégò [[Krótczi Pòrénk|Krótczégò Pòrénka]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w gròbùlcach egipska gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sëmer|sëmeryjskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne z pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe z kòleje wëewùluowała familie grów znónô jakò ''Mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semion abò kamiszków w zagłãbieniach. W starożëtné [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filogozicznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys w lewie niezmieniony fòrmie. Z Indijów wëwòdzi sã ''[[Czaturanga]]'' - gra ùznôwónô za bezpòstrzédnégi przódka współczesnëch szachów. Dzska jedwabnémù szlakòwi ë arabsczi ekspansjë szachë dotarłë w strzédnowiekù do Eùropë, dze zyskałë swòją òbecną, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek]] to téż czas ùpòwszechnienégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamu]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełomã bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstatecznô przeksztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to z kòleji nôrodzënë wideògrów. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë pòkroju ''Ponga'' (1972), branżô cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégi przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniósłë renesans nowòczesnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sùkces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, eż stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztëwnëch pòdziałów, wespółczesnô systematikô grów òpiéró sã na wëróżnianiu przédnëch nurtów na spòdlim brëkòwnëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Trzón klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez prądu (czãto òkreslóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Wstrzód nich dominują planszowé grë, w jaczich rëm grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tektùrową planszã, a grôcze manipùlują pò ni kricczima abò markama. Wespółczesné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniejszé to tzw. eùrogrë (charakterizëjące sã niską kawlowòscą, nacëską na ekònomiczną iptymalizacjã ë brôkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) òraz grë w amerykańsczim sztilu (ang. ''Ameritrash'', stawiającé mòcny klimôt, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonują kartowé grë, dze grôcze sami bùdują swòje szpële przed naczãcém partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, nielada wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë (RPG - ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãtnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòléga na słownym òpisëwaniu pòdjimónëch dzjeaniów w przedstôwionym swiece, nad jaczegò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to z kòleje aktiwnoscë stawiające na dedùkcjã, interpersonólné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgające żodnëch rekwizitów króm kôrtczi paióru abò bliwkù. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamicznô rozwijają sã elektroniczné ë wideògrë. Òbjimają òne prodùkcjë zrëszane na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiskò pòzwòlëło na ùsôdzenié całkã nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélanczi z perspektywë pierszi òsobë (FPS), strategie rzecziwistégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczów narôz fùnkcjonuje w wirtualnëc swiatach. To zjawiszcze doprowadzało téż do ùsztôłtowaniegi sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwaluzują na profejsonalnym rówienkù, analogicznym do tradicyjnëch spòrotwëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanzmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszëch dzëdzënów żëcégò. Zjawiszcze to, nazywóné griwalizacją (ang. ''gamification''), pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówińczi doswiadczeniégi, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacje, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. Griwalizacjô je dzys szérzëko stosowónô w edukacjë w celu zwikszeniégi mòtiwacjë ùczniów, w aplikacjach wspierających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacjë do biégów abò nôùczi òbcëch jãzëków), a téż w kòrporacyjnëch strzodowiskach do rządzëniégi lrdzkimi zasobama ë w programach lojanoscowëch. Grë służã téż pòważnym badérnym ë nôùkòwym célóm. Wëróżniô sã tzw. "pòważné grë" (ang. ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëczim z mëslą ò edukacjë, medicznym szkòlnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizisowym rządzënim. Pòzwalają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w rzecziwistym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztownéabò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòjscé fùnkjonuje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją teòrie grów - dyscyplinë badérującë kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decizjë jednostków (nazywónëch grôczama) mają wpłiw na wrniczi òstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùndamentalné dlô współczesny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekracyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Zrãcznoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcjów * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> nac9h8vah2mo3478xheeza5fdm2h1j1 223959 223952 2026-11-08T14:35:43Z Dzywòwidz 17628 223959 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w ludo/chińczik]] '''Gra''' (z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturyzowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimonô nôczãcy w rozriwczich, spòdlecznëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbidny zôbawë, gra charakterizëje sã jistnienim gwësnëch régli, celów ë warunków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze to je jeden z nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kuńsztu]], w współczasnym swiece te grańce sã zacierają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rowzij branżë wideògrów ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecãcëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacjë - ùsôdzenié jedny, ùniwersalny definicjë òkazało sã wëzwaniém dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô "grë" jakò sztandarowégò przëkładu zjawiscza òpiartégò na "familijnym pòdobieństwie"<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, eż nie jistnieje jedna wespółnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le raczi skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzących na sã pòdobieństw. Znaczny wklôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|néderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, eż zôbawa ë gra są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, eż gra òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlnô sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztëri spòdléwné kategòrije grów, jaczé do dzys służã badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscac, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na nôsladownictwie ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòlaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[lùdologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadyjsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi stwirdzył, eż granié w grã to dobrowólné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiczny rës == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królwskô Gra z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zszeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wkôzuja, eż ju w prehistorijnëch czasach lëdze rzucalë astragalama (skòkòwëmi kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészëch kòstków do grë, służãcëch pierwòtnô do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wëksztôłconé plaszowé grë pòchôdają z òbszarów starożëtnégò [[Krótczi Pòrénk|Krótczégò Pòrénka]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w gròbùlcach egipska gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sëmer|sëmeryjskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne z pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe z kòleje wëewùluowała familie grów znónô jakò ''Mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semion abò kamiszków w zagłãbieniach. W starożëtné [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filogozicznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys w lewie niezmieniony fòrmie. Z Indijów wëwòdzi sã ''[[Czaturanga]]'' - gra ùznôwónô za bezpòstrzédnégi przódka współczesnëch szachów. Dzska jedwabnémù szlakòwi ë arabsczi ekspansjë szachë dotarłë w strzédnowiekù do Eùropë, dze zyskałë swòją òbecną, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek]] to téż czas ùpòwszechnienégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamu]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełomã bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstatecznô przeksztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to z kòleji nôrodzënë wideògrów. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë pòkroju ''Ponga'' (1972), branżô cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégi przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniósłë renesans nowòczesnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sùkces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, eż stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztëwnëch pòdziałów, wespółczesnô systematikô grów òpiéró sã na wëróżnianiu przédnëch nurtów na spòdlim brëkòwnëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Trzón klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez prądu (czãto òkreslóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Wstrzód nich dominują planszowé grë, w jaczich rëm grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tektùrową planszã, a grôcze manipùlują pò ni kricczima abò markama. Wespółczesné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniejszé to tzw. eùrogrë (charakterizëjące sã niską kawlowòscą, nacëską na ekònomiczną iptymalizacjã ë brôkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) òraz grë w amerykańsczim sztilu (ang. ''Ameritrash'', stawiającé mòcny klimôt, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonują kartowé grë, dze grôcze sami bùdują swòje szpële przed naczãcém partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, nielada wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë (RPG - ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãtnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòléga na słownym òpisëwaniu pòdjimónëch dzjeaniów w przedstôwionym swiece, nad jaczegò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to z kòleje aktiwnoscë stawiające na dedùkcjã, interpersonólné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgające żodnëch rekwizitów króm kôrtczi paióru abò bliwkù. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamicznô rozwijają sã elektroniczné ë wideògrë. Òbjimają òne prodùkcjë zrëszane na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiskò pòzwòlëło na ùsôdzenié całkã nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélanczi z perspektywë pierszi òsobë (FPS), strategie rzecziwistégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczów narôz fùnkcjonuje w wirtualnëc swiatach. To zjawiszcze doprowadzało téż do ùsztôłtowaniegi sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwaluzują na profejsonalnym rówienkù, analogicznym do tradicyjnëch spòrotwëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanzmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszëch dzëdzënów żëcégò. Zjawiszcze to, nazywóné griwalizacją (ang. ''gamification''), pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówińczi doswiadczeniégi, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacje, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. Griwalizacjô je dzys szérzëko stosowónô w edukacjë w celu zwikszeniégi mòtiwacjë ùczniów, w aplikacjach wspierających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacjë do biégów abò nôùczi òbcëch jãzëków), a téż w kòrporacyjnëch strzodowiskach do rządzëniégi lrdzkimi zasobama ë w programach lojanoscowëch. Grë służã téż pòważnym badérnym ë nôùkòwym célóm. Wëróżniô sã tzw. "pòważné grë" (ang. ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëczim z mëslą ò edukacjë, medicznym szkòlnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizisowym rządzënim. Pòzwalają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w rzecziwistym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztownéabò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòjscé fùnkjonuje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją teòrie grów - dyscyplinë badérującë kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decizjë jednostków (nazywónëch grôczama) mają wpłiw na wrniczi òstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùndamentalné dlô współczesny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekracyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Zrãcznoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcjów * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> cv092ns98or376syhfrrhtq10gpg26l 223961 223959 2026-11-08T16:36:52Z Terrus38 14026 dzél kòrektë 223961 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w ludo/chińczika]] '''Gra''' ({{Jãz.|xpsi}} ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturizowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimónô nôczãscy w rekreacyjnëch, spòlëznowëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbòdny zôbawë, gra charakterizëje sã jistnienim gwësnëch reglów, célów ë warënków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze je jednym òd nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kùńsztu]], w terôczasnym swiece te grańce sã zacérają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rozwij branżë grów wideò ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecnëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacje - ùsadzenié jedny, ùniwersalny definicje òkôzało sã wëzwanim dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô „grë” jakò sztandarowégò przëkładu zjawiszcza òpiartégò na „familijnym pòdobieństwie”<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, że nie jistnieje jedna wespólnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le prãdzy skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzącëch na sebie pòdobieństw. Znaczny wkłôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|niderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, że zôbawa ë gra są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, że gra òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlno sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztërë spòdlowé kategòrie grów, jaczé do dzys służą badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscach, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na szlachòwanim ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòłaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[ludologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadijsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi scwierdzył, że granié w grã to dobrowòlné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiô == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królewskô Gra z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zrzeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wskôzëją, że ju w prehistoricznëch czasach lëdze rzucelë astragalama (skòkòwima kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészich kòstków do grë, służącëch pierwòtno do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wësztôłconé planszowé grë pòchôdają z òbrëmiô stôrożëtnégò [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w grobùlcach egipskô gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sumer|sumerijskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne òd pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe wëewòluòwała téż familiô grów znónô jakò ''mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semión abò kamiszków w zagłãbieniach. W stôrożëtny [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filozoficznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys we wnet niezmieniony fòrmie. Z Indiów wëwòdzy sã ''[[Czaturanga]]'' - gra ùznôwónô za bezpòstrzédnégò przódka mòdernëch szachów. Dzãka Jedwabnémù Szlachòwi ë arabsczi ekspansje szachë doprzëszłë w strzédnëch wiekach do Eùropë, dze zwëskałë swòjã dzysdniową, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek|Strzédné wieczi]] to téż czas ùpòwszechnieniégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamù]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełómanim bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstateczno przesztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to za to nôrodzënë grów wideò. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë zortu ''Ponga'' (1972), branża cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégò przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniosłë renesans nowòczasnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sukces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, że stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztiwnëch pòdzélów, mòdernô systematikô grów òpiérô sã na wëróżnianiu przédnëch żochów na spòdlim brëkòwónëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Dërżéń klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez sztrómù (czãsto zwóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Westrzód nich dominëją planszowé grë, w jaczich rum grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tekturową planszã, a grôcze manipùlują pò ni krickama abò markama. Wespółczasné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniészé są tpzw. eùrogrë (charakterizëjącé sã niską kawlowòscą, nacëskã na ekònomiczną òptimalizacjã ë felënkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) a grë w amerikańsczim sztilu ({{Jãz.|en}} ''Ameritrash'', stôwiającé na mòcny klimat, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonëją karcané grë, dze grôcze sami bùdëją swòje szpële przed naczãcym partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, dëcht wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë ({{Jãz.|en}} RPG, ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãstnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòlégô na słownym òpisywaniu pòdjimónëch dzejaniów w przedstawionym swiece, nad jaczégò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to za to aktiwnoscë stôwiające na dedukcjã, interpersonalné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgającé żodnëch rekwizytów króm kôrtczi papioru ë bliwka. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamiczno rozwijają sã grë elektroniczné ë wideò. Òbjimają òne prodùkcje zrëszóné na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiszcze pòzwòlëło na ùsadzenié czësto nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélónczi z perspektiwë pierszi òsobë (FPS), strategie jawernégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczów narôz fùnkcjonëje we wirtualnëch swiatach. To zjawiszcze doprowadzëło téż do ùsztôłtowaniegò sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwalizëją na profesjonalny rówiznie, analogiczny do tradicyjnëch spòrtowëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanzmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszëch dzëdzënów żëcégò. Zjawiszcze to, nazywóné griwalizacją (ang. ''gamification''), pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówińczi doswiadczeniégi, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacje, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. Griwalizacjô je dzys szérzëko stosowónô w edukacjë w celu zwikszeniégi mòtiwacjë ùczniów, w aplikacjach wspierających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacjë do biégów abò nôùczi òbcëch jãzëków), a téż w kòrporacyjnëch strzodowiskach do rządzëniégi lrdzkimi zasobama ë w programach lojanoscowëch. Grë służã téż pòważnym badérnym ë nôùkòwym célóm. Wëróżniô sã tzw. "pòważné grë" (ang. ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëczim z mëslą ò edukacjë, medicznym szkòlnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizisowym rządzënim. Pòzwalają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w rzecziwistym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztownéabò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòjscé fùnkjonuje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją teòrie grów - dyscyplinë badérującë kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decizjë jednostków (nazywónëch grôczama) mają wpłiw na wrniczi òstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùndamentalné dlô współczesny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekracyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Zrãcznoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcjów * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> dm8bee6jxcmyrvggzcywnn7sxfxyekv 223962 223961 2026-11-08T16:43:08Z Dzywòwidz 17628 /* Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé */ 223962 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w ludo/chińczika]] '''Gra''' ({{Jãz.|xpsi}} ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturizowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimónô nôczãscy w rekreacyjnëch, spòlëznowëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbòdny zôbawë, gra charakterizëje sã jistnienim gwësnëch reglów, célów ë warënków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze je jednym òd nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kùńsztu]], w terôczasnym swiece te grańce sã zacérają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rozwij branżë grów wideò ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecnëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacje - ùsadzenié jedny, ùniwersalny definicje òkôzało sã wëzwanim dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô „grë” jakò sztandarowégò przëkładu zjawiszcza òpiartégò na „familijnym pòdobieństwie”<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, że nie jistnieje jedna wespólnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le prãdzy skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzącëch na sebie pòdobieństw. Znaczny wkłôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|niderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, że zôbawa ë gra są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, że gra òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlno sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztërë spòdlowé kategòrie grów, jaczé do dzys służą badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscach, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na szlachòwanim ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòłaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[ludologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadijsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi scwierdzył, że granié w grã to dobrowòlné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiô == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królewskô Gra z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zrzeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wskôzëją, że ju w prehistoricznëch czasach lëdze rzucelë astragalama (skòkòwima kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészich kòstków do grë, służącëch pierwòtno do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wësztôłconé planszowé grë pòchôdają z òbrëmiô stôrożëtnégò [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w grobùlcach egipskô gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sumer|sumerijskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne òd pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe wëewòluòwała téż familiô grów znónô jakò ''mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semión abò kamiszków w zagłãbieniach. W stôrożëtny [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filozoficznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys we wnet niezmieniony fòrmie. Z Indiów wëwòdzy sã ''[[Czaturanga]]'' - gra ùznôwónô za bezpòstrzédnégò przódka mòdernëch szachów. Dzãka Jedwabnémù Szlachòwi ë arabsczi ekspansje szachë doprzëszłë w strzédnëch wiekach do Eùropë, dze zwëskałë swòjã dzysdniową, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek|Strzédné wieczi]] to téż czas ùpòwszechnieniégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamù]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełómanim bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstateczno przesztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to za to nôrodzënë grów wideò. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë zortu ''Ponga'' (1972), branża cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégò przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniosłë renesans nowòczasnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sukces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, że stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztiwnëch pòdzélów, mòdernô systematikô grów òpiérô sã na wëróżnianiu przédnëch żochów na spòdlim brëkòwónëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Dërżéń klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez sztrómù (czãsto zwóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Westrzód nich dominëją planszowé grë, w jaczich rum grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tekturową planszã, a grôcze manipùlują pò ni krickama abò markama. Wespółczasné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniészé są tpzw. eùrogrë (charakterizëjącé sã niską kawlowòscą, nacëskã na ekònomiczną òptimalizacjã ë felënkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) a grë w amerikańsczim sztilu ({{Jãz.|en}} ''Ameritrash'', stôwiającé na mòcny klimat, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonëją karcané grë, dze grôcze sami bùdëją swòje szpële przed naczãcym partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, dëcht wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë ({{Jãz.|en}} RPG, ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãstnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòlégô na słownym òpisywaniu pòdjimónëch dzejaniów w przedstawionym swiece, nad jaczégò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to za to aktiwnoscë stôwiające na dedukcjã, interpersonalné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgającé żodnëch rekwizytów króm kôrtczi papioru ë bliwka. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamiczno rozwijają sã grë elektroniczné ë wideò. Òbjimają òne prodùkcje zrëszóné na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiszcze pòzwòlëło na ùsadzenié czësto nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélónczi z perspektiwë pierszi òsobë (FPS), strategie jawernégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczów narôz fùnkcjonëje we wirtualnëch swiatach. To zjawiszcze doprowadzëło téż do ùsztôłtowaniegò sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwalizëją na profesjonalny rówiznie, analogiczny do tradicyjnëch spòrtowëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == Griwalizacjô ë zastosowania pòza rozriwkòwé == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanzmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszëch dzëdzënów żëcégò. Zjawiszcze to, nazywóné griwalizacją (ang. ''gamification''), pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówińczi doswiadczeniégò, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacje, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. Griwalizacjô je dzys szérzëko stosowónô w edukacjë w celu zwikszeniégò mòtiwacjë ùczniów, w aplikacjach wspierających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacjë do biégów abò nôùczi òbcëch jãzëków), a téż w kòrporacyjnëch strzodowiskach do rządzëniégi lrdzkimi zasobama ë w programach lojanoscowëch. Grë służã téż pòważnym badérnym ë nôùkòwym célóm. Wëróżniô sã tzw. "pòważné grë" (ang. ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëczim z mëslą ò edukacjë, medicznym szkòlnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizisowym rządzënim. Pòzwalają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w rzecziwistym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztownéabò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòjscé fùnkjonuje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją teòrie grów - dyscyplinë badérującë kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decizjë jednostków (nazywónëch grôczama) mają wpłiw na wrniczi òstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùndamentalné dlô współczesny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekracyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Zrãcznoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcjów * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> mvnkxmw8vwka3a5rryjjceu7p1d0s3h 223964 223962 2026-11-08T18:22:54Z Terrus38 14026 néga kòrektë 223964 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w ludo/chińczika]] '''Gra''' ({{Jãz.|xpsi}} ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturizowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimónô nôczãscy w rekreacyjnëch, spòlëznowëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbòdny zôbawë, gra charakterizëje sã jistnienim gwësnëch reglów, célów ë warënków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze je jednym òd nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kùńsztu]], w terôczasnym swiece te grańce sã zacérają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rozwij branżë grów wideò ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecnëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacje - ùsadzenié jedny, ùniwersalny definicje òkôzało sã wëzwanim dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô „grë” jakò sztandarowégò przëkładu zjawiszcza òpiartégò na „familijnym pòdobieństwie”<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, że nie jistnieje jedna wespólnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le prãdzy skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzącëch na sebie pòdobieństw. Znaczny wkłôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|niderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, że zôbawa ë gra są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, że gra òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlno sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztërë spòdlowé kategòrie grów, jaczé do dzys służą badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscach, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na szlachòwanim ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòłaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[ludologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadijsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi scwierdzył, że granié w grã to dobrowòlné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiô == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królewskô Gra z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zrzeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wskôzëją, że ju w prehistoricznëch czasach lëdze rzucelë astragalama (skòkòwima kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészich kòstków do grë, służącëch pierwòtno do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wësztôłconé planszowé grë pòchôdają z òbrëmiô stôrożëtnégò [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w grobùlcach egipskô gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sumer|sumerijskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne òd pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe wëewòluòwała téż familiô grów znónô jakò ''mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semión abò kamiszków w zagłãbieniach. W stôrożëtny [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filozoficznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys we wnet niezmieniony fòrmie. Z Indiów wëwòdzy sã ''[[Czaturanga]]'' - gra ùznôwónô za bezpòstrzédnégò przódka mòdernëch szachów. Dzãka Jedwabnémù Szlachòwi ë arabsczi ekspansje szachë doprzëszłë w strzédnëch wiekach do Eùropë, dze zwëskałë swòjã dzysdniową, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek|Strzédné wieczi]] to téż czas ùpòwszechnieniégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamù]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełómanim bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstateczno przesztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to za to nôrodzënë grów wideò. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë zortu ''Ponga'' (1972), branża cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégò przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniosłë renesans nowòczasnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sukces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, że stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztiwnëch pòdzélów, mòdernô systematikô grów òpiérô sã na wëróżnianiu przédnëch żochów na spòdlim brëkòwónëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Dërżéń klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez sztrómù (czãsto zwóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Westrzód nich dominëją planszowé grë, w jaczich rum grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tekturową planszã, a grôcze manipùlują pò ni krickama abò markama. Wespółczasné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniészé są tpzw. eùrogrë (charakterizëjącé sã niską kawlowòscą, nacëskã na ekònomiczną òptimalizacjã ë felënkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) a grë w amerikańsczim sztilu ({{Jãz.|en}} ''Ameritrash'', stôwiającé na mòcny klimat, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonëją karcané grë, dze grôcze sami bùdëją swòje szpële przed naczãcym partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, dëcht wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë ({{Jãz.|en}} RPG, ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãstnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòlégô na słownym òpisywaniu pòdjimónëch dzejaniów w przedstawionym swiece, nad jaczégò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to za to aktiwnoscë stôwiające na dedukcjã, interpersonalné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgającé żodnëch rekwizytów króm kôrtczi papioru ë bliwka. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamiczno rozwijają sã grë elektroniczné ë wideò. Òbjimają òne prodùkcje zrëszóné na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiszcze pòzwòlëło na ùsadzenié czësto nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélónczi z perspektiwë pierszi òsobë (FPS), strategie jawernégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczów narôz fùnkcjonëje we wirtualnëch swiatach. To zjawiszcze doprowadzëło téż do ùsztôłtowaniegò sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwalizëją na profesjonalny rówiznie, analogiczny do tradicyjnëch spòrtowëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == „Griwalizacjô” ë bùtenrozriwkòwé zastosowania == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanizmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszich wietwiów żëcégò. Zjawiszcze to, nazéwóné pò [[Pòlsczi jãzëk|pòlskù]] ''grywalizacja'', pò [[Anielsczi jãzëk|anielskù]] ''gamification'', pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówiznë doswiadczeniégò, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacjów, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. „Griwalizacjô” je dzys szerok stosowónô w edukacje w célu zwikszeniégò mòtiwacje ùczniów, w aplikacjach wspiérających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacje do biegów abò ùczbë cëzëch jãzëków), a téż w kòrpòracyjnëch strzodowiszczach do zarządzaniégò lëdzczima zôsobama ë w lojalnoscowëch programach. Grë służą téż pòwôżnym badérnym ë nôùkòwim célóm. Wëróżniô sã tzw. „pòwôżné grë” ({{Jãz.|en}} ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëtczim z mëslą ò edukacje, medicznym szkólnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizysowym rządzenim. Pòzwôlają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w jawernym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztowné abò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòdéńscë fùnksnérëje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją [[Teòriô grów|teòrie grów]] – dyscyplinë badérëjący kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decyzje jednostków (nazéwónëch grôczama) mają wpłiw na wëniczi pòòstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùńdameńtalné znaczenié dlô mòderny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekreacyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Ùwinnoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcje * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} soxep5d0p1afsamevzm0ek04z6j2qz3 223965 223964 2026-11-08T18:23:43Z Terrus38 14026 223965 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w ludo/chińczika]] '''Gra''' ({{Jãz.|xpsi}} ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturizowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimónô nôczãscy w rekreacyjnëch, spòlëznowëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbòdny zôbawë, gra charakterizëje sã jistnienim gwësnëch reglów, célów ë warënków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze je jednym òd nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kùńsztu]], w terôczasnym swiece te grańce sã zacérają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rozwij branżë grów wideò ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów - òd prostëch dzecnëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacje - ùsadzenié jedny, ùniwersalny definicje òkôzało sã wëzwanim dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô „grë” jakò sztandarowégò przëkładu zjawiszcza òpiartégò na „familijnym pòdobieństwie”<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, że nie jistnieje jedna wespólnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le prãdzy skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzącëch na sebie pòdobieństw. Znaczny wkłôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|niderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, że zôbawa ë gra są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, że gra òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlno sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztërë spòdlowé kategòrie grów, jaczé do dzys służą badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscach, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na szlachòwanim ë òdgriwanim rolów, np. [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòłaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, np. jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[ludologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadijsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi scwierdzył, że granié w grã to dobrowòlné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiô == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królewskô Gra z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zrzeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wskôzëją, że ju w prehistoricznëch czasach lëdze rzucelë astragalama (skòkòwima kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészich kòstków do grë, służącëch pierwòtno do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wësztôłconé planszowé grë pòchôdają z òbrëmiô stôrożëtnégò [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w grobùlcach egipskô gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sumer|sumerijskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne òd pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe wëewòluòwała téż familiô grów znónô jakò ''mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semión abò kamiszków w zagłãbieniach. W stôrożëtny [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filozoficznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys we wnet niezmieniony fòrmie. Z Indiów wëwòdzy sã ''[[Czaturanga]]'' - gra ùznôwónô za bezpòstrzédnégò przódka mòdernëch szachów. Dzãka Jedwabnémù Szlachòwi ë arabsczi ekspansje szachë doprzëszłë w strzédnëch wiekach do Eùropë, dze zwëskałë swòjã dzysdniową, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek|Strzédné wieczi]] to téż czas ùpòwszechnieniégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamù]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełómanim bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstateczno przesztôłcëła sã w globalny fenòmen - ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to za to nôrodzënë grów wideò. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë zortu ''Ponga'' (1972), branża cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégò przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniosłë renesans nowòczasnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sukces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, że stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztiwnëch pòdzélów, mòdernô systematikô grów òpiérô sã na wëróżnianiu przédnëch żochów na spòdlim brëkòwónëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Dërżéń klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez sztrómù (czãsto zwóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Westrzód nich dominëją planszowé grë, w jaczich rum grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tekturową planszã, a grôcze manipùlują pò ni krickama abò markama. Wespółczasné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniészé są tpzw. eùrogrë (charakterizëjącé sã niską kawlowòscą, nacëskã na ekònomiczną òptimalizacjã ë felënkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) a grë w amerikańsczim sztilu ({{Jãz.|en}} ''Ameritrash'', stôwiającé na mòcny klimat, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonëją karcané grë, dze grôcze sami bùdëją swòje szpële przed naczãcym partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, dëcht wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë ({{Jãz.|en}} RPG, ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãstnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòlégô na słownym òpisywaniu pòdjimónëch dzejaniów w przedstawionym swiece, nad jaczégò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to za to aktiwnoscë stôwiające na dedukcjã, interpersonalné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgającé żodnëch rekwizytów króm kôrtczi papioru ë bliwka. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamiczno rozwijają sã grë elektroniczné ë wideò. Òbjimają òne prodùkcje zrëszóné na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiszcze pòzwòlëło na ùsadzenié czësto nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélónczi z perspektiwë pierszi òsobë (FPS), strategie jawernégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczów narôz fùnkcjonëje we wirtualnëch swiatach. To zjawiszcze doprowadzëło téż do ùsztôłtowaniegò sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwalizëją na profesjonalny rówiznie, analogiczny do tradicyjnëch spòrtowëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == „Griwalizacjô” ë bùtenrozriwkòwé zastosowania == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanizmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszich wietwiów żëcégò. Zjawiszcze to, nazéwóné pò [[Pòlsczi jãzëk|pòlskù]] ''grywalizacja'', pò [[Anielsczi jãzëk|anielskù]] ''gamification'', pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów - taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówiznë doswiadczeniégò, òdznaczi czë rankindżi - do sytuacjów, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. „Griwalizacjô” je dzys szerok stosowónô w edukacje w célu zwikszeniégò mòtiwacje ùczniów, w aplikacjach wspiérających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacje do biegów abò ùczbë cëzëch jãzëków), a téż w kòrpòracyjnëch strzodowiszczach do zarządzaniégò lëdzczima zôsobama ë w lojalnoscowëch programach. Grë służą téż pòwôżnym badérnym ë nôùkòwim célóm. Wëróżniô sã tzw. „pòwôżné grë” ({{Jãz.|en}} ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëtczim z mëslą ò edukacje, medicznym szkólnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizysowym rządzenim. Pòzwôlają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w jawernym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztowné abò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòdéńscë fùnksnérëje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją [[Teòriô grów|teòrie grów]] – dyscyplinë badérëjący kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decyzje jednostków (nazéwónëch grôczama) mają wpłiw na wëniczi pòòstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùńdameńtalné znaczenié dlô mòderny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekreacyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Ùwinnoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcje * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Spòlëzna]] 9p8u5a6maqpvj7m9zhby1kse0pff4fx 0 14955 223950 2026-11-08T12:40:40Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Grô]] do [[Gra]]: pisënk 223950 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Gra]] jrzsfxq09ybfnjogk2brl6hxnpx58sz 223951 223950 2026-11-08T12:40:57Z Terrus38 14026 Usunięto przekierowanie do [[Gra]] 223951 wikitext text/x-wiki {{ADR|pisënk}} 4f2zqce1d18i5a6fp5gvl9vttadg2j5 10 14956 223971 2026-11-08T19:11:32Z Terrus38 14026 Ùsôdzonô nowô starna "{| class="infobox" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float: right; width: 280px; margin: 0 0 1em 1em; background: #ffffff; ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 87%; text-align:left;" |- | colspan="2" style="background-color:#DBDBDB; font-size:1px; height:3px;" | |- | colspan="2" style="background-color:#FFFFFF; text-align:center; font-size:120%; border-bottom:1px solid #AAAAAA;" | '''{{{miono}}}'''{{#if:{{{òriginalné miono<include…" 223971 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float: right; width: 280px; margin: 0 0 1em 1em; background: #ffffff; ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 87%; text-align:left;" |- | colspan="2" style="background-color:#DBDBDB; font-size:1px; height:3px;" | |- | colspan="2" style="background-color:#FFFFFF; text-align:center; font-size:120%; border-bottom:1px solid #AAAAAA;" | '''{{{miono}}}'''{{#if:{{{òriginalné miono<includeonly>|</includeonly>}}}|<br/>{{{òriginalné miono}}}}} |- {{Infobox nagłówk dodôj|{{{òbrôzk|}}}|[[Òbrôzk:{{{òbrôzk|}}}|250px]]{{#if:{{{òpisënk òbrôzka|}}}|<br/>{{{òpisënk òbrôzka}}}}}|pole=style="text-align: center; font-size: x-small; background-color: #ffffff;"}} |- {{Infobox réżka dodaj|{{{zort starnë<includeonly>|</includeonly>}}}|Zort starnë|{{{zort starnë}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{kòmercyjnô<includeonly>|</includeonly>}}}|Kòmercyjnô|{{{kòmercyjnô}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{data pòwstaniégò<includeonly>|</includeonly>}}}|Data pòwstaniégò|{{{data pòwstaniégò}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{data zamkniãcô<includeonly>|</includeonly>}}}|Data zamkniãcô|{{{data zamkniãcô}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{aùtór<includeonly>|</includeonly>}}}|Aùtór|{{{aùtór}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{gwôscëcél<includeonly>|</includeonly>}}}|Gwôscëcél|{{{gwôscëcél}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{rejestracjô<includeonly>|</includeonly>}}}|Rejestracjô|{{{rejestracjô}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{jãzëkòwé wersje<includeonly>|</includeonly>}}}|Jãzëkòwé wersje|{{{jãzëkòwé wersje}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{url<includeonly>|</includeonly>}}}|WWW|{{{url}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox nagłówk dodôj|{{{commons<includeonly>|</includeonly>}}}|[[Òbrôzk:Commons-logo.svg|15px|link=]] [[Commons:{{{commons}}}|Galeriô w Wikimedia Commons]]|pole=style="background-color: #{{{tło}}}; text-align:center; border-top: 1px #aaa solid; font-size:small;"|}} {{Infobox nagłówk dodôj|{{{wikinowinë<includeonly>|</includeonly>}}}|[[Òbrôzk:Wikinews-logo.svg|15px|link=]] [https://wikinews.org/wiki/Author:{{{wikizdroje}}} Tekstë we Wikinowinach]|pole=style="background-color: #{{{tło}}}; text-align:center; border-top: 1px #aaa solid; font-size:small;"|}} |- |} <noinclude>[[Kategòrëjô:Infoboxë]]</noinclude> 0m9i2x24hv4mz2i86gi75elhlqww6rh 223972 223971 2026-11-08T19:18:05Z Terrus38 14026 223972 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float: right; width: 280px; margin: 0 0 1em 1em; background: #ffffff; ; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 87%; text-align:left;" |- | colspan="2" style="background-color:#DBDBDB; font-size:1px; height:3px;" | |- | colspan="2" style="background-color:#FFFFFF; text-align:center; font-size:120%; border-bottom:1px solid #AAAAAA;" | '''{{{miono}}}'''{{#if:{{{òriginalné miono<includeonly>|</includeonly>}}}|<br/>{{{òriginalné miono}}}}} |- {{Infobox nagłówk dodôj|{{{òbrôzk|}}}|[[Òbrôzk:{{{òbrôzk|}}}|250px]]{{#if:{{{òpisënk òbrôzka|}}}|<br/>{{{òpisënk òbrôzka}}}}}|pole=style="text-align: center; font-size: x-small; background-color: #ffffff;"}} |- {{Infobox réżka dodaj|{{{zort starnë<includeonly>|</includeonly>}}}|Zort starnë|{{{zort starnë}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{kòmercyjnô<includeonly>|</includeonly>}}}|Kòmercyjnô|{{{kòmercyjnô}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{data pòwstaniégò<includeonly>|</includeonly>}}}|Data pòwstaniégò|{{{data pòwstaniégò}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{data zamkniãcô<includeonly>|</includeonly>}}}|Data zamkniãcô|{{{data zamkniãcô}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{aùtór<includeonly>|</includeonly>}}}|Aùtór|{{{aùtór}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{gwôscëcél<includeonly>|</includeonly>}}}|Gwôscëcél|{{{gwôscëcél}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{registracjô<includeonly>|</includeonly>}}}|Registracjô|{{{registracjô}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{jãzëkòwé wersje<includeonly>|</includeonly>}}}|Jãzëkòwé wersje|{{{jãzëkòwé wersje}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox réżka dodaj|{{{url<includeonly>|</includeonly>}}}|WWW|{{{url}}}|kol2=style="background-color: #ffffff;"}} {{Infobox nagłówk dodôj|{{{commons<includeonly>|</includeonly>}}}|[[Òbrôzk:Commons-logo.svg|15px|link=]] [[Commons:{{{commons}}}|Galeriô w Wikimedia Commons]]|pole=style="background-color: #{{{tło}}}; text-align:center; border-top: 1px #aaa solid; font-size:small;"|}} {{Infobox nagłówk dodôj|{{{wikinowinë<includeonly>|</includeonly>}}}|[[Òbrôzk:Wikinews-logo.svg|15px|link=]] [https://wikinews.org/wiki/Author:{{{wikizdroje}}} Tekstë we Wikinowinach]|pole=style="background-color: #{{{tło}}}; text-align:center; border-top: 1px #aaa solid; font-size:small;"|}} |- |} <noinclude>[[Kategòrëjô:Infoboxë]]</noinclude> 0kwtzt1a6zudj6cd5mm7ft5flovjntt 0 14957 223978 2026-11-08T20:45:04Z Dzywòwidz 17628 Ùsôdzonô nowô starna "{{Infobox pòlitik|jimiã=Aleksander Wiôldżi<br>Aleksander III Macedońsczi|gwôsné jimiã=Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας|Òbrôzk=Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|Data_ùrodzeniô=20 lëpińca 356 p.n.e.|Data_smiercë=10/11 czerwińca 323 p.n.e.|Môl_ùrodzeniô=[[Pella]]|Môl_smiercë=[[Babilón]]|1. fónkcjô=Król Macedonie|1. Òd=336 p.n.e.|1. Do=323 p.n.e.|1. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|1. Nastãpnik=Aleksander IV Macedo…" 223978 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòlitik|jimiã=Aleksander Wiôldżi<br>Aleksander III Macedońsczi|gwôsné jimiã=Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας|Òbrôzk=Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|Data_ùrodzeniô=20 lëpińca 356 p.n.e.|Data_smiercë=10/11 czerwińca 323 p.n.e.|Môl_ùrodzeniô=[[Pella]]|Môl_smiercë=[[Babilón]]|1. fónkcjô=Król Macedonie|1. Òd=336 p.n.e.|1. Do=323 p.n.e.|1. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|1. Nastãpnik=[[Aleksander IV Macedońsczi|Aleksander IV]], [[Filëp Arrhidaeus]]|2. fónkcjô=Hegemón Kòrincczégò Związkù|2. Òd=326 p.n.e.|2. Do=323 p.n.e.|2. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|3. fónkcjô=Król Egiptu|3. Òd=332 p.n.e.|3. Do=323 p.n.e.|3. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. fónkcjô=Król Azje|4. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. Òd=331 p.n.e.|4. Do=323 p.n.e.}} '''Aleksander III Macedońsczi''' ([[Starogrecczi jãzëk|stgr.]] Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών ''Aleksandros ho Tritos ho Makedon''), pòwszechno znóny jakò '''Aleksander Wiôldżi''' (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας ''Aleksandros ho Megas'') ë '''niedobëti''' (ἀνίκητος; ùr. 20 lëpińca 356 p.n.e. w [[Pella|Pelli]], ùm. 10 abò 11 czerwińca 323 p.n.e. w [[Babilón|Babilónie]]) – król [[Stôrożëtny Macedoniô|Macedonie]] z dynastie Argeadów (òd 336 p.n.e), hegemón [[Kòrincczi Związk|Kòrincczégò Związkù]], król [[Azjô|Azje]] ë faraón [[Egipt|Egiptu]]<ref name=":1">Plutarch z Cheronei, ''Żywoty sławnych mężów. Aleksander Wielki'', dolm. M. Brożek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1955.</ref><ref name=":2">Kwintus Kurcjusz Rufus, ''Historia Aleksandra Wielkiego, króla macedońskiego'', dolm. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.</ref>. Ùznôwóny za jednegò z nôwëbitniészëch wòjskòwëch dowódców ë strategów w historie. W ciągù blós trzënôstu lat panowaniégò stwòrził jedno z nôwikszëch imperiów stôrożëtnoscë, rozcygającé sã òd [[Jońsczé Mòrze|Jońsczégò Mòrza]] jaż pò [[Himalaje]]. Nigdë nie przegrôł żódny biôtczi, co ùczëniło gò niedoscënionym wzorã dlô pózniészëch wòdzów, taczich jak [[Hannibal]], [[Juliusz Cezar]] czë [[Napòléón Bònaparte]]<ref name=":3">Green P., ''Aleksander Wielki i epoka hellenistyczna'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002.</ref>. == Rëchłé lata ë wëchòwanié == Aleksander ùrodził sã w Pelli, tedészi stolëcë macedońsczégò królestwa. Béł synã króla [[Filëp Macedońsczi|Filëpa II Macedońsczégò]] ë jegò czwiôrti białczi, [[Epir|epirocczi]] ksãżniczczi Òlimpias<ref name=":1" />. Młodosc spãdzył na dwòrze òjca, dze béł przëgòtowiwóny do role przińdnegò władcë. W wieku trzënôstu lat jegò priwatnym szkólnym òstôł [[Aristoteles]] - jeden z nôwëbitniészëch filozofów stôrożëtnoscë<ref name=":1" />. Edukacjô òbjimôła [[Filozofiô|filozofiã]], [[Medicyna|medicynã]], [[mòralnosc]], [[Religiô|religiã]], [[Logika|logikã]] ë [[kùńszt]]. Pòd wpłiwã Aristotelesa Aleksander rozwinął pasjã do grecczi lëteraturë, a òsobléwie do ''[[Iliada|Iliadë]]'' [[Hòmer|Hòmera]], jaką nosył przë so òbczas wszëtczich wòjennëch kampaniów, ùtożsamiającë sã z mitologicznym herosã [[Achilles|Achillesã]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Z tegò cządu pòchòdzy téż słôwnô legenda ò [[Bùcefał|Bùcefalu]] - baro narowistym kòniu, chtërnégò żóden z dwòrzanów nie mógł ùjarzmic. Nôscelatny Aleksander òbaczéł, że zwiérz bòji ss swòjégi cenia. Skierowôł kònia pyskã w stronã słuńca, co pòzwòlało mù na niegò wsënac. Bùcefał stôł sã jegò nôlubszim wierzchòwcã ë tòwôrzëszëł mù jaż do kampanie w [[Indie|Indiach]]<ref name=":1" /><ref name=":4">Arrian z Nikomedii, ''Wyprawa Aleksandra Wielkiego'', dolm. H. Gesztoft-Gasztold, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. == Òbjãcé władzë == W 336 r. p.n.e. król Filëp II òstôł zamòrdowóny bez swòjégò òchroniarza, [[Pauzaniasz|Pauzaniasza]], òbczas weselnëch ùroczëstosców w Ajgaju<ref name=":5">Diodor Sycylijsczi, ''Historicznô biblioteka'', knéga XVII (zbiorowé òpracowania ë dolmaczënczi fragmentów).</ref>. Dôdzescelatny Aleksander òstôł zarô òbwołany królã bez zebraną na placu arystokracjã ë armiã. Jegò pierszé lata na tronie wëmagałë bezwzglãdnoscë. Mùszôł chùtkò wëeliminowac pòtencjalnëch pretendentów do tronu ë stłëmic bùntë grecczich gardów-państwów (m.jin. [[Tebë|Teb]] ë [[Ateny|Aten]]), chtërné ùznałë smierc Filëpa II za leżnosc do zrzuceniégò macedońsczi hegemónie<ref name=":3" /><ref name=":6">Hammond N.G.L., ''Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.</ref>. Aleksander błyskawiczno òmaszerowł na łnié, zrównł zbùntowóné Tebë z zemią (òszczãdzając blós swiątnice ë checz pòetë [[Pindar|Pindara]]) ë przedôł òcalałëch mieszkańców w niewòlã<ref name=":4" />. Zszokòwónô Greckô wnetka ùznała jegò zwierzchnictwò, co pòzwòlało mù rozpòcząc planowóną jesz bez òjca inwazjã na persczé imperium. == Pòdbój Persczégò Imperium == Kampaniô procëm [[imperium Achemanidów]] zaczãła sã z zymkù 334 r. p.n.e. Aleksander przeszedł ellespont, rzucającë dzydã w azjatycką zemiã na znak, że nen kòntinent je darã bògów, jaczi dobëwô prawã dzydë<ref name=":4" />. === Główné zbrojné starcia === Mimò znaczny lëczbòwy przewôdżi procëwnika, macedonskô armiô (òpiartô na falandzë ùzbrojóny w dłëdżé dzydë zwóné ''sarisama'' ë elitarnëch òddzélach jazdë - ''hetajrach'') òkazała sã machiną nie do zatrzëmaniégò<ref name=":3" />. {| class="wikitable" |+ !Biôtka !Rok (p.n.e.) !Procëwnik !Skùtk starciégò |- |Nad rzéką Granik |334 |Persczi satrapòwie |Rozbicé persczich grańcznëch sëłów, òtemkniãcé dardzi do Mniészi Azje<ref name=":4" />. |- |Pòd Issos |333 |Król [[Dark III]] |Całkòwité dobëcé Macedończyków. Dark ratëje sã ùcieczką a jegò familiô trôfiô do niewòli<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Òblãżenié Tëru |332 |Fenickô flota ë garnizón |Wëbùdowanié groble, bë dobëc gard na òstrowie. Kùńc persczi mòrsczi pòtãdżi<ref name=":4" />. |- |Pòd Gaugamelą |331 |Król Dark III |Rozstrzigajacô biôtka. Zniszczenié nôwikszi persczi armie ë òstateczny ùpôdk imperium Achemenidów<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Nad rzéką Hydaspes |326 |Król Pòros |Takticzny geniusz procëm bòjowëm słoniom. Nôcãższô biôtka w żëcim Aleksandra<ref name=":4" />. |} == Kluczowé etapë pòdbòjów Aleksandra == {| style="border-collapse: collapse; margin-top: 10px; margin-left: 5px; background-color: transparent;" | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Wkroczënié do Egiptu'''<br /> ''332 p.n.e.''<br /> Pò dobëcu pòrénkòwégò wëbrzeżô [[Strzódzemné Mòrze|Strzódzemnégò Mòrza]] Aleksander wkrôczô do Egiptu. Òstôł przëwitóny jakò wëzwòlécél spòd persczégò jarzma ë kòronowóny na faraona. Wëroczniô w oazie Siwa ògłôszô gò synã Zeùsa-Amona<ref name=":2" />. Zôkłôdô gard [[Aleksandriô]], jaczi stónie sã intelektualną stolëcą starożëtnégò swiata. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Dobëcé Persepolis'''<br /> ''330 p.n.e.''<br /> Pò wëgrany pòd Gaugamelą Aleksander wkrôczô do ceremonialny stolëcë Persji – Persepolis. Pò czilenastu miesącach òkùpaczi pałace persczich królów òstałë spaloné, co miało bëc fòrmą zemstë za zniszczenié Aten bez Kserksesa w 480 r. p.n.e.<ref name=":5" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Kampaniô w Baktrii ë Sogdianie'''<br /> ''329 – 327 p.n.e.''<br /> Cãżczé partizancczé wòjnë na terenach dzysésziégò [[Afganistan|Afganistanu]] i [[Tadżikistan|Tadżikistanu]]. Aleksander bierze za swòją białkã [[Baktriô|baktryjską]] ksãżniczkã Roksanã, dążąc do zjednoczeniégò kùlturów Pòrénkù ë Zôpadu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Bùnt armie nad rzéką Hëfasis'''<br /> ''326 p.n.e.''<br /> Pò wëczerpùjący biôtce nad Hydaspesem macedońsczi weterani òdmawiają dalszégò marszu w głąb Indiów. Złamóny òpòrã swëch lëdzy, Aleksander je zmuszony zarządzyc òdwrót ë powrót do Babilonu<ref name=":4" />. |} == Smierc w Babilonie == W zymkù 323 r. pn.e. Aleksander wrócëł do Babilónu, jaczi planowôł ùczënic stoëcą swòjégò ògrómnégò państwa. Szëkòwôł sã ju do dalszëch kampaniów (nôbarżi prôwdopòdobno na [[Arabsczi Półòstrów]] ë do [[Kartagina|Kartaginë]]). Równak na przełomie maja ë czerwińca, pò jedny z sutò zakropionëch gòscënów, król zapôdł na cãżką chòrobã, chteri tòwôrzëszëła wësokô gòrączka<ref name=":5" /><ref name=":3" />. Ùmôrł 10 abò 11 czerwińca 323 r. p.n.e., mającë ledwie 32 lata. Dokładnô przëczëna jegò smiercr do dzys dnia òstôwô przedmiã historicznëch debatów. Nôùkòwcë sugerëją malariã, brzëszny tifùs, wirus Zôpadnégò Nilu, zapalenie mòzgòwëch òpònów, a nawetka òtrucé. Zaptóny na łozu smiercë i to, kòmù òstôwiô swòje imperium, miôł rzekòmò òdpòwiedzec: "''Nôgòdniészémù''" (abò "''Nôsilniészémù''")<ref name=":4" /><ref name=":5" />. == Dzédzictwò ë hellenisticznô epòka == Òdejscé Aleksandra Wiôldżégi dprowadzrlo do bezlëtosnëch domôcëch wòjnów midzë jegò wòdzama (tzw. wòjnë diadochów), jaczé w ciągù czilesdziesiąt lat pòdzeliłë ògrómné imperium na mniészé królestwa (m.jin. [[Egipt Ptolemeùszów]], [[imperium Seleùcëdów]] ë [[Macedoniô Antygonidów|Macedoniã Antygonidów]])<ref name=":6" />. Głównym òsiągniãcym Aleksandra, pòmijając genialną wòjskòwą taktikã, bëło rozprzestrzenienié grecczi kùlturë, jãzëka ([[Kòine|greka kòine]]) ë òbëczajów na terytoriach [[Azjô|Azje]] ë [[Afrika|Africzi]]<ref name=":3" />. Zapòczątkòwôł òn w nen spòsób [[Hellenisticznô epòka|hellenisticzną epòkã]] - czas trwający jaż do rzimsczégò pòdbòju Egiptu, charakterizëjący sã bezprecedensową intelektualną wëmióną, rozkwitã nôùczi ë łączëniém sã pòrénkòwëch ë zôpadniëch elementów w jedną ùniwersalną kùlturã<ref name=":3" />. Z czilesdziesiąt złożonëch bez niegò miast (wikszosc nazwôł swòjim mionã), egipskô Aleskandriô stała sã symbòlã ti nowi, globalni epòczi. == Przëpisë == <references /> 2wtvdz2lbj5xz6n0jlxye9mo4a8imyh 223979 223978 2026-11-08T20:54:20Z Terrus38 14026 223979 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòlitik|jimiã=Aleksander Wiôldżi<br>Aleksander III Macedońsczi|gwôsné jimiã=Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας|Òbrôzk=Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|Data_ùrodzeniô=20 lëpińca 356 p.n.e.|Data_smiercë=10/11 czerwińca 323 p.n.e.|Môl_ùrodzeniô=[[Pella]]|Môl_smiercë=[[Babilón]]|1. fónkcjô=Król Macedonie|1. Òd=336 p.n.e.|1. Do=323 p.n.e.|1. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|1. Nastãpnik=[[Aleksander IV Macedońsczi|Aleksander IV]], [[Filëp Arrhidaeus]]|2. fónkcjô=Hegemón Kòrincczégò Związkù|2. Òd=326 p.n.e.|2. Do=323 p.n.e.|2. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|3. fónkcjô=Król Egiptu|3. Òd=332 p.n.e.|3. Do=323 p.n.e.|3. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. fónkcjô=Król Azje|4. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. Òd=331 p.n.e.|4. Do=323 p.n.e.}} '''Aleksander III Macedońsczi''' ([[Starogrecczi jãzëk|stgr.]] Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών ''Aleksandros ho Tritos ho Makedon''), pòwszechno znóny jakò '''Aleksander Wiôldżi''' (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας ''Aleksandros ho Megas'') ë '''niedobëti''' (ἀνίκητος; ùr. 20 lëpińca 356 p.n.e. w [[Pella|Pelli]], ùm. 10 abò 11 czerwińca 323 p.n.e. w [[Babilón|Babilónie]]) – król [[Stôrożëtny Macedoniô|Macedonie]] z dynastie Argeadów (òd 336 p.n.e), hegemón [[Kòrincczi Związk|Kòrincczégò Związkù]], król [[Azjô|Azje]] ë faraón [[Egipt|Egiptu]]<ref name=":1">Plutarch z Cheronei, ''Żywoty sławnych mężów. Aleksander Wielki'', dolm. M. Brożek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1955.</ref><ref name=":2">Kwintus Kurcjusz Rufus, ''Historia Aleksandra Wielkiego, króla macedońskiego'', dolm. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.</ref>. Ùznôwóny za jednegò z nôwëbitniészëch wòjskòwëch dowódców ë strategów w historie. W ciągù blós trzënôstu lat panowaniégò stwòrził jedno z nôwikszëch imperiów stôrożëtnoscë, rozcygającé sã òd [[Jońsczé Mòrze|Jońsczégò Mòrza]] jaż pò [[Himalaje]]. Nigdë nie przegrôł żódny biôtczi, co ùczëniło gò niedoscënionym wzorã dlô pózniészëch wòdzów, taczich jak [[Hannibal]], [[Juliusz Cezar]] czë [[Napòléón Bònaparte]]<ref name=":3">Green P., ''Aleksander Wielki i epoka hellenistyczna'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002.</ref>. == Rëchłé lata ë wëchòwanié == Aleksander ùrodził sã w Pelli, tedészi stolëcë macedońsczégò królestwa. Béł synã króla [[Filëp Macedońsczi|Filëpa II Macedońsczégò]] ë jegò czwiôrti białczi, [[Epir|epirocczi]] ksãżniczczi Òlimpias<ref name=":1" />. Młodosc spãdzył na dwòrze òjca, dze béł przëgòtowiwóny do role przińdnegò władcë. W wieku trzënôstu lat jegò priwatnym szkólnym òstôł [[Aristoteles]] - jeden z nôwëbitniészëch filozofów stôrożëtnoscë<ref name=":1" />. Edukacjô òbjimôła [[Filozofiô|filozofiã]], [[Medicyna|medicynã]], [[mòralnosc]], [[Religiô|religiã]], [[Logika|logikã]] ë [[kùńszt]]. Pòd wpłiwã Aristotelesa Aleksander rozwinął pasjã do grecczi lëteraturë, a òsobléwie do ''[[Iliada|Iliadë]]'' [[Hòmer|Hòmera]], jaką nosył przë so òbczas wszëtczich wòjennëch kampaniów, ùtożsamiającë sã z mitologicznym herosã [[Achilles|Achillesã]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Z tegò cządu pòchòdzy téż słôwnô legenda ò [[Bùcefał|Bùcefalu]] - baro narowistym kòniu, chtërnégò żóden z dwòrzanów nie mógł ùjarzmic. Nôscelatny Aleksander òbaczéł, że zwiérz bòji ss swòjégi cenia. Skierowôł kònia pyskã w stronã słuńca, co pòzwòlało mù na niegò wsënac. Bùcefał stôł sã jegò nôlubszim wierzchòwcã ë tòwôrzëszëł mù jaż do kampanie w [[Indie|Indiach]]<ref name=":1" /><ref name=":4">Arrian z Nikomedii, ''Wyprawa Aleksandra Wielkiego'', dolm. H. Gesztoft-Gasztold, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. == Òbjãcé władzë == W 336 r. p.n.e. król Filëp II òstôł zamòrdowóny bez swòjégò òchroniarza, [[Pauzaniasz|Pauzaniasza]], òbczas weselnëch ùroczëstosców w Ajgaju<ref name=":5">Diodor Sycylijsczi, ''Historicznô biblioteka'', knéga XVII (zbiorowé òpracowania ë dolmaczënczi fragmentów).</ref>. Dôdzescelatny Aleksander òstôł zarô òbwołany królã bez zebraną na placu arystokracjã ë armiã. Jegò pierszé lata na tronie wëmagałë bezwzglãdnoscë. Mùszôł chùtkò wëeliminowac pòtencjalnëch pretendentów do tronu ë stłëmic bùntë grecczich gardów-państwów (m.jin. [[Tebë|Teb]] ë [[Ateny|Aten]]), chtërné ùznałë smierc Filëpa II za leżnosc do zrzuceniégò macedońsczi hegemónie<ref name=":3" /><ref name=":6">Hammond N.G.L., ''Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.</ref>. Aleksander błyskawiczno òmaszerowł na łnié, zrównł zbùntowóné Tebë z zemią (òszczãdzając blós swiątnice ë checz pòetë [[Pindar|Pindara]]) ë przedôł òcalałëch mieszkańców w niewòlã<ref name=":4" />. Zszokòwónô Greckô wnetka ùznała jegò zwierzchnictwò, co pòzwòlało mù rozpòcząc planowóną jesz bez òjca inwazjã na persczé imperium. == Pòdbój Persczégò Imperium == Kampaniô procëm [[imperium Achemanidów]] zaczãła sã z zymkù 334 r. p.n.e. Aleksander przeszedł ellespont, rzucającë dzydã w azjatycką zemiã na znak, że nen kòntinent je darã bògów, jaczi dobëwô prawã dzydë<ref name=":4" />. === Główné zbrojné starcia === Mimò znaczny lëczbòwy przewôdżi procëwnika, macedonskô armiô (òpiartô na falandzë ùzbrojóny w dłëdżé dzydë zwóné ''sarisama'' ë elitarnëch òddzélach jazdë - ''hetajrach'') òkazała sã machiną nie do zatrzëmaniégò<ref name=":3" />. {| class="wikitable" |+ !Biôtka !Rok (p.n.e.) !Procëwnik !Skùtk starciégò |- |Nad rzéką Granik |334 |Persczi satrapòwie |Rozbicé persczich grańcznëch sëłów, òtemkniãcé dardzi do Mniészi Azje<ref name=":4" />. |- |Pòd Issos |333 |Król [[Dark III]] |Całkòwité dobëcé Macedończyków. Dark ratëje sã ùcieczką a jegò familiô trôfiô do niewòli<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Òblãżenié Tëru |332 |Fenickô flota ë garnizón |Wëbùdowanié groble, bë dobëc gard na òstrowie. Kùńc persczi mòrsczi pòtãdżi<ref name=":4" />. |- |Pòd Gaugamelą |331 |Król Dark III |Rozstrzigajacô biôtka. Zniszczenié nôwikszi persczi armie ë òstateczny ùpôdk imperium Achemenidów<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Nad rzéką Hydaspes |326 |Król Pòros |Takticzny geniusz procëm bòjowëm słoniom. Nôcãższô biôtka w żëcim Aleksandra<ref name=":4" />. |} == Kluczowé etapë pòdbòjów Aleksandra == {| style="border-collapse: collapse; margin-top: 10px; margin-left: 5px; background-color: transparent;" | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Wkroczënié do Egiptu'''<br /> ''332 p.n.e.''<br /> Pò dobëcu pòrénkòwégò wëbrzeżô [[Strzódzemné Mòrze|Strzódzemnégò Mòrza]] Aleksander wkrôczô do Egiptu. Òstôł przëwitóny jakò wëzwòlécél spòd persczégò jarzma ë kòronowóny na faraona. Wëroczniô w oazie Siwa ògłôszô gò synã Zeùsa-Amona<ref name=":2" />. Zôkłôdô gard [[Aleksandriô]], jaczi stónie sã intelektualną stolëcą starożëtnégò swiata. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Dobëcé Persepolis'''<br /> ''330 p.n.e.''<br /> Pò wëgrany pòd Gaugamelą Aleksander wkrôczô do ceremonialny stolëcë Persji – Persepolis. Pò czilenastu miesącach òkùpaczi pałace persczich królów òstałë spaloné, co miało bëc fòrmą zemstë za zniszczenié Aten bez Kserksesa w 480 r. p.n.e.<ref name=":5" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Kampaniô w Baktrii ë Sogdianie'''<br /> ''329 – 327 p.n.e.''<br /> Cãżczé partizancczé wòjnë na terenach dzysésziégò [[Afganistan|Afganistanu]] i [[Tadżikistan|Tadżikistanu]]. Aleksander bierze za swòją białkã [[Baktriô|baktryjską]] ksãżniczkã Roksanã, dążąc do zjednoczeniégò kùlturów Pòrénkù ë Zôpadu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Bùnt armie nad rzéką Hëfasis'''<br /> ''326 p.n.e.''<br /> Pò wëczerpùjący biôtce nad Hydaspesem macedońsczi weterani òdmawiają dalszégò marszu w głąb Indiów. Złamóny òpòrã swëch lëdzy, Aleksander je zmuszony zarządzyc òdwrót ë powrót do Babilonu<ref name=":4" />. |} == Smierc w Babilonie == W zymkù 323 r. pn.e. Aleksander wrócëł do Babilónu, jaczi planowôł ùczënic stoëcą swòjégò ògrómnégò państwa. Szëkòwôł sã ju do dalszëch kampaniów (nôbarżi prôwdopòdobno na [[Arabsczi Półòstrów]] ë do [[Kartagina|Kartaginë]]). Równak na przełomie maja ë czerwińca, pò jedny z sutò zakropionëch gòscënów, król zapôdł na cãżką chòrobã, chteri tòwôrzëszëła wësokô gòrączka<ref name=":5" /><ref name=":3" />. Ùmôrł 10 abò 11 czerwińca 323 r. p.n.e., mającë ledwie 32 lata. Dokładnô przëczëna jegò smiercr do dzys dnia òstôwô przedmiã historicznëch debatów. Nôùkòwcë sugerëją malariã, brzëszny tifùs, wirus Zôpadnégò Nilu, zapalenie mòzgòwëch òpònów, a nawetka òtrucé. Zaptóny na łozu smiercë i to, kòmù òstôwiô swòje imperium, miôł rzekòmò òdpòwiedzec: "''Nôgòdniészémù''" (abò "''Nôsilniészémù''")<ref name=":4" /><ref name=":5" />. == Dzédzictwò ë hellenisticznô epòka == Òdejscé Aleksandra Wiôldżégi dprowadzrlo do bezlëtosnëch domôcëch wòjnów midzë jegò wòdzama (tzw. wòjnë diadochów), jaczé w ciągù czilesdziesiąt lat pòdzeliłë ògrómné imperium na mniészé królestwa (m.jin. [[Egipt Ptolemeùszów]], [[imperium Seleùcëdów]] ë [[Macedoniô Antygonidów|Macedoniã Antygonidów]])<ref name=":6" />. Głównym òsiągniãcym Aleksandra, pòmijając genialną wòjskòwą taktikã, bëło rozprzestrzenienié grecczi kùlturë, jãzëka ([[Kòine|greka kòine]]) ë òbëczajów na terytoriach [[Azjô|Azje]] ë [[Afrika|Africzi]]<ref name=":3" />. Zapòczątkòwôł òn w nen spòsób [[Hellenisticznô epòka|hellenisticzną epòkã]] - czas trwający jaż do rzimsczégò pòdbòju Egiptu, charakterizëjący sã bezprecedensową intelektualną wëmióną, rozkwitã nôùczi ë łączëniém sã pòrénkòwëch ë zôpadniëch elementów w jedną ùniwersalną kùlturã<ref name=":3" />. Z czilesdziesiąt złożonëch bez niegò miast (wikszosc nazwôł swòjim mionã), egipskô Aleskandriô stała sã symbòlã ti nowi, globalni epòczi. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mònarchòwie]] j3m2gegdcjghv39s0l5di5c3zbvas2j 223980 223979 2026-11-08T20:57:17Z Dzywòwidz 17628 /* Dzédzictwò ë hellenisticznô epòka */ 223980 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòlitik|jimiã=Aleksander Wiôldżi<br>Aleksander III Macedońsczi|gwôsné jimiã=Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας|Òbrôzk=Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|Data_ùrodzeniô=20 lëpińca 356 p.n.e.|Data_smiercë=10/11 czerwińca 323 p.n.e.|Môl_ùrodzeniô=[[Pella]]|Môl_smiercë=[[Babilón]]|1. fónkcjô=Król Macedonie|1. Òd=336 p.n.e.|1. Do=323 p.n.e.|1. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|1. Nastãpnik=[[Aleksander IV Macedońsczi|Aleksander IV]], [[Filëp Arrhidaeus]]|2. fónkcjô=Hegemón Kòrincczégò Związkù|2. Òd=326 p.n.e.|2. Do=323 p.n.e.|2. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|3. fónkcjô=Król Egiptu|3. Òd=332 p.n.e.|3. Do=323 p.n.e.|3. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. fónkcjô=Król Azje|4. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. Òd=331 p.n.e.|4. Do=323 p.n.e.}} '''Aleksander III Macedońsczi''' ([[Starogrecczi jãzëk|stgr.]] Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών ''Aleksandros ho Tritos ho Makedon''), pòwszechno znóny jakò '''Aleksander Wiôldżi''' (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας ''Aleksandros ho Megas'') ë '''niedobëti''' (ἀνίκητος; ùr. 20 lëpińca 356 p.n.e. w [[Pella|Pelli]], ùm. 10 abò 11 czerwińca 323 p.n.e. w [[Babilón|Babilónie]]) – król [[Stôrożëtny Macedoniô|Macedonie]] z dynastie Argeadów (òd 336 p.n.e), hegemón [[Kòrincczi Związk|Kòrincczégò Związkù]], król [[Azjô|Azje]] ë faraón [[Egipt|Egiptu]]<ref name=":1">Plutarch z Cheronei, ''Żywoty sławnych mężów. Aleksander Wielki'', dolm. M. Brożek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1955.</ref><ref name=":2">Kwintus Kurcjusz Rufus, ''Historia Aleksandra Wielkiego, króla macedońskiego'', dolm. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.</ref>. Ùznôwóny za jednegò z nôwëbitniészëch wòjskòwëch dowódców ë strategów w historie. W ciągù blós trzënôstu lat panowaniégò stwòrził jedno z nôwikszëch imperiów stôrożëtnoscë, rozcygającé sã òd [[Jońsczé Mòrze|Jońsczégò Mòrza]] jaż pò [[Himalaje]]. Nigdë nie przegrôł żódny biôtczi, co ùczëniło gò niedoscënionym wzorã dlô pózniészëch wòdzów, taczich jak [[Hannibal]], [[Juliusz Cezar]] czë [[Napòléón Bònaparte]]<ref name=":3">Green P., ''Aleksander Wielki i epoka hellenistyczna'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002.</ref>. == Rëchłé lata ë wëchòwanié == Aleksander ùrodził sã w Pelli, tedészi stolëcë macedońsczégò królestwa. Béł synã króla [[Filëp Macedońsczi|Filëpa II Macedońsczégò]] ë jegò czwiôrti białczi, [[Epir|epirocczi]] ksãżniczczi Òlimpias<ref name=":1" />. Młodosc spãdzył na dwòrze òjca, dze béł przëgòtowiwóny do role przińdnegò władcë. W wieku trzënôstu lat jegò priwatnym szkólnym òstôł [[Aristoteles]] - jeden z nôwëbitniészëch filozofów stôrożëtnoscë<ref name=":1" />. Edukacjô òbjimôła [[Filozofiô|filozofiã]], [[Medicyna|medicynã]], [[mòralnosc]], [[Religiô|religiã]], [[Logika|logikã]] ë [[kùńszt]]. Pòd wpłiwã Aristotelesa Aleksander rozwinął pasjã do grecczi lëteraturë, a òsobléwie do ''[[Iliada|Iliadë]]'' [[Hòmer|Hòmera]], jaką nosył przë so òbczas wszëtczich wòjennëch kampaniów, ùtożsamiającë sã z mitologicznym herosã [[Achilles|Achillesã]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Z tegò cządu pòchòdzy téż słôwnô legenda ò [[Bùcefał|Bùcefalu]] - baro narowistym kòniu, chtërnégò żóden z dwòrzanów nie mógł ùjarzmic. Nôscelatny Aleksander òbaczéł, że zwiérz bòji ss swòjégi cenia. Skierowôł kònia pyskã w stronã słuńca, co pòzwòlało mù na niegò wsënac. Bùcefał stôł sã jegò nôlubszim wierzchòwcã ë tòwôrzëszëł mù jaż do kampanie w [[Indie|Indiach]]<ref name=":1" /><ref name=":4">Arrian z Nikomedii, ''Wyprawa Aleksandra Wielkiego'', dolm. H. Gesztoft-Gasztold, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. == Òbjãcé władzë == W 336 r. p.n.e. król Filëp II òstôł zamòrdowóny bez swòjégò òchroniarza, [[Pauzaniasz|Pauzaniasza]], òbczas weselnëch ùroczëstosców w Ajgaju<ref name=":5">Diodor Sycylijsczi, ''Historicznô biblioteka'', knéga XVII (zbiorowé òpracowania ë dolmaczënczi fragmentów).</ref>. Dôdzescelatny Aleksander òstôł zarô òbwołany królã bez zebraną na placu arystokracjã ë armiã. Jegò pierszé lata na tronie wëmagałë bezwzglãdnoscë. Mùszôł chùtkò wëeliminowac pòtencjalnëch pretendentów do tronu ë stłëmic bùntë grecczich gardów-państwów (m.jin. [[Tebë|Teb]] ë [[Ateny|Aten]]), chtërné ùznałë smierc Filëpa II za leżnosc do zrzuceniégò macedońsczi hegemónie<ref name=":3" /><ref name=":6">Hammond N.G.L., ''Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.</ref>. Aleksander błyskawiczno òmaszerowł na łnié, zrównł zbùntowóné Tebë z zemią (òszczãdzając blós swiątnice ë checz pòetë [[Pindar|Pindara]]) ë przedôł òcalałëch mieszkańców w niewòlã<ref name=":4" />. Zszokòwónô Greckô wnetka ùznała jegò zwierzchnictwò, co pòzwòlało mù rozpòcząc planowóną jesz bez òjca inwazjã na persczé imperium. == Pòdbój Persczégò Imperium == Kampaniô procëm [[imperium Achemanidów]] zaczãła sã z zymkù 334 r. p.n.e. Aleksander przeszedł ellespont, rzucającë dzydã w azjatycką zemiã na znak, że nen kòntinent je darã bògów, jaczi dobëwô prawã dzydë<ref name=":4" />. === Główné zbrojné starcia === Mimò znaczny lëczbòwy przewôdżi procëwnika, macedonskô armiô (òpiartô na falandzë ùzbrojóny w dłëdżé dzydë zwóné ''sarisama'' ë elitarnëch òddzélach jazdë - ''hetajrach'') òkazała sã machiną nie do zatrzëmaniégò<ref name=":3" />. {| class="wikitable" |+ !Biôtka !Rok (p.n.e.) !Procëwnik !Skùtk starciégò |- |Nad rzéką Granik |334 |Persczi satrapòwie |Rozbicé persczich grańcznëch sëłów, òtemkniãcé dardzi do Mniészi Azje<ref name=":4" />. |- |Pòd Issos |333 |Król [[Dark III]] |Całkòwité dobëcé Macedończyków. Dark ratëje sã ùcieczką a jegò familiô trôfiô do niewòli<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Òblãżenié Tëru |332 |Fenickô flota ë garnizón |Wëbùdowanié groble, bë dobëc gard na òstrowie. Kùńc persczi mòrsczi pòtãdżi<ref name=":4" />. |- |Pòd Gaugamelą |331 |Król Dark III |Rozstrzigajacô biôtka. Zniszczenié nôwikszi persczi armie ë òstateczny ùpôdk imperium Achemenidów<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Nad rzéką Hydaspes |326 |Król Pòros |Takticzny geniusz procëm bòjowëm słoniom. Nôcãższô biôtka w żëcim Aleksandra<ref name=":4" />. |} == Kluczowé etapë pòdbòjów Aleksandra == {| style="border-collapse: collapse; margin-top: 10px; margin-left: 5px; background-color: transparent;" | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Wkroczënié do Egiptu'''<br /> ''332 p.n.e.''<br /> Pò dobëcu pòrénkòwégò wëbrzeżô [[Strzódzemné Mòrze|Strzódzemnégò Mòrza]] Aleksander wkrôczô do Egiptu. Òstôł przëwitóny jakò wëzwòlécél spòd persczégò jarzma ë kòronowóny na faraona. Wëroczniô w oazie Siwa ògłôszô gò synã Zeùsa-Amona<ref name=":2" />. Zôkłôdô gard [[Aleksandriô]], jaczi stónie sã intelektualną stolëcą starożëtnégò swiata. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Dobëcé Persepolis'''<br /> ''330 p.n.e.''<br /> Pò wëgrany pòd Gaugamelą Aleksander wkrôczô do ceremonialny stolëcë Persji – Persepolis. Pò czilenastu miesącach òkùpaczi pałace persczich królów òstałë spaloné, co miało bëc fòrmą zemstë za zniszczenié Aten bez Kserksesa w 480 r. p.n.e.<ref name=":5" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Kampaniô w Baktrii ë Sogdianie'''<br /> ''329 – 327 p.n.e.''<br /> Cãżczé partizancczé wòjnë na terenach dzysésziégò [[Afganistan|Afganistanu]] i [[Tadżikistan|Tadżikistanu]]. Aleksander bierze za swòją białkã [[Baktriô|baktryjską]] ksãżniczkã Roksanã, dążąc do zjednoczeniégò kùlturów Pòrénkù ë Zôpadu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Bùnt armie nad rzéką Hëfasis'''<br /> ''326 p.n.e.''<br /> Pò wëczerpùjący biôtce nad Hydaspesem macedońsczi weterani òdmawiają dalszégò marszu w głąb Indiów. Złamóny òpòrã swëch lëdzy, Aleksander je zmuszony zarządzyc òdwrót ë powrót do Babilonu<ref name=":4" />. |} == Smierc w Babilonie == W zymkù 323 r. pn.e. Aleksander wrócëł do Babilónu, jaczi planowôł ùczënic stoëcą swòjégò ògrómnégò państwa. Szëkòwôł sã ju do dalszëch kampaniów (nôbarżi prôwdopòdobno na [[Arabsczi Półòstrów]] ë do [[Kartagina|Kartaginë]]). Równak na przełomie maja ë czerwińca, pò jedny z sutò zakropionëch gòscënów, król zapôdł na cãżką chòrobã, chteri tòwôrzëszëła wësokô gòrączka<ref name=":5" /><ref name=":3" />. Ùmôrł 10 abò 11 czerwińca 323 r. p.n.e., mającë ledwie 32 lata. Dokładnô przëczëna jegò smiercr do dzys dnia òstôwô przedmiã historicznëch debatów. Nôùkòwcë sugerëją malariã, brzëszny tifùs, wirus Zôpadnégò Nilu, zapalenie mòzgòwëch òpònów, a nawetka òtrucé. Zaptóny na łozu smiercë i to, kòmù òstôwiô swòje imperium, miôł rzekòmò òdpòwiedzec: "''Nôgòdniészémù''" (abò "''Nôsilniészémù''")<ref name=":4" /><ref name=":5" />. == Spôdkòwizna ë hellenisticznô epòka == Òdejscé Aleksandra Wiôldżégi dprowadzrlo do bezlëtosnëch domôcëch wòjnów midzë jegò wòdzama (tzw. wòjnë diadochów), jaczé w ciągù czilesdziesiąt lat pòdzeliłë ògrómné imperium na mniészé królestwa (m.jin. [[Egipt Ptolemeùszów]], [[imperium Seleùcëdów]] ë [[Macedoniô Antygonidów|Macedoniã Antygonidów]])<ref name=":6" />. Głównym òsiągniãcym Aleksandra, pòmijając genialną wòjskòwą taktikã, bëło rozprzestrzenienié grecczi kùlturë, jãzëka ([[Kòine|greka kòine]]) ë òbëczajów na terytoriach [[Azjô|Azje]] ë [[Afrika|Africzi]]<ref name=":3" />. Zapòczątkòwôł òn w nen spòsób [[Hellenisticznô epòka|hellenisticzną epòkã]] - czas trwający jaż do rzimsczégò pòdbòju Egiptu, charakterizëjący sã bezprecedensową intelektualną wëmióną, rozkwitã nôùczi ë łączëniém sã pòrénkòwëch ë zôpadniëch elementów w jedną ùniwersalną kùlturã<ref name=":3" />. Z czilesdziesiąt złożonëch bez niegò miast (wikszosc nazwôł swòjim mionã), egipskô Aleskandriô stała sã symbòlã ti nowi, globalni epòczi. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mònarchòwie]] k2v292npni2lqfxbzbuarka4msdqin6 223981 223980 2026-11-08T20:57:41Z Dzywòwidz 17628 /* Spôdkòwizna ë hellenisticznô epòka */ 223981 wikitext text/x-wiki {{Infobox pòlitik|jimiã=Aleksander Wiôldżi<br>Aleksander III Macedońsczi|gwôsné jimiã=Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας|Òbrôzk=Alexander the Great mosaic (cropped).jpg|Data_ùrodzeniô=20 lëpińca 356 p.n.e.|Data_smiercë=10/11 czerwińca 323 p.n.e.|Môl_ùrodzeniô=[[Pella]]|Môl_smiercë=[[Babilón]]|1. fónkcjô=Król Macedonie|1. Òd=336 p.n.e.|1. Do=323 p.n.e.|1. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|1. Nastãpnik=[[Aleksander IV Macedońsczi|Aleksander IV]], [[Filëp Arrhidaeus]]|2. fónkcjô=Hegemón Kòrincczégò Związkù|2. Òd=326 p.n.e.|2. Do=323 p.n.e.|2. Pòprzédca=[[Filëp Macedońsczi|Filëp II]]|3. fónkcjô=Król Egiptu|3. Òd=332 p.n.e.|3. Do=323 p.n.e.|3. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. fónkcjô=Król Azje|4. Nastãpnik=[[Filëp Arrhidaeus]]|4. Òd=331 p.n.e.|4. Do=323 p.n.e.}} '''Aleksander III Macedońsczi''' ([[Starogrecczi jãzëk|stgr.]] Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών ''Aleksandros ho Tritos ho Makedon''), pòwszechno znóny jakò '''Aleksander Wiôldżi''' (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας ''Aleksandros ho Megas'') ë '''niedobëti''' (ἀνίκητος; ùr. 20 lëpińca 356 p.n.e. w [[Pella|Pelli]], ùm. 10 abò 11 czerwińca 323 p.n.e. w [[Babilón|Babilónie]]) – król [[Stôrożëtny Macedoniô|Macedonie]] z dynastie Argeadów (òd 336 p.n.e), hegemón [[Kòrincczi Związk|Kòrincczégò Związkù]], król [[Azjô|Azje]] ë faraón [[Egipt|Egiptu]]<ref name=":1">Plutarch z Cheronei, ''Żywoty sławnych mężów. Aleksander Wielki'', dolm. M. Brożek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1955.</ref><ref name=":2">Kwintus Kurcjusz Rufus, ''Historia Aleksandra Wielkiego, króla macedońskiego'', dolm. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.</ref>. Ùznôwóny za jednegò z nôwëbitniészëch wòjskòwëch dowódców ë strategów w historie. W ciągù blós trzënôstu lat panowaniégò stwòrził jedno z nôwikszëch imperiów stôrożëtnoscë, rozcygającé sã òd [[Jońsczé Mòrze|Jońsczégò Mòrza]] jaż pò [[Himalaje]]. Nigdë nie przegrôł żódny biôtczi, co ùczëniło gò niedoscënionym wzorã dlô pózniészëch wòdzów, taczich jak [[Hannibal]], [[Juliusz Cezar]] czë [[Napòléón Bònaparte]]<ref name=":3">Green P., ''Aleksander Wielki i epoka hellenistyczna'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002.</ref>. == Rëchłé lata ë wëchòwanié == Aleksander ùrodził sã w Pelli, tedészi stolëcë macedońsczégò królestwa. Béł synã króla [[Filëp Macedońsczi|Filëpa II Macedońsczégò]] ë jegò czwiôrti białczi, [[Epir|epirocczi]] ksãżniczczi Òlimpias<ref name=":1" />. Młodosc spãdzył na dwòrze òjca, dze béł przëgòtowiwóny do role przińdnegò władcë. W wieku trzënôstu lat jegò priwatnym szkólnym òstôł [[Aristoteles]] - jeden z nôwëbitniészëch filozofów stôrożëtnoscë<ref name=":1" />. Edukacjô òbjimôła [[Filozofiô|filozofiã]], [[Medicyna|medicynã]], [[mòralnosc]], [[Religiô|religiã]], [[Logika|logikã]] ë [[kùńszt]]. Pòd wpłiwã Aristotelesa Aleksander rozwinął pasjã do grecczi lëteraturë, a òsobléwie do ''[[Iliada|Iliadë]]'' [[Hòmer|Hòmera]], jaką nosył przë so òbczas wszëtczich wòjennëch kampaniów, ùtożsamiającë sã z mitologicznym herosã [[Achilles|Achillesã]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Z tegò cządu pòchòdzy téż słôwnô legenda ò [[Bùcefał|Bùcefalu]] - baro narowistym kòniu, chtërnégò żóden z dwòrzanów nie mógł ùjarzmic. Nôscelatny Aleksander òbaczéł, że zwiérz bòji ss swòjégi cenia. Skierowôł kònia pyskã w stronã słuńca, co pòzwòlało mù na niegò wsënac. Bùcefał stôł sã jegò nôlubszim wierzchòwcã ë tòwôrzëszëł mù jaż do kampanie w [[Indie|Indiach]]<ref name=":1" /><ref name=":4">Arrian z Nikomedii, ''Wyprawa Aleksandra Wielkiego'', dolm. H. Gesztoft-Gasztold, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. == Òbjãcé władzë == W 336 r. p.n.e. król Filëp II òstôł zamòrdowóny bez swòjégò òchroniarza, [[Pauzaniasz|Pauzaniasza]], òbczas weselnëch ùroczëstosców w Ajgaju<ref name=":5">Diodor Sycylijsczi, ''Historicznô biblioteka'', knéga XVII (zbiorowé òpracowania ë dolmaczënczi fragmentów).</ref>. Dôdzescelatny Aleksander òstôł zarô òbwołany królã bez zebraną na placu arystokracjã ë armiã. Jegò pierszé lata na tronie wëmagałë bezwzglãdnoscë. Mùszôł chùtkò wëeliminowac pòtencjalnëch pretendentów do tronu ë stłëmic bùntë grecczich gardów-państwów (m.jin. [[Tebë|Teb]] ë [[Ateny|Aten]]), chtërné ùznałë smierc Filëpa II za leżnosc do zrzuceniégò macedońsczi hegemónie<ref name=":3" /><ref name=":6">Hammond N.G.L., ''Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.</ref>. Aleksander błyskawiczno òmaszerowł na łnié, zrównł zbùntowóné Tebë z zemią (òszczãdzając blós swiątnice ë checz pòetë [[Pindar|Pindara]]) ë przedôł òcalałëch mieszkańców w niewòlã<ref name=":4" />. Zszokòwónô Greckô wnetka ùznała jegò zwierzchnictwò, co pòzwòlało mù rozpòcząc planowóną jesz bez òjca inwazjã na persczé imperium. == Pòdbój Persczégò Imperium == Kampaniô procëm [[imperium Achemanidów]] zaczãła sã z zymkù 334 r. p.n.e. Aleksander przeszedł ellespont, rzucającë dzydã w azjatycką zemiã na znak, że nen kòntinent je darã bògów, jaczi dobëwô prawã dzydë<ref name=":4" />. === Główné zbrojné starcia === Mimò znaczny lëczbòwy przewôdżi procëwnika, macedonskô armiô (òpiartô na falandzë ùzbrojóny w dłëdżé dzydë zwóné ''sarisama'' ë elitarnëch òddzélach jazdë - ''hetajrach'') òkazała sã machiną nie do zatrzëmaniégò<ref name=":3" />. {| class="wikitable" |+ !Biôtka !Rok (p.n.e.) !Procëwnik !Skùtk starciégò |- |Nad rzéką Granik |334 |Persczi satrapòwie |Rozbicé persczich grańcznëch sëłów, òtemkniãcé dardzi do Mniészi Azje<ref name=":4" />. |- |Pòd Issos |333 |Król [[Dark III]] |Całkòwité dobëcé Macedończyków. Dark ratëje sã ùcieczką a jegò familiô trôfiô do niewòli<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Òblãżenié Tëru |332 |Fenickô flota ë garnizón |Wëbùdowanié groble, bë dobëc gard na òstrowie. Kùńc persczi mòrsczi pòtãdżi<ref name=":4" />. |- |Pòd Gaugamelą |331 |Król Dark III |Rozstrzigajacô biôtka. Zniszczenié nôwikszi persczi armie ë òstateczny ùpôdk imperium Achemenidów<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Nad rzéką Hydaspes |326 |Król Pòros |Takticzny geniusz procëm bòjowëm słoniom. Nôcãższô biôtka w żëcim Aleksandra<ref name=":4" />. |} == Kluczowé etapë pòdbòjów Aleksandra == {| style="border-collapse: collapse; margin-top: 10px; margin-left: 5px; background-color: transparent;" | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Wkroczënié do Egiptu'''<br /> ''332 p.n.e.''<br /> Pò dobëcu pòrénkòwégò wëbrzeżô [[Strzódzemné Mòrze|Strzódzemnégò Mòrza]] Aleksander wkrôczô do Egiptu. Òstôł przëwitóny jakò wëzwòlécél spòd persczégò jarzma ë kòronowóny na faraona. Wëroczniô w oazie Siwa ògłôszô gò synã Zeùsa-Amona<ref name=":2" />. Zôkłôdô gard [[Aleksandriô]], jaczi stónie sã intelektualną stolëcą starożëtnégò swiata. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Dobëcé Persepolis'''<br /> ''330 p.n.e.''<br /> Pò wëgrany pòd Gaugamelą Aleksander wkrôczô do ceremonialny stolëcë Persji – Persepolis. Pò czilenastu miesącach òkùpaczi pałace persczich królów òstałë spaloné, co miało bëc fòrmą zemstë za zniszczenié Aten bez Kserksesa w 480 r. p.n.e.<ref name=":5" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Kampaniô w Baktrii ë Sogdianie'''<br /> ''329 – 327 p.n.e.''<br /> Cãżczé partizancczé wòjnë na terenach dzysésziégò [[Afganistan|Afganistanu]] i [[Tadżikistan|Tadżikistanu]]. Aleksander bierze za swòją białkã [[Baktriô|baktryjską]] ksãżniczkã Roksanã, dążąc do zjednoczeniégò kùlturów Pòrénkù ë Zôpadu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Bùnt armie nad rzéką Hëfasis'''<br /> ''326 p.n.e.''<br /> Pò wëczerpùjący biôtce nad Hydaspesem macedońsczi weterani òdmawiają dalszégò marszu w głąb Indiów. Złamóny òpòrã swëch lëdzy, Aleksander je zmuszony zarządzyc òdwrót ë powrót do Babilonu<ref name=":4" />. |} == Smierc w Babilonie == W zymkù 323 r. pn.e. Aleksander wrócëł do Babilónu, jaczi planowôł ùczënic stoëcą swòjégò ògrómnégò państwa. Szëkòwôł sã ju do dalszëch kampaniów (nôbarżi prôwdopòdobno na [[Arabsczi Półòstrów]] ë do [[Kartagina|Kartaginë]]). Równak na przełomie maja ë czerwińca, pò jedny z sutò zakropionëch gòscënów, król zapôdł na cãżką chòrobã, chteri tòwôrzëszëła wësokô gòrączka<ref name=":5" /><ref name=":3" />. Ùmôrł 10 abò 11 czerwińca 323 r. p.n.e., mającë ledwie 32 lata. Dokładnô przëczëna jegò smiercr do dzys dnia òstôwô przedmiã historicznëch debatów. Nôùkòwcë sugerëją malariã, brzëszny tifùs, wirus Zôpadnégò Nilu, zapalenie mòzgòwëch òpònów, a nawetka òtrucé. Zaptóny na łozu smiercë i to, kòmù òstôwiô swòje imperium, miôł rzekòmò òdpòwiedzec: "''Nôgòdniészémù''" (abò "''Nôsilniészémù''")<ref name=":4" /><ref name=":5" />. == Spôdkòwizna ë hellenisticznô epòka == Òdejscé Aleksandra Wiôldżégi doprowadzëlo do bezlëtosnëch domôcëch wòjnów midzë jegò wòdzama (tzw. wòjnë diadochów), jaczé w ciągù czilesdziesiąt lat pòdzeliłë ògrómné imperium na mniészé królestwa (m.jin. [[Egipt Ptolemeùszów]], [[imperium Seleùcëdów]] ë [[Macedoniô Antygonidów|Macedoniã Antygonidów]])<ref name=":6" />. Głównym òsiągniãcym Aleksandra, pòmijając genialną wòjskòwą taktikã, bëło rozprzestrzenienié grecczi kùlturë, jãzëka ([[Kòine|greka kòine]]) ë òbëczajów na terytoriach [[Azjô|Azje]] ë [[Afrika|Africzi]]<ref name=":3" />. Zapòczątkòwôł òn w nen spòsób [[Hellenisticznô epòka|hellenisticzną epòkã]] - czas trwający jaż do rzimsczégò pòdbòju Egiptu, charakterizëjący sã bezprecedensową intelektualną wëmióną, rozkwitã nôùczi ë łączëniém sã pòrénkòwëch ë zôpadniëch elementów w jedną ùniwersalną kùlturã<ref name=":3" />. Z czilesdziesiąt złożonëch bez niegò miast (wikszosc nazwôł swòjim mionã), egipskô Aleskandriô stała sã symbòlã ti nowi, globalni epòczi. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mònarchòwie]] e30xw8zhvidziktz4gz226u4c2po1fe 223985 223981 2026-11-08T21:17:41Z HaxelKaszëba 17492 223985 wikitext text/x-wiki {{Historicznô pòstac | miono = Aleksander Wiôldżi | orgmiono = Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας | òbrôzk = Alexander the Great mosaic (cropped).jpg | òpisënk = Aleksander Wiôldżi | titel1 = Król Macedonie | pòprzédca1 = [[Filëp II Macedońsczi]] | nastãpnik1 = [[Aleksander IV Macedońsczi]], [[Filëp Arrhidaeus]] | panowanié1 = òd 336 p.n.e. do 323 p.n.e. | titel2 = Hegemón Kòrincczégò Związkù | pòprzédca2 = [[Filëp II Macedońsczi]] | panowanié2 = òd 326 p.n.e. do 323 p.n.e. | titel3 = Król Egiptu | panowanié3 = òd 332 p.n.e. do 323 p.n.e. | nastãpnik3 = [[Filëp Arrhidaeus]] | titel4 = Król Azje | panowanié4 = òd 331 p.n.e. do 323 p.n.e. | nastãpnik4 = [[Filëp Arrhidaeus]] | data ùrodzeniô = 20 lëpińca 356 p.n.e. | môl ùrodzeniô = [[Pella]] | data smiercë = 10/11 czerwińca 323 p.n.e. | môl smiercë = [[Babilón]] }} '''Aleksander III Macedońsczi''' ([[Starogrecczi jãzëk|stgr.]] Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών ''Aleksandros ho Tritos ho Makedon''), pòwszechno znóny jakò '''Aleksander Wiôldżi''' (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας ''Aleksandros ho Megas'') ë '''niedobëti''' (ἀνίκητος; ùr. 20 lëpińca 356 p.n.e. w [[Pella|Pelli]], ùm. 10 abò 11 czerwińca 323 p.n.e. w [[Babilón|Babilónie]]) – król [[Stôrożëtny Macedoniô|Macedonie]] z dynastie Argeadów (òd 336 p.n.e), hegemón [[Kòrincczi Związk|Kòrincczégò Związkù]], król [[Azjô|Azje]] ë faraón [[Egipt|Egiptu]]<ref name=":1">Plutarch z Cheronei, ''Żywoty sławnych mężów. Aleksander Wielki'', dolm. M. Brożek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1955.</ref><ref name=":2">Kwintus Kurcjusz Rufus, ''Historia Aleksandra Wielkiego, króla macedońskiego'', dolm. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.</ref>. Ùznôwóny za jednegò z nôwëbitniészëch wòjskòwëch dowódców ë strategów w historie. W ciągù blós trzënôstu lat panowaniégò stwòrził jedno z nôwikszëch imperiów stôrożëtnoscë, rozcygającé sã òd [[Jońsczé Mòrze|Jońsczégò Mòrza]] jaż pò [[Himalaje]]. Nigdë nie przegrôł żódny biôtczi, co ùczëniło gò niedoscënionym wzorã dlô pózniészëch wòdzów, taczich jak [[Hannibal]], [[Juliusz Cezar]] czë [[Napòléón Bònaparte]]<ref name=":3">Green P., ''Aleksander Wielki i epoka hellenistyczna'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002.</ref>. == Rëchłé lata ë wëchòwanié == Aleksander ùrodził sã w Pelli, tedészi stolëcë macedońsczégò królestwa. Béł synã króla [[Filëp Macedońsczi|Filëpa II Macedońsczégò]] ë jegò czwiôrti białczi, [[Epir|epirocczi]] ksãżniczczi Òlimpias<ref name=":1" />. Młodosc spãdzył na dwòrze òjca, dze béł przëgòtowiwóny do role przińdnegò władcë. W wieku trzënôstu lat jegò priwatnym szkólnym òstôł [[Aristoteles]] - jeden z nôwëbitniészëch filozofów stôrożëtnoscë<ref name=":1" />. Edukacjô òbjimôła [[Filozofiô|filozofiã]], [[Medicyna|medicynã]], [[mòralnosc]], [[Religiô|religiã]], [[Logika|logikã]] ë [[kùńszt]]. Pòd wpłiwã Aristotelesa Aleksander rozwinął pasjã do grecczi lëteraturë, a òsobléwie do ''[[Iliada|Iliadë]]'' [[Hòmer|Hòmera]], jaką nosył przë so òbczas wszëtczich wòjennëch kampaniów, ùtożsamiającë sã z mitologicznym herosã [[Achilles|Achillesã]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Z tegò cządu pòchòdzy téż słôwnô legenda ò [[Bùcefał|Bùcefalu]] - baro narowistym kòniu, chtërnégò żóden z dwòrzanów nie mógł ùjarzmic. Nôscelatny Aleksander òbaczéł, że zwiérz bòji ss swòjégi cenia. Skierowôł kònia pyskã w stronã słuńca, co pòzwòlało mù na niegò wsënac. Bùcefał stôł sã jegò nôlubszim wierzchòwcã ë tòwôrzëszëł mù jaż do kampanie w [[Indie|Indiach]]<ref name=":1" /><ref name=":4">Arrian z Nikomedii, ''Wyprawa Aleksandra Wielkiego'', dolm. H. Gesztoft-Gasztold, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. == Òbjãcé władzë == W 336 r. p.n.e. król Filëp II òstôł zamòrdowóny bez swòjégò òchroniarza, [[Pauzaniasz|Pauzaniasza]], òbczas weselnëch ùroczëstosców w Ajgaju<ref name=":5">Diodor Sycylijsczi, ''Historicznô biblioteka'', knéga XVII (zbiorowé òpracowania ë dolmaczënczi fragmentów).</ref>. Dôdzescelatny Aleksander òstôł zarô òbwołany królã bez zebraną na placu arystokracjã ë armiã. Jegò pierszé lata na tronie wëmagałë bezwzglãdnoscë. Mùszôł chùtkò wëeliminowac pòtencjalnëch pretendentów do tronu ë stłëmic bùntë grecczich gardów-państwów (m.jin. [[Tebë|Teb]] ë [[Ateny|Aten]]), chtërné ùznałë smierc Filëpa II za leżnosc do zrzuceniégò macedońsczi hegemónie<ref name=":3" /><ref name=":6">Hammond N.G.L., ''Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.</ref>. Aleksander błyskawiczno òmaszerowł na łnié, zrównł zbùntowóné Tebë z zemią (òszczãdzając blós swiątnice ë checz pòetë [[Pindar|Pindara]]) ë przedôł òcalałëch mieszkańców w niewòlã<ref name=":4" />. Zszokòwónô Greckô wnetka ùznała jegò zwierzchnictwò, co pòzwòlało mù rozpòcząc planowóną jesz bez òjca inwazjã na persczé imperium. == Pòdbój Persczégò Imperium == Kampaniô procëm [[imperium Achemanidów]] zaczãła sã z zymkù 334 r. p.n.e. Aleksander przeszedł ellespont, rzucającë dzydã w azjatycką zemiã na znak, że nen kòntinent je darã bògów, jaczi dobëwô prawã dzydë<ref name=":4" />. === Główné zbrojné starcia === Mimò znaczny lëczbòwy przewôdżi procëwnika, macedonskô armiô (òpiartô na falandzë ùzbrojóny w dłëdżé dzydë zwóné ''sarisama'' ë elitarnëch òddzélach jazdë - ''hetajrach'') òkazała sã machiną nie do zatrzëmaniégò<ref name=":3" />. {| class="wikitable" |+ !Biôtka !Rok (p.n.e.) !Procëwnik !Skùtk starciégò |- |Nad rzéką Granik |334 |Persczi satrapòwie |Rozbicé persczich grańcznëch sëłów, òtemkniãcé dardzi do Mniészi Azje<ref name=":4" />. |- |Pòd Issos |333 |Król [[Dark III]] |Całkòwité dobëcé Macedończyków. Dark ratëje sã ùcieczką a jegò familiô trôfiô do niewòli<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Òblãżenié Tëru |332 |Fenickô flota ë garnizón |Wëbùdowanié groble, bë dobëc gard na òstrowie. Kùńc persczi mòrsczi pòtãdżi<ref name=":4" />. |- |Pòd Gaugamelą |331 |Król Dark III |Rozstrzigajacô biôtka. Zniszczenié nôwikszi persczi armie ë òstateczny ùpôdk imperium Achemenidów<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Nad rzéką Hydaspes |326 |Król Pòros |Takticzny geniusz procëm bòjowëm słoniom. Nôcãższô biôtka w żëcim Aleksandra<ref name=":4" />. |} == Kluczowé etapë pòdbòjów Aleksandra == {| style="border-collapse: collapse; margin-top: 10px; margin-left: 5px; background-color: transparent;" | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Wkroczënié do Egiptu'''<br /> ''332 p.n.e.''<br /> Pò dobëcu pòrénkòwégò wëbrzeżô [[Strzódzemné Mòrze|Strzódzemnégò Mòrza]] Aleksander wkrôczô do Egiptu. Òstôł przëwitóny jakò wëzwòlécél spòd persczégò jarzma ë kòronowóny na faraona. Wëroczniô w oazie Siwa ògłôszô gò synã Zeùsa-Amona<ref name=":2" />. Zôkłôdô gard [[Aleksandriô]], jaczi stónie sã intelektualną stolëcą starożëtnégò swiata. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Dobëcé Persepolis'''<br /> ''330 p.n.e.''<br /> Pò wëgrany pòd Gaugamelą Aleksander wkrôczô do ceremonialny stolëcë Persji – Persepolis. Pò czilenastu miesącach òkùpaczi pałace persczich królów òstałë spaloné, co miało bëc fòrmą zemstë za zniszczenié Aten bez Kserksesa w 480 r. p.n.e.<ref name=":5" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Kampaniô w Baktrii ë Sogdianie'''<br /> ''329 – 327 p.n.e.''<br /> Cãżczé partizancczé wòjnë na terenach dzysésziégò [[Afganistan|Afganistanu]] i [[Tadżikistan|Tadżikistanu]]. Aleksander bierze za swòją białkã [[Baktriô|baktryjską]] ksãżniczkã Roksanã, dążąc do zjednoczeniégò kùlturów Pòrénkù ë Zôpadu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Bùnt armie nad rzéką Hëfasis'''<br /> ''326 p.n.e.''<br /> Pò wëczerpùjący biôtce nad Hydaspesem macedońsczi weterani òdmawiają dalszégò marszu w głąb Indiów. Złamóny òpòrã swëch lëdzy, Aleksander je zmuszony zarządzyc òdwrót ë powrót do Babilonu<ref name=":4" />. |} == Smierc w Babilonie == W zymkù 323 r. pn.e. Aleksander wrócëł do Babilónu, jaczi planowôł ùczënic stoëcą swòjégò ògrómnégò państwa. Szëkòwôł sã ju do dalszëch kampaniów (nôbarżi prôwdopòdobno na [[Arabsczi Półòstrów]] ë do [[Kartagina|Kartaginë]]). Równak na przełomie maja ë czerwińca, pò jedny z sutò zakropionëch gòscënów, król zapôdł na cãżką chòrobã, chteri tòwôrzëszëła wësokô gòrączka<ref name=":5" /><ref name=":3" />. Ùmôrł 10 abò 11 czerwińca 323 r. p.n.e., mającë ledwie 32 lata. Dokładnô przëczëna jegò smiercr do dzys dnia òstôwô przedmiã historicznëch debatów. Nôùkòwcë sugerëją malariã, brzëszny tifùs, wirus Zôpadnégò Nilu, zapalenie mòzgòwëch òpònów, a nawetka òtrucé. Zaptóny na łozu smiercë i to, kòmù òstôwiô swòje imperium, miôł rzekòmò òdpòwiedzec: "''Nôgòdniészémù''" (abò "''Nôsilniészémù''")<ref name=":4" /><ref name=":5" />. == Spôdkòwizna ë hellenisticznô epòka == Òdejscé Aleksandra Wiôldżégi doprowadzëlo do bezlëtosnëch domôcëch wòjnów midzë jegò wòdzama (tzw. wòjnë diadochów), jaczé w ciągù czilesdziesiąt lat pòdzeliłë ògrómné imperium na mniészé królestwa (m.jin. [[Egipt Ptolemeùszów]], [[imperium Seleùcëdów]] ë [[Macedoniô Antygonidów|Macedoniã Antygonidów]])<ref name=":6" />. Głównym òsiągniãcym Aleksandra, pòmijając genialną wòjskòwą taktikã, bëło rozprzestrzenienié grecczi kùlturë, jãzëka ([[Kòine|greka kòine]]) ë òbëczajów na terytoriach [[Azjô|Azje]] ë [[Afrika|Africzi]]<ref name=":3" />. Zapòczątkòwôł òn w nen spòsób [[Hellenisticznô epòka|hellenisticzną epòkã]] - czas trwający jaż do rzimsczégò pòdbòju Egiptu, charakterizëjący sã bezprecedensową intelektualną wëmióną, rozkwitã nôùczi ë łączëniém sã pòrénkòwëch ë zôpadniëch elementów w jedną ùniwersalną kùlturã<ref name=":3" />. Z czilesdziesiąt złożonëch bez niegò miast (wikszosc nazwôł swòjim mionã), egipskô Aleskandriô stała sã symbòlã ti nowi, globalni epòczi. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mònarchòwie]] k9l7j3brj09tbpasmrpe9rnr62fhp2f 223987 223985 2026-11-08T21:29:47Z Dzywòwidz 17628 223987 wikitext text/x-wiki {{Historicznô pòstac | miono = Aleksander Wiôldżi | orgmiono = Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας | òbrôzk = Alexander the Great mosaic (cropped).jpg | òpisënk = Aleksander Wiôldżi | titel1 = Król Macedonie | pòprzédca1 = [[Filëp II Macedońsczi]] | nastãpnik1 = [[Aleksander IV Macedońsczi]], [[Filëp Arrhidaeus]] | panowanié1 = òd 336 p.n.e. do 323 p.n.e. | titel2 = Hegemón Kòrincczégò Związkù | pòprzédca2 = [[Filëp II Macedońsczi]] | panowanié2 = òd 326 p.n.e. do 323 p.n.e. | titel3 = Król Egiptu | panowanié3 = òd 332 p.n.e. do 323 p.n.e. | nastãpnik3 = [[Filëp Arrhidaeus]] | titel4 = Król Azje | panowanié4 = òd 331 p.n.e. do 323 p.n.e. | nastãpnik4 = [[Filëp Arrhidaeus]] | data ùrodzeniô = 20 lëpińca 356 p.n.e. | môl ùrodzeniô = [[Pella]] | data smiercë = 10/11 czerwińca 323 p.n.e. | môl smiercë = [[Babilón]] |dinastiô=Agreadzi}} '''Aleksander III Macedońsczi''' ([[Starogrecczi jãzëk|stgr.]] Ἀλέξανδρος ὁ Τρίτος ὁ Μακεδών ''Aleksandros ho Tritos ho Makedon''), pòwszechno znóny jakò '''Aleksander Wiôldżi''' (Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας ''Aleksandros ho Megas'') ë '''niedobëti''' (ἀνίκητος; ùr. 20 lëpińca 356 p.n.e. w [[Pella|Pelli]], ùm. 10 abò 11 czerwińca 323 p.n.e. w [[Babilón|Babilónie]]) – król [[Stôrożëtny Macedoniô|Macedonie]] z dynastie Argeadów (òd 336 p.n.e), hegemón [[Kòrincczi Związk|Kòrincczégò Związkù]], król [[Azjô|Azje]] ë faraón [[Egipt|Egiptu]]<ref name=":1">Plutarch z Cheronei, ''Żywoty sławnych mężów. Aleksander Wielki'', dolm. M. Brożek, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1955.</ref><ref name=":2">Kwintus Kurcjusz Rufus, ''Historia Aleksandra Wielkiego, króla macedońskiego'', dolm. L. Winniczuk, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976.</ref>. Ùznôwóny za jednegò z nôwëbitniészëch wòjskòwëch dowódców ë strategów w historie. W ciągù blós trzënôstu lat panowaniégò stwòrził jedno z nôwikszëch imperiów stôrożëtnoscë, rozcygającé sã òd [[Jońsczé Mòrze|Jońsczégò Mòrza]] jaż pò [[Himalaje]]. Nigdë nie przegrôł żódny biôtczi, co ùczëniło gò niedoscënionym wzorã dlô pózniészëch wòdzów, taczich jak [[Hannibal]], [[Juliusz Cezar]] czë [[Napòléón Bònaparte]]<ref name=":3">Green P., ''Aleksander Wielki i epoka hellenistyczna'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002.</ref>. == Rëchłé lata ë wëchòwanié == Aleksander ùrodził sã w Pelli, tedészi stolëcë macedońsczégò królestwa. Béł synã króla [[Filëp Macedońsczi|Filëpa II Macedońsczégò]] ë jegò czwiôrti białczi, [[Epir|epirocczi]] ksãżniczczi Òlimpias<ref name=":1" />. Młodosc spãdzył na dwòrze òjca, dze béł przëgòtowiwóny do role przińdnegò władcë. W wieku trzënôstu lat jegò priwatnym szkólnym òstôł [[Aristoteles]] - jeden z nôwëbitniészëch filozofów stôrożëtnoscë<ref name=":1" />. Edukacjô òbjimôła [[Filozofiô|filozofiã]], [[Medicyna|medicynã]], [[mòralnosc]], [[Religiô|religiã]], [[Logika|logikã]] ë [[kùńszt]]. Pòd wpłiwã Aristotelesa Aleksander rozwinął pasjã do grecczi lëteraturë, a òsobléwie do ''[[Iliada|Iliadë]]'' [[Hòmer|Hòmera]], jaką nosył przë so òbczas wszëtczich wòjennëch kampaniów, ùtożsamiającë sã z mitologicznym herosã [[Achilles|Achillesã]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Z tegò cządu pòchòdzy téż słôwnô legenda ò [[Bùcefał|Bùcefalu]] - baro narowistym kòniu, chtërnégò żóden z dwòrzanów nie mógł ùjarzmic. Nôscelatny Aleksander òbaczéł, że zwiérz bòji ss swòjégi cenia. Skierowôł kònia pyskã w stronã słuńca, co pòzwòlało mù na niegò wsënac. Bùcefał stôł sã jegò nôlubszim wierzchòwcã ë tòwôrzëszëł mù jaż do kampanie w [[Indie|Indiach]]<ref name=":1" /><ref name=":4">Arrian z Nikomedii, ''Wyprawa Aleksandra Wielkiego'', dolm. H. Gesztoft-Gasztold, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. == Òbjãcé władzë == W 336 r. p.n.e. król Filëp II òstôł zamòrdowóny bez swòjégò òchroniarza, [[Pauzaniasz|Pauzaniasza]], òbczas weselnëch ùroczëstosców w Ajgaju<ref name=":5">Diodor Sycylijsczi, ''Historicznô biblioteka'', knéga XVII (zbiorowé òpracowania ë dolmaczënczi fragmentów).</ref>. Dôdzescelatny Aleksander òstôł zarô òbwołany królã bez zebraną na placu arystokracjã ë armiã. Jegò pierszé lata na tronie wëmagałë bezwzglãdnoscë. Mùszôł chùtkò wëeliminowac pòtencjalnëch pretendentów do tronu ë stłëmic bùntë grecczich gardów-państwów (m.jin. [[Tebë|Teb]] ë [[Ateny|Aten]]), chtërné ùznałë smierc Filëpa II za leżnosc do zrzuceniégò macedońsczi hegemónie<ref name=":3" /><ref name=":6">Hammond N.G.L., ''Starożytna Macedonia. Początki, instytucje, dzieje'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999.</ref>. Aleksander błyskawiczno òmaszerowł na łnié, zrównł zbùntowóné Tebë z zemią (òszczãdzając blós swiątnice ë checz pòetë [[Pindar|Pindara]]) ë przedôł òcalałëch mieszkańców w niewòlã<ref name=":4" />. Zszokòwónô Greckô wnetka ùznała jegò zwierzchnictwò, co pòzwòlało mù rozpòcząc planowóną jesz bez òjca inwazjã na persczé imperium. == Pòdbój Persczégò Imperium == Kampaniô procëm [[imperium Achemanidów]] zaczãła sã z zymkù 334 r. p.n.e. Aleksander przeszedł ellespont, rzucającë dzydã w azjatycką zemiã na znak, że nen kòntinent je darã bògów, jaczi dobëwô prawã dzydë<ref name=":4" />. === Główné zbrojné starcia === Mimò znaczny lëczbòwy przewôdżi procëwnika, macedonskô armiô (òpiartô na falandzë ùzbrojóny w dłëdżé dzydë zwóné ''sarisama'' ë elitarnëch òddzélach jazdë - ''hetajrach'') òkazała sã machiną nie do zatrzëmaniégò<ref name=":3" />. {| class="wikitable" |+ !Biôtka !Rok (p.n.e.) !Procëwnik !Skùtk starciégò |- |Nad rzéką Granik |334 |Persczi satrapòwie |Rozbicé persczich grańcznëch sëłów, òtemkniãcé dardzi do Mniészi Azje<ref name=":4" />. |- |Pòd Issos |333 |Król [[Dark III]] |Całkòwité dobëcé Macedończyków. Dark ratëje sã ùcieczką a jegò familiô trôfiô do niewòli<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Òblãżenié Tëru |332 |Fenickô flota ë garnizón |Wëbùdowanié groble, bë dobëc gard na òstrowie. Kùńc persczi mòrsczi pòtãdżi<ref name=":4" />. |- |Pòd Gaugamelą |331 |Król Dark III |Rozstrzigajacô biôtka. Zniszczenié nôwikszi persczi armie ë òstateczny ùpôdk imperium Achemenidów<ref name=":4" /><ref name=":5" />. |- |Nad rzéką Hydaspes |326 |Król Pòros |Takticzny geniusz procëm bòjowëm słoniom. Nôcãższô biôtka w żëcim Aleksandra<ref name=":4" />. |} == Kluczowé etapë pòdbòjów Aleksandra == {| style="border-collapse: collapse; margin-top: 10px; margin-left: 5px; background-color: transparent;" | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Wkroczënié do Egiptu'''<br /> ''332 p.n.e.''<br /> Pò dobëcu pòrénkòwégò wëbrzeżô [[Strzódzemné Mòrze|Strzódzemnégò Mòrza]] Aleksander wkrôczô do Egiptu. Òstôł przëwitóny jakò wëzwòlécél spòd persczégò jarzma ë kòronowóny na faraona. Wëroczniô w oazie Siwa ògłôszô gò synã Zeùsa-Amona<ref name=":2" />. Zôkłôdô gard [[Aleksandriô]], jaczi stónie sã intelektualną stolëcą starożëtnégò swiata. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Dobëcé Persepolis'''<br /> ''330 p.n.e.''<br /> Pò wëgrany pòd Gaugamelą Aleksander wkrôczô do ceremonialny stolëcë Persji – Persepolis. Pò czilenastu miesącach òkùpaczi pałace persczich królów òstałë spaloné, co miało bëc fòrmą zemstë za zniszczenié Aten bez Kserksesa w 480 r. p.n.e.<ref name=":5" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Kampaniô w Baktrii ë Sogdianie'''<br /> ''329 – 327 p.n.e.''<br /> Cãżczé partizancczé wòjnë na terenach dzysésziégò [[Afganistan|Afganistanu]] i [[Tadżikistan|Tadżikistanu]]. Aleksander bierze za swòją białkã [[Baktriô|baktryjską]] ksãżniczkã Roksanã, dążąc do zjednoczeniégò kùlturów Pòrénkù ë Zôpadu<ref name=":3" /><ref name=":4" />. |- | style="min-width: 35px; border-right: 1px dotted #888; vertical-align: top; text-align: right; padding-top: 5px;" | <div style="display: inline-block; width: 12px; height: 12px; border: 1px solid #888; border-radius: 50%; background-color: #fff; margin-right: -7px; position: relative; z-index: 2;"></div> | style="padding: 0 0 20px 20px; vertical-align: top;" | '''Bùnt armie nad rzéką Hëfasis'''<br /> ''326 p.n.e.''<br /> Pò wëczerpùjący biôtce nad Hydaspesem macedońsczi weterani òdmawiają dalszégò marszu w głąb Indiów. Złamóny òpòrã swëch lëdzy, Aleksander je zmuszony zarządzyc òdwrót ë powrót do Babilonu<ref name=":4" />. |} == Smierc w Babilonie == W zymkù 323 r. pn.e. Aleksander wrócëł do Babilónu, jaczi planowôł ùczënic stoëcą swòjégò ògrómnégò państwa. Szëkòwôł sã ju do dalszëch kampaniów (nôbarżi prôwdopòdobno na [[Arabsczi Półòstrów]] ë do [[Kartagina|Kartaginë]]). Równak na przełomie maja ë czerwińca, pò jedny z sutò zakropionëch gòscënów, król zapôdł na cãżką chòrobã, chteri tòwôrzëszëła wësokô gòrączka<ref name=":5" /><ref name=":3" />. Ùmôrł 10 abò 11 czerwińca 323 r. p.n.e., mającë ledwie 32 lata. Dokładnô przëczëna jegò smiercr do dzys dnia òstôwô przedmiã historicznëch debatów. Nôùkòwcë sugerëją malariã, brzëszny tifùs, wirus Zôpadnégò Nilu, zapalenie mòzgòwëch òpònów, a nawetka òtrucé. Zaptóny na łozu smiercë i to, kòmù òstôwiô swòje imperium, miôł rzekòmò òdpòwiedzec: "''Nôgòdniészémù''" (abò "''Nôsilniészémù''")<ref name=":4" /><ref name=":5" />. == Spôdkòwizna ë hellenisticznô epòka == Òdejscé Aleksandra Wiôldżégi doprowadzëlo do bezlëtosnëch domôcëch wòjnów midzë jegò wòdzama (tzw. wòjnë diadochów), jaczé w ciągù czilesdziesiąt lat pòdzeliłë ògrómné imperium na mniészé królestwa (m.jin. [[Egipt Ptolemeùszów]], [[imperium Seleùcëdów]] ë [[Macedoniô Antygonidów|Macedoniã Antygonidów]])<ref name=":6" />. Głównym òsiągniãcym Aleksandra, pòmijając genialną wòjskòwą taktikã, bëło rozprzestrzenienié grecczi kùlturë, jãzëka ([[Kòine|greka kòine]]) ë òbëczajów na terytoriach [[Azjô|Azje]] ë [[Afrika|Africzi]]<ref name=":3" />. Zapòczątkòwôł òn w nen spòsób [[Hellenisticznô epòka|hellenisticzną epòkã]] - czas trwający jaż do rzimsczégò pòdbòju Egiptu, charakterizëjący sã bezprecedensową intelektualną wëmióną, rozkwitã nôùczi ë łączëniém sã pòrénkòwëch ë zôpadniëch elementów w jedną ùniwersalną kùlturã<ref name=":3" />. Z czilesdziesiąt złożonëch bez niegò miast (wikszosc nazwôł swòjim mionã), egipskô Aleskandriô stała sã symbòlã ti nowi, globalni epòczi. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé pòwrózczi == {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Mònarchòwie]] frp12qfl2jpjs3wqtnyjp6rvxxzj5ub