Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 3822 224008 221035 2026-11-09T20:12:01Z HaxelKaszëba 17492 kùńc karierë sepulturë :( 224008 wikitext text/x-wiki {{Mùzyczné karno |pòzwa = Sepultura |òbrôzk = Sepultura_-_Wacken_Open_Air_2018-1237_(cropped).jpg |òpisënk = Sepultura na [[Wacken Open Air]] rokù 2018. Z lewi: Paulo Jr., Derrick Green, Andreas Kisser, Eloy Casagrande |pòwstanié = 1984 |môl pòwstaniô = [[Belo Horizonte]], [[Minas Gerais]], [[Brazyliô]] |krôj = [[Òbrôzk:Flag of Brazil.svg|tło|22x22px]] [[Brazyliô]] |mùzyczné ôrtë = [[thrash metal]], [[death metal]], [[groove metal]], [[heavy metal]] |lata dzejaniô = 1984–do dzysô |wëtwórnie = [[Roadrunner Records]], [[Nuclear Blast]], [[E1 Music]] |nôleżnicë = [[Derrick Green]]<br>[[Andreas Kisser]]<br>[[Paulo Jr.]]<br>[[Greyson Nekrutman]] |ùszłi nôleżnicë = [[Max Cavalera]]<br>[[Igor Cavalera]]<br>[[Eloy Casagrande]]<br>Jairo Guedz<br>Jean Dolabella<br>Alex Webster |pòzrzeszóné karna = [[Soulfly]], [[Cavalera Conspiracy]], [[Go Ahead and Die]] |logo = Sepultura_logo.png |starna www = https://www.sepultura.com.br }} '''Sepultura''' – brazylijsczé mùzyczné karno założoné w 1984 rokù w Belo Horizonte przez bracy [[Max Cavalera|Maxa]] a [[Igor Cavalera|Igora Cavalerów]]. Kapela zôczątkòwò gra [[black metal]] ë [[death metal]], a pòstãpno wërobiła sztil parłãczący przédno [[thrash metal]], [[groove metal]] a death metal z elementama brazylijsczi mùzyczi. Sepultura je uznôwónô za jedno òd nôbarżi znónëch brazylijsczich metalowëch karnów a nôleża do grëpów, jaczé dołożëłë sã do midzënôrodny pòpùlarizacje ekstremalnégò metalu pòchòdzącégò z Pôłniowi Americzi. Nôwikszą pòpùlarnotã karno zwëskało na przełómanim lat 80. a 90., òsoblëwie za sprawą albùmów ''[[Beneath the Remains]]'' (1989), ''[[Arise (album Sepultury)|Arise]]'' (1991), ''[[Chaos A.D.]]'' (1993) a téż ''[[Roots (album Sepultury)|Roots]]'' (1996). Dwie slédné platczi halałë znaczącé zjinaczi w brzëmienim karna, òbjimającé wòlniészé, cwiardszé riffë, elementë groove metalu a téż inspiracje tradicyjną brazylijską mùzyką. W 1996 rokù Sepulturã òpùscył ji wòkalista a gitarzista Max Cavalera. Jegò plac jakno wòkalista zajął Amerikón [[Derrick Green]]. W 2006 rokù z kapelë òpùscył téż Igor Cavalera. Pònimò zjinaków składu Sepultura cygnãła kòncertowé a sztudijné dzejanié. W 2023 rokù grëpa zapòwiedza òddzãkòwną kòncertową turã ''Celebrating Life Through Death'', mającą zakùńczëc ji dzejanié pò kòl sztërzech dekadach jistnieniô. == Historiô == === Pòwstanié a pierszé nagraniô (1984–1986) === Sepultura òsta założonô w 1984 rokù w [[Belo Horizonte]], stolicë brazylijsczégò kraju [[Minas Gerais]]. Ji załóżcama bëlë bracô Max a Igor Cavalera. Pòzwa karna òznôczô w pòrtugalsczim jãzëkù „grobnicã” abò „kùlã”. Pòdle Maxa Cavalerë ùdbã na pòzwã pòjawił sã òb czas dolmaczeniô tekstu ùsôdzkù ''Dancing on Your Grave'' karna [[Motörhead]]. Na rëchlą ùtwóstwò karna wpłëwałë grëpë eùropejsczi scenë ekstremalnégò metalù, m.jin. [[Venom]], [[Celtic Frost]], [[Bathory]] a [[Sodom]]. Zôczątkòwi skłôd Sepulturë słëchôł czãstim zjinakóm. Òstateczno w pierszim cządze dzejaniô twòrzëlë gò Max Cavalera jakno gitarzista, Igor Cavalera jakno perkùsysta, Wagner Lamounier jakno wòkalista a téż Paulo Jr. jakno basysta. Lamounier òpùscył równak karno a òstôł pózdni jednym z załóżców grëpë [[Sarcófago]]. Rolã wòkalistë przejął w nen czas Max Cavalera. W 1985 rokù Sepultura wëda wespólny albùm ôrtu split z brazylijsczim karnã Overdose. Na wëdôwiznie nalazła sã pierszô EP-ka karna, ''[[Bestial Devastation]]''. Mùzyka Sepulturë z negò cządu charakterizowa sã surową produkcją a mòcnyma cëskama black a téż death metalu. Rok pózdni ùkôzôł sã pierszi fùlny albùm karna, ''[[Morbid Visions]]''. Materiôł zamikôł w se m.jin. ùsôdzk ''Troops of Doom'', jaczi z czasã stôł sã jednym z nôbarżi rozpòznawólnëch nagraniów z rëchlészégò cządu dzejaniô kapelë. === ''Schizophrenia'' a rozwij karna (1987–1988) === Wôżnô zjinaka w historie Sepulturë sã pòjawiła wëcmanim z doparłãczenim gitarzistë [[Andreas Kisser|Andreasa Kissera]] w 1987 rokù. Jegò bëtnosc mia cësk na rozwij techniczny karna òrôz barżi rozbùdowóną strukturã pózdniészich kòmpòzycjów. [[Òbrôzk:Sepultura Max Cavalera.jpg|lewo|mały|Max Cavalera na gitarze (1989 r.)]] W tim samim rokù ùkôzôł sã drëdżi sztudijny albùm, ''[[Schizophrenia]]''. W przërównanim z rëchlészima nagraniama karna sczerowa sã wërazni w starnã thrash metalu, zamikającë jednoczasno elementë death metalu. Albùm zwrócył bôczënk òdbiérców spòza Brazylie a pòmógł Sepulturze zwëskac zainteresowanié zagrańcowëch wëtwórniów. Roscącô pòpùlarnota doprowadzëła do pòdpisaniô kòntraktu z amerikańską wëtwórnią [[Roadrunner Records]], co ùmòżebniło karnowi szerszą distribùcjã pòstãpnëch nagraniów pòza Pôłniową Amerikã. === ''Beneath the Remains'' a midzënôrodny sukces (1989–1990) === W 1989 rokù Sepultura wëda trzecy sztudijny albùm, ''[[Beneath the Remains]]'', jaczégò producentã òstôł [[Scott Burns]]. Nagriwczi òdbëłë sã w Rio de Janeiro. Albùm prezentérowôł znaczno barżi dorobioné brzëmienié jak rëchlészé wëdôwiznë karna a parłãczi agresywnotã death metalu z chùtczima, precyzyjnyma charakterysticznyma riffama dlô thrash metalu. ''Beneath the Remains'' stôł sã przełómanim w karierze grëpë. Sepultura pòczãła intensywno kòncertowé turë pòza Brazylią, wëstãpùjąc m.jin. w Eùropie a Nordowi Americe. Karno pòczął bëc wëmienióny westrzód wôżniészëch przédników rozwijający sã midzënôrodny scenë thrash a deathmetalowi. === ''Arise'' (1991–1992) === Pòstãpny albùm, òstôł wëdóny w 1991 rokù. Nagriwczi sã òdbëłë we Floridze za sprôwą prowadnictwa Scotta Burnsa. Albùm rozwijôł sztil prezentérowóny na ''beneath the Remains'', parłãczącë chùtczi thrash metal z drãgszima elementama death metalu a barżi złożonyma aranżacjama. Do ùsôdzków ''Arise'' a ''Dead embryonic cells'', pòwstałë teledisczi emitowóné przez mùzyczné stacje, co zwikszëło rozpòznawalnotã karna. Sepultura òdbëła pòstãpno rozległé kòncertowé trasë, wëstãpùjącë we wielu Eùropejsczich państwach a Nordowi Americzi. Cząd zrzeszony z ''Arise'' ùmòcnił midzënôrodną pòzycjã karna a ùrëchlił pòstãpną wiôlgą sztilisticzną zjinakã w jegò ùtwórstwie. === ''Chaos A.D.'' (1993–1995) === W 1993 rokù ùkôzôł sã piąti albùm Sepulturë, ''[[Chaos A.D.]]''. Platka merka òdéńsce òd dominującégò rëchli chùtczégò thrash metalu za sprôwą wòlniészégò a barżi ritmicznégò brzëmieniô, jaczé pòczãto zrzeszac z [[groove metal]]ã. Na albùmie nalazłë sã m.jin. ùsôdzczi ''Refuse/Resist'', ''Territory'' a ''Slave New World''. Tekstë w wikszoscë pòdjëmałë tematikã spòlëznowëch kònfliktów, przemòcë, represjów a téż pòlityczny a spòlëznowi sytuacje. Sepultura pòczãła téż szerzi wëkòrzëstwiac elementë brazylijsczi mùzyczi. W ùsôdzkù ''Kaiowas'' brëkòwóno przédno akùsticzné a perkùsyjné instrumentë. Czerënk nen òstôł pòstãpno znaczno rozwiniãti na pòstãpnym albùmie. === ''Roots'' a òdéńsce Maxa Cavalerë (1996) === W 1996 rokù ùkôzôł sã albùm ''[[Roots]]'', jaczi halôł jedną z nôwikszich sztilisticznëch zjinaków w historie Sepulturë. Karno sparłãczëło drãdżé, niskò strojoné gitarë a groove metal z rozbùdowóną perkùsyjną sekcją a téż elementama tradycyjny brazylijsczi mùzyczi. [[Òbrôzk:Metalmania 2007 - Sepultura - Derrick Green 08.jpg|mały|Derrick Green – wòkalista Sepulturë (2007 r.)]] Òb czas robòtów nad materiałã muzycë wespółrobilë m.jin. z przédnikama lëdu [[Xavante]]. W ùsôdzkù ''Itsári'' wëkòrzëstóno wespólné nagriwczi zrealizowóné w Brazylie. Do nôbarżi znónëch kòmpòzycjów z albùmù należą ''Roots Bloody Roots'', ''Attitude'' òrôz ''Ratamahatta''. ''Roots'' zwëskôł znaczący midzënôrodny sukces a wpłënął na rozwij cwiardi alternatiwny mùzyczi drëdżi pòłowë lat 90. W tim samim rokù doszło równak do kònfliktu bënë karna. Pòòstalë muzycë zdecydowalë ò zakùńczenim wespółrobòtë z menedżerką Glorią Cavalera, bãdącą białką Maxa Cavalery. Max sprzecywił sã ti decyzje a pòd kùńc 1996 rokù òpùscył Sepulturã. Pòstãpno założił karno [[Soulfly]]. === Derrick Green a ''Against'' (1997–2000) === Pò òdéńscu Maxa Cavalerë pòòstalë bëtnicë Sepulturë zdecydowalë sã cygnąc dzejanié. Pò przesłëchaniach nowim wòkalistą òstôł pòchòdzący ze Zjednónëch Krajów [[Derrick Green]]. Pierszim albùmã nagrónym z Greenã béł ''[[Against]]'', wëdóny w 1998 rokù. Karno cygnął na nim eksperimentë z drãdżim, ritmicznym brzëmienim a téż cëskama mùzyczi spòza metalu. Zjinaka wòkalistë òznôcza równak wërazné rozpòczãcé nowégò cządu w historie kapelë. W 2001 rokù Sepultura wëda ''[[Nation]]''. Albùm rozwijôł spòlëznowò-pòliticzną tematikã tekstów a eksperimentalné elementë bëtné na rëchlészich wëdôwiznach. === Dalszé dzejanié a òdéńsce Igora Cavalerë (2001–2006) === W pòstãpnëch latach karno wëdało albùmë ''[[Roorback]]'' (2003) a téż ''[[Dante XXI]]'' (2006). Drëdżi z nich béł kòncepcyjnym albùmã jinspirowónym ''[[Bòskô kòmédiô|Bòską kòmédią]]'' Dantego Alighieri. [[Òbrôzk:Iggor Cavalera in Sao Paulo, 2006 (cropped).jpg|lewo|mały|Igor Cavalera grający na perkùsje (2006 r.)]] W 2006 rokù z Sepulturë òdszedł Igor Cavalera, slédny z bracy Cavalera, jaczi pòòstôł w karnie. Jakno pòwòdë wskazëwôł m.jin. familijné zachë a téż apartnotë zrzeszoné z dalszim fónksnérowanim kapelë. Nowim perkùsystą òstôł [[Jean Dolabella]]. Òdéńsce Igora òznôczało, że w skłôdze Sepulturë nie pòòstôwôł ju niżóden z jich pierszich załóżców. Nôdłużi dzejącym bëtnikã karna pòòstôwôł basysta Paulo Jr., równak le Andreas Kisser przejął rolã przédny pòstacëje òdpòwiedzalny za wikszi part mùzycznégò dzejaniô grëpë. === Pózdniészé albùmë (2007–2022) === Sepultura cygnãła regularné wëdôwanié albùmów a kòncertowé turë. W 2009 rokù òkôzôł sã ''[[A-Lex]]'', kòncepcyjny albùm jinspirowóny pòwiôstką ''[[Mechanicznô apfelzyna]]'' Anthony'égò Burgessa. Pò wëdanim ''[[Kairos]]'' w 2011 rokù z karna òdszedł Jean Dolabella. Zastąpił gò młodi perkùsysta [[Eloy Casagrande]], jaczégò techniczny a dinamiczny sztil grë stôł sã istotnym elementã pózdniészégò brzëmieniô kapelë. Z Casagrandã Sepultura nagra albùmë ''[[The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart]]'' (2013), ''[[Machine Messiah]]'' (2017) a téż ''[[Quadra]]'' (2020). Maklëwno dwa slédné wëdôwiznë parłãczi elementë rozmajitëch cządów historie karna – thrash metalu, groove metalu, rozbùdowónëch perkùsyjnëch partiów òrôz barżi progresywnëch aranżacjów. === Òddzãkòwalnô kòncertowô tura (2023-2026) === W gòdniku 2023 rokù Sepultura ògłosëła planë zakùńczeniô dzejaniô pò kòl 40 latach istnieniô. Karno zapòwiedzało òddzãkòwalną kòncertową turã ''Celebrating Life Through Death'', w rozmajitëch partach swiata. Na zôczątkù 2024 rokù, krótkò przed pòczãcym turë, Eloy Casagrande òpùscył karno. Jegò nastãpnikã òstôł amerikańsczi perkùsysta [[Greyson Nekrutman]]. Sepultura pòczãła pòstãpno òddzãkòwalną turã, òb czas jaczi wëkònëwa ùsôdzczi pòchòdzącé z rozmajitëch cządów swòji karierë. Tura ''Celebrating Life Through Death'' zakùńczëła sã 7 smùtana 2026 rokù òb czas slédnégò kòncertu karna, jaczi òdbéł sã w Suhai Music Hall w [[São Paulo]]. Wëstãp nen, òbjimùjący 32 ùsôdzczi a ùdzél specjalnëch gòscy, béł òficjalnym finałã pònad sztërdzestolatny kòncertowi historie Sepulturë. Tim samim karno zakùńczëło dzejanié pò pònad sztërëch dekadach bëtnoscë na mùzyczny binie. == Nôleżnicë karna == [[Òbrôzk:Sepultura - Wacken Open Air 2015 - 2015212130858 2015-07-31 Wacken - Sven - 1D MK III - 0108 - 1D3 2061 mod.jpg|mały|Eloy Casagrande (2015)]] {| |valign="top"| ; Przédny nôleżnicë * [[Derrick Green]] – spiéw (1997-2026) * [[Andreas Kisser]] – gitara (1986-2026) * [[Paulo Jr.]] – basysta (1984-2026) * [[Greyson Nekrutman]] – perkùsjô (2024-2026) |width="10"| |valign="top"| ; Ùszłi nôleżnicë * Roberto Raffan – basysta (1984-1984) * Roberto UFO – ritmicznô gitara (1984-1984) * [[Wagner Lamounier]] – spiéw, gitara (1984-1984) * [[Jairo Guedes|Jairo T.]] – przédnô gitara (1984–1986) * [[Max Cavalera]] – spiéw, ritmicznô gitara (1984–1996) * [[Igor Cavalera]] – perkùsjô (1984–2006) * [[Jean Dolabella]] – perkùsjô (2006–2011) * [[Eloy Casagrande]] – perkùsjô (2011-2024) |width="10"| |valign="top"| ; Kòncertowi mùzycë * [[Guilherme Martin]] – perkùsjô (2005) * [[Roy Mayorga]] – perkùsjô (2006) * [[Amílcar Christófaro]] – perkùsjô (2011) * [[Kevin Foley (muzyk)|Kevin Foley]] – perkùsjô (2013) * Jean Patton – gitara (2022) |} === Òs czasu === {{#tag:timeline |ImageSize=width:975 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:110 bottom:90 top:5 right:10 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/02/1984 till:{{#time:d/m/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1985 ScaleMinor = increment:1 start:1985 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3 Colors = id:LVocals value:red legend:Przédny_wòkal id:BVocals value:pink legend:Pòbòczny_wòkal id:LGuitar value:teal legend:Przédnô_gitara id:RGuitar value:brightgreen legend:Ritmicznô_gitara id:Bass value:blue legend:Basowô_gitara id:Drums value:orange legend:Perkùsjô id:studio value:black legend:Sztudijny_albùm id:Lines2 value:gray(0.55) legend:EP id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:10/11/1986 at:30/10/1987 at:07/04/1989 at:25/03/1991 at:19/10/1993 at:20/02/1996 at:06/10/1998 at:20/03/2001 at:27/05/2003 at:14/03/2006 at:23/01/2009 at:24/06/2011 at:25/10/2013 at:13/01/2017 at:07/02/2020 color:Lines2 layer:back at:01/12/1985 at:22/11/2002 BarData = bar:Wagner text:"Wagner Lamounier" bar:Max text:"Max Cavalera" bar:Derrick text:"Derrick Green" bar:JCesar text:"Julio Franco" bar:Jairo text:"Jairo Guedz" bar:Andreas text:"Andreas Kisser" bar:Cássio text:"Cássio" bar:Roberto text:"Roberto UFO" bar:Roberto2 text:"Roberto Raffan" bar:Paulo text:"Paulo Jr." bar:Beto text:"Beto Pinga" bar:Igor text:"Igor Cavalera" bar:Jean text:"Jean Dolabella" bar:Eloy text:"Eloy Casagrande" bar:Greyson text:"Greyson Nekrutman" PlotData= width:11 bar:Wagner from:01/08/1984 till:01/03/1985 color:LVocals bar:Max from:01/02/1984 till:01/03/1985 color:LGuitar bar:Max from:01/03/1985 till:01/06/1985 color:LGuitar width:7 bar:Max from:01/03/1985 till:01/03/1985 color:LVocals width:7 bar:Max from:01/03/1985 till:16/12/1996 color:LVocals bar:Max from:01/01/1985 till:16/12/1996 color:RGuitar width:3 bar:Derrick from:01/02/1998 till:end color:LVocals bar:Derrick from:01/02/1998 till:30/04/2005 color:RGuitar width:3 bar:Cássio from:01/02/1984 till:01/08/1984 color:RGuitar bar:Roberto from:01/08/1984 till:31/12/1984 color:RGuitar bar:JCesar from:01/03/1985 till:01/03/1985 color:lGuitar bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:LGuitar bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:BVocals width:3 bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:Bass width:7 bar:Andreas from:01/04/1987 till:end color:LGuitar bar:Andreas from:01/04/1987 till:28/02/1991 color:Bass width:7 bar:Andreas from:01/04/1987 till:16/12/1996 color:BVocals width:3 bar:Andreas from:01/02/1998 till:end color:BVocals width:3 bar:Andreas from:16/12/1996 till:01/02/1998 color:LVocals width:3 bar:Andreas from:16/12/1996 till:end color:RGuitar width:7 bar:Roberto2 from:01/08/1984 till:01/12/1984 color:Bass bar:Paulo from:01/12/1984 till:end color:Bass bar:Paulo from:01/12/1984 till:end color:BVocals width:3 bar:Beto from:01/02/1984 till:01/06/1984 color:Drums bar:Igor from:01/06/1984 till:12/06/2006 color:Drums bar:Jean from:12/06/2006 till:12/11/2011 color:Drums bar:Eloy from:12/11/2011 till:06/02/2024 color:Drums bar:Greyson from:27/02/2024 till:end color:Drums }} == Diskògrafiô == === Sztudijné albùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="10"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2"| Certifikacjô |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref name="AUS">{{Cytuj starnã |url = http://www.australian-charts.com/search.asp?search=sepultura&cat=a |titel = Sepultura Australian Albums Chart |òpùblikòwóny = www.australian-charts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.auspop.com.au/2017/01/aria-chart-watch-404/ |titel = ARIA CHART WATCH #404 |òpùblikòwóny = www.auspop.com.au |jãzëk = en |data przëstãpù = 2017-01-26}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="AUT">{{Cytuj starnã |url = https://austriancharts.at/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = austriancharts.at |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref name="FRA">{{Cytuj starnã |url = https://lescharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura French Albums Chart |òpùblikòwóny = lescharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br><ref name="GER">{{Cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20161101202835/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/?type=longplay |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = www.musicline.de |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br><ref name="NLD">{{Cytuj starnã |url = https://dutchcharts.nl/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Dutch Albums Chart |òpùblikòwóny = dutchcharts.nl |jãzëk = nl |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br><ref name="NOR">{{Cytuj starnã |url = https://norwegiancharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Norwegian Albums Chart |òpùblikòwóny = norwegiancharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref name="SWE">{{Cytuj starnã |url = https://swedishcharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Swedish Albums Chart |òpùblikòwóny = swedishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Hitparade.ch|CHE]]<br><ref name="SWI">{{Cytuj starnã |url = https://hitparade.ch/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = hitparade.ch |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br><ref name="UK">{{Cytuj starnã |url = http://www.officialcharts.com/artist/26888/sepultura/ |titel = Sepultura UK Chart History |òpùblikòwóny = www.officialcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard 200|USA]]<br><ref name="Billboard 200">{{Cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20130524103014/http://www.billboard.com/artist/278656/sepultura/chart |titel = Sepultura Billboard Chart History |òpùblikòwóny = www.billboard.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Morbid Visions]]'' |align=left| * Data: 10 smùtana 1986 * Wëdôwôcz: Cogumelo | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Schizophrenia (album Sepultury)|Schizophrenia]]'' |align=left| * Data: 30 rujana 1987 * Wëdôwôcz: Cogumelo | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Beneath the Remains]]'' |align=left| * Data: 5 séwnika 1989 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Arise]]'' |align=left| * Data: 20 strëmiannika 1991 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – || – || – || – || – || 46 || 24 || 40 || 119 |align=left| * [[Indonezjô|IDN]]: Złotô platka * [[British Phonographic Industry|UK]]: Strzébrznô platka<ref name="BPI">{{Cytuj starnã |url = https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |titel = BPI: Sepultura |òpùblikòwóny = www.bpi.co.uk |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Chaos A.D.]]'' |align=left| * Data: 2 séwnika 1993 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 27 || 19 || – || 11 || 21 || 16 || 11 || 15 || 11 || 32 |align=left| * [[Australian Recording Industry Association|AUS]]: Złotô platka<ref name="ARIA">{{Cytuj starnã |url = http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-1997.htm |titel = ARIA Charts – Accreditations – 1997 Albums |òpùblikòwóny = www.aria.com.au |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> * UK: Złotô platka<ref name="BPI" /> * [[Recording Industry Association of America|USA]]: Złotô platka<ref name="RIAA">{{Cytuj starnã |url = https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&se=sepultura#search_section |titel = RIAA: Sepultura |òpùblikòwóny = www.riaa.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Roots]]'' |align=left| * Data: 20 gromicznika 1996 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 3 || 2 || – || 7 || 6 || 8 || 5 || 16 || 4 || 27 |align=left| * AUS: Złotô platka<ref name="ARIA" /> * [[Music Canada|CAN]]: Złotô platka<ref name="CRIA">{{Cytuj starnã |url = https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=sepultura |titel = Music Canada: Sepultura |òpùblikòwóny = musiccanada.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> * [[Francjô|FRA]]: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = https://snepmusique.com/les-certifications/ |titel = Les certifications |òpùblikòwóny = Syndicat national de l'édition phonographique |jãzëk = fr |data przëstãpù = 2026-09-21}}</ref> * UK: Złotô platka<ref name="BPI" /> * USA: Złotô platka<ref name="RIAA" /> |- ! ''[[Against]]'' |align=left| * Data: 6 rujana 1998 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 25 || 23 || 33 || 23 || 76 || – || 33 || – || 40 || 82 | |- ! ''[[Nation]]'' |align=left| * Data: 20 strëmiannika 2001 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 40 || 41 || 91 || 28 || – || – || – || 84 || 88 || 134 |align=left| * BRA: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = http://showlivre.oi.com.br/artistasDetalhes.php?conteudo_id=2830 |titel = Perfil do Artista: Sepultura |òpùblikòwóny = Showlivre.com |jãzëk = pt |data przëstãpù = 2009-11-18}}</ref> |- ! ''[[Roorback]]'' |align=left| * Data: 26 maja 2003 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || – || 77 || 46 || – || – || – || 69 || 129 || – | |- ! ''[[Dante XXI]]'' |align=left| * Data: 22 strëmiannika 2006 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || – || 166 || 64 || – || – || – || – || – || – |align=left| * [[Cyper|CY]]: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.bravewords.com/news/62604 |titel = Sepultura – Dante XXI Certified Gold in Cyprus |data = 21 strëmiannika 2007 |òpùblikòwóny = Brave Words & Bloody Knuckles |archiwùm = https://www.webcitation.org/65Naof9Xs?url=http://www.bravewords.com/news/62604 |zarchiwizowóné = 11 gromicznika 2012 |data przëstãpù = 2009-01-23}}</ref> |- ! ''[[A-Lex]]'' |align=left| * Data: 23 januara 2009 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || 53 || 150 || 82 || – || – || – || 68 || – || – | |- ! ''[[Kairos (album)|Kairos]]'' |align=left| * Data: 24 czerwińca 2011 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || 75 || 87 || 49 || – || – || – || 45 || – || – | |- ! ''[[The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart|The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart]]'' |align=left| * Data: 25 rujana 2013 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || – || 153 || 76 || – || – || – || 96 || – || – | |- ! ''[[Machine Messiah]]'' |align=left| * Data: 13 januara 2017 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | 82 || 33 || 114 || 27 || – || – || – || 27 || – || – | |- ! ''[[Quadra (album)|Quadra]]'' |align=left| * Data: 7 gromicznika 2020 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || 17 || 63 || 5 || – || – || – || 13 || – || – | |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Minialbùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="width:25em;"| Titel ! Infòrmacje ò albùmie |- ! ''[[Bestial Devastation]]'' |align=left| * Data: 1985 * Wëdôwôcz: Cogumelo |- ! ''[[Third World Posse]]'' |align=left| * Data: 1992 * Wëdôwôcz: Roadrunner |- ! ''Refuse/Resist'' |align=left| * Data: 1994 * Wëdôwôcz: Roadrunner |- ! ''[[Revolusongs]]'' |align=left| * Data: 22 smùtana 2002 * Wëdôwôcz: FNM/Universal |- ! ''[[The Cloud of Unknowing]]'' |align=left| * Data: 24 aprila 2026 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast Records |} === Syngle === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Rok !colspan="10"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2" style="width:15em;"| Albùm |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.australian-charts.com/search.asp?search=Sepultura&cat=s |titel = Sepultura Australian Singles Chart |òpùblikòwóny = www.australian-charts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Musiikkituottajat|FIN]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://finnishcharts.com/search.asp?cat=s&search=Sepultura |titel = Sepultura Finnish Singles Chart |òpùblikòwóny = finnishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://lescharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura French Singles Chart |òpùblikòwóny = lescharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/23173/single |titel = Sepultura/Single-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = musicline.de |jãzëk = de |archiwùm = https://web.archive.org/web/20160311220522/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/23173/single |zarchiwizowóné = 2016-03-11 |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Irlandiô|IRL]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.irishcharts.ie/search/placement |titel = Sepultura Irish Singles Chart |òpùblikòwóny = www.irishcharts.ie |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Dutch Singles Chart |òpùblikòwóny = dutchcharts.nl |jãzëk = nl |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://norwegiancharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Norwegian Singles Chart |òpùblikòwóny = norwegiancharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZL]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://charts.nz/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura New Zealand Singles Chart |òpùblikòwóny = www.charts.org.nz |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://swedishcharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Swedish Singles Chart |òpùblikòwóny = swedishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br><ref name="UK" /> |- ! "Arise” |rowspan="3"| 1991 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="3"| ''Arise'' |- ! „Under Siege (Regnum Irae)” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 91 |- ! „Dead Embryonic Cells” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! "Refuse/Resist” |1993 | – || – || – || – || 29 || – || – || – || – || 51 |rowspan="3"| ''Chaos A.D.'' |- ! "Territory” |rowspan="2"| 1994 | – || – || – || – || 8 || – || – || 59 || – || 66 |- ! „Slave New World” | – || – || – || – || – || – || – || – || 32 || 46 |- ! „Roots Bloody Roots” |rowspan="3"| 1996 | 44 || 2 || 26 || 42 || 27 || 35 || 20 || – || 14 || 19 |rowspan="3"| ''Roots'' |- ! „Ratamahatta” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 23 |- ! „Attitude” | – || 16 || – || – || – || – || – || – || – || 46 |- ! „Choke” |1998 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 110 |rowspan="3"| ''Against'' |- ! „Against” |rowspan="2"| 1999 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Tribus” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Convicted in Life” |2006 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Dante XXI'' |- ! „Kairos” |2011 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Kairos'' |- ! „The Age of the Atheist” |2013 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart'' |- ! „Sepultura Under My Skin” |2015 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Sepultura Under My Skin'' |- ! „I Am The Enemy” |rowspan="2"| 2016 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="2"| ''Machine Messiah'' |- ! „Phantom Self” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Isolation” |rowspan="2"| 2019 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="3"| ''Quadra'' |- ! „Last Time” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Means to an End” |2020 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô syngel, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Albùmë wideo === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="3"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard (tygodnik)|USA]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3012110&cdi=6608201&cid=04%2F11%2F1992 |titel = Top Music Video – Under Siege |data = 1992-04-11 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211803/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3012110&cdi=6608201&cid=04%2F11%2F1992 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3020851&cdi=6966187&cid=08%2F05%2F1995 |titel = Top Music Video – Third World Chaos |data = 1995-08-05 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211808/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3020851&cdi=6966187&cid=08%2F05%2F1995 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3026182&cdi=7161351&cid=03%2F08%2F1997 |titel = Top Music Video – We Are What We Are |data = 1997-03-08 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211813/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3026182&cdi=7161351&cid=03%2F08%2F1997 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3046831&cdi=7904054&cid=09%2F14%2F2002 |titel = Top Music Video – Chaos DVD |data = 2002-09-14 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211818/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3046831&cdi=7904054&cid=09%2F14%2F2002 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.sverigetopplistan.se/ |titel = Veckolista DVD Album – Vecka 42, 17 oktober 2002 |òpùblikòwóny = www.sverigetopplistan.se |jãzëk = sv |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Musiikkituottajat|FIN]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/sepultura/chaos |titel = Suomen virallinen lista – Artistit Sepultura: Chaos |òpùblikòwóny = www.ifpi.fi |jãzëk = fi |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''Under Siege (Live in Barcelona)'' |align=left| * Data: 14 januara 1992 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 13 || – || – |- ! ''Third World Chaos'' |align=left| * Data: 27 czerwińca 1995 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 6 || – || – |- ! ''We Are What We Are'' |align=left| * Data: 28 januara 1997 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 19 || – || – |- ! ''Chaos DVD'' |align=left| * Data: 7 rujana 2002 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 38 || 16 || 9 |- ! ''[[Live in São Paulo (DVD)|Live in São Paulo]]'' |align=left| * Data: 8 smùtana 2005 * Wëdôwôcz: SPV | – || – || – |- ! ''Metal Veins. Alive at Rock in Rio''<br><small>(oraz Les Tambours Du Bronx)</small> |align=left| * Data: 15 séwnika 2014 * Wëdôwôcz: Eagle Rock Entertainment | – || – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Kòncertowé albùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="2"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref name="FRA" /> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Szwajcariô|CHE]]<br><ref name="SWI" /> |- ! ''[[Under a Pale Grey Sky]]'' |align=left| * Data: 22 séwnika 2002 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 52 || 99 |- ! ''[[Live in São Paulo]]'' |align=left| * Data: 8 smùtana 2005 * Wëdôwôcz: SPV | – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Kòmpilacje === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="2"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref name="AUS" /> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard 200|USA]]<br><ref name="Billboard 200" /> |- ! ''[[Roots (album)#The Roots of Sepultura|The Roots of Sepultura]]'' |align=left| * Data: 29 smùtana 1996 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 42 || – |- ! ''[[Blood-Rooted]]'' |align=left| * Data: 3 czerwińca 1997 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || 162 |- ! ''[[The Best of Sepultura]]'' |align=left| * Data: 12 séwnika 2006 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} == Teledisczi == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="width:25em;"| Titel ! Rok !style="width:15em;"| Reżiséra !style="width:20em;"| Albùm ! Zdrój |- ! „Inner Self” |1989 |Aurelio Diaz |''Beneath the Remains'' |rowspan=9|<ref name="Chaos DVD">Sepultura, Chaos DVD, 2002, DVD, Roadrunner Records.</ref> |- ! „Dead Embryonic Cells” |1991 |rowspan="2"| Bill Henderson |rowspan=2| ''Arise'' |- ! „Arise” |1992 |- ! „Refuse/Resist” |rowspan=2| 1993 |Peter Christopherson |rowspan=3| ''Chaos A.D.'' |- ! „Territory” |Paul Rachman |- ! „Slave New World” |1994 |rowspan="2"| Thomas Mignone |- ! „Roots Bloody Roots” |rowspan=3| 1996 |rowspan=3| ''Roots'' |- ! „Ratamahatta” |Fred Stuhr |- ! „Attitude” |Block |- ! „Choke” |1998 |Raul Machado |''Against'' |rowspan=3|<ref name="Live in São Paulo">Sepultura, Live in São Paulo, DVD, 2005, Steamhammer/SPV.</ref> |- ! „Bullet the Blue Sky” |2003 |rowspan="2"| Ricardo Della Rosa |''Revolusongs'' |- ! „Mindwar” |2004 |''Roorback'' |- ! „Refuse/Resist” (live) |2005 |Lecuck Ishida |''Live in Sao Paulo'' |<ref name="www.metalstorm.netvideos" /> |- ! „Convicted in Life” |2006 |Luis Carone |rowspan=2| ''Dante XXI'' |<ref name="www.metalstorm.netvideos" /> |- ! „Ostia” |2008 |Geraldo Moraes |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-ostia-video-posted-online/ |titel = Sepultura: „Ostia” Video Posted Online |data = 2008-01-09 |òpùblikòwóny = Blabbermouth.net |data przëstãpù = 2008-10-16}}</ref> |- ! „We’ve Lost You” |rowspan=2| 2009 |André Moraes |rowspan=2| ''A-Lex'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-we-ve-lost-you-video-available/ |titel = SEPULTURA: ‘We’ve Lost You’ Video Available |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! "What I Do!” |Sepultura |<ref name="www.metalstorm.netvideos">{{Cytuj starnã |url = http://www.metalstorm.net/bands/videos.php?band_id=151&bandname=Sepultura |titel = Sepultura – Videos |òpùblikòwóny = www.metalstorm.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „The Vatican” |2013 |rowspan=2| Rafael Kent |rowspan=2| ''The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-the-vatican-video-released/ |titel = SEPULTURA: ‘The Vatican’ Video Released |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „Da Lama Ao Caos” |2014 |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-video-for-cover-version-of-chico-science-nacao-zumbis-da-lama-ao-caos/ |titel = SEPULTURA: Video For Cover Version Of CHICO SCIENCE & NAÇÃO ZUMBI’s 'Da Lama Ao Caos’ |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „Phantom Self” |2016 |Mauricio Eça |''Machine Messiah'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/video-premiere-sepultura-phantom-self/ |titel = Video Premiere: SEPULTURA’s ‘Phantom Self’ |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-23}}</ref> |} == Przëpisë == {{Przëpisë|2}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Òficjalnô starna}} {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Brazyliô]] [[Kategòrëjô:Rockòwé karna]] hofsdhthrg3avur9u0arws9y3je91j3 224009 224008 2026-11-09T20:12:25Z HaxelKaszëba 17492 224009 wikitext text/x-wiki {{Mùzyczné karno |pòzwa = Sepultura |òbrôzk = Sepultura_-_Wacken_Open_Air_2018-1237_(cropped).jpg |òpisënk = Sepultura na [[Wacken Open Air]] rokù 2018. Z lewi: Paulo Jr., Derrick Green, Andreas Kisser, Eloy Casagrande |pòwstanié = 1984 |môl pòwstaniô = [[Belo Horizonte]], [[Minas Gerais]], [[Brazyliô]] |krôj = [[Òbrôzk:Flag of Brazil.svg|tło|22x22px]] [[Brazyliô]] |mùzyczné ôrtë = [[thrash metal]], [[death metal]], [[groove metal]], [[heavy metal]] |lata dzejaniô = 1984–2026 |wëtwórnie = [[Roadrunner Records]], [[Nuclear Blast]], [[E1 Music]] |nôleżnicë = [[Derrick Green]]<br>[[Andreas Kisser]]<br>[[Paulo Jr.]]<br>[[Greyson Nekrutman]] |ùszłi nôleżnicë = [[Max Cavalera]]<br>[[Igor Cavalera]]<br>[[Eloy Casagrande]]<br>Jairo Guedz<br>Jean Dolabella<br>Alex Webster |pòzrzeszóné karna = [[Soulfly]], [[Cavalera Conspiracy]], [[Go Ahead and Die]] |logo = Sepultura_logo.png |starna www = https://www.sepultura.com.br }} '''Sepultura''' – brazylijsczé mùzyczné karno założoné w 1984 rokù w Belo Horizonte przez bracy [[Max Cavalera|Maxa]] a [[Igor Cavalera|Igora Cavalerów]]. Kapela zôczątkòwò gra [[black metal]] ë [[death metal]], a pòstãpno wërobiła sztil parłãczący przédno [[thrash metal]], [[groove metal]] a death metal z elementama brazylijsczi mùzyczi. Sepultura je uznôwónô za jedno òd nôbarżi znónëch brazylijsczich metalowëch karnów a nôleża do grëpów, jaczé dołożëłë sã do midzënôrodny pòpùlarizacje ekstremalnégò metalu pòchòdzącégò z Pôłniowi Americzi. Nôwikszą pòpùlarnotã karno zwëskało na przełómanim lat 80. a 90., òsoblëwie za sprawą albùmów ''[[Beneath the Remains]]'' (1989), ''[[Arise (album Sepultury)|Arise]]'' (1991), ''[[Chaos A.D.]]'' (1993) a téż ''[[Roots (album Sepultury)|Roots]]'' (1996). Dwie slédné platczi halałë znaczącé zjinaczi w brzëmienim karna, òbjimającé wòlniészé, cwiardszé riffë, elementë groove metalu a téż inspiracje tradicyjną brazylijską mùzyką. W 1996 rokù Sepulturã òpùscył ji wòkalista a gitarzista Max Cavalera. Jegò plac jakno wòkalista zajął Amerikón [[Derrick Green]]. W 2006 rokù z kapelë òpùscył téż Igor Cavalera. Pònimò zjinaków składu Sepultura cygnãła kòncertowé a sztudijné dzejanié. W 2023 rokù grëpa zapòwiedza òddzãkòwną kòncertową turã ''Celebrating Life Through Death'', mającą zakùńczëc ji dzejanié pò kòl sztërzech dekadach jistnieniô. == Historiô == === Pòwstanié a pierszé nagraniô (1984–1986) === Sepultura òsta założonô w 1984 rokù w [[Belo Horizonte]], stolicë brazylijsczégò kraju [[Minas Gerais]]. Ji załóżcama bëlë bracô Max a Igor Cavalera. Pòzwa karna òznôczô w pòrtugalsczim jãzëkù „grobnicã” abò „kùlã”. Pòdle Maxa Cavalerë ùdbã na pòzwã pòjawił sã òb czas dolmaczeniô tekstu ùsôdzkù ''Dancing on Your Grave'' karna [[Motörhead]]. Na rëchlą ùtwóstwò karna wpłëwałë grëpë eùropejsczi scenë ekstremalnégò metalù, m.jin. [[Venom]], [[Celtic Frost]], [[Bathory]] a [[Sodom]]. Zôczątkòwi skłôd Sepulturë słëchôł czãstim zjinakóm. Òstateczno w pierszim cządze dzejaniô twòrzëlë gò Max Cavalera jakno gitarzista, Igor Cavalera jakno perkùsysta, Wagner Lamounier jakno wòkalista a téż Paulo Jr. jakno basysta. Lamounier òpùscył równak karno a òstôł pózdni jednym z załóżców grëpë [[Sarcófago]]. Rolã wòkalistë przejął w nen czas Max Cavalera. W 1985 rokù Sepultura wëda wespólny albùm ôrtu split z brazylijsczim karnã Overdose. Na wëdôwiznie nalazła sã pierszô EP-ka karna, ''[[Bestial Devastation]]''. Mùzyka Sepulturë z negò cządu charakterizowa sã surową produkcją a mòcnyma cëskama black a téż death metalu. Rok pózdni ùkôzôł sã pierszi fùlny albùm karna, ''[[Morbid Visions]]''. Materiôł zamikôł w se m.jin. ùsôdzk ''Troops of Doom'', jaczi z czasã stôł sã jednym z nôbarżi rozpòznawólnëch nagraniów z rëchlészégò cządu dzejaniô kapelë. === ''Schizophrenia'' a rozwij karna (1987–1988) === Wôżnô zjinaka w historie Sepulturë sã pòjawiła wëcmanim z doparłãczenim gitarzistë [[Andreas Kisser|Andreasa Kissera]] w 1987 rokù. Jegò bëtnosc mia cësk na rozwij techniczny karna òrôz barżi rozbùdowóną strukturã pózdniészich kòmpòzycjów. [[Òbrôzk:Sepultura Max Cavalera.jpg|lewo|mały|Max Cavalera na gitarze (1989 r.)]] W tim samim rokù ùkôzôł sã drëdżi sztudijny albùm, ''[[Schizophrenia]]''. W przërównanim z rëchlészima nagraniama karna sczerowa sã wërazni w starnã thrash metalu, zamikającë jednoczasno elementë death metalu. Albùm zwrócył bôczënk òdbiérców spòza Brazylie a pòmógł Sepulturze zwëskac zainteresowanié zagrańcowëch wëtwórniów. Roscącô pòpùlarnota doprowadzëła do pòdpisaniô kòntraktu z amerikańską wëtwórnią [[Roadrunner Records]], co ùmòżebniło karnowi szerszą distribùcjã pòstãpnëch nagraniów pòza Pôłniową Amerikã. === ''Beneath the Remains'' a midzënôrodny sukces (1989–1990) === W 1989 rokù Sepultura wëda trzecy sztudijny albùm, ''[[Beneath the Remains]]'', jaczégò producentã òstôł [[Scott Burns]]. Nagriwczi òdbëłë sã w Rio de Janeiro. Albùm prezentérowôł znaczno barżi dorobioné brzëmienié jak rëchlészé wëdôwiznë karna a parłãczi agresywnotã death metalu z chùtczima, precyzyjnyma charakterysticznyma riffama dlô thrash metalu. ''Beneath the Remains'' stôł sã przełómanim w karierze grëpë. Sepultura pòczãła intensywno kòncertowé turë pòza Brazylią, wëstãpùjąc m.jin. w Eùropie a Nordowi Americe. Karno pòczął bëc wëmienióny westrzód wôżniészëch przédników rozwijający sã midzënôrodny scenë thrash a deathmetalowi. === ''Arise'' (1991–1992) === Pòstãpny albùm, òstôł wëdóny w 1991 rokù. Nagriwczi sã òdbëłë we Floridze za sprôwą prowadnictwa Scotta Burnsa. Albùm rozwijôł sztil prezentérowóny na ''beneath the Remains'', parłãczącë chùtczi thrash metal z drãgszima elementama death metalu a barżi złożonyma aranżacjama. Do ùsôdzków ''Arise'' a ''Dead embryonic cells'', pòwstałë teledisczi emitowóné przez mùzyczné stacje, co zwikszëło rozpòznawalnotã karna. Sepultura òdbëła pòstãpno rozległé kòncertowé trasë, wëstãpùjącë we wielu Eùropejsczich państwach a Nordowi Americzi. Cząd zrzeszony z ''Arise'' ùmòcnił midzënôrodną pòzycjã karna a ùrëchlił pòstãpną wiôlgą sztilisticzną zjinakã w jegò ùtwórstwie. === ''Chaos A.D.'' (1993–1995) === W 1993 rokù ùkôzôł sã piąti albùm Sepulturë, ''[[Chaos A.D.]]''. Platka merka òdéńsce òd dominującégò rëchli chùtczégò thrash metalu za sprôwą wòlniészégò a barżi ritmicznégò brzëmieniô, jaczé pòczãto zrzeszac z [[groove metal]]ã. Na albùmie nalazłë sã m.jin. ùsôdzczi ''Refuse/Resist'', ''Territory'' a ''Slave New World''. Tekstë w wikszoscë pòdjëmałë tematikã spòlëznowëch kònfliktów, przemòcë, represjów a téż pòlityczny a spòlëznowi sytuacje. Sepultura pòczãła téż szerzi wëkòrzëstwiac elementë brazylijsczi mùzyczi. W ùsôdzkù ''Kaiowas'' brëkòwóno przédno akùsticzné a perkùsyjné instrumentë. Czerënk nen òstôł pòstãpno znaczno rozwiniãti na pòstãpnym albùmie. === ''Roots'' a òdéńsce Maxa Cavalerë (1996) === W 1996 rokù ùkôzôł sã albùm ''[[Roots]]'', jaczi halôł jedną z nôwikszich sztilisticznëch zjinaków w historie Sepulturë. Karno sparłãczëło drãdżé, niskò strojoné gitarë a groove metal z rozbùdowóną perkùsyjną sekcją a téż elementama tradycyjny brazylijsczi mùzyczi. [[Òbrôzk:Metalmania 2007 - Sepultura - Derrick Green 08.jpg|mały|Derrick Green – wòkalista Sepulturë (2007 r.)]] Òb czas robòtów nad materiałã muzycë wespółrobilë m.jin. z przédnikama lëdu [[Xavante]]. W ùsôdzkù ''Itsári'' wëkòrzëstóno wespólné nagriwczi zrealizowóné w Brazylie. Do nôbarżi znónëch kòmpòzycjów z albùmù należą ''Roots Bloody Roots'', ''Attitude'' òrôz ''Ratamahatta''. ''Roots'' zwëskôł znaczący midzënôrodny sukces a wpłënął na rozwij cwiardi alternatiwny mùzyczi drëdżi pòłowë lat 90. W tim samim rokù doszło równak do kònfliktu bënë karna. Pòòstalë muzycë zdecydowalë ò zakùńczenim wespółrobòtë z menedżerką Glorią Cavalera, bãdącą białką Maxa Cavalery. Max sprzecywił sã ti decyzje a pòd kùńc 1996 rokù òpùscył Sepulturã. Pòstãpno założił karno [[Soulfly]]. === Derrick Green a ''Against'' (1997–2000) === Pò òdéńscu Maxa Cavalerë pòòstalë bëtnicë Sepulturë zdecydowalë sã cygnąc dzejanié. Pò przesłëchaniach nowim wòkalistą òstôł pòchòdzący ze Zjednónëch Krajów [[Derrick Green]]. Pierszim albùmã nagrónym z Greenã béł ''[[Against]]'', wëdóny w 1998 rokù. Karno cygnął na nim eksperimentë z drãdżim, ritmicznym brzëmienim a téż cëskama mùzyczi spòza metalu. Zjinaka wòkalistë òznôcza równak wërazné rozpòczãcé nowégò cządu w historie kapelë. W 2001 rokù Sepultura wëda ''[[Nation]]''. Albùm rozwijôł spòlëznowò-pòliticzną tematikã tekstów a eksperimentalné elementë bëtné na rëchlészich wëdôwiznach. === Dalszé dzejanié a òdéńsce Igora Cavalerë (2001–2006) === W pòstãpnëch latach karno wëdało albùmë ''[[Roorback]]'' (2003) a téż ''[[Dante XXI]]'' (2006). Drëdżi z nich béł kòncepcyjnym albùmã jinspirowónym ''[[Bòskô kòmédiô|Bòską kòmédią]]'' Dantego Alighieri. [[Òbrôzk:Iggor Cavalera in Sao Paulo, 2006 (cropped).jpg|lewo|mały|Igor Cavalera grający na perkùsje (2006 r.)]] W 2006 rokù z Sepulturë òdszedł Igor Cavalera, slédny z bracy Cavalera, jaczi pòòstôł w karnie. Jakno pòwòdë wskazëwôł m.jin. familijné zachë a téż apartnotë zrzeszoné z dalszim fónksnérowanim kapelë. Nowim perkùsystą òstôł [[Jean Dolabella]]. Òdéńsce Igora òznôczało, że w skłôdze Sepulturë nie pòòstôwôł ju niżóden z jich pierszich załóżców. Nôdłużi dzejącym bëtnikã karna pòòstôwôł basysta Paulo Jr., równak le Andreas Kisser przejął rolã przédny pòstacëje òdpòwiedzalny za wikszi part mùzycznégò dzejaniô grëpë. === Pózdniészé albùmë (2007–2022) === Sepultura cygnãła regularné wëdôwanié albùmów a kòncertowé turë. W 2009 rokù òkôzôł sã ''[[A-Lex]]'', kòncepcyjny albùm jinspirowóny pòwiôstką ''[[Mechanicznô apfelzyna]]'' Anthony'égò Burgessa. Pò wëdanim ''[[Kairos]]'' w 2011 rokù z karna òdszedł Jean Dolabella. Zastąpił gò młodi perkùsysta [[Eloy Casagrande]], jaczégò techniczny a dinamiczny sztil grë stôł sã istotnym elementã pózdniészégò brzëmieniô kapelë. Z Casagrandã Sepultura nagra albùmë ''[[The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart]]'' (2013), ''[[Machine Messiah]]'' (2017) a téż ''[[Quadra]]'' (2020). Maklëwno dwa slédné wëdôwiznë parłãczi elementë rozmajitëch cządów historie karna – thrash metalu, groove metalu, rozbùdowónëch perkùsyjnëch partiów òrôz barżi progresywnëch aranżacjów. === Òddzãkòwalnô kòncertowô tura (2023-2026) === W gòdniku 2023 rokù Sepultura ògłosëła planë zakùńczeniô dzejaniô pò kòl 40 latach istnieniô. Karno zapòwiedzało òddzãkòwalną kòncertową turã ''Celebrating Life Through Death'', w rozmajitëch partach swiata. Na zôczątkù 2024 rokù, krótkò przed pòczãcym turë, Eloy Casagrande òpùscył karno. Jegò nastãpnikã òstôł amerikańsczi perkùsysta [[Greyson Nekrutman]]. Sepultura pòczãła pòstãpno òddzãkòwalną turã, òb czas jaczi wëkònëwa ùsôdzczi pòchòdzącé z rozmajitëch cządów swòji karierë. Tura ''Celebrating Life Through Death'' zakùńczëła sã 7 smùtana 2026 rokù òb czas slédnégò kòncertu karna, jaczi òdbéł sã w Suhai Music Hall w [[São Paulo]]. Wëstãp nen, òbjimùjący 32 ùsôdzczi a ùdzél specjalnëch gòscy, béł òficjalnym finałã pònad sztërdzestolatny kòncertowi historie Sepulturë. Tim samim karno zakùńczëło dzejanié pò pònad sztërëch dekadach bëtnoscë na mùzyczny binie. == Nôleżnicë karna == [[Òbrôzk:Sepultura - Wacken Open Air 2015 - 2015212130858 2015-07-31 Wacken - Sven - 1D MK III - 0108 - 1D3 2061 mod.jpg|mały|Eloy Casagrande (2015)]] {| |valign="top"| ; Przédny nôleżnicë * [[Derrick Green]] – spiéw (1997-2026) * [[Andreas Kisser]] – gitara (1986-2026) * [[Paulo Jr.]] – basysta (1984-2026) * [[Greyson Nekrutman]] – perkùsjô (2024-2026) |width="10"| |valign="top"| ; Ùszłi nôleżnicë * Roberto Raffan – basysta (1984-1984) * Roberto UFO – ritmicznô gitara (1984-1984) * [[Wagner Lamounier]] – spiéw, gitara (1984-1984) * [[Jairo Guedes|Jairo T.]] – przédnô gitara (1984–1986) * [[Max Cavalera]] – spiéw, ritmicznô gitara (1984–1996) * [[Igor Cavalera]] – perkùsjô (1984–2006) * [[Jean Dolabella]] – perkùsjô (2006–2011) * [[Eloy Casagrande]] – perkùsjô (2011-2024) |width="10"| |valign="top"| ; Kòncertowi mùzycë * [[Guilherme Martin]] – perkùsjô (2005) * [[Roy Mayorga]] – perkùsjô (2006) * [[Amílcar Christófaro]] – perkùsjô (2011) * [[Kevin Foley (muzyk)|Kevin Foley]] – perkùsjô (2013) * Jean Patton – gitara (2022) |} === Òs czasu === {{#tag:timeline |ImageSize=width:975 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:110 bottom:90 top:5 right:10 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/02/1984 till:{{#time:d/m/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1985 ScaleMinor = increment:1 start:1985 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3 Colors = id:LVocals value:red legend:Przédny_wòkal id:BVocals value:pink legend:Pòbòczny_wòkal id:LGuitar value:teal legend:Przédnô_gitara id:RGuitar value:brightgreen legend:Ritmicznô_gitara id:Bass value:blue legend:Basowô_gitara id:Drums value:orange legend:Perkùsjô id:studio value:black legend:Sztudijny_albùm id:Lines2 value:gray(0.55) legend:EP id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:10/11/1986 at:30/10/1987 at:07/04/1989 at:25/03/1991 at:19/10/1993 at:20/02/1996 at:06/10/1998 at:20/03/2001 at:27/05/2003 at:14/03/2006 at:23/01/2009 at:24/06/2011 at:25/10/2013 at:13/01/2017 at:07/02/2020 color:Lines2 layer:back at:01/12/1985 at:22/11/2002 BarData = bar:Wagner text:"Wagner Lamounier" bar:Max text:"Max Cavalera" bar:Derrick text:"Derrick Green" bar:JCesar text:"Julio Franco" bar:Jairo text:"Jairo Guedz" bar:Andreas text:"Andreas Kisser" bar:Cássio text:"Cássio" bar:Roberto text:"Roberto UFO" bar:Roberto2 text:"Roberto Raffan" bar:Paulo text:"Paulo Jr." bar:Beto text:"Beto Pinga" bar:Igor text:"Igor Cavalera" bar:Jean text:"Jean Dolabella" bar:Eloy text:"Eloy Casagrande" bar:Greyson text:"Greyson Nekrutman" PlotData= width:11 bar:Wagner from:01/08/1984 till:01/03/1985 color:LVocals bar:Max from:01/02/1984 till:01/03/1985 color:LGuitar bar:Max from:01/03/1985 till:01/06/1985 color:LGuitar width:7 bar:Max from:01/03/1985 till:01/03/1985 color:LVocals width:7 bar:Max from:01/03/1985 till:16/12/1996 color:LVocals bar:Max from:01/01/1985 till:16/12/1996 color:RGuitar width:3 bar:Derrick from:01/02/1998 till:end color:LVocals bar:Derrick from:01/02/1998 till:30/04/2005 color:RGuitar width:3 bar:Cássio from:01/02/1984 till:01/08/1984 color:RGuitar bar:Roberto from:01/08/1984 till:31/12/1984 color:RGuitar bar:JCesar from:01/03/1985 till:01/03/1985 color:lGuitar bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:LGuitar bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:BVocals width:3 bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:Bass width:7 bar:Andreas from:01/04/1987 till:end color:LGuitar bar:Andreas from:01/04/1987 till:28/02/1991 color:Bass width:7 bar:Andreas from:01/04/1987 till:16/12/1996 color:BVocals width:3 bar:Andreas from:01/02/1998 till:end color:BVocals width:3 bar:Andreas from:16/12/1996 till:01/02/1998 color:LVocals width:3 bar:Andreas from:16/12/1996 till:end color:RGuitar width:7 bar:Roberto2 from:01/08/1984 till:01/12/1984 color:Bass bar:Paulo from:01/12/1984 till:end color:Bass bar:Paulo from:01/12/1984 till:end color:BVocals width:3 bar:Beto from:01/02/1984 till:01/06/1984 color:Drums bar:Igor from:01/06/1984 till:12/06/2006 color:Drums bar:Jean from:12/06/2006 till:12/11/2011 color:Drums bar:Eloy from:12/11/2011 till:06/02/2024 color:Drums bar:Greyson from:27/02/2024 till:end color:Drums }} == Diskògrafiô == === Sztudijné albùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="10"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2"| Certifikacjô |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref name="AUS">{{Cytuj starnã |url = http://www.australian-charts.com/search.asp?search=sepultura&cat=a |titel = Sepultura Australian Albums Chart |òpùblikòwóny = www.australian-charts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.auspop.com.au/2017/01/aria-chart-watch-404/ |titel = ARIA CHART WATCH #404 |òpùblikòwóny = www.auspop.com.au |jãzëk = en |data przëstãpù = 2017-01-26}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="AUT">{{Cytuj starnã |url = https://austriancharts.at/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = austriancharts.at |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref name="FRA">{{Cytuj starnã |url = https://lescharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura French Albums Chart |òpùblikòwóny = lescharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br><ref name="GER">{{Cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20161101202835/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/?type=longplay |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = www.musicline.de |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br><ref name="NLD">{{Cytuj starnã |url = https://dutchcharts.nl/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Dutch Albums Chart |òpùblikòwóny = dutchcharts.nl |jãzëk = nl |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br><ref name="NOR">{{Cytuj starnã |url = https://norwegiancharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Norwegian Albums Chart |òpùblikòwóny = norwegiancharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref name="SWE">{{Cytuj starnã |url = https://swedishcharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Swedish Albums Chart |òpùblikòwóny = swedishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Hitparade.ch|CHE]]<br><ref name="SWI">{{Cytuj starnã |url = https://hitparade.ch/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = hitparade.ch |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br><ref name="UK">{{Cytuj starnã |url = http://www.officialcharts.com/artist/26888/sepultura/ |titel = Sepultura UK Chart History |òpùblikòwóny = www.officialcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard 200|USA]]<br><ref name="Billboard 200">{{Cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20130524103014/http://www.billboard.com/artist/278656/sepultura/chart |titel = Sepultura Billboard Chart History |òpùblikòwóny = www.billboard.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Morbid Visions]]'' |align=left| * Data: 10 smùtana 1986 * Wëdôwôcz: Cogumelo | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Schizophrenia (album Sepultury)|Schizophrenia]]'' |align=left| * Data: 30 rujana 1987 * Wëdôwôcz: Cogumelo | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Beneath the Remains]]'' |align=left| * Data: 5 séwnika 1989 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Arise]]'' |align=left| * Data: 20 strëmiannika 1991 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – || – || – || – || – || 46 || 24 || 40 || 119 |align=left| * [[Indonezjô|IDN]]: Złotô platka * [[British Phonographic Industry|UK]]: Strzébrznô platka<ref name="BPI">{{Cytuj starnã |url = https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |titel = BPI: Sepultura |òpùblikòwóny = www.bpi.co.uk |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Chaos A.D.]]'' |align=left| * Data: 2 séwnika 1993 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 27 || 19 || – || 11 || 21 || 16 || 11 || 15 || 11 || 32 |align=left| * [[Australian Recording Industry Association|AUS]]: Złotô platka<ref name="ARIA">{{Cytuj starnã |url = http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-1997.htm |titel = ARIA Charts – Accreditations – 1997 Albums |òpùblikòwóny = www.aria.com.au |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> * UK: Złotô platka<ref name="BPI" /> * [[Recording Industry Association of America|USA]]: Złotô platka<ref name="RIAA">{{Cytuj starnã |url = https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&se=sepultura#search_section |titel = RIAA: Sepultura |òpùblikòwóny = www.riaa.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Roots]]'' |align=left| * Data: 20 gromicznika 1996 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 3 || 2 || – || 7 || 6 || 8 || 5 || 16 || 4 || 27 |align=left| * AUS: Złotô platka<ref name="ARIA" /> * [[Music Canada|CAN]]: Złotô platka<ref name="CRIA">{{Cytuj starnã |url = https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=sepultura |titel = Music Canada: Sepultura |òpùblikòwóny = musiccanada.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> * [[Francjô|FRA]]: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = https://snepmusique.com/les-certifications/ |titel = Les certifications |òpùblikòwóny = Syndicat national de l'édition phonographique |jãzëk = fr |data przëstãpù = 2026-09-21}}</ref> * UK: Złotô platka<ref name="BPI" /> * USA: Złotô platka<ref name="RIAA" /> |- ! ''[[Against]]'' |align=left| * Data: 6 rujana 1998 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 25 || 23 || 33 || 23 || 76 || – || 33 || – || 40 || 82 | |- ! ''[[Nation]]'' |align=left| * Data: 20 strëmiannika 2001 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 40 || 41 || 91 || 28 || – || – || – || 84 || 88 || 134 |align=left| * BRA: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = http://showlivre.oi.com.br/artistasDetalhes.php?conteudo_id=2830 |titel = Perfil do Artista: Sepultura |òpùblikòwóny = Showlivre.com |jãzëk = pt |data przëstãpù = 2009-11-18}}</ref> |- ! ''[[Roorback]]'' |align=left| * Data: 26 maja 2003 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || – || 77 || 46 || – || – || – || 69 || 129 || – | |- ! ''[[Dante XXI]]'' |align=left| * Data: 22 strëmiannika 2006 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || – || 166 || 64 || – || – || – || – || – || – |align=left| * [[Cyper|CY]]: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.bravewords.com/news/62604 |titel = Sepultura – Dante XXI Certified Gold in Cyprus |data = 21 strëmiannika 2007 |òpùblikòwóny = Brave Words & Bloody Knuckles |archiwùm = https://www.webcitation.org/65Naof9Xs?url=http://www.bravewords.com/news/62604 |zarchiwizowóné = 11 gromicznika 2012 |data przëstãpù = 2009-01-23}}</ref> |- ! ''[[A-Lex]]'' |align=left| * Data: 23 januara 2009 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || 53 || 150 || 82 || – || – || – || 68 || – || – | |- ! ''[[Kairos (album)|Kairos]]'' |align=left| * Data: 24 czerwińca 2011 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || 75 || 87 || 49 || – || – || – || 45 || – || – | |- ! ''[[The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart|The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart]]'' |align=left| * Data: 25 rujana 2013 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || – || 153 || 76 || – || – || – || 96 || – || – | |- ! ''[[Machine Messiah]]'' |align=left| * Data: 13 januara 2017 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | 82 || 33 || 114 || 27 || – || – || – || 27 || – || – | |- ! ''[[Quadra (album)|Quadra]]'' |align=left| * Data: 7 gromicznika 2020 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || 17 || 63 || 5 || – || – || – || 13 || – || – | |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Minialbùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="width:25em;"| Titel ! Infòrmacje ò albùmie |- ! ''[[Bestial Devastation]]'' |align=left| * Data: 1985 * Wëdôwôcz: Cogumelo |- ! ''[[Third World Posse]]'' |align=left| * Data: 1992 * Wëdôwôcz: Roadrunner |- ! ''Refuse/Resist'' |align=left| * Data: 1994 * Wëdôwôcz: Roadrunner |- ! ''[[Revolusongs]]'' |align=left| * Data: 22 smùtana 2002 * Wëdôwôcz: FNM/Universal |- ! ''[[The Cloud of Unknowing]]'' |align=left| * Data: 24 aprila 2026 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast Records |} === Syngle === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Rok !colspan="10"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2" style="width:15em;"| Albùm |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.australian-charts.com/search.asp?search=Sepultura&cat=s |titel = Sepultura Australian Singles Chart |òpùblikòwóny = www.australian-charts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Musiikkituottajat|FIN]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://finnishcharts.com/search.asp?cat=s&search=Sepultura |titel = Sepultura Finnish Singles Chart |òpùblikòwóny = finnishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://lescharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura French Singles Chart |òpùblikòwóny = lescharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/23173/single |titel = Sepultura/Single-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = musicline.de |jãzëk = de |archiwùm = https://web.archive.org/web/20160311220522/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/23173/single |zarchiwizowóné = 2016-03-11 |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Irlandiô|IRL]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.irishcharts.ie/search/placement |titel = Sepultura Irish Singles Chart |òpùblikòwóny = www.irishcharts.ie |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Dutch Singles Chart |òpùblikòwóny = dutchcharts.nl |jãzëk = nl |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://norwegiancharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Norwegian Singles Chart |òpùblikòwóny = norwegiancharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZL]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://charts.nz/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura New Zealand Singles Chart |òpùblikòwóny = www.charts.org.nz |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://swedishcharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Swedish Singles Chart |òpùblikòwóny = swedishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br><ref name="UK" /> |- ! "Arise” |rowspan="3"| 1991 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="3"| ''Arise'' |- ! „Under Siege (Regnum Irae)” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 91 |- ! „Dead Embryonic Cells” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! "Refuse/Resist” |1993 | – || – || – || – || 29 || – || – || – || – || 51 |rowspan="3"| ''Chaos A.D.'' |- ! "Territory” |rowspan="2"| 1994 | – || – || – || – || 8 || – || – || 59 || – || 66 |- ! „Slave New World” | – || – || – || – || – || – || – || – || 32 || 46 |- ! „Roots Bloody Roots” |rowspan="3"| 1996 | 44 || 2 || 26 || 42 || 27 || 35 || 20 || – || 14 || 19 |rowspan="3"| ''Roots'' |- ! „Ratamahatta” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 23 |- ! „Attitude” | – || 16 || – || – || – || – || – || – || – || 46 |- ! „Choke” |1998 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 110 |rowspan="3"| ''Against'' |- ! „Against” |rowspan="2"| 1999 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Tribus” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Convicted in Life” |2006 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Dante XXI'' |- ! „Kairos” |2011 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Kairos'' |- ! „The Age of the Atheist” |2013 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart'' |- ! „Sepultura Under My Skin” |2015 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Sepultura Under My Skin'' |- ! „I Am The Enemy” |rowspan="2"| 2016 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="2"| ''Machine Messiah'' |- ! „Phantom Self” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Isolation” |rowspan="2"| 2019 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="3"| ''Quadra'' |- ! „Last Time” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Means to an End” |2020 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô syngel, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Albùmë wideo === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="3"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard (tygodnik)|USA]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3012110&cdi=6608201&cid=04%2F11%2F1992 |titel = Top Music Video – Under Siege |data = 1992-04-11 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211803/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3012110&cdi=6608201&cid=04%2F11%2F1992 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3020851&cdi=6966187&cid=08%2F05%2F1995 |titel = Top Music Video – Third World Chaos |data = 1995-08-05 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211808/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3020851&cdi=6966187&cid=08%2F05%2F1995 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3026182&cdi=7161351&cid=03%2F08%2F1997 |titel = Top Music Video – We Are What We Are |data = 1997-03-08 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211813/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3026182&cdi=7161351&cid=03%2F08%2F1997 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3046831&cdi=7904054&cid=09%2F14%2F2002 |titel = Top Music Video – Chaos DVD |data = 2002-09-14 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211818/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3046831&cdi=7904054&cid=09%2F14%2F2002 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.sverigetopplistan.se/ |titel = Veckolista DVD Album – Vecka 42, 17 oktober 2002 |òpùblikòwóny = www.sverigetopplistan.se |jãzëk = sv |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Musiikkituottajat|FIN]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/sepultura/chaos |titel = Suomen virallinen lista – Artistit Sepultura: Chaos |òpùblikòwóny = www.ifpi.fi |jãzëk = fi |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''Under Siege (Live in Barcelona)'' |align=left| * Data: 14 januara 1992 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 13 || – || – |- ! ''Third World Chaos'' |align=left| * Data: 27 czerwińca 1995 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 6 || – || – |- ! ''We Are What We Are'' |align=left| * Data: 28 januara 1997 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 19 || – || – |- ! ''Chaos DVD'' |align=left| * Data: 7 rujana 2002 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 38 || 16 || 9 |- ! ''[[Live in São Paulo (DVD)|Live in São Paulo]]'' |align=left| * Data: 8 smùtana 2005 * Wëdôwôcz: SPV | – || – || – |- ! ''Metal Veins. Alive at Rock in Rio''<br><small>(oraz Les Tambours Du Bronx)</small> |align=left| * Data: 15 séwnika 2014 * Wëdôwôcz: Eagle Rock Entertainment | – || – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Kòncertowé albùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="2"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref name="FRA" /> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Szwajcariô|CHE]]<br><ref name="SWI" /> |- ! ''[[Under a Pale Grey Sky]]'' |align=left| * Data: 22 séwnika 2002 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 52 || 99 |- ! ''[[Live in São Paulo]]'' |align=left| * Data: 8 smùtana 2005 * Wëdôwôcz: SPV | – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Kòmpilacje === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="2"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref name="AUS" /> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard 200|USA]]<br><ref name="Billboard 200" /> |- ! ''[[Roots (album)#The Roots of Sepultura|The Roots of Sepultura]]'' |align=left| * Data: 29 smùtana 1996 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 42 || – |- ! ''[[Blood-Rooted]]'' |align=left| * Data: 3 czerwińca 1997 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || 162 |- ! ''[[The Best of Sepultura]]'' |align=left| * Data: 12 séwnika 2006 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} == Teledisczi == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="width:25em;"| Titel ! Rok !style="width:15em;"| Reżiséra !style="width:20em;"| Albùm ! Zdrój |- ! „Inner Self” |1989 |Aurelio Diaz |''Beneath the Remains'' |rowspan=9|<ref name="Chaos DVD">Sepultura, Chaos DVD, 2002, DVD, Roadrunner Records.</ref> |- ! „Dead Embryonic Cells” |1991 |rowspan="2"| Bill Henderson |rowspan=2| ''Arise'' |- ! „Arise” |1992 |- ! „Refuse/Resist” |rowspan=2| 1993 |Peter Christopherson |rowspan=3| ''Chaos A.D.'' |- ! „Territory” |Paul Rachman |- ! „Slave New World” |1994 |rowspan="2"| Thomas Mignone |- ! „Roots Bloody Roots” |rowspan=3| 1996 |rowspan=3| ''Roots'' |- ! „Ratamahatta” |Fred Stuhr |- ! „Attitude” |Block |- ! „Choke” |1998 |Raul Machado |''Against'' |rowspan=3|<ref name="Live in São Paulo">Sepultura, Live in São Paulo, DVD, 2005, Steamhammer/SPV.</ref> |- ! „Bullet the Blue Sky” |2003 |rowspan="2"| Ricardo Della Rosa |''Revolusongs'' |- ! „Mindwar” |2004 |''Roorback'' |- ! „Refuse/Resist” (live) |2005 |Lecuck Ishida |''Live in Sao Paulo'' |<ref name="www.metalstorm.netvideos" /> |- ! „Convicted in Life” |2006 |Luis Carone |rowspan=2| ''Dante XXI'' |<ref name="www.metalstorm.netvideos" /> |- ! „Ostia” |2008 |Geraldo Moraes |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-ostia-video-posted-online/ |titel = Sepultura: „Ostia” Video Posted Online |data = 2008-01-09 |òpùblikòwóny = Blabbermouth.net |data przëstãpù = 2008-10-16}}</ref> |- ! „We’ve Lost You” |rowspan=2| 2009 |André Moraes |rowspan=2| ''A-Lex'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-we-ve-lost-you-video-available/ |titel = SEPULTURA: ‘We’ve Lost You’ Video Available |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! "What I Do!” |Sepultura |<ref name="www.metalstorm.netvideos">{{Cytuj starnã |url = http://www.metalstorm.net/bands/videos.php?band_id=151&bandname=Sepultura |titel = Sepultura – Videos |òpùblikòwóny = www.metalstorm.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „The Vatican” |2013 |rowspan=2| Rafael Kent |rowspan=2| ''The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-the-vatican-video-released/ |titel = SEPULTURA: ‘The Vatican’ Video Released |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „Da Lama Ao Caos” |2014 |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-video-for-cover-version-of-chico-science-nacao-zumbis-da-lama-ao-caos/ |titel = SEPULTURA: Video For Cover Version Of CHICO SCIENCE & NAÇÃO ZUMBI’s 'Da Lama Ao Caos’ |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „Phantom Self” |2016 |Mauricio Eça |''Machine Messiah'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/video-premiere-sepultura-phantom-self/ |titel = Video Premiere: SEPULTURA’s ‘Phantom Self’ |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-23}}</ref> |} == Przëpisë == {{Przëpisë|2}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Òficjalnô starna}} {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Brazyliô]] [[Kategòrëjô:Rockòwé karna]] ol7k8je1gz1trrxcrg96u2wp393ygpk 224010 224009 2026-11-09T20:23:06Z HaxelKaszëba 17492 224010 wikitext text/x-wiki {{Mùzyczné karno |pòzwa = Sepultura |òbrôzk = Sepultura_-_Wacken_Open_Air_2018-1237_(cropped).jpg |òpisënk = Sepultura na [[Wacken Open Air]] rokù 2018. Z lewi: Paulo Jr., Derrick Green, Andreas Kisser, Eloy Casagrande |pòwstanié = 1984 |môl pòwstaniô = [[Belo Horizonte]], [[Minas Gerais]], [[Brazyliô]] |krôj = [[Òbrôzk:Flag of Brazil.svg|tło|22x22px]] [[Brazyliô]] |mùzyczné ôrtë = [[thrash metal]], [[death metal]], [[groove metal]], [[heavy metal]] |lata dzejaniô = 1984–2026 |wëtwórnie = [[Roadrunner Records]], [[Nuclear Blast]], [[E1 Music]] |nôleżnicë = [[Derrick Green]]<br>[[Andreas Kisser]]<br>[[Paulo Jr.]]<br>[[Greyson Nekrutman]] |ùszłi nôleżnicë = [[Max Cavalera]]<br>[[Igor Cavalera]]<br>[[Eloy Casagrande]]<br>Jairo Guedz<br>Jean Dolabella<br>Alex Webster |pòzrzeszóné karna = [[Soulfly]], [[Cavalera Conspiracy]], [[Go Ahead and Die]] |logo = Sepultura_logo.png |starna www = https://www.sepultura.com.br }} '''Sepultura''' – brazylijsczé mùzyczné karno założoné w 1984 rokù w Belo Horizonte przez bracy [[Max Cavalera|Maxa]] a [[Igor Cavalera|Igora Cavalerów]]. Kapela zôczątkòwò gra [[black metal]] ë [[death metal]], a pòstãpno wërobiła sztil parłãczący przédno [[thrash metal]], [[groove metal]] a death metal z elementama brazylijsczi mùzyczi. Sepultura je uznôwónô za jedno òd nôbarżi znónëch brazylijsczich metalowëch karnów a nôleża do grëpów, jaczé dołożëłë sã do midzënôrodny pòpùlarizacje ekstremalnégò metalu pòchòdzącégò z Pôłniowi Americzi. Nôwikszą pòpùlarnotã karno zwëskało na przełómanim lat 80. a 90., òsoblëwie za sprawą albùmów ''[[Beneath the Remains]]'' (1989), ''[[Arise (album Sepultury)|Arise]]'' (1991), ''[[Chaos A.D.]]'' (1993) a téż ''[[Roots (album Sepultury)|Roots]]'' (1996). Dwie slédné platczi halałë znaczącé zjinaczi w brzëmienim karna, òbjimającé wòlniészé, cwiardszé riffë, elementë groove metalu a téż inspiracje tradicyjną brazylijską mùzyką. W 1996 rokù Sepulturã òpùscył ji wòkalista a gitarzista Max Cavalera. Jegò plac jakno wòkalista zajął Amerikón [[Derrick Green]]. W 2006 rokù z kapelë òpùscył téż Igor Cavalera. Pònimò zjinaków składu Sepultura cygnãła kòncertowé a sztudijné dzejanié. W 2023 rokù grëpa zapòwiedza òddzãkòwną kòncertową turã ''Celebrating Life Through Death'', jakô zakùńczëła ji dzejanié pò kòl sztërzech dekadach jistnieniô. == Historiô == === Pòwstanié a pierszé nagraniô (1984–1986) === Sepultura òsta założonô w 1984 rokù w [[Belo Horizonte]], stolicë brazylijsczégò kraju [[Minas Gerais]]. Ji załóżcama bëlë bracô Max a Igor Cavalera. Pòzwa karna òznôczô w pòrtugalsczim jãzëkù „grobnicã” abò „kùlã”. Pòdle Maxa Cavalerë ùdbã na pòzwã pòjawił sã òb czas dolmaczeniô tekstu ùsôdzkù ''Dancing on Your Grave'' karna [[Motörhead]]. Na rëchlą ùtwóstwò karna wpłëwałë grëpë eùropejsczi scenë ekstremalnégò metalù, m.jin. [[Venom]], [[Celtic Frost]], [[Bathory]] a [[Sodom]]. Zôczątkòwi skłôd Sepulturë słëchôł czãstim zjinakóm. Òstateczno w pierszim cządze dzejaniô twòrzëlë gò Max Cavalera jakno gitarzista, Igor Cavalera jakno perkùsysta, Wagner Lamounier jakno wòkalista a téż Paulo Jr. jakno basysta. Lamounier òpùscył równak karno a òstôł pózdni jednym z załóżców grëpë [[Sarcófago]]. Rolã wòkalistë przejął w nen czas Max Cavalera. W 1985 rokù Sepultura wëda wespólny albùm ôrtu split z brazylijsczim karnã Overdose. Na wëdôwiznie nalazła sã pierszô EP-ka karna, ''[[Bestial Devastation]]''. Mùzyka Sepulturë z negò cządu charakterizowa sã surową produkcją a mòcnyma cëskama black a téż death metalu. Rok pózdni ùkôzôł sã pierszi fùlny albùm karna, ''[[Morbid Visions]]''. Materiôł zamikôł w se m.jin. ùsôdzk ''Troops of Doom'', jaczi z czasã stôł sã jednym z nôbarżi rozpòznawólnëch nagraniów z rëchlészégò cządu dzejaniô kapelë. === ''Schizophrenia'' a rozwij karna (1987–1988) === Wôżnô zjinaka w historie Sepulturë sã pòjawiła wëcmanim z doparłãczenim gitarzistë [[Andreas Kisser|Andreasa Kissera]] w 1987 rokù. Jegò bëtnosc mia cësk na rozwij techniczny karna òrôz barżi rozbùdowóną strukturã pózdniészich kòmpòzycjów. [[Òbrôzk:Sepultura Max Cavalera.jpg|lewo|mały|Max Cavalera na gitarze (1989 r.)]] W tim samim rokù ùkôzôł sã drëdżi sztudijny albùm, ''[[Schizophrenia]]''. W przërównanim z rëchlészima nagraniama karna sczerowa sã wërazni w starnã thrash metalu, zamikającë jednoczasno elementë death metalu. Albùm zwrócył bôczënk òdbiérców spòza Brazylie a pòmógł Sepulturze zwëskac zainteresowanié zagrańcowëch wëtwórniów. Roscącô pòpùlarnota doprowadzëła do pòdpisaniô kòntraktu z amerikańską wëtwórnią [[Roadrunner Records]], co ùmòżebniło karnowi szerszą distribùcjã pòstãpnëch nagraniów pòza Pôłniową Amerikã. === ''Beneath the Remains'' a midzënôrodny sukces (1989–1990) === W 1989 rokù Sepultura wëda trzecy sztudijny albùm, ''[[Beneath the Remains]]'', jaczégò producentã òstôł [[Scott Burns]]. Nagriwczi òdbëłë sã w Rio de Janeiro. Albùm prezentérowôł znaczno barżi dorobioné brzëmienié jak rëchlészé wëdôwiznë karna a parłãczi agresywnotã death metalu z chùtczima, precyzyjnyma charakterysticznyma riffama dlô thrash metalu. ''Beneath the Remains'' stôł sã przełómanim w karierze grëpë. Sepultura pòczãła intensywno kòncertowé turë pòza Brazylią, wëstãpùjąc m.jin. w Eùropie a Nordowi Americe. Karno pòczął bëc wëmienióny westrzód wôżniészëch przédników rozwijający sã midzënôrodny scenë thrash a deathmetalowi. === ''Arise'' (1991–1992) === Pòstãpny albùm, òstôł wëdóny w 1991 rokù. Nagriwczi sã òdbëłë we Floridze za sprôwą prowadnictwa Scotta Burnsa. Albùm rozwijôł sztil prezentérowóny na ''beneath the Remains'', parłãczącë chùtczi thrash metal z drãgszima elementama death metalu a barżi złożonyma aranżacjama. Do ùsôdzków ''Arise'' a ''Dead embryonic cells'', pòwstałë teledisczi emitowóné przez mùzyczné stacje, co zwikszëło rozpòznawalnotã karna. Sepultura òdbëła pòstãpno rozległé kòncertowé trasë, wëstãpùjącë we wielu Eùropejsczich państwach a Nordowi Americzi. Cząd zrzeszony z ''Arise'' ùmòcnił midzënôrodną pòzycjã karna a ùrëchlił pòstãpną wiôlgą sztilisticzną zjinakã w jegò ùtwórstwie. === ''Chaos A.D.'' (1993–1995) === W 1993 rokù ùkôzôł sã piąti albùm Sepulturë, ''[[Chaos A.D.]]''. Platka merka òdéńsce òd dominującégò rëchli chùtczégò thrash metalu za sprôwą wòlniészégò a barżi ritmicznégò brzëmieniô, jaczé pòczãto zrzeszac z [[groove metal]]ã. Na albùmie nalazłë sã m.jin. ùsôdzczi ''Refuse/Resist'', ''Territory'' a ''Slave New World''. Tekstë w wikszoscë pòdjëmałë tematikã spòlëznowëch kònfliktów, przemòcë, represjów a téż pòlityczny a spòlëznowi sytuacje. Sepultura pòczãła téż szerzi wëkòrzëstwiac elementë brazylijsczi mùzyczi. W ùsôdzkù ''Kaiowas'' brëkòwóno przédno akùsticzné a perkùsyjné instrumentë. Czerënk nen òstôł pòstãpno znaczno rozwiniãti na pòstãpnym albùmie. === ''Roots'' a òdéńsce Maxa Cavalerë (1996) === W 1996 rokù ùkôzôł sã albùm ''[[Roots]]'', jaczi halôł jedną z nôwikszich sztilisticznëch zjinaków w historie Sepulturë. Karno sparłãczëło drãdżé, niskò strojoné gitarë a groove metal z rozbùdowóną perkùsyjną sekcją a téż elementama tradycyjny brazylijsczi mùzyczi. [[Òbrôzk:Metalmania 2007 - Sepultura - Derrick Green 08.jpg|mały|Derrick Green – wòkalista Sepulturë (2007 r.)]] Òb czas robòtów nad materiałã muzycë wespółrobilë m.jin. z przédnikama lëdu [[Xavante]]. W ùsôdzkù ''Itsári'' wëkòrzëstóno wespólné nagriwczi zrealizowóné w Brazylie. Do nôbarżi znónëch kòmpòzycjów z albùmù należą ''Roots Bloody Roots'', ''Attitude'' òrôz ''Ratamahatta''. ''Roots'' zwëskôł znaczący midzënôrodny sukces a wpłënął na rozwij cwiardi alternatiwny mùzyczi drëdżi pòłowë lat 90. W tim samim rokù doszło równak do kònfliktu bënë karna. Pòòstalë muzycë zdecydowalë ò zakùńczenim wespółrobòtë z menedżerką Glorią Cavalera, bãdącą białką Maxa Cavalery. Max sprzecywił sã ti decyzje a pòd kùńc 1996 rokù òpùscył Sepulturã. Pòstãpno założił karno [[Soulfly]]. === Derrick Green a ''Against'' (1997–2000) === Pò òdéńscu Maxa Cavalerë pòòstalë bëtnicë Sepulturë zdecydowalë sã cygnąc dzejanié. Pò przesłëchaniach nowim wòkalistą òstôł pòchòdzący ze Zjednónëch Krajów [[Derrick Green]]. Pierszim albùmã nagrónym z Greenã béł ''[[Against]]'', wëdóny w 1998 rokù. Karno cygnął na nim eksperimentë z drãdżim, ritmicznym brzëmienim a téż cëskama mùzyczi spòza metalu. Zjinaka wòkalistë òznôcza równak wërazné rozpòczãcé nowégò cządu w historie kapelë. W 2001 rokù Sepultura wëda ''[[Nation]]''. Albùm rozwijôł spòlëznowò-pòliticzną tematikã tekstów a eksperimentalné elementë bëtné na rëchlészich wëdôwiznach. === Dalszé dzejanié a òdéńsce Igora Cavalerë (2001–2006) === W pòstãpnëch latach karno wëdało albùmë ''[[Roorback]]'' (2003) a téż ''[[Dante XXI]]'' (2006). Drëdżi z nich béł kòncepcyjnym albùmã jinspirowónym ''[[Bòskô kòmédiô|Bòską kòmédią]]'' Dantego Alighieri. [[Òbrôzk:Iggor Cavalera in Sao Paulo, 2006 (cropped).jpg|lewo|mały|Igor Cavalera grający na perkùsje (2006 r.)]] W 2006 rokù z Sepulturë òdszedł Igor Cavalera, slédny z bracy Cavalera, jaczi pòòstôł w karnie. Jakno pòwòdë wskazëwôł m.jin. familijné zachë a téż apartnotë zrzeszoné z dalszim fónksnérowanim kapelë. Nowim perkùsystą òstôł [[Jean Dolabella]]. Òdéńsce Igora òznôczało, że w skłôdze Sepulturë nie pòòstôwôł ju niżóden z jich pierszich załóżców. Nôdłużi dzejącym bëtnikã karna pòòstôwôł basysta Paulo Jr., równak le Andreas Kisser przejął rolã przédny pòstacëje òdpòwiedzalny za wikszi part mùzycznégò dzejaniô grëpë. === Pózdniészé albùmë (2007–2022) === Sepultura cygnãła regularné wëdôwanié albùmów a kòncertowé turë. W 2009 rokù òkôzôł sã ''[[A-Lex]]'', kòncepcyjny albùm jinspirowóny pòwiôstką ''[[Mechanicznô apfelzyna]]'' Anthony'égò Burgessa. Pò wëdanim ''[[Kairos]]'' w 2011 rokù z karna òdszedł Jean Dolabella. Zastąpił gò młodi perkùsysta [[Eloy Casagrande]], jaczégò techniczny a dinamiczny sztil grë stôł sã istotnym elementã pózdniészégò brzëmieniô kapelë. Z Casagrandã Sepultura nagra albùmë ''[[The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart]]'' (2013), ''[[Machine Messiah]]'' (2017) a téż ''[[Quadra]]'' (2020). Maklëwno dwa slédné wëdôwiznë parłãczi elementë rozmajitëch cządów historie karna – thrash metalu, groove metalu, rozbùdowónëch perkùsyjnëch partiów òrôz barżi progresywnëch aranżacjów. === Òddzãkòwalnô kòncertowô tura (2023-2026) === W gòdniku 2023 rokù Sepultura ògłosëła planë zakùńczeniô dzejaniô pò kòl 40 latach istnieniô. Karno zapòwiedzało òddzãkòwalną kòncertową turã ''Celebrating Life Through Death'', w rozmajitëch partach swiata. Na zôczątkù 2024 rokù, krótkò przed pòczãcym turë, Eloy Casagrande òpùscył karno. Jegò nastãpnikã òstôł amerikańsczi perkùsysta [[Greyson Nekrutman]]. Sepultura pòczãła pòstãpno òddzãkòwalną turã, òb czas jaczi wëkònëwa ùsôdzczi pòchòdzącé z rozmajitëch cządów swòji karierë. Tura ''Celebrating Life Through Death'' zakùńczëła sã 7 smùtana 2026 rokù òb czas slédnégò kòncertu karna, jaczi òdbéł sã w Suhai Music Hall w [[São Paulo]]. Wëstãp nen, òbjimùjący 32 ùsôdzczi a ùdzél specjalnëch gòscy, béł òficjalnym finałã pònad sztërdzestolatny kòncertowi historie Sepulturë. Tim samim karno zakùńczëło dzejanié pò pònad sztërëch dekadach bëtnoscë na mùzyczny binie. == Nôleżnicë karna == [[Òbrôzk:Sepultura - Wacken Open Air 2015 - 2015212130858 2015-07-31 Wacken - Sven - 1D MK III - 0108 - 1D3 2061 mod.jpg|mały|Eloy Casagrande (2015)]] {| |valign="top"| ; Przédny nôleżnicë * [[Derrick Green]] – spiéw (1997-2026) * [[Andreas Kisser]] – gitara (1986-2026) * [[Paulo Jr.]] – basysta (1984-2026) * [[Greyson Nekrutman]] – perkùsjô (2024-2026) |width="10"| |valign="top"| ; Ùszłi nôleżnicë * Roberto Raffan – basysta (1984-1984) * Roberto UFO – ritmicznô gitara (1984-1984) * [[Wagner Lamounier]] – spiéw, gitara (1984-1984) * [[Jairo Guedes|Jairo T.]] – przédnô gitara (1984–1986) * [[Max Cavalera]] – spiéw, ritmicznô gitara (1984–1996) * [[Igor Cavalera]] – perkùsjô (1984–2006) * [[Jean Dolabella]] – perkùsjô (2006–2011) * [[Eloy Casagrande]] – perkùsjô (2011-2024) |width="10"| |valign="top"| ; Kòncertowi mùzycë * [[Guilherme Martin]] – perkùsjô (2005) * [[Roy Mayorga]] – perkùsjô (2006) * [[Amílcar Christófaro]] – perkùsjô (2011) * [[Kevin Foley (muzyk)|Kevin Foley]] – perkùsjô (2013) * Jean Patton – gitara (2022) |} === Òs czasu === {{#tag:timeline |ImageSize=width:975 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:110 bottom:90 top:5 right:10 Alignbars = justify DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/02/1984 till:{{#time:d/m/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy ScaleMajor = increment:4 start:1985 ScaleMinor = increment:1 start:1985 Legend = orientation:vertical position:bottom columns:3 Colors = id:LVocals value:red legend:Przédny_wòkal id:BVocals value:pink legend:Pòbòczny_wòkal id:LGuitar value:teal legend:Przédnô_gitara id:RGuitar value:brightgreen legend:Ritmicznô_gitara id:Bass value:blue legend:Basowô_gitara id:Drums value:orange legend:Perkùsjô id:studio value:black legend:Sztudijny_albùm id:Lines2 value:gray(0.55) legend:EP id:bars value:gray(0.95) BackgroundColors = bars:bars LineData = layer:back color:studio at:10/11/1986 at:30/10/1987 at:07/04/1989 at:25/03/1991 at:19/10/1993 at:20/02/1996 at:06/10/1998 at:20/03/2001 at:27/05/2003 at:14/03/2006 at:23/01/2009 at:24/06/2011 at:25/10/2013 at:13/01/2017 at:07/02/2020 color:Lines2 layer:back at:01/12/1985 at:22/11/2002 BarData = bar:Wagner text:"Wagner Lamounier" bar:Max text:"Max Cavalera" bar:Derrick text:"Derrick Green" bar:JCesar text:"Julio Franco" bar:Jairo text:"Jairo Guedz" bar:Andreas text:"Andreas Kisser" bar:Cássio text:"Cássio" bar:Roberto text:"Roberto UFO" bar:Roberto2 text:"Roberto Raffan" bar:Paulo text:"Paulo Jr." bar:Beto text:"Beto Pinga" bar:Igor text:"Igor Cavalera" bar:Jean text:"Jean Dolabella" bar:Eloy text:"Eloy Casagrande" bar:Greyson text:"Greyson Nekrutman" PlotData= width:11 bar:Wagner from:01/08/1984 till:01/03/1985 color:LVocals bar:Max from:01/02/1984 till:01/03/1985 color:LGuitar bar:Max from:01/03/1985 till:01/06/1985 color:LGuitar width:7 bar:Max from:01/03/1985 till:01/03/1985 color:LVocals width:7 bar:Max from:01/03/1985 till:16/12/1996 color:LVocals bar:Max from:01/01/1985 till:16/12/1996 color:RGuitar width:3 bar:Derrick from:01/02/1998 till:end color:LVocals bar:Derrick from:01/02/1998 till:30/04/2005 color:RGuitar width:3 bar:Cássio from:01/02/1984 till:01/08/1984 color:RGuitar bar:Roberto from:01/08/1984 till:31/12/1984 color:RGuitar bar:JCesar from:01/03/1985 till:01/03/1985 color:lGuitar bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:LGuitar bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:BVocals width:3 bar:Jairo from:01/06/1985 till:31/03/1987 color:Bass width:7 bar:Andreas from:01/04/1987 till:end color:LGuitar bar:Andreas from:01/04/1987 till:28/02/1991 color:Bass width:7 bar:Andreas from:01/04/1987 till:16/12/1996 color:BVocals width:3 bar:Andreas from:01/02/1998 till:end color:BVocals width:3 bar:Andreas from:16/12/1996 till:01/02/1998 color:LVocals width:3 bar:Andreas from:16/12/1996 till:end color:RGuitar width:7 bar:Roberto2 from:01/08/1984 till:01/12/1984 color:Bass bar:Paulo from:01/12/1984 till:end color:Bass bar:Paulo from:01/12/1984 till:end color:BVocals width:3 bar:Beto from:01/02/1984 till:01/06/1984 color:Drums bar:Igor from:01/06/1984 till:12/06/2006 color:Drums bar:Jean from:12/06/2006 till:12/11/2011 color:Drums bar:Eloy from:12/11/2011 till:06/02/2024 color:Drums bar:Greyson from:27/02/2024 till:end color:Drums }} == Diskògrafiô == === Sztudijné albùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="10"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2"| Certifikacjô |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref name="AUS">{{Cytuj starnã |url = http://www.australian-charts.com/search.asp?search=sepultura&cat=a |titel = Sepultura Australian Albums Chart |òpùblikòwóny = www.australian-charts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.auspop.com.au/2017/01/aria-chart-watch-404/ |titel = ARIA CHART WATCH #404 |òpùblikòwóny = www.auspop.com.au |jãzëk = en |data przëstãpù = 2017-01-26}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="AUT">{{Cytuj starnã |url = https://austriancharts.at/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = austriancharts.at |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref name="FRA">{{Cytuj starnã |url = https://lescharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura French Albums Chart |òpùblikòwóny = lescharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br><ref name="GER">{{Cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20161101202835/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/?type=longplay |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = www.musicline.de |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br><ref name="NLD">{{Cytuj starnã |url = https://dutchcharts.nl/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Dutch Albums Chart |òpùblikòwóny = dutchcharts.nl |jãzëk = nl |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br><ref name="NOR">{{Cytuj starnã |url = https://norwegiancharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Norwegian Albums Chart |òpùblikòwóny = norwegiancharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref name="SWE">{{Cytuj starnã |url = https://swedishcharts.com/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura Swedish Albums Chart |òpùblikòwóny = swedishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Hitparade.ch|CHE]]<br><ref name="SWI">{{Cytuj starnã |url = https://hitparade.ch/search.asp?cat=a&search=Sepultura |titel = Sepultura/Longplay-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = hitparade.ch |jãzëk = de |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[UK Albums Chart|UK]]<br><ref name="UK">{{Cytuj starnã |url = http://www.officialcharts.com/artist/26888/sepultura/ |titel = Sepultura UK Chart History |òpùblikòwóny = www.officialcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard 200|USA]]<br><ref name="Billboard 200">{{Cytuj starnã |url = http://web.archive.org/web/20130524103014/http://www.billboard.com/artist/278656/sepultura/chart |titel = Sepultura Billboard Chart History |òpùblikòwóny = www.billboard.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Morbid Visions]]'' |align=left| * Data: 10 smùtana 1986 * Wëdôwôcz: Cogumelo | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Schizophrenia (album Sepultury)|Schizophrenia]]'' |align=left| * Data: 30 rujana 1987 * Wëdôwôcz: Cogumelo | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Beneath the Remains]]'' |align=left| * Data: 5 séwnika 1989 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – | |- ! ''[[Arise]]'' |align=left| * Data: 20 strëmiannika 1991 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – || – || – || – || – || 46 || 24 || 40 || 119 |align=left| * [[Indonezjô|IDN]]: Złotô platka * [[British Phonographic Industry|UK]]: Strzébrznô platka<ref name="BPI">{{Cytuj starnã |url = https://www.bpi.co.uk/brit-certified/ |titel = BPI: Sepultura |òpùblikòwóny = www.bpi.co.uk |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Chaos A.D.]]'' |align=left| * Data: 2 séwnika 1993 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 27 || 19 || – || 11 || 21 || 16 || 11 || 15 || 11 || 32 |align=left| * [[Australian Recording Industry Association|AUS]]: Złotô platka<ref name="ARIA">{{Cytuj starnã |url = http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-1997.htm |titel = ARIA Charts – Accreditations – 1997 Albums |òpùblikòwóny = www.aria.com.au |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> * UK: Złotô platka<ref name="BPI" /> * [[Recording Industry Association of America|USA]]: Złotô platka<ref name="RIAA">{{Cytuj starnã |url = https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&se=sepultura#search_section |titel = RIAA: Sepultura |òpùblikòwóny = www.riaa.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''[[Roots]]'' |align=left| * Data: 20 gromicznika 1996 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 3 || 2 || – || 7 || 6 || 8 || 5 || 16 || 4 || 27 |align=left| * AUS: Złotô platka<ref name="ARIA" /> * [[Music Canada|CAN]]: Złotô platka<ref name="CRIA">{{Cytuj starnã |url = https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=sepultura |titel = Music Canada: Sepultura |òpùblikòwóny = musiccanada.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> * [[Francjô|FRA]]: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = https://snepmusique.com/les-certifications/ |titel = Les certifications |òpùblikòwóny = Syndicat national de l'édition phonographique |jãzëk = fr |data przëstãpù = 2026-09-21}}</ref> * UK: Złotô platka<ref name="BPI" /> * USA: Złotô platka<ref name="RIAA" /> |- ! ''[[Against]]'' |align=left| * Data: 6 rujana 1998 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 25 || 23 || 33 || 23 || 76 || – || 33 || – || 40 || 82 | |- ! ''[[Nation]]'' |align=left| * Data: 20 strëmiannika 2001 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 40 || 41 || 91 || 28 || – || – || – || 84 || 88 || 134 |align=left| * BRA: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = http://showlivre.oi.com.br/artistasDetalhes.php?conteudo_id=2830 |titel = Perfil do Artista: Sepultura |òpùblikòwóny = Showlivre.com |jãzëk = pt |data przëstãpù = 2009-11-18}}</ref> |- ! ''[[Roorback]]'' |align=left| * Data: 26 maja 2003 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || – || 77 || 46 || – || – || – || 69 || 129 || – | |- ! ''[[Dante XXI]]'' |align=left| * Data: 22 strëmiannika 2006 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || – || 166 || 64 || – || – || – || – || – || – |align=left| * [[Cyper|CY]]: Złotô platka<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.bravewords.com/news/62604 |titel = Sepultura – Dante XXI Certified Gold in Cyprus |data = 21 strëmiannika 2007 |òpùblikòwóny = Brave Words & Bloody Knuckles |archiwùm = https://www.webcitation.org/65Naof9Xs?url=http://www.bravewords.com/news/62604 |zarchiwizowóné = 11 gromicznika 2012 |data przëstãpù = 2009-01-23}}</ref> |- ! ''[[A-Lex]]'' |align=left| * Data: 23 januara 2009 * Wëdôwôcz: Steamhammer/SPV | – || 53 || 150 || 82 || – || – || – || 68 || – || – | |- ! ''[[Kairos (album)|Kairos]]'' |align=left| * Data: 24 czerwińca 2011 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || 75 || 87 || 49 || – || – || – || 45 || – || – | |- ! ''[[The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart|The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart]]'' |align=left| * Data: 25 rujana 2013 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || – || 153 || 76 || – || – || – || 96 || – || – | |- ! ''[[Machine Messiah]]'' |align=left| * Data: 13 januara 2017 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | 82 || 33 || 114 || 27 || – || – || – || 27 || – || – | |- ! ''[[Quadra (album)|Quadra]]'' |align=left| * Data: 7 gromicznika 2020 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast | – || 17 || 63 || 5 || – || – || – || 13 || – || – | |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Minialbùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="width:25em;"| Titel ! Infòrmacje ò albùmie |- ! ''[[Bestial Devastation]]'' |align=left| * Data: 1985 * Wëdôwôcz: Cogumelo |- ! ''[[Third World Posse]]'' |align=left| * Data: 1992 * Wëdôwôcz: Roadrunner |- ! ''Refuse/Resist'' |align=left| * Data: 1994 * Wëdôwôcz: Roadrunner |- ! ''[[Revolusongs]]'' |align=left| * Data: 22 smùtana 2002 * Wëdôwôcz: FNM/Universal |- ! ''[[The Cloud of Unknowing]]'' |align=left| * Data: 24 aprila 2026 * Wëdôwôcz: Nuclear Blast Records |} === Syngle === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Rok !colspan="10"| Pòzycjô w lëstach !rowspan="2" style="width:15em;"| Albùm |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.australian-charts.com/search.asp?search=Sepultura&cat=s |titel = Sepultura Australian Singles Chart |òpùblikòwóny = www.australian-charts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Musiikkituottajat|FIN]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://finnishcharts.com/search.asp?cat=s&search=Sepultura |titel = Sepultura Finnish Singles Chart |òpùblikòwóny = finnishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://lescharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura French Singles Chart |òpùblikòwóny = lescharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[GfK Entertainment|GER]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/23173/single |titel = Sepultura/Single-Chartverfolgung |òpùblikòwóny = musicline.de |jãzëk = de |archiwùm = https://web.archive.org/web/20160311220522/http://musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Sepultura/23173/single |zarchiwizowóné = 2016-03-11 |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Irlandiô|IRL]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.irishcharts.ie/search/placement |titel = Sepultura Irish Singles Chart |òpùblikòwóny = www.irishcharts.ie |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[MegaCharts|NLD]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Dutch Singles Chart |òpùblikòwóny = dutchcharts.nl |jãzëk = nl |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[VG-lista|NOR]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://norwegiancharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Norwegian Singles Chart |òpùblikòwóny = norwegiancharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Recorded Music NZ|NZL]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://charts.nz/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura New Zealand Singles Chart |òpùblikòwóny = www.charts.org.nz |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://swedishcharts.com/search.asp?search=sepultura&cat=s |titel = Sepultura Swedish Singles Chart |òpùblikòwóny = swedishcharts.com |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[UK Singles Chart|UK]]<br><ref name="UK" /> |- ! "Arise” |rowspan="3"| 1991 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="3"| ''Arise'' |- ! „Under Siege (Regnum Irae)” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 91 |- ! „Dead Embryonic Cells” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! "Refuse/Resist” |1993 | – || – || – || – || 29 || – || – || – || – || 51 |rowspan="3"| ''Chaos A.D.'' |- ! "Territory” |rowspan="2"| 1994 | – || – || – || – || 8 || – || – || 59 || – || 66 |- ! „Slave New World” | – || – || – || – || – || – || – || – || 32 || 46 |- ! „Roots Bloody Roots” |rowspan="3"| 1996 | 44 || 2 || 26 || 42 || 27 || 35 || 20 || – || 14 || 19 |rowspan="3"| ''Roots'' |- ! „Ratamahatta” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 23 |- ! „Attitude” | – || 16 || – || – || – || – || – || – || – || 46 |- ! „Choke” |1998 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || 110 |rowspan="3"| ''Against'' |- ! „Against” |rowspan="2"| 1999 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Tribus” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Convicted in Life” |2006 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Dante XXI'' |- ! „Kairos” |2011 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Kairos'' |- ! „The Age of the Atheist” |2013 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart'' |- ! „Sepultura Under My Skin” |2015 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |''Sepultura Under My Skin'' |- ! „I Am The Enemy” |rowspan="2"| 2016 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="2"| ''Machine Messiah'' |- ! „Phantom Self” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Isolation” |rowspan="2"| 2019 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |rowspan="3"| ''Quadra'' |- ! „Last Time” | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- ! „Means to an End” |2020 | – || – || – || – || – || – || – || – || – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô syngel, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Albùmë wideo === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="3"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard (tygodnik)|USA]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3012110&cdi=6608201&cid=04%2F11%2F1992 |titel = Top Music Video – Under Siege |data = 1992-04-11 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211803/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3012110&cdi=6608201&cid=04%2F11%2F1992 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3020851&cdi=6966187&cid=08%2F05%2F1995 |titel = Top Music Video – Third World Chaos |data = 1995-08-05 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211808/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3020851&cdi=6966187&cid=08%2F05%2F1995 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3026182&cdi=7161351&cid=03%2F08%2F1997 |titel = Top Music Video – We Are What We Are |data = 1997-03-08 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211813/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3026182&cdi=7161351&cid=03%2F08%2F1997 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}<br>{{Cytuj starnã |url = https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3046831&cdi=7904054&cid=09%2F14%2F2002 |titel = Top Music Video – Chaos DVD |data = 2002-09-14 |prôca = Billboard |òpùblikòwóny = Nielsen Business Media |archiwùm = https://web.archive.org/web/20090131211818/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=388&cfgn=Videos&cfn=Top+Music+Video&ci=3046831&cdi=7904054&cid=09%2F14%2F2002 |zarchiwizowóné = 2009-01-31 |data przëstãpù = 2008-12-04}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Sverigetopplistan|SWE]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.sverigetopplistan.se/ |titel = Veckolista DVD Album – Vecka 42, 17 oktober 2002 |òpùblikòwóny = www.sverigetopplistan.se |jãzëk = sv |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Musiikkituottajat|FIN]]<br><ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/sepultura/chaos |titel = Suomen virallinen lista – Artistit Sepultura: Chaos |òpùblikòwóny = www.ifpi.fi |jãzëk = fi |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! ''Under Siege (Live in Barcelona)'' |align=left| * Data: 14 januara 1992 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 13 || – || – |- ! ''Third World Chaos'' |align=left| * Data: 27 czerwińca 1995 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 6 || – || – |- ! ''We Are What We Are'' |align=left| * Data: 28 januara 1997 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 19 || – || – |- ! ''Chaos DVD'' |align=left| * Data: 7 rujana 2002 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 38 || 16 || 9 |- ! ''[[Live in São Paulo (DVD)|Live in São Paulo]]'' |align=left| * Data: 8 smùtana 2005 * Wëdôwôcz: SPV | – || – || – |- ! ''Metal Veins. Alive at Rock in Rio''<br><small>(oraz Les Tambours Du Bronx)</small> |align=left| * Data: 15 séwnika 2014 * Wëdôwôcz: Eagle Rock Entertainment | – || – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Kòncertowé albùmë === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="2"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Syndicat national de l’édition phonographique|FRA]]<br><ref name="FRA" /> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Szwajcariô|CHE]]<br><ref name="SWI" /> |- ! ''[[Under a Pale Grey Sky]]'' |align=left| * Data: 22 séwnika 2002 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 52 || 99 |- ! ''[[Live in São Paulo]]'' |align=left| * Data: 8 smùtana 2005 * Wëdôwôcz: SPV | – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} === Kòmpilacje === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !rowspan="2" style="width:25em;"| Titel !rowspan="2"| Infòrmacje ò albùmie !colspan="2"| Pòzycjô w lëstach |- !style="width:3em; font-size:90%;"| [[ARIA Charts|AUS]]<br><ref name="AUS" /> !style="width:3em; font-size:90%;"| [[Billboard 200|USA]]<br><ref name="Billboard 200" /> |- ! ''[[Roots (album)#The Roots of Sepultura|The Roots of Sepultura]]'' |align=left| * Data: 29 smùtana 1996 * Wëdôwôcz: Roadrunner | 42 || – |- ! ''[[Blood-Rooted]]'' |align=left| * Data: 3 czerwińca 1997 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || 162 |- ! ''[[The Best of Sepultura]]'' |align=left| * Data: 12 séwnika 2006 * Wëdôwôcz: Roadrunner | – || – |- |colspan="20" style="font-size:90%"| „–” òznôczô albùm, jaczi sã nie dostôł na dóną lëstã szlagrów. |} == Teledisczi == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="width:25em;"| Titel ! Rok !style="width:15em;"| Reżiséra !style="width:20em;"| Albùm ! Zdrój |- ! „Inner Self” |1989 |Aurelio Diaz |''Beneath the Remains'' |rowspan=9|<ref name="Chaos DVD">Sepultura, Chaos DVD, 2002, DVD, Roadrunner Records.</ref> |- ! „Dead Embryonic Cells” |1991 |rowspan="2"| Bill Henderson |rowspan=2| ''Arise'' |- ! „Arise” |1992 |- ! „Refuse/Resist” |rowspan=2| 1993 |Peter Christopherson |rowspan=3| ''Chaos A.D.'' |- ! „Territory” |Paul Rachman |- ! „Slave New World” |1994 |rowspan="2"| Thomas Mignone |- ! „Roots Bloody Roots” |rowspan=3| 1996 |rowspan=3| ''Roots'' |- ! „Ratamahatta” |Fred Stuhr |- ! „Attitude” |Block |- ! „Choke” |1998 |Raul Machado |''Against'' |rowspan=3|<ref name="Live in São Paulo">Sepultura, Live in São Paulo, DVD, 2005, Steamhammer/SPV.</ref> |- ! „Bullet the Blue Sky” |2003 |rowspan="2"| Ricardo Della Rosa |''Revolusongs'' |- ! „Mindwar” |2004 |''Roorback'' |- ! „Refuse/Resist” (live) |2005 |Lecuck Ishida |''Live in Sao Paulo'' |<ref name="www.metalstorm.netvideos" /> |- ! „Convicted in Life” |2006 |Luis Carone |rowspan=2| ''Dante XXI'' |<ref name="www.metalstorm.netvideos" /> |- ! „Ostia” |2008 |Geraldo Moraes |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-ostia-video-posted-online/ |titel = Sepultura: „Ostia” Video Posted Online |data = 2008-01-09 |òpùblikòwóny = Blabbermouth.net |data przëstãpù = 2008-10-16}}</ref> |- ! „We’ve Lost You” |rowspan=2| 2009 |André Moraes |rowspan=2| ''A-Lex'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-we-ve-lost-you-video-available/ |titel = SEPULTURA: ‘We’ve Lost You’ Video Available |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! "What I Do!” |Sepultura |<ref name="www.metalstorm.netvideos">{{Cytuj starnã |url = http://www.metalstorm.net/bands/videos.php?band_id=151&bandname=Sepultura |titel = Sepultura – Videos |òpùblikòwóny = www.metalstorm.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „The Vatican” |2013 |rowspan=2| Rafael Kent |rowspan=2| ''The Mediator Between Head<br>and Hands Must Be the Heart'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-the-vatican-video-released/ |titel = SEPULTURA: ‘The Vatican’ Video Released |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „Da Lama Ao Caos” |2014 |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/sepultura-video-for-cover-version-of-chico-science-nacao-zumbis-da-lama-ao-caos/ |titel = SEPULTURA: Video For Cover Version Of CHICO SCIENCE & NAÇÃO ZUMBI’s 'Da Lama Ao Caos’ |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-12}}</ref> |- ! „Phantom Self” |2016 |Mauricio Eça |''Machine Messiah'' |<ref>{{Cytuj starnã |url = http://www.blabbermouth.net/news/video-premiere-sepultura-phantom-self/ |titel = Video Premiere: SEPULTURA’s ‘Phantom Self’ |òpùblikòwóny = www.blabbermouth.net |jãzëk = en |data przëstãpù = 2016-12-23}}</ref> |} == Przëpisë == {{Przëpisë|2}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Òficjalnô starna}} {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Brazyliô]] [[Kategòrëjô:Rockòwé karna]] 6baddbjy43x3i4orifavooj8uylkju2 0 4633 224000 223969 2026-11-09T16:37:48Z DawnyTest 14843 + òpisë 224000 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|gwôsné miono=‏سلطنة عُمان‎|miono=Òman|fana=Flag of Oman.svg|miono-genitiw=Òmanu|herb=National emblem of Oman.svg|mòtto=|na karce=Oman in its region.svg|jãzëk=arabsczi|stolëca=Maskat|fòrma państwa=[[mònarchiô]]|wiéchrzëzna=309 500|rok=2024|lëdztwò=3 901 992|dëtk=òmańsczi rial|kòd dëtka=OMR|himn=‏نشيد وطني عماني<br>Nashīd as-Salām as-Sultānī|telefón=968|Internet=.om|kòd=OM|procent-wòdë=0|czasowô cona=+4|Mònarcha=Hajsam ibn Tarik Al Sa’id |aùtowi kòd=OM}} '''Òman''' ({{Jãz.|ar}} عُمان, ''Uman''), '''Sułtanat''' '''Òmanu''' ({{Jãz.|ar}} سلطنة عُمان, ''Saltanat Uman'') – państwò w [[Azjô|Azji]], leżącé na [[Arabsczi Półòstrów|Arabsczim Półòstrowie]]. Jegò stolëcznym gardã je [[Maskat]]. Grańczi z [[Jemen|Jemenã]] (długòsc grańcë 294 km), [[Saùdijskô Arabiô|Saùdijską Arabią]] (658 km), [[Zjednóné Arabsczé Emiratë|Zjednónyma Arabsczima Emiratama]] (609 km). Mô przistãp do [[Arabsczé Mòrze|Arabsczégò Mòrza]] (długòsc brzegòwi linie wënosy 2 092 km)<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20210313050143/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/oman/ Oman] The world factbook [2025-07-04]</ref>. Wiéchrzëzna kraju to 309 500 km² (wòdë 0%''')'''<ref name=":0" />. W 2026 Òman miôł 5 671 458 mieszkańców, długòsc żëcô w 2026 wënosëła 80,7 lat dlô òbu pëłców: dlô białków 82,4, a dlô chłopów 79,2. Mieskô pòpùlacjô: 79,6% – nôbarżi zalëdzonyma gardama są {{Skr.|m.jin.}} As-Syb (470 878 mieszkańców), Baùszar (362 523) ë Salala (293 962), stolëca Òmanu bëła dopiérkù na 24. placu (24 099 lëdzy)<ref>''[https://www.worldometers.info/demographics/oman-demographics/ Oman Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends)]'' [online], Worldometer [dost. 2026-11-08] ({{Jãz.|en}}).</ref>. Nôwikszą religią je islam, chtëren wëznôwô 95% lëdztwa (òd czegò 45% wëznôwô ibadizm, 45% sùnnizm, a 5% szijizm) i chtëren je państwòwą religią Òmanu, 5% lëdztwa stanowią [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjanowie]], [[Hindujizm|hindujiscë]] ë [[Bùddizm|bùddiscë]]<ref>''[https://www.state.gov/reports/2023-report-on-international-religious-freedom/oman/ Oman]'' [online], United States Department of State [dostęp 2026-11-08] ({{Jãz.|en}}).</ref>. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:001027-Muscat-IMG 6483-2.jpg|Meczet w Maskacë Òbrôzk:001024-Muscat-Pan1-2.jpg|Panorama Maskatu Òbrôzk:001025-Muscat-IMG 5662-2.jpg|Bôt Sułtana w Maskacë Òbrôzk:Bahla Fort.jpg|Cwierdza Bahla Òbrôzk:Jabrin-Wall (2).jpg|Zómk Jibreen Òbrôzk:Oman bullfighting (5).jpg|Òmańskô biotka bików Òbrôzk:Traditional Omani Food.jpg|Tradicjowi Òmańsczi môltëch Òbrôzk:Arabianoryx.jpg|Arabsczi Òriks Òbrôzk:Glanznektarvogel 2.jpg|Arabsczi Néktarnik Òbrôzk:Hyatt hotel, Muscat, Oman.jpg|Hòtel Hyatt Òbrôzk:Nizwa-Kummas (2).jpg|Rënk rzemiãsła w Nizwié Òbrôzk:Wahiba Sands (36).jpg|Turista na wielbłądzé Òbrôzk:Oman Khanjar.jpg|Tradicjowy òmańsczi dolch - handżar Òbrôzk:Fishmarket.jpg|Rëbny tôrg w Maskacë Òbrôzk:001026-Muscat-IMG 6183-2.jpg|Ksążnica w Wiôldżim Meczecé Sułtana Kabùsa Òbrôzk:Craftswoman Oman 2.jpg|Rzemiãsnica, nordowim Òmanie </gallery> == Òbaczë téż == * [[Zjednóné Arabsczé Emiratë]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Azjô}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] 1bzcn3zt9gfuntekv7gzxk636j20f5p 0 7356 224003 212116 2026-11-09T18:08:24Z DawnyTest 14843 km 224003 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò|miono=Repùblika Ùzbekistanu|gwôsné miono=Oʻzbekiston Respublikasi|fana=Flag of Uzbekistan.svg|herb=Emblem of Uzbekistan.svg|miono-genitiw=Ùzbekistanu|mòtto=Kuch adolatdadir<br>(W sprawiedlëwòscë sëła)|himn=O‘zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi<br> (Państwòwi himn Repùbliczi Ùzbekistanu) <center>[[Òbrôzk:Uzbekistan anthem.ogg]]</center>|na karce=UZB orthographic.svg|jãzëk=ùzbecczi|stolëca=Taszkent|fòrma państwa=repùblika|Prezydeńt=Shavkat Mirziyoyev|Premiéra=Abdulla Aripov|data ùsôdzenia=1 séwnika 1991|wiéchrzëzna=448 978 |lëdztwò=37,724,223<ref>''[https://www.worldometers.info/world-population/uzbekistan-population/ Uzbekistan Population (2026)]'' [online], Worldometer [dost. 2026-03-23] ({{jãz.|en}}).</ref>|rok=2026|dëtk=sum|kòd dëtka=UZS|czasowô cona=+5|kòd=UZ|Internet=.uz|aùtowi kòd=UZ|telefón=+998}} '''Ùzbekistan''' – państwã w westrzédny [[Azjô|Azji]]. Greńczë z [[Afganistan|Afganistanã]] (długòsc grańcë wënosy 143 km), [[Kazachstan|Kazachstanã]] (2356,31 km), [[Kirgistan|Kirgistanã]] (476,12 km, [[Tadżikistan|Tadżikistanã]] (1283,2 km) i [[Turkmenistan|Turkmenistanã]] (1831,49 km)<ref>''[https://gov.uz/en/pages/territory Territory]'' [online], The Government portal of the Republic of Uzbekistan [dost. 2026-03-23] ({{jãz.|en}}).</ref>. Ni mô przëstãpù do mòrza, je państwã dëbelt strzódlądowim. Stolëcą kraju je Taszkent. Ùzbekistón zwëskôł samòstójnotã z ùpôdkã [[Związk Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików|ZSSR]] mët. == Òbaczë téż == * [[Taszkent]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{CIS}} {{Azjô}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] cl9tgsy9gcecoihko605tm42s2su8mj 0 7899 223992 223989 2026-11-09T13:52:20Z Dzywòwidz 17628 223992 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – cząd lëdzczégò dzejaniégò, co òbjimô twórczosc ò esteticznym, wizualnym, audialnym abò perfòrmatiwnym charakterze, chtërny célã je bùdzenié òkreslonëch emòcjów, refleksje abò przekazywanié [[Deja|dejów]]. Je to jedno z nôbarżi złożonëch ë wieloznacznych zjawisków w lëdzczi kùlturze, co wëmëkô sã jednoznacznym definicjóm przez swòjã bezustanną ewòlucjã ë subiektiwny charakter òdbioru<ref>W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, s. 21.</ref>. Dokôzë kùńsztu są materialnym abò niematerialnym wrazã lëdzczi kreatiwnoscë, zòbrazënë ë techiczny zdatnoscë. Kùńszt òd zôczątkù dzejów towarzëszë człowiekowi, rozwijwającë sã wëcmanim ze [[Spòlëzna|spòlëznowima]], [[Technologiô|technologicznima]] ë [[Filozofiô|filozoficznima]] zmianama. Pełni wiele fónkcjów: òd magicznëch ë religijnëch, przez pòznôwczé ë didatkiczné, jaż pò esteticzné ë ludiczné. == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò "kùńszt" wëwidzy sã ze strzédno-wësokò-niemiecczégò słowa ''kunst'' (òd czasnika ''können'' - 'mòc, ùmiéc, znac sã na czims'). W zôpadnoeùropejsczi tradicje pòchwôt kùńsztu wëwòdzy sã òd [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczégò]] słowa ''techne'' (τέχνη) ë [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''ars''. W [[Stôrożëtnosc|stôrożëtnoscë]] ë [[Strzédnowiek|strzédnowiekù]] terminë te nie òznaczałë tegò, co dzysô rozmieje sã pòd pòchwôtã "pësznëch kùńsztów" (malëtwë, rzezbë czë muzyczi), le òznaczałë kòżdą rzetelną, òpiartą na znajomòscë prawidłów zdatnosc wëtwôrzaniégò rzeczów<ref>Tamò, s. 25–27.</ref>. Do tak rozmiónégò kùńsztu zaliczno nie le bùdownictwò czë tkactwò, le téż rzemiãło (np. stolôrstwò) ë nôùczi (geòmetriczné, gramaticzné). Dopiérze w nowòżëtnym czasu, òd reneansu, zaczął sztôłtowac sã wespółczesny system kùńsztów, w chtërnym òddzelono rzemiãło òd artisticzni twórczoscë, kładącë nacësk na indywidualny geniusz, natchnienié ë dążenié do snôżotë. W XVIII wiekù francësczi filozof [[Charles Batteux]] wprowadzył pòchwôt "pësznëch kùńsztów" ([[Francësczi jãzëk|fr.]] ''les beaux-arts''), do chtërnëch zalicził [[Malëtwa|malëtwã]], [[Rzezba|rzezbã]], [[Mùzyka|mùzykã]], [[Pòezjô|pòezjã]] ë [[tuńc]], definiującë je jakò te cządë twórczoscë, chtërnëch głównym célã je nasladowanié pëszny nôturë<ref>C. Batteux, ''Les Beaux-Arts réduits à un même principe'', Pariż 1746 (wespółczesny reprint), s. 18–20.</ref>. == Klasyfikacjô ë cządë kùńsztu == Ze wzglãdu na rozmajitosc strzódków wërazu (???), kùńszt dzeli sã tradicyjno na czile głównëch kategòriów. Grańce midzë nima we wespółczesnym swiece są jednak płënné ë cząsto zacérają sã przez interdyscyplinarné dzejania<ref>M. Gołaszewska, ''Zarys estetyki'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984, s. 112–115.</ref>. # '''Plastëczné (wizualné) kùńsztë''' - co òperëją òbrazã, przestrzénią ë materialną fòrmą. #* '''[[Malëtwa]]''': pòsługùjącô sã farwą ë linia na płaszczëznie. #* '''[[Rzezba]]''': òperëjącô trójwëmiarową brëłą. #* '''[[Grafika]]''' ë céchùnk: skùpiającé sã na linie, walorze ë òdbitce z matricë. #* '''[[Fòtografiô]]''': ùtrwalającô òbrôz przë pòmòcë widu. # '''[[Architektura]] (bùdownictwò)''' - kùńszt projektowaniégò ë stawianiégò budinków, co łączi w so nôwëższé esteticzné wëmòdżi z ùżëtkòwima ë inżinieryjnima fùnkcjama. # '''[[Audialné kùńsztë]]''' - òpierëjącé zwãks ë czasã (główno mùzyka we wszëtczich ji gatënkach ë fòrmach). # '''Sceniczné ë perfòrmatiwné kùńsztë''' - wëmagającé òbecnoscë arrtistë-wëkònwcy w rzeczywistym czasu. #* '''[[Teater]]''': łączący tekst, aktorską grã, scenografiã ë mùzykã. #* '''[[Tuńc]]''' '''ë [[balet]]:''' òperéjącé rëchã cała jakò glównym strzódkã wërazu. #* '''[[Perfòrmance]]''': wespółczesnô fòrma kùńsztu, w chtërny materiałã je cało artistë ë jegò dzejanie w òkreslonym kòntekscë. # '''[[Lëteratura]]''' - kùńszt pisónégò słowa, co òbjimô [[Pòezjô|pòezjã]], [[Proza|prozã]] ë [[dramat]]. # '''[[Audiowizualny kùńszt]]''' - łączący òbrôz ze zwãkã, przede wszëtczim film, wideo-kùńszt ë nowoczesnë cyfrowé fòrmë (np. kómpùtrowë grë jakò artisticzné medium). # '''Ùzëtkòwi kùńszt (artisticzné rzemiãsło ë design)''' - projektowanié rzeczów codniowégò brëkòwaniégò (méblów, òbleczënkù, ceramiczi, biżuterii), w chtërnëch prakticznô fùnkcjô łączi sã z wësoką esteticzną wôrtoscą. == Historiô kùńsztu == Rozwij kùńsztu òdszpéglëje rozwij lëdzczi swiadomòscë, cywilizacje ë technologie. Chòc periodyzacjô kùńsztu różni sã w zanôleznoscë òd kùlturowëch krãgów, w zôpadny kùlturze przëjimô sã pòwszechno niższe pòdzelenié. === Pradzejowi kùńszt === Nôstarszé znóné slédë artisticznégò dzejaniégò człowieka pòchòdzą z czasu górnégò paleòlitu (òk. 40 000 lat temù). Òbjimają òne jaskiniową malëtwã (np. [[Lascaux]] we [[Francjô|Francje]] czë [[Altamira|Altamirze]] w [[Szpańskô|Szpańsce]]), na chtërny przedstawiono główno scenë jachtów ë wëzdrzatczi zwiérzãtów. Z tegò czasu pòchòdzą téż tzw. paleoliticzné Wenus - môłi figùrczi białków z wërazno zaznaczonyma płcowima znankama, co sugerëje jich związk z kùltã płodnoscë ë kùltã [[Bòżëna Nënka|Bòżënë Nënczni]]<ref>E.H. Gombrich, ''O sztuce'', dolm. A. Dulewicz, Dom Wydawniczy Rebis, Pòznań 2009, s. 39–41.</ref>. W neòlicë pòkôzała sã ceramika ë magaliticznô architektura (np. [[Stonehenge]]). === Stôrożëtny kùńszt === * '''[[Stôrożëtny Egipt]]''': Charakterizowôł sã mònumetalizmã, surowim kanons propòrcje ë mòcną łączbã kùńsztu z religią ë wiarą w pòzagrobòwé żëcé. Dominowała sepùlkralnô architektura ([[Piramida|piramidë]], [[Mastaba|mastabë]]) ë swiãtnicznô, a malëtwa ë rzezba pòdlégałë prawidłu frontalizmu. * [[Stôrożëtnô Greckô|'''Greckô''']] ë [[Stôrożëtny Rzim|'''Rzim''']]: Anticzny kùńszt pòłozył fùndamentë pòd rozwij eùropejsczi kùlturë. Grecë stwòrzëlë ideał snôżotë òpiarti na harmònie, symetrie ë propòcje (tzw. złoti pòdzôł). Rzezba ewòluowała òd archaiczni sztëwnoscë kù klasycznémù realizmòwi ë hellenisticzni ekspresje. Rzimianie przejãlë grecczé wzorce, rozwijuwającë równoczasno swòje inżynieryjné innowacje (łãk, kòpùła, brëkòwanié betonu), co pòzwòlëło na bùdowã mònumentalnëch [[Akwedukt|akweduktów]], [[Amfiteater|amfiteatrów]] ([[Kòloseum]]) ë panteonów ([[Partenón]] ë [[Panteón]])<ref>K. Estreicher, ''Historia sztuki w zarysie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków 1990, s. 145–148.</ref>. === Strzédnowiek === Kùńszt strzédnowiekù w Eùropie béł głãbòkò teòcentriczny - jegò głównym célã bëło chwôlenié Bòga r ùczenie prôwdów wiarë niepismienny spòlëznë (tzw. ''Biblia pauperum)''<ref>J. Le Goff, ''Kultura średniowiecznej Europy'', dolm. H. Szumańska-Grossowa, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2022, s. 201–203.</ref>''.'' * '''Bizantijsczi kùńszt''' wëróżniôł sã bògactwã [[Mòzajka|mòzajków]], złotima tłama symbòlizëjącymi sferã [[sacrum]] ë surowim kanonã pisaniégò [[Ikòna|ikònów]]. * '''Rómańsczi sztil''' (XI-XII w.) przëniósł masywné, òbronné kòscołë z grëbima mùrama ë môłima òknama, zdobioné surową kamienną rzezbą. * '''Gòtika''' (XII-XV w.) zrewòlucjonizowała architekturã dzãka zastosowanim òpòrowëch łãków ë krziżowò-żebrowëch sklepieniów, co pòzwòlëło na stawianie strzelistëch, wëpełnionëch witrażama [[Katédra|katédrów]]. Rzezba ë malëtwa zëskałë na naturalizmie ë emòcjalnoscë. === Renesans ë Barok === * '''Renesans''' (XV–XVI w.) to òdrodzenié anticznëch ideałów ë pòwrót do antropòcentrizmu. Artistë, taczi jak [[Leonardo da Vinci]], [[Michôł Aniół]] ë [[Rafael Santi]], òpiéralë swòjã twórczosc na nôùkòwëch badérowaniach lëdzczi anatomie ë matematicznëch prawidłach linearni perspektiwë. Zaczãto cenic artistã jakò genialnégò twórcã, a nié le wëkwalifikòwónégò rzemiãslnika. * '''Barok''' (kùńc XVI–XVIII w.) przëniósł òdejscé òd renesansowi harmònie na rzecz dynamiczi, iluzje, dramatizmu ë swiatłocéniowëch kòntrastów (''chiaroscuro''). Kùńszt stôł sã nôrzãdzã perswazje, czãsto brëkòwónym przez [[Katolëcczi Kòscół]] w dobie [[Kòntrrefòrmacjô|kòntrrefòrmacje]], a téż przez absolutnëch mònarchów. === XIX wiek === XIX stolecé to epòka gwałtownëch spòlëznowëch przemianów, przemësłowi rewòlucje ë pòwstawaniégò nowòczesnëch nôrodów, co nalazło òdzwiercadlenié w wielny lëczbie artisticznëch nurtów: * '''[[Neoklasycyzm]]''': pòwrót do chłodny, recjonalny anticzny fòrmë. * '''[[Romantizm]]''': bùnt przecywkò rozëmòwi na rzecz emòcjów, zòbrazënë, misticizmu ë fascynacje nôturą. * '''[[Realizm]]''': skùpienié sã na codniowim żëcym zwëczajnëch lëdzy ë òdrzucenié akademicczich idealizacjów. * '''[[Impresojnalizm]]''': reòwlucjô w malëtwie pòlégającô na próbie ùchwëceniégi ùlotny chwilë, zmianów widu é atmòsferë, twòrzonô czãto w plenerze z brëkòwanim jasny, czësti paletë [[Farwa|farwów]]. === Kùńszt XX wiekù ë awangarda === XX wiek przëniósł radikalné zerwanié z mimeticzną (nasladowniczą) tradicją. Rozwij fòtografii zwòlnił malëtwã z òbòwiązkù dokùmentowaniô rzeczywistoscë. * '''[[Kùbizm]]''' (np. [[Pablo Picasso]]) rozbił tradicyjną perspektiwã, ùkazëjącë òbiektë z wielu starnów równoczasno. * '''[[Abstrakcjoznim]]''' (np. [[Wassily Kandinsky]], [[Piet Mondrian]]) całowno zrezygnowôł z figùratiwnégò przedstawianiégò na rzecz òperowaniégò samą fòrmą, farwą ë linią. * '''[[Dadaizm]] ë [[surrealizm]]''' kwestionowałë racjonalnosc kùńsztu, czerpiącë z psychoanalizë (snë, pòdswiadomòsc) oraz absurdu. [[Marcel Duchamp]], wëstôwiającë pisuar jakò dokôz kùńsztu w 1917 rokù (tzw. ready-mades), zredefiniowôł pòchwôt dokôzu, ùznôwającë, że ò jegò statusu decëdëje wòla artistë, a nié kùńszt wëkònaniégò<ref>A.C. Danto, ''Świat sztuki. Pisma z filozofii sztuki'', dolm. L. Sosnowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 45.</ref>. * '''[[Pòp-art]]''' (np. [[Andy Warhol]]) zatarł grańce midzë wësoczim kùńsztã a masową ë kòmercjalną kùlturą. === Wespółczesny kùńszt === Kùńszt pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]], a òsoblëwie òd 60. lat XX wiekù, charakterizëje sã wiôldżim pluralizmã i dematerializacją dokôzu. W kònceptualnym kùńszce deja stała sã ważniészô òd fizycznégò òbiektu. Wespółczesny artistë czãsto ségają pò nowé media, twòrzącë instalacje, wideò-kùńszt, cyfrowi kùńszt i partëcypacyjné projektë, chtërné angażëją zdrzélca w twórczi proces. Wespółczesny kùńszt czãsto włącza sã w pòliticzné, spòlëznowé, ekòlogiczné ë tożsamòscowé dyskùrsë. == Fùnkcje kùńsztu == W zanôleżnoscë òd epòczi ë twórcë, dokôzë kùńsztu mògą pełnic rozmajité role w spòlëznie: * '''Esteticznô fùnkcjô''' – zaspòkôjanié pòtrzebë òbcowaniô ze snôżotą, bùdzenié bezinteresowny esteticzni przëjemnoscë. * '''Pòznôwczô (kògnitiwnô) fùnkcjô''' – dostôrczanié wiedzë ò swiece, historii, kùlturze czë psychologii człowieka. * '''Kòmùnikacyjnô fùnkcjô''' – przekazywanié dejów, emòcjów, nastrojów midzë twórcą a òdbiércą. * '''Religijnô, magicznô ë kùltowô fùnkcjô''' – pòstrzédnictwò w kòntaktach z nadprzërodzonyma sëłama, òprawa rytuałów ë ceremòniów. * '''Spòlëznowô ë ideologicznô fùnkcjô''' – bùdowanié tożsamòscë grëpë, wërażanié pòliticznëch pòglądów, propagandowô fùnkcjô (np. socrealizm) abò kòntestatorskô. * '''Terapeùticznô fùnkcjô''' – kùńszt jakò nôrzãdze ekspresje, co pòmôgô w radzenim so z traumą ë psychicznym napiãcym (arteterapiô). * '''Ludicznô fùnkcjô''' – dostôrczanié rozriwczi ë òdpòczinkù<ref>S. Szuman, ''O sztuce i wychowaniu estetycznym'', Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969, s. 88–90.</ref>. == Estetika ë filozofiô kùńsztu == Filozoficzną refleksją nad kùńsztã ë snôżotã zajimô sã [[estetika]]. Przez wieczi próbòwano ùstalëc ùniwersalné kriterie snôżotë. W klasycznym ùjãcym snôżota bëła òbiektiwną znanką, co wënikała z propòrcje, ładu ë symetrie. Wëcmanim z filozofią [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] (XVIII w.) cãżôr przeniósł sã na pòdmiotowi charakter esteticzni òcenë – snôżota to je to, co pòdobô sã pòwszechno bez pòchwôtu<ref>I. Kant, ''Krytyka władzy sądzenia'', dolm. J. Gałecki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 74.</ref>. W XX wiekù filozofòwie taczi jak [[George Dickie]] sfòrmùłowelë tzw. '''institucjonalną teoriã kùńsztu'''. Zgódno z nią dokôzã kùńsztu je kòżdi artefakt, chtërnémù przedstôwc „swiata kùńsztu” (galerzista, kùrator, kritik, artista) nadôł status kandydata do esteticzni òcenë. Definicjô ta òmijô problem jakòscë wëkònaniégò czë tradicyjno rozmióni snôżotë, pòzwôlającë włączëc w ramë kùńsztu nôbarżi awangardowé i antysztëkòwé dzejania (tzw. anty-kùńszt)<ref>G. Dickie, ''Art and the Aesthetic: An Institutional Analysis'', Cornell University Press, Ithaca 1974, s. 34–36.</ref>. == Institucje kùńsztu ë kùlturowi òbiég == Wespółczesny kùńszt fónkcjonëje w złożonym institucjonalnym systemie, bez chtërnégò wiele artisticznëch fòrmów ni mògłobë jistniec i docérac do òdbiérców. System ten òbjimô: * '''Mùzea i pùbliczné galerie''' – institucje zajimającé sã kòlekcjonowanim, kònserwacją, badérowanim ë ùprzëstãpnianim dokôzów kùńsztu kùlturowi spôdkòwzinë. * '''Kòmercjalné galerie''' – pełniącé promòcyjną fùnkcjã dlô żëjącëch artistów oraz kòmercjalną (przedôwanié dokôzów). * '''Biennale i triennale''' – cykliczné, wiôldżé przeglądë kùńsztu z całégò swiata (np. Biennale w Wenecji, Documenta w Kassel), co wëznaczają nowé trendë ë òtmëkają globalné dyskùsje. * '''Aùkcyjné domë''' – môlë, w chtërnëch wëceniô sã ë przedôwô dôwny ë wespółczesny kùńszt (np. Sotheby's, Christie's), sztôłtującë globalny rënk kùńsztu<ref>H.S. Becker, ''Światy sztuki'', dolm. B. Frydryczak, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007, s. 15–18.</ref>. * '''Artisticznô kritika i akademicczé strzodowiskò''' – dostôrczającé pòchwòtowégò aparatu do analizë ë interpretacje artisticznëch zjawisków. == Kaszëbsczi kùńszt == Kaszëbsczi kùńszt rozwijuwôł sã przez wieczi w [[Pòmòrskô]], łączącë w se włôscëwòscë tradicyjnégò lëdowégò kùńsztu z wpłëwama klôsztórnëch, dwòrsczich ë mieszczańsczich strzodowisków (òsoblëwie [[Gduńsk|gduńsczégò]])<ref name=":1">C. Obracht-Prondzyński, ''Kaszubi dzisiaj. Kultura – język – tożsamość'', Instytut Kaszubski, Gduńsk 2007, s. 28–31.</ref>. Do nôważniészich cządów tradicyjnégò kaszëbsczégò kùńsztu nôleżą: * '''Kaszëbsczi wësziwk''': jedna z nôbarżi rozpòznôwalnëch fòrmów kaszëbsczégò rãkòdzeła, chtërny kòrzenie ségają klôsztórnëch szkòłów norbertanków w [[Żukòwò|Żukòwie]] ë benediktinków w [[Żarnówc|Żarnowcu]] (XVII–XVIII w.). Tradicyjny wësziwk òpiérô sã na kanonie sédmë farwów (trzë òdcénie mòdrégò, żôłti, czerwiony, zelony i czôrny) oraz roscënno-geòmetricznëch mòtiwach, taczich jak tulipón, lëlijô, granatowé jabkò czë palmeta. W XX wiekù, dzãka dzejanim [[Tédora Gùlgòwskô|Tédorë]] ë [[Izydór Gùlgòwsczi|Izydora Gùlgòwsczich]] we [[Wdzydze|Wdzydzach]], wësziwk przeżił renesans, a z czasã wëkształcëło sã czile regionalnëch szkòłów (m.in. żukòwskô, wdzydzkô, [[Pùck|pùckô]], [[Wejrowò|wejherowskô]] ë [[Tëchòlô|tëchòlskô]])<ref name=":2">R. Ostrowska, I. Trojanowska, ''Bedeker kaszubski'', Wydawnictwo Morskie, Gduńsk 1974, s. 162–166.</ref>. * '''Ceramika ë grónkòwizna''': słënącé z bògatégò zdobnictwa ë glazurowaniô, chtërnëch nôważniészim òstrzódkã òd kùńca XIX wiekù je [[Chmielno]] ë warsztat familie Neclów. Charakteristiczné dlô kaszëbsczi ceramiczi są sétme tradicyjnëch wzorów: kruta bzu, môłi i wiôldżi tulipón, kaszëbskô gwiôzda, rëbiô łëzga, lëlijô ë kaszëbsczi wiónk<ref name=":2" />. * '''Malëtwa na szkle ë lëdowô rzezba''': òbjimającô przede wszëtczim sakralną tematikã – wëzdrzatczi swiãtëch patronów oraz scenë z żëcégò [[Jezës Christus|Christusa]] i [[Mariô z Nazaretu|Marii]]. W XX ë XXI wiekù wiôldżé zasłudżi w òdrodzenim ti techniki, a téż w rozwijanim samòrodny rzezbë ë filozoficzno-artisticznëch instalacjów, miôł m.jin. twórca [[Józef Chełmòwsczi]] z Brusów-Jaglów<ref name=":3">J. Treder (red.), ''Kultura ludowa Kaszubów'', Wydawnictwo „Bernardinum”, Pelplin 2006, s. 115–122.</ref>. * '''[[Rogôrstwò]], [[bùrsztinôrstwò]] i''' '''ùplotkôrstwò''': unikalnym zjawiskã kaszëbsczégò rzemiãsła artisticznégò je wëkònywanié tabaczérków (czasã w sztôłce bótów, serców czë beczółków) z bëdlãcëch rogów, a téż wëplatanié nôczëniów z chójkòwëch kòrzeniów oraz òbróbka bałtëcczégò [[Bùrsztin|bùrsztinu]]<ref name=":3" />. We wespółczesnym czasu kaszëbsczi kùńszt wëchòdzy dalek poza ramë [[Fòlklor|fòlkloru]]. Tradycyjné mòtiwë są reinterpretowóné przez profesjonalnëch malôrzów, grafików, fòtografików ë projektantów w nurce etnodizajnu, a kaszëbskô tożsamòsc ë jãzëk stôwają sã inspiracją dlô nowoczesnégò teatru, filmu, kòmiksów ë cyfrowëch mediów<ref name=":1" />. == Przëpisë == <references /> == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] f3tqnov1xstgpd9e2xb942qa3hxcrmy 223993 223992 2026-11-09T13:55:40Z Terrus38 14026 kòrekta (przëpisë zarô ùprawiã) 223993 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – cząd lëdzczégò dzejaniégò, co òbjimô twórczosc ò esteticznym, wizualnym, audialnym abò perfòrmatiwnym charakterze, chtërny célã je bùdzenié kònkretnëch emòcjów czë refleksjów abò przekazywanié [[Deja|dejów]]. Je to jedno z nôbarżi złożonëch ë wieleznacznych zjawiszczów w lëdzczi kùlturze, co wëmikô sã jednoznacznym definicjóm przez swòjã bezustanną ewòlucjã ë subiektiwny charakter òdbiéru. Dokazë kùńsztu są materialnym abò niematerialnym wërazã lëdzczi kreatiwnoscë, wëòbraznie ë techniczny zdatnoscë. Kùńszt òd zôczątkù dzejów towarzi człowiekòwi, rozwijającë sã wëcmanim ze [[Spòlëzna|spòlëznowima]], [[Technologiô|technologicznyma]] ë [[Filozofiô|filozoficznyma]] zmianama. Pełni wiele fùnkcjów: òd magicznëch ë religijnëch, przez pòznôwczé ë didakticzné, jaż pò esteticzné ë ludiczné. == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''kùńszt'' wëwòdzy sã ze strzédno-dólno-niemiecczégò słowa ''kunst'' (òd czasnika ''können'' - 'mòc, ùmiec, znac sã na czims'). W zôpadnoeùropejsczi tradicje pòchwôt òznôczający kùńszt wëwòdzy sã òd [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczégò]] słowa ''techné'' (τέχνη) ë [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''ars''. W [[Stôrożëtnosc|stôrożëtnoscë]] ë [[Strzédnowiek|strzédnëch wiekach]] terminë te nie znaczëłë tegò, co dzysô rozmieje sã pòd pòchwôtã tpzw. piãknëch kùńsztów (malëtwë, rzezbë czë muzyczi), le òznôczałë kòżdą rzetelną, òpiartą na znajomòscë prawidłów zdatnosc wëtwôrzaniégò rzeczów. Do tak rozmiónégò kùńsztu zaliczóné bëło nié le bùdownictwò czë tkactwò, le téż rzemiãsło (np. stolarstwò) ë nôùczi (geòmetriczné, gramaticzné). Dopiérze w nowòżëtnym cządze, òd renesansu, zaczął sztôłtowac sã mòderny system kùńsztów, w chtërnym òddzeloné òstało rzemiãsło òd artisticzny ùtwórczoscë, kładącë nacësk na indywidualny geniusz, natchnienié ë dążenié do snôżotë. W XVIII wiekù francësczi filozof [[Charles Batteux]] wprowadzył pòchwôt „pësznëch kùńsztów” ({{Jãz.|fr}} ''les beaux-arts''), do chtërnëch zalicził [[Malëtwa|malëtwã]], [[Rzezba|rzezbã]], [[Mùzyka|mùzykã]], [[Pòezjô|pòezjã]] ë [[tuńc]], definiującë je jakò te cządë twórczoscë, chtërnëch głównym célã je nasladowanié pëszny nôtërë. == Klasyfikacjô ë cządë kùńsztu == Ze wzglãdu na rozmajitosc métlów wërazu, kùńszt dzeli sã tradicyjno na czile głównëch kategòriów. Grańce midzë nima w dzysdniowim swiece są jednak płënné ë czãsto zacérają sã przez interdyscyplinarné dzejania. # '''Plasticzné (wizualné) kùńsztë''' - co òperëją òbrazã, rëmã ë materialną fòrmą. #* '''[[Malëtwa]]''': pòsłëgùjącô sã farwą ë linią na płaszczëznie. #* '''[[Rzezba]]''': òperëjącô trzëmiarową brëłą. #* '''[[Grafika]]''' ë céchùnk: skùpiającé sã na linie, walorze ë òdbitce z matricë. #* '''[[Fòtografiô]]''': ùtrwalającô òbrôz przë pòmòcë widu. # '''[[Architektura]] (bùdownictwò)''' - kùńszt projektowaniégò ë stôwianiégò budinków, co łączi w so nôwëższé esteticzné wëmòdżi z ùżëtkòwima ë inżinierijnyma fùnkcjama. # '''[[Audialné kùńsztë]]''' - òperëjącé zwãkã ë czasã (przédno mùzyka we wszëtczich ji gatënkach ë fòrmach). # '''Sceniczné ë perfòrmatiwné kùńsztë''' - wëmôgającé bëtnoscë artistë-wëkònôwcë w jawernym czasu. #* '''[[Teater]]''': łączący tekst, aktorską grã, scenografiã ë mùzykã. #* '''[[Tuńc]]''' '''ë [[balet]]:''' òperëjącé rëchã cała jakò głównym métlã wërazu. #* '''[[Perfòrmance]]''': mòdernô fòrma kùńsztu, w chtërny materiałã je cało artistë ë jegò dzejanié w dónym kònteksce. # '''[[Lëteratura]]''' - kùńszt pisónégò słowa, co òbjimô pòezjã, prozã ë dramat. # '''[[Audiowizualny kùńszt]]''' - łączący òbrôz ze zwãkã, przede wszëtczim film, wideò-kùńszt ë nowòczasné cyfrowé fòrmë (np. kómpùtrowë grë jakò artisticzné medium). # '''Ùzëtkòwi kùńszt (artisticzné rzemiãsło ë dizajn)''' - projektowanié rzeczów na codniowi ùżëtk (méblów, òbleczënkù, ceramiczi, biżuterie), w chtërnëch prakticznô fùnkcjô łączi sã z wësoką esteticzną wôrtnoscą. == Historiô kùńsztu == Rozwij kùńsztu òdszpégliwô rozwij lëdzczi swiądë, cywilizacje ë technologie. Chòc periodizacjô kùńsztu różni sã w zanôleznoscë òd kùlturowëch krãgów, w zôpadny kùlturze przëjimô sã pòwszechno niższé pòdzelenié. === Pradzejowi kùńszt === Nôstarszé znóné szlachë artisticznégò dzejaniégò człowieka pòchòdzą z czasu górnégò paleòlitu (òk. 40 000 lat temù). Òbjimają òne jamòwé malarstwò (np. [[Lascaux]] we [[Francjô|Francje]] czë [[Altamira|Altamirze]] w [[Szpańskô|Szpańsce]]), na chtërnym przedstawioné bëłë przédno scenë jachtów ë wëzdrzatczi zwiérzãtów. Z tegò czasu pòchòdzą téż tzw. paleòliticzné Wenus - môłi figùrczi białków z wërazno zaznaczonyma płcowima znankama, co sugerëje jich związk z kùltã płodnoscë ë kùltã [[Bòżëna Matka|Bòżënë Matczi]]. W neòlice pòkôzała sã ceramika ë megaliticznô architektura (np. [[Stonehenge]]). === Stôrożëtny kùńszt === * '''[[Stôrożëtny Egipt]]''': Charakterizowôł sã mònumentalizmã, sërowim kanonã propòrcjów ë mòcną łączbą kùńsztu z religią ë wiarą w pòzagrobòwé żëcé. Dominowała sepùlkralnô architektura ([[Piramida|piramidë]], [[Mastaba|mastabë]]) ë swiãtnice, a malëtwa ë rzezba pòdlégałë prawidłu frontalizmu. * [[Stôrożëtnô Greckô|'''Greckô''']] ë [[Stôrożëtny Rzim|'''Rzim''']]: Anticzny kùńszt pòłożił fùńdameńtë pòd rozwij eùropejsczi kùlturë. Grecë stwòrzëlë ideał snôżotë òpiarti na harmònie, symetrie ë propòrcje (tzw. złoti pòdzél). Rzezba ewòluowała òd archajiczny sztiwnoscë do klasycznégò realizmù ë hellenisticzny ekspresje. Rzimianie przejãlë grecczé mòdła, rozwijającë równoczasno swòje inżinierijné innowacje (łãk, kòpùła, brëkòwanié betonu), co pòzwòlëło na bùdowã mònumentalnëch [[Akwedukt|akweduktów]], [[Amfiteater|amfiteatrów]] ([[Kòloseùm]]) ë panteònów ([[Partenón]] ë [[Panteón]])<ref>K. Estreicher, ''Historia sztuki w zarysie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków 1990, s. 145–148.</ref>. === Strzédnowiek === Kùńszt strzédnowiekù w Eùropie béł głãbòkò teòcentriczny - jegò głównym célã bëło chwôlenié Bòga r ùczenie prôwdów wiarë niepismienny spòlëznë (tzw. ''Biblia pauperum)''<ref>J. Le Goff, ''Kultura średniowiecznej Europy'', dolm. H. Szumańska-Grossowa, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2022, s. 201–203.</ref>''.'' * '''Bizantijsczi kùńszt''' wëróżniôł sã bògactwã [[Mòzajka|mòzajków]], złotima tłama symbòlizëjącymi sferã [[sacrum]] ë surowim kanonã pisaniégò [[Ikòna|ikònów]]. * '''Rómańsczi sztil''' (XI-XII w.) przëniósł masywné, òbronné kòscołë z grëbima mùrama ë môłima òknama, zdobioné surową kamienną rzezbą. * '''Gòtika''' (XII-XV w.) zrewòlucjonizowała architekturã dzãka zastosowanim òpòrowëch łãków ë krziżowò-żebrowëch sklepieniów, co pòzwòlëło na stawianie strzelistëch, wëpełnionëch witrażama [[Katédra|katédrów]]. Rzezba ë malëtwa zëskałë na naturalizmie ë emòcjalnoscë. === Renesans ë Barok === * '''Renesans''' (XV–XVI w.) to òdrodzenié anticznëch ideałów ë pòwrót do antropòcentrizmu. Artistë, taczi jak [[Leonardo da Vinci]], [[Michôł Aniół]] ë [[Rafael Santi]], òpiéralë swòjã twórczosc na nôùkòwëch badérowaniach lëdzczi anatomie ë matematicznëch prawidłach linearni perspektiwë. Zaczãto cenic artistã jakò genialnégò twórcã, a nié le wëkwalifikòwónégò rzemiãslnika. * '''Barok''' (kùńc XVI–XVIII w.) przëniósł òdejscé òd renesansowi harmònie na rzecz dynamiczi, iluzje, dramatizmu ë swiatłocéniowëch kòntrastów (''chiaroscuro''). Kùńszt stôł sã nôrzãdzã perswazje, czãsto brëkòwónym przez [[Katolëcczi Kòscół]] w dobie [[Kòntrrefòrmacjô|kòntrrefòrmacje]], a téż przez absolutnëch mònarchów. === XIX wiek === XIX stolecé to epòka gwałtownëch spòlëznowëch przemianów, przemësłowi rewòlucje ë pòwstawaniégò nowòczesnëch nôrodów, co nalazło òdzwiercadlenié w wielny lëczbie artisticznëch nurtów: * '''[[Neoklasycyzm]]''': pòwrót do chłodny, recjonalny anticzny fòrmë. * '''[[Romantizm]]''': bùnt przecywkò rozëmòwi na rzecz emòcjów, zòbrazënë, misticizmu ë fascynacje nôturą. * '''[[Realizm]]''': skùpienié sã na codniowim żëcym zwëczajnëch lëdzy ë òdrzucenié akademicczich idealizacjów. * '''[[Impresojnalizm]]''': reòwlucjô w malëtwie pòlégającô na próbie ùchwëceniégi ùlotny chwilë, zmianów widu é atmòsferë, twòrzonô czãto w plenerze z brëkòwanim jasny, czësti paletë [[Farwa|farwów]]. === Kùńszt XX wiekù ë awangarda === XX wiek przëniósł radikalné zerwanié z mimeticzną (nasladowniczą) tradicją. Rozwij fòtografii zwòlnił malëtwã z òbòwiązkù dokùmentowaniô rzeczywistoscë. * '''[[Kùbizm]]''' (np. [[Pablo Picasso]]) rozbił tradicyjną perspektiwã, ùkazëjącë òbiektë z wielu starnów równoczasno. * '''[[Abstrakcjoznim]]''' (np. [[Wassily Kandinsky]], [[Piet Mondrian]]) całowno zrezygnowôł z figùratiwnégò przedstawianiégò na rzecz òperowaniégò samą fòrmą, farwą ë linią. * '''[[Dadaizm]] ë [[surrealizm]]''' kwestionowałë racjonalnosc kùńsztu, czerpiącë z psychoanalizë (snë, pòdswiadomòsc) oraz absurdu. [[Marcel Duchamp]], wëstôwiającë pisuar jakò dokôz kùńsztu w 1917 rokù (tzw. ready-mades), zredefiniowôł pòchwôt dokôzu, ùznôwającë, że ò jegò statusu decëdëje wòla artistë, a nié kùńszt wëkònaniégò<ref>A.C. Danto, ''Świat sztuki. Pisma z filozofii sztuki'', dolm. L. Sosnowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 45.</ref>. * '''[[Pòp-art]]''' (np. [[Andy Warhol]]) zatarł grańce midzë wësoczim kùńsztã a masową ë kòmercjalną kùlturą. === Wespółczesny kùńszt === Kùńszt pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]], a òsoblëwie òd 60. lat XX wiekù, charakterizëje sã wiôldżim pluralizmã i dematerializacją dokôzu. W kònceptualnym kùńszce deja stała sã ważniészô òd fizycznégò òbiektu. Wespółczesny artistë czãsto ségają pò nowé media, twòrzącë instalacje, wideò-kùńszt, cyfrowi kùńszt i partëcypacyjné projektë, chtërné angażëją zdrzélca w twórczi proces. Wespółczesny kùńszt czãsto włącza sã w pòliticzné, spòlëznowé, ekòlogiczné ë tożsamòscowé dyskùrsë. == Fùnkcje kùńsztu == W zanôleżnoscë òd epòczi ë twórcë, dokôzë kùńsztu mògą pełnic rozmajité role w spòlëznie: * '''Esteticznô fùnkcjô''' – zaspòkôjanié pòtrzebë òbcowaniô ze snôżotą, bùdzenié bezinteresowny esteticzni przëjemnoscë. * '''Pòznôwczô (kògnitiwnô) fùnkcjô''' – dostôrczanié wiedzë ò swiece, historii, kùlturze czë psychologii człowieka. * '''Kòmùnikacyjnô fùnkcjô''' – przekazywanié dejów, emòcjów, nastrojów midzë twórcą a òdbiércą. * '''Religijnô, magicznô ë kùltowô fùnkcjô''' – pòstrzédnictwò w kòntaktach z nadprzërodzonyma sëłama, òprawa rytuałów ë ceremòniów. * '''Spòlëznowô ë ideologicznô fùnkcjô''' – bùdowanié tożsamòscë grëpë, wërażanié pòliticznëch pòglądów, propagandowô fùnkcjô (np. socrealizm) abò kòntestatorskô. * '''Terapeùticznô fùnkcjô''' – kùńszt jakò nôrzãdze ekspresje, co pòmôgô w radzenim so z traumą ë psychicznym napiãcym (arteterapiô). * '''Ludicznô fùnkcjô''' – dostôrczanié rozriwczi ë òdpòczinkù<ref>S. Szuman, ''O sztuce i wychowaniu estetycznym'', Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969, s. 88–90.</ref>. == Estetika ë filozofiô kùńsztu == Filozoficzną refleksją nad kùńsztã ë snôżotã zajimô sã [[estetika]]. Przez wieczi próbòwano ùstalëc ùniwersalné kriterie snôżotë. W klasycznym ùjãcym snôżota bëła òbiektiwną znanką, co wënikała z propòrcje, ładu ë symetrie. Wëcmanim z filozofią [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] (XVIII w.) cãżôr przeniósł sã na pòdmiotowi charakter esteticzni òcenë – snôżota to je to, co pòdobô sã pòwszechno bez pòchwôtu<ref>I. Kant, ''Krytyka władzy sądzenia'', dolm. J. Gałecki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 74.</ref>. W XX wiekù filozofòwie taczi jak [[George Dickie]] sfòrmùłowelë tzw. '''institucjonalną teoriã kùńsztu'''. Zgódno z nią dokôzã kùńsztu je kòżdi artefakt, chtërnémù przedstôwc „swiata kùńsztu” (galerzista, kùrator, kritik, artista) nadôł status kandydata do esteticzni òcenë. Definicjô ta òmijô problem jakòscë wëkònaniégò czë tradicyjno rozmióni snôżotë, pòzwôlającë włączëc w ramë kùńsztu nôbarżi awangardowé i antysztëkòwé dzejania (tzw. anty-kùńszt)<ref>G. Dickie, ''Art and the Aesthetic: An Institutional Analysis'', Cornell University Press, Ithaca 1974, s. 34–36.</ref>. == Institucje kùńsztu ë kùlturowi òbiég == Wespółczesny kùńszt fónkcjonëje w złożonym institucjonalnym systemie, bez chtërnégò wiele artisticznëch fòrmów ni mògłobë jistniec i docérac do òdbiérców. System ten òbjimô: * '''Mùzea i pùbliczné galerie''' – institucje zajimającé sã kòlekcjonowanim, kònserwacją, badérowanim ë ùprzëstãpnianim dokôzów kùńsztu kùlturowi spôdkòwzinë. * '''Kòmercjalné galerie''' – pełniącé promòcyjną fùnkcjã dlô żëjącëch artistów oraz kòmercjalną (przedôwanié dokôzów). * '''Biennale i triennale''' – cykliczné, wiôldżé przeglądë kùńsztu z całégò swiata (np. Biennale w Wenecji, Documenta w Kassel), co wëznaczają nowé trendë ë òtmëkają globalné dyskùsje. * '''Aùkcyjné domë''' – môlë, w chtërnëch wëceniô sã ë przedôwô dôwny ë wespółczesny kùńszt (np. Sotheby's, Christie's), sztôłtującë globalny rënk kùńsztu<ref>H.S. Becker, ''Światy sztuki'', dolm. B. Frydryczak, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007, s. 15–18.</ref>. * '''Artisticznô kritika i akademicczé strzodowiskò''' – dostôrczającé pòchwòtowégò aparatu do analizë ë interpretacje artisticznëch zjawisków. == Kaszëbsczi kùńszt == Kaszëbsczi kùńszt rozwijuwôł sã przez wieczi w [[Pòmòrskô]], łączącë w se włôscëwòscë tradicyjnégò lëdowégò kùńsztu z wpłëwama klôsztórnëch, dwòrsczich ë mieszczańsczich strzodowisków (òsoblëwie [[Gduńsk|gduńsczégò]])<ref name=":1">C. Obracht-Prondzyński, ''Kaszubi dzisiaj. Kultura – język – tożsamość'', Instytut Kaszubski, Gduńsk 2007, s. 28–31.</ref>. Do nôważniészich cządów tradicyjnégò kaszëbsczégò kùńsztu nôleżą: * '''Kaszëbsczi wësziwk''': jedna z nôbarżi rozpòznôwalnëch fòrmów kaszëbsczégò rãkòdzeła, chtërny kòrzenie ségają klôsztórnëch szkòłów norbertanków w [[Żukòwò|Żukòwie]] ë benediktinków w [[Żarnówc|Żarnowcu]] (XVII–XVIII w.). Tradicyjny wësziwk òpiérô sã na kanonie sédmë farwów (trzë òdcénie mòdrégò, żôłti, czerwiony, zelony i czôrny) oraz roscënno-geòmetricznëch mòtiwach, taczich jak tulipón, lëlijô, granatowé jabkò czë palmeta. W XX wiekù, dzãka dzejanim [[Tédora Gùlgòwskô|Tédorë]] ë [[Izydór Gùlgòwsczi|Izydora Gùlgòwsczich]] we [[Wdzydze|Wdzydzach]], wësziwk przeżił renesans, a z czasã wëkształcëło sã czile regionalnëch szkòłów (m.in. żukòwskô, wdzydzkô, [[Pùck|pùckô]], [[Wejrowò|wejherowskô]] ë [[Tëchòlô|tëchòlskô]])<ref name=":2">R. Ostrowska, I. Trojanowska, ''Bedeker kaszubski'', Wydawnictwo Morskie, Gduńsk 1974, s. 162–166.</ref>. * '''Ceramika ë grónkòwizna''': słënącé z bògatégò zdobnictwa ë glazurowaniô, chtërnëch nôważniészim òstrzódkã òd kùńca XIX wiekù je [[Chmielno]] ë warsztat familie Neclów. Charakteristiczné dlô kaszëbsczi ceramiczi są sétme tradicyjnëch wzorów: kruta bzu, môłi i wiôldżi tulipón, kaszëbskô gwiôzda, rëbiô łëzga, lëlijô ë kaszëbsczi wiónk<ref name=":2" />. * '''Malëtwa na szkle ë lëdowô rzezba''': òbjimającô przede wszëtczim sakralną tematikã – wëzdrzatczi swiãtëch patronów oraz scenë z żëcégò [[Jezës Christus|Christusa]] i [[Mariô z Nazaretu|Marii]]. W XX ë XXI wiekù wiôldżé zasłudżi w òdrodzenim ti techniki, a téż w rozwijanim samòrodny rzezbë ë filozoficzno-artisticznëch instalacjów, miôł m.jin. twórca [[Józef Chełmòwsczi]] z Brusów-Jaglów<ref name=":3">J. Treder (red.), ''Kultura ludowa Kaszubów'', Wydawnictwo „Bernardinum”, Pelplin 2006, s. 115–122.</ref>. * '''[[Rogôrstwò]], [[bùrsztinôrstwò]] i''' '''ùplotkôrstwò''': unikalnym zjawiskã kaszëbsczégò rzemiãsła artisticznégò je wëkònywanié tabaczérków (czasã w sztôłce bótów, serców czë beczółków) z bëdlãcëch rogów, a téż wëplatanié nôczëniów z chójkòwëch kòrzeniów oraz òbróbka bałtëcczégò [[Bùrsztin|bùrsztinu]]<ref name=":3" />. We wespółczesnym czasu kaszëbsczi kùńszt wëchòdzy dalek poza ramë [[Fòlklor|fòlkloru]]. Tradycyjné mòtiwë są reinterpretowóné przez profesjonalnëch malôrzów, grafików, fòtografików ë projektantów w nurce etnodizajnu, a kaszëbskô tożsamòsc ë jãzëk stôwają sã inspiracją dlô nowoczesnégò teatru, filmu, kòmiksów ë cyfrowëch mediów<ref name=":1" />. == Przëpisë == <references /> == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] nqwv5ffh0iq70pzel8x2dd6ss4vdcjx 223994 223993 2026-11-09T13:58:09Z Terrus38 14026 przëwrócenié przëpisów 223994 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – cząd lëdzczégò dzejaniégò, co òbjimô twórczosc ò esteticznym, wizualnym, audialnym abò perfòrmatiwnym charakterze, chtërny célã je bùdzenié kònkretnëch emòcjów czë refleksjów abò przekazywanié [[Deja|dejów]]. Je to jedno z nôbarżi złożonëch ë wieleznacznych zjawiszczów w lëdzczi kùlturze, co wëmikô sã jednoznacznym definicjóm przez swòjã bezustanną ewòlucjã ë subiektiwny charakter òdbiéru<ref>W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, s. 21.</ref>. Dokazë kùńsztu są materialnym abò niematerialnym wërazã lëdzczi kreatiwnoscë, wëòbraznie ë techniczny zdatnoscë. Kùńszt òd zôczątkù dzejów towarzi człowiekòwi, rozwijającë sã wëcmanim ze [[Spòlëzna|spòlëznowima]], [[Technologiô|technologicznyma]] ë [[Filozofiô|filozoficznyma]] zmianama. Pełni wiele fùnkcjów: òd magicznëch ë religijnëch, przez pòznôwczé ë didakticzné, jaż pò esteticzné ë ludiczné. == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''kùńszt'' wëwòdzy sã ze strzédno-dólno-niemiecczégò słowa ''kunst'' (òd czasnika ''können'' - 'mòc, ùmiec, znac sã na czims'). W zôpadnoeùropejsczi tradicje pòchwôt òznôczający kùńszt wëwòdzy sã òd [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczégò]] słowa ''techné'' (τέχνη) ë [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''ars''. W [[Stôrożëtnosc|stôrożëtnoscë]] ë [[Strzédnowiek|strzédnëch wiekach]] terminë te nie znaczëłë tegò, co dzysô rozmieje sã pòd pòchwôtã tpzw. piãknëch kùńsztów (malëtwë, rzezbë czë muzyczi), le òznôczałë kòżdą rzetelną, òpiartą na znajomòscë prawidłów zdatnosc wëtwôrzaniégò rzeczów<ref>Tamò, s. 25–27.</ref>. Do tak rozmiónégò kùńsztu zaliczóné bëło nié le bùdownictwò czë tkactwò, le téż rzemiãsło (np. stolarstwò) ë nôùczi (geòmetriczné, gramaticzné). Dopiérze w nowòżëtnym cządze, òd renesansu, zaczął sztôłtowac sã mòderny system kùńsztów, w chtërnym òddzeloné òstało rzemiãsło òd artisticzny ùtwórczoscë, kładącë nacësk na indywidualny geniusz, natchnienié ë dążenié do snôżotë. W XVIII wiekù francësczi filozof [[Charles Batteux]] wprowadzył pòchwôt „pësznëch kùńsztów” ({{Jãz.|fr}} ''les beaux-arts''), do chtërnëch zalicził [[Malëtwa|malëtwã]], [[Rzezba|rzezbã]], [[Mùzyka|mùzykã]], [[Pòezjô|pòezjã]] ë [[tuńc]], definiującë je jakò te cządë twórczoscë, chtërnëch głównym célã je nasladowanié pëszny nôtërë<ref>C. Batteux, ''Les Beaux-Arts réduits à un même principe'', Pariż 1746 (wespółczesny reprint), s. 18–20.</ref>. == Klasyfikacjô ë cządë kùńsztu == Ze wzglãdu na rozmajitosc métlów wërazu, kùńszt dzeli sã tradicyjno na czile głównëch kategòriów. Grańce midzë nima w dzysdniowim swiece są jednak płënné ë czãsto zacérają sã przez interdyscyplinarné dzejania<ref>M. Gołaszewska, ''Zarys estetyki'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984, s. 112–115.</ref>. # '''Plasticzné (wizualné) kùńsztë''' - co òperëją òbrazã, rëmã ë materialną fòrmą. #* '''[[Malëtwa]]''': pòsłëgùjącô sã farwą ë linią na płaszczëznie. #* '''[[Rzezba]]''': òperëjącô trzëmiarową brëłą. #* '''[[Grafika]]''' ë céchùnk: skùpiającé sã na linie, walorze ë òdbitce z matricë. #* '''[[Fòtografiô]]''': ùtrwalającô òbrôz przë pòmòcë widu. # '''[[Architektura]] (bùdownictwò)''' - kùńszt projektowaniégò ë stôwianiégò budinków, co łączi w so nôwëższé esteticzné wëmòdżi z ùżëtkòwima ë inżinierijnyma fùnkcjama. # '''[[Audialné kùńsztë]]''' - òperëjącé zwãkã ë czasã (przédno mùzyka we wszëtczich ji gatënkach ë fòrmach). # '''Sceniczné ë perfòrmatiwné kùńsztë''' - wëmôgającé bëtnoscë artistë-wëkònôwcë w jawernym czasu. #* '''[[Teater]]''': łączący tekst, aktorską grã, scenografiã ë mùzykã. #* '''[[Tuńc]]''' '''ë [[balet]]:''' òperëjącé rëchã cała jakò głównym métlã wërazu. #* '''[[Perfòrmance]]''': mòdernô fòrma kùńsztu, w chtërny materiałã je cało artistë ë jegò dzejanié w dónym kònteksce. # '''[[Lëteratura]]''' - kùńszt pisónégò słowa, co òbjimô pòezjã, prozã ë dramat. # '''[[Audiowizualny kùńszt]]''' - łączący òbrôz ze zwãkã, przede wszëtczim film, wideò-kùńszt ë nowòczasné cyfrowé fòrmë (np. kómpùtrowë grë jakò artisticzné medium). # '''Ùzëtkòwi kùńszt (artisticzné rzemiãsło ë dizajn)''' - projektowanié rzeczów na codniowi ùżëtk (méblów, òbleczënkù, ceramiczi, biżuterie), w chtërnëch prakticznô fùnkcjô łączi sã z wësoką esteticzną wôrtnoscą. == Historiô kùńsztu == Rozwij kùńsztu òdszpégliwô rozwij lëdzczi swiądë, cywilizacje ë technologie. Chòc periodizacjô kùńsztu różni sã w zanôleznoscë òd kùlturowëch krãgów, w zôpadny kùlturze przëjimô sã pòwszechno niższé pòdzelenié. === Pradzejowi kùńszt === Nôstarszé znóné szlachë artisticznégò dzejaniégò człowieka pòchòdzą z czasu górnégò paleòlitu (òk. 40 000 lat temù). Òbjimają òne jamòwé malarstwò (np. [[Lascaux]] we [[Francjô|Francje]] czë [[Altamira|Altamirze]] w [[Szpańskô|Szpańsce]]), na chtërnym przedstawioné bëłë przédno scenë jachtów ë wëzdrzatczi zwiérzãtów. Z tegò czasu pòchòdzą téż tzw. paleòliticzné Wenus - môłi figùrczi białków z wërazno zaznaczonyma płcowima znankama, co sugerëje jich związk z kùltã płodnoscë ë kùltã [[Bòżëna Matka|Bòżënë Matczi]]<ref>E.H. Gombrich, ''O sztuce'', dolm. A. Dulewicz, Dom Wydawniczy Rebis, Pòznań 2009, s. 39–41.</ref>. W neòlice pòkôzała sã ceramika ë megaliticznô architektura (np. [[Stonehenge]]). === Stôrożëtny kùńszt === * '''[[Stôrożëtny Egipt]]''': Charakterizowôł sã mònumentalizmã, sërowim kanonã propòrcjów ë mòcną łączbą kùńsztu z religią ë wiarą w pòzagrobòwé żëcé. Dominowała sepùlkralnô architektura ([[Piramida|piramidë]], [[Mastaba|mastabë]]) ë swiãtnice, a malëtwa ë rzezba pòdlégałë prawidłu frontalizmu. * [[Stôrożëtnô Greckô|'''Greckô''']] ë [[Stôrożëtny Rzim|'''Rzim''']]: Anticzny kùńszt pòłożił fùńdameńtë pòd rozwij eùropejsczi kùlturë. Grecë stwòrzëlë ideał snôżotë òpiarti na harmònie, symetrie ë propòrcje (tzw. złoti pòdzél). Rzezba ewòluowała òd archajiczny sztiwnoscë do klasycznégò realizmù ë hellenisticzny ekspresje. Rzimianie przejãlë grecczé mòdła, rozwijającë równoczasno swòje inżinierijné innowacje (łãk, kòpùła, brëkòwanié betonu), co pòzwòlëło na bùdowã mònumentalnëch [[Akwedukt|akweduktów]], [[Amfiteater|amfiteatrów]] ([[Kòloseùm]]) ë panteònów ([[Partenón]] ë [[Panteón]])<ref>K. Estreicher, ''Historia sztuki w zarysie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków 1990, s. 145–148.</ref>. === Strzédnowiek === Kùńszt strzédnowiekù w Eùropie béł głãbòkò teòcentriczny - jegò głównym célã bëło chwôlenié Bòga r ùczenie prôwdów wiarë niepismienny spòlëznë (tzw. ''Biblia pauperum)''<ref>J. Le Goff, ''Kultura średniowiecznej Europy'', dolm. H. Szumańska-Grossowa, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2022, s. 201–203.</ref>''.'' * '''Bizantijsczi kùńszt''' wëróżniôł sã bògactwã [[Mòzajka|mòzajków]], złotima tłama symbòlizëjącymi sferã [[sacrum]] ë surowim kanonã pisaniégò [[Ikòna|ikònów]]. * '''Rómańsczi sztil''' (XI-XII w.) przëniósł masywné, òbronné kòscołë z grëbima mùrama ë môłima òknama, zdobioné surową kamienną rzezbą. * '''Gòtika''' (XII-XV w.) zrewòlucjonizowała architekturã dzãka zastosowanim òpòrowëch łãków ë krziżowò-żebrowëch sklepieniów, co pòzwòlëło na stawianie strzelistëch, wëpełnionëch witrażama [[Katédra|katédrów]]. Rzezba ë malëtwa zëskałë na naturalizmie ë emòcjalnoscë. === Renesans ë Barok === * '''Renesans''' (XV–XVI w.) to òdrodzenié anticznëch ideałów ë pòwrót do antropòcentrizmu. Artistë, taczi jak [[Leonardo da Vinci]], [[Michôł Aniół]] ë [[Rafael Santi]], òpiéralë swòjã twórczosc na nôùkòwëch badérowaniach lëdzczi anatomie ë matematicznëch prawidłach linearni perspektiwë. Zaczãto cenic artistã jakò genialnégò twórcã, a nié le wëkwalifikòwónégò rzemiãslnika. * '''Barok''' (kùńc XVI–XVIII w.) przëniósł òdejscé òd renesansowi harmònie na rzecz dynamiczi, iluzje, dramatizmu ë swiatłocéniowëch kòntrastów (''chiaroscuro''). Kùńszt stôł sã nôrzãdzã perswazje, czãsto brëkòwónym przez [[Katolëcczi Kòscół]] w dobie [[Kòntrrefòrmacjô|kòntrrefòrmacje]], a téż przez absolutnëch mònarchów. === XIX wiek === XIX stolecé to epòka gwałtownëch spòlëznowëch przemianów, przemësłowi rewòlucje ë pòwstawaniégò nowòczesnëch nôrodów, co nalazło òdzwiercadlenié w wielny lëczbie artisticznëch nurtów: * '''[[Neoklasycyzm]]''': pòwrót do chłodny, recjonalny anticzny fòrmë. * '''[[Romantizm]]''': bùnt przecywkò rozëmòwi na rzecz emòcjów, zòbrazënë, misticizmu ë fascynacje nôturą. * '''[[Realizm]]''': skùpienié sã na codniowim żëcym zwëczajnëch lëdzy ë òdrzucenié akademicczich idealizacjów. * '''[[Impresojnalizm]]''': reòwlucjô w malëtwie pòlégającô na próbie ùchwëceniégi ùlotny chwilë, zmianów widu é atmòsferë, twòrzonô czãto w plenerze z brëkòwanim jasny, czësti paletë [[Farwa|farwów]]. === Kùńszt XX wiekù ë awangarda === XX wiek przëniósł radikalné zerwanié z mimeticzną (nasladowniczą) tradicją. Rozwij fòtografii zwòlnił malëtwã z òbòwiązkù dokùmentowaniô rzeczywistoscë. * '''[[Kùbizm]]''' (np. [[Pablo Picasso]]) rozbił tradicyjną perspektiwã, ùkazëjącë òbiektë z wielu starnów równoczasno. * '''[[Abstrakcjoznim]]''' (np. [[Wassily Kandinsky]], [[Piet Mondrian]]) całowno zrezygnowôł z figùratiwnégò przedstawianiégò na rzecz òperowaniégò samą fòrmą, farwą ë linią. * '''[[Dadaizm]] ë [[surrealizm]]''' kwestionowałë racjonalnosc kùńsztu, czerpiącë z psychoanalizë (snë, pòdswiadomòsc) oraz absurdu. [[Marcel Duchamp]], wëstôwiającë pisuar jakò dokôz kùńsztu w 1917 rokù (tzw. ready-mades), zredefiniowôł pòchwôt dokôzu, ùznôwającë, że ò jegò statusu decëdëje wòla artistë, a nié kùńszt wëkònaniégò<ref>A.C. Danto, ''Świat sztuki. Pisma z filozofii sztuki'', dolm. L. Sosnowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 45.</ref>. * '''[[Pòp-art]]''' (np. [[Andy Warhol]]) zatarł grańce midzë wësoczim kùńsztã a masową ë kòmercjalną kùlturą. === Wespółczesny kùńszt === Kùńszt pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]], a òsoblëwie òd 60. lat XX wiekù, charakterizëje sã wiôldżim pluralizmã i dematerializacją dokôzu. W kònceptualnym kùńszce deja stała sã ważniészô òd fizycznégò òbiektu. Wespółczesny artistë czãsto ségają pò nowé media, twòrzącë instalacje, wideò-kùńszt, cyfrowi kùńszt i partëcypacyjné projektë, chtërné angażëją zdrzélca w twórczi proces. Wespółczesny kùńszt czãsto włącza sã w pòliticzné, spòlëznowé, ekòlogiczné ë tożsamòscowé dyskùrsë. == Fùnkcje kùńsztu == W zanôleżnoscë òd epòczi ë twórcë, dokôzë kùńsztu mògą pełnic rozmajité role w spòlëznie: * '''Esteticznô fùnkcjô''' – zaspòkôjanié pòtrzebë òbcowaniô ze snôżotą, bùdzenié bezinteresowny esteticzni przëjemnoscë. * '''Pòznôwczô (kògnitiwnô) fùnkcjô''' – dostôrczanié wiedzë ò swiece, historii, kùlturze czë psychologii człowieka. * '''Kòmùnikacyjnô fùnkcjô''' – przekazywanié dejów, emòcjów, nastrojów midzë twórcą a òdbiércą. * '''Religijnô, magicznô ë kùltowô fùnkcjô''' – pòstrzédnictwò w kòntaktach z nadprzërodzonyma sëłama, òprawa rytuałów ë ceremòniów. * '''Spòlëznowô ë ideologicznô fùnkcjô''' – bùdowanié tożsamòscë grëpë, wërażanié pòliticznëch pòglądów, propagandowô fùnkcjô (np. socrealizm) abò kòntestatorskô. * '''Terapeùticznô fùnkcjô''' – kùńszt jakò nôrzãdze ekspresje, co pòmôgô w radzenim so z traumą ë psychicznym napiãcym (arteterapiô). * '''Ludicznô fùnkcjô''' – dostôrczanié rozriwczi ë òdpòczinkù<ref>S. Szuman, ''O sztuce i wychowaniu estetycznym'', Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969, s. 88–90.</ref>. == Estetika ë filozofiô kùńsztu == Filozoficzną refleksją nad kùńsztã ë snôżotã zajimô sã [[estetika]]. Przez wieczi próbòwano ùstalëc ùniwersalné kriterie snôżotë. W klasycznym ùjãcym snôżota bëła òbiektiwną znanką, co wënikała z propòrcje, ładu ë symetrie. Wëcmanim z filozofią [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] (XVIII w.) cãżôr przeniósł sã na pòdmiotowi charakter esteticzni òcenë – snôżota to je to, co pòdobô sã pòwszechno bez pòchwôtu<ref>I. Kant, ''Krytyka władzy sądzenia'', dolm. J. Gałecki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 74.</ref>. W XX wiekù filozofòwie taczi jak [[George Dickie]] sfòrmùłowelë tzw. '''institucjonalną teoriã kùńsztu'''. Zgódno z nią dokôzã kùńsztu je kòżdi artefakt, chtërnémù przedstôwc „swiata kùńsztu” (galerzista, kùrator, kritik, artista) nadôł status kandydata do esteticzni òcenë. Definicjô ta òmijô problem jakòscë wëkònaniégò czë tradicyjno rozmióni snôżotë, pòzwôlającë włączëc w ramë kùńsztu nôbarżi awangardowé i antysztëkòwé dzejania (tzw. anty-kùńszt)<ref>G. Dickie, ''Art and the Aesthetic: An Institutional Analysis'', Cornell University Press, Ithaca 1974, s. 34–36.</ref>. == Institucje kùńsztu ë kùlturowi òbiég == Wespółczesny kùńszt fónkcjonëje w złożonym institucjonalnym systemie, bez chtërnégò wiele artisticznëch fòrmów ni mògłobë jistniec i docérac do òdbiérców. System ten òbjimô: * '''Mùzea i pùbliczné galerie''' – institucje zajimającé sã kòlekcjonowanim, kònserwacją, badérowanim ë ùprzëstãpnianim dokôzów kùńsztu kùlturowi spôdkòwzinë. * '''Kòmercjalné galerie''' – pełniącé promòcyjną fùnkcjã dlô żëjącëch artistów oraz kòmercjalną (przedôwanié dokôzów). * '''Biennale i triennale''' – cykliczné, wiôldżé przeglądë kùńsztu z całégò swiata (np. Biennale w Wenecji, Documenta w Kassel), co wëznaczają nowé trendë ë òtmëkają globalné dyskùsje. * '''Aùkcyjné domë''' – môlë, w chtërnëch wëceniô sã ë przedôwô dôwny ë wespółczesny kùńszt (np. Sotheby's, Christie's), sztôłtującë globalny rënk kùńsztu<ref>H.S. Becker, ''Światy sztuki'', dolm. B. Frydryczak, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007, s. 15–18.</ref>. * '''Artisticznô kritika i akademicczé strzodowiskò''' – dostôrczającé pòchwòtowégò aparatu do analizë ë interpretacje artisticznëch zjawisków. == Kaszëbsczi kùńszt == Kaszëbsczi kùńszt rozwijuwôł sã przez wieczi w [[Pòmòrskô]], łączącë w se włôscëwòscë tradicyjnégò lëdowégò kùńsztu z wpłëwama klôsztórnëch, dwòrsczich ë mieszczańsczich strzodowisków (òsoblëwie [[Gduńsk|gduńsczégò]])<ref name=":1">C. Obracht-Prondzyński, ''Kaszubi dzisiaj. Kultura – język – tożsamość'', Instytut Kaszubski, Gduńsk 2007, s. 28–31.</ref>. Do nôważniészich cządów tradicyjnégò kaszëbsczégò kùńsztu nôleżą: * '''Kaszëbsczi wësziwk''': jedna z nôbarżi rozpòznôwalnëch fòrmów kaszëbsczégò rãkòdzeła, chtërny kòrzenie ségają klôsztórnëch szkòłów norbertanków w [[Żukòwò|Żukòwie]] ë benediktinków w [[Żarnówc|Żarnowcu]] (XVII–XVIII w.). Tradicyjny wësziwk òpiérô sã na kanonie sédmë farwów (trzë òdcénie mòdrégò, żôłti, czerwiony, zelony i czôrny) oraz roscënno-geòmetricznëch mòtiwach, taczich jak tulipón, lëlijô, granatowé jabkò czë palmeta. W XX wiekù, dzãka dzejanim [[Tédora Gùlgòwskô|Tédorë]] ë [[Izydór Gùlgòwsczi|Izydora Gùlgòwsczich]] we [[Wdzydze|Wdzydzach]], wësziwk przeżił renesans, a z czasã wëkształcëło sã czile regionalnëch szkòłów (m.in. żukòwskô, wdzydzkô, [[Pùck|pùckô]], [[Wejrowò|wejherowskô]] ë [[Tëchòlô|tëchòlskô]])<ref name=":2">R. Ostrowska, I. Trojanowska, ''Bedeker kaszubski'', Wydawnictwo Morskie, Gduńsk 1974, s. 162–166.</ref>. * '''Ceramika ë grónkòwizna''': słënącé z bògatégò zdobnictwa ë glazurowaniô, chtërnëch nôważniészim òstrzódkã òd kùńca XIX wiekù je [[Chmielno]] ë warsztat familie Neclów. Charakteristiczné dlô kaszëbsczi ceramiczi są sétme tradicyjnëch wzorów: kruta bzu, môłi i wiôldżi tulipón, kaszëbskô gwiôzda, rëbiô łëzga, lëlijô ë kaszëbsczi wiónk<ref name=":2" />. * '''Malëtwa na szkle ë lëdowô rzezba''': òbjimającô przede wszëtczim sakralną tematikã – wëzdrzatczi swiãtëch patronów oraz scenë z żëcégò [[Jezës Christus|Christusa]] i [[Mariô z Nazaretu|Marii]]. W XX ë XXI wiekù wiôldżé zasłudżi w òdrodzenim ti techniki, a téż w rozwijanim samòrodny rzezbë ë filozoficzno-artisticznëch instalacjów, miôł m.jin. twórca [[Józef Chełmòwsczi]] z Brusów-Jaglów<ref name=":3">J. Treder (red.), ''Kultura ludowa Kaszubów'', Wydawnictwo „Bernardinum”, Pelplin 2006, s. 115–122.</ref>. * '''[[Rogôrstwò]], [[bùrsztinôrstwò]] i''' '''ùplotkôrstwò''': unikalnym zjawiskã kaszëbsczégò rzemiãsła artisticznégò je wëkònywanié tabaczérków (czasã w sztôłce bótów, serców czë beczółków) z bëdlãcëch rogów, a téż wëplatanié nôczëniów z chójkòwëch kòrzeniów oraz òbróbka bałtëcczégò [[Bùrsztin|bùrsztinu]]<ref name=":3" />. We wespółczesnym czasu kaszëbsczi kùńszt wëchòdzy dalek poza ramë [[Fòlklor|fòlkloru]]. Tradycyjné mòtiwë są reinterpretowóné przez profesjonalnëch malôrzów, grafików, fòtografików ë projektantów w nurce etnodizajnu, a kaszëbskô tożsamòsc ë jãzëk stôwają sã inspiracją dlô nowoczesnégò teatru, filmu, kòmiksów ë cyfrowëch mediów<ref name=":1" />. == Przëpisë == <references /> == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] elmjy9krm1ycgkvrvkag4043slc1kf9 223995 223994 2026-11-09T14:15:37Z HaxelKaszëba 17492 223995 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – cząd lëdzczégò dzejaniégò, co òbjimô twórczosc ò esteticznym, wizualnym, audialnym abò perfòrmatiwnym charakterze, chtërny célã je bùdzenié kònkretnëch emòcjów czë refleksjów abò przekazywanié [[Deja|dejów]]. Je to jedno z nôbarżi złożonëch ë wieleznacznych zjawiszczów w lëdzczi kùlturze, co wëmikô sã jednoznacznym definicjóm przez swòjã bezustanną ewòlucjã ë subiektiwny charakter òdbiéru<ref>W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, s. 21.</ref>. Dokazë kùńsztu są materialnym abò niematerialnym wërazã lëdzczi kreatiwnoscë, wëòbraznie ë techniczny zdatnoscë. Kùńszt òd zôczątkù dzejów towarzi człowiekòwi, rozwijającë sã wëcmanim ze [[Spòlëzna|spòlëznowima]], [[Technologiô|technologicznyma]] ë [[Filozofiô|filozoficznyma]] zmianama. Pełni wiele fùnkcjów: òd magicznëch ë religijnëch, przez pòznôwczé ë didakticzné, jaż pò esteticzné ë ludiczné. == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''kùńszt'' wëwòdzy sã ze strzédno-dólno-niemiecczégò słowa ''kunst'' (òd czasnika ''können'' - 'mòc, ùmiec, znac sã na czims'). W zôpadnoeùropejsczi tradicje pòchwôt òznôczający kùńszt wëwòdzy sã òd [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczégò]] słowa ''techné'' (τέχνη) ë [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''ars''. W [[Stôrożëtnosc|stôrożëtnoscë]] ë [[Strzédnowiek|strzédnëch wiekach]] terminë te nie znaczëłë tegò, co dzysô rozmieje sã pòd pòchwôtã tpzw. piãknëch kùńsztów (malëtwë, rzezbë czë muzyczi), le òznôczałë kòżdą rzetelną, òpiartą na znajomòscë prawidłów zdatnosc wëtwôrzaniégò rzeczów<ref>Tamò, s. 25–27.</ref>. Do tak rozmiónégò kùńsztu zaliczóné bëło nié le bùdownictwò czë tkactwò, le téż rzemiãsło (np. stolarstwò) ë nôùczi (geòmetriczné, gramaticzné). Dopiérze w nowòżëtnym cządze, òd renesansu, zaczął sztôłtowac sã mòderny system kùńsztów, w chtërnym òddzeloné òstało rzemiãsło òd artisticzny ùtwórczoscë, kładącë nacësk na indywidualny geniusz, natchnienié ë dążenié do snôżotë. W XVIII wiekù francësczi filozof [[Charles Batteux]] wprowadzył pòchwôt „pësznëch kùńsztów” ({{Jãz.|fr}} ''les beaux-arts''), do chtërnëch zalicził [[Malëtwa|malëtwã]], [[Rzezba|rzezbã]], [[Mùzyka|mùzykã]], [[Pòezjô|pòezjã]] ë [[tuńc]], definiującë je jakò te cządë twórczoscë, chtërnëch głównym célã je nasladowanié pëszny nôtërë<ref>C. Batteux, ''Les Beaux-Arts réduits à un même principe'', Pariż 1746 (wespółczesny reprint), s. 18–20.</ref>. == Klasyfikacjô ë cządë kùńsztu == Ze wzglãdu na rozmajitosc métlów wërazu, kùńszt dzeli sã tradicyjno na czile głównëch kategòriów. Grańce midzë nima w dzysdniowim swiece są jednak płënné ë czãsto zacérają sã przez interdyscyplinarné dzejania<ref>M. Gołaszewska, ''Zarys estetyki'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984, s. 112–115.</ref>. # '''Plasticzné (wizualné) kùńsztë''' - co òperëją òbrazã, rëmã ë materialną fòrmą. #* '''[[Malëtwa]]''': pòsłëgùjącô sã farwą ë linią na płaszczëznie. #* '''[[Rzezba]]''': òperëjącô trzëmiarową brëłą. #* '''[[Grafika]]''' ë céchùnk: skùpiającé sã na linie, walorze ë òdbitce z matricë. #* '''[[Fòtografiô]]''': ùtrwalającô òbrôz przë pòmòcë widu. # '''[[Architektura]] (bùdownictwò)''' - kùńszt projektowaniégò ë stôwianiégò budinków, co łączi w so nôwëższé esteticzné wëmòdżi z ùżëtkòwima ë inżinierijnyma fùnkcjama. # '''[[Audialné kùńsztë]]''' - òperëjącé zwãkã ë czasã (przédno mùzyka we wszëtczich ji gatënkach ë fòrmach). # '''Sceniczné ë perfòrmatiwné kùńsztë''' - wëmôgającé bëtnoscë artistë-wëkònôwcë w jawernym czasu. #* '''[[Teater]]''': łączący tekst, aktorską grã, scenografiã ë mùzykã. #* '''[[Tuńc]]''' '''ë [[balet]]:''' òperëjącé rëchã cała jakò głównym métlã wërazu. #* '''[[Perfòrmance]]''': mòdernô fòrma kùńsztu, w chtërny materiałã je cało artistë ë jegò dzejanié w dónym kònteksce. # '''[[Lëteratura]]''' - kùńszt pisónégò słowa, co òbjimô pòezjã, prozã ë dramat. # '''[[Audiowizualny kùńszt]]''' - łączący òbrôz ze zwãkã, przede wszëtczim film, wideò-kùńszt ë nowòczasné cyfrowé fòrmë (np. kómpùtrowë grë jakò artisticzné medium). # '''Ùzëtkòwi kùńszt (artisticzné rzemiãsło ë dizajn)''' - projektowanié rzeczów na codniowi ùżëtk (méblów, òbleczënkù, ceramiczi, biżuterie), w chtërnëch prakticznô fùnkcjô łączi sã z wësoką esteticzną wôrtnoscą. == Historiô kùńsztu == Rozwij kùńsztu òdszpégliwô rozwij lëdzczi swiądë, cywilizacje ë technologie. Chòc periodizacjô kùńsztu różni sã w zanôleznoscë òd kùlturowëch krãgów, w zôpadny kùlturze przëjimô sã pòwszechno niższé pòdzelenié. === Pradzejowi kùńszt === Nôstarszé znóné szlachë artisticznégò dzejaniégò człowieka pòchòdzą z czasu górnégò paleòlitu (òk. 40 000 lat temù). Òbjimają òne jamòwé malarstwò (np. [[Lascaux]] we [[Francjô|Francje]] czë [[Altamira|Altamirze]] w [[Szpańskô|Szpańsce]]), na chtërnym przedstawioné bëłë przédno scenë jachtów ë wëzdrzatczi zwiérzãtów. Z tegò czasu pòchòdzą téż tzw. paleòliticzné Wenus - môłi figùrczi białków z wërazno zaznaczonyma płcowima znankama, co sugerëje jich związk z kùltã płodnoscë ë kùltã [[Bòżëna Matka|Bòżënë Matczi]]<ref>E.H. Gombrich, ''O sztuce'', dolm. A. Dulewicz, Dom Wydawniczy Rebis, Pòznań 2009, s. 39–41.</ref>. W neòlice pòkôzała sã ceramika ë megaliticznô architektura (np. [[Stonehenge]]). === Stôrożëtny kùńszt === * '''[[Stôrożëtny Egipt]]''': Charakterizowôł sã mònumentalizmã, sërowim kanonã propòrcjów ë mòcną łączbą kùńsztu z religią ë wiarą w pòzagrobòwé żëcé. Dominowała sepùlkralnô architektura ([[Piramida|piramidë]], [[Mastaba|mastabë]]) ë swiãtnice, a malëtwa ë rzezba pòdlégałë prawidłu frontalizmu. * [[Stôrożëtnô Greckô|'''Greckô''']] ë [[Stôrożëtny Rzim|'''Rzim''']]: Anticzny kùńszt pòłożił fùńdameńtë pòd rozwij eùropejsczi kùlturë. Grecë stwòrzëlë ideał snôżotë òpiarti na harmònie, symetrie ë propòrcje (tzw. złoti pòdzél). Rzezba ewòluowała òd archajiczny sztiwnoscë do klasycznégò realizmù ë hellenisticzny ekspresje. Rzimianie przejãlë grecczé mòdła, rozwijającë równoczasno swòje inżinierijné innowacje (łãk, kòpùła, brëkòwanié betonu), co pòzwòlëło na bùdowã mònumentalnëch [[Akwedukt|akweduktów]], [[Amfiteater|amfiteatrów]] ([[Kòloseùm]]) ë panteònów ([[Partenón]] ë [[Panteón]])<ref>K. Estreicher, ''Historia sztuki w zarysie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków 1990, s. 145–148.</ref>. === Strzédnowiek === Kùńszt strzédnowiekù w Eùropie béł głãbòkò teòcentriczny - jegò głównym célã bëło chwôlenié Bòga r ùczenie prôwdów wiarë niepismienny spòlëznë (tzw. ''Biblia pauperum)''<ref>J. Le Goff, ''Kultura średniowiecznej Europy'', dolm. H. Szumańska-Grossowa, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2022, s. 201–203.</ref>''.'' * '''Bizantijsczi kùńszt''' wëróżniôł sã bògactwã [[Mòzajka|mòzajków]], złotima tłama symbòlizëjącymi sferã [[sacrum]] ë surowim kanonã pisaniégò [[Ikòna|ikònów]]. * '''Rómańsczi sztil''' (XI-XII w.) przëniósł masywné, òbronné kòscołë z grëbima mùrama ë môłima òknama, zdobioné surową kamienną rzezbą. * '''Gòtika''' (XII-XV w.) zrewòlucjonizowała architekturã dzãka zastosowanim òpòrowëch łãków ë krziżowò-żebrowëch sklepieniów, co pòzwòlëło na stawianie strzelistëch, wëpełnionëch witrażama [[Katédra|katédrów]]. Rzezba ë malëtwa zëskałë na naturalizmie ë emòcjalnoscë. === Renesans ë Barok === * '''Renesans''' (XV–XVI w.) to òdrodzenié anticznëch ideałów ë pòwrót do antropòcentrizmu. Artistë, taczi jak [[Leonardo da Vinci]], [[Michôł Aniół]] ë [[Rafael Santi]], òpiéralë swòjã twórczosc na nôùkòwëch badérowaniach lëdzczi anatomie ë matematicznëch prawidłach linearni perspektiwë. Zaczãto cenic artistã jakò genialnégò twórcã, a nié le wëkwalifikòwónégò rzemiãslnika. * '''Barok''' (kùńc XVI–XVIII w.) przëniósł òdejscé òd renesansowi harmònie na rzecz dynamiczi, iluzje, dramatizmu ë swiatłocéniowëch kòntrastów (''chiaroscuro''). Kùńszt stôł sã nôrzãdzã perswazje, czãsto brëkòwónym przez [[Katolëcczi Kòscół]] w dobie [[Kòntrrefòrmacjô|kòntrrefòrmacje]], a téż przez absolutnëch mònarchów. === XIX wiek === XIX stolecé to epòka gwałtownëch spòlëznowëch przemianów, przemësłowi rewòlucje ë pòwstawaniégò nowòczesnëch nôrodów, co nalazło òdzwiercadlenié w wielny lëczbie artisticznëch nurtów: * '''[[Neoklasycyzm]]''': pòwrót do chłodny, recjonalny anticzny fòrmë. * '''[[Romantizm]]''': bùnt przecywkò rozëmòwi na rzecz emòcjów, zòbrazënë, misticizmu ë fascynacje nôturą. * '''[[Realizm]]''': skùpienié sã na codniowim żëcym zwëczajnëch lëdzy ë òdrzucenié akademicczich idealizacjów. * '''[[Impresojnalizm]]''': reòwlucjô w malëtwie pòlégającô na próbie ùchwëceniégi ùlotny chwilë, zmianów widu é atmòsferë, twòrzonô czãto w plenerze z brëkòwanim jasny, czësti paletë [[Farwa|farwów]]. === Kùńszt XX wiekù ë awangarda === XX wiek przëniósł radikalné zerwanié z mimeticzną (nasladowniczą) tradicją. Rozwij fòtografii zwòlnił malëtwã z òbòwiązkù dokùmentowaniô rzeczywistoscë. * '''[[Kùbizm]]''' (np. [[Pablo Picasso]]) rozbił tradicyjną perspektiwã, ùkazëjącë òbiektë z wielu starnów równoczasno. * '''[[Abstrakcjoznim]]''' (np. [[Wassily Kandinsky]], [[Piet Mondrian]]) całowno zrezygnowôł z figùratiwnégò przedstawianiégò na rzecz òperowaniégò samą fòrmą, farwą ë linią. * '''[[Dadaizm]] ë [[surrealizm]]''' kwestionowałë racjonalnosc kùńsztu, czerpiącë z psychoanalizë (snë, pòdswiadomòsc) oraz absurdu. [[Marcel Duchamp]], wëstôwiającë pisuar jakò dokôz kùńsztu w 1917 rokù (tzw. ready-mades), zredefiniowôł pòchwôt dokôzu, ùznôwającë, że ò jegò statusu decëdëje wòla artistë, a nié kùńszt wëkònaniégò<ref>A.C. Danto, ''Świat sztuki. Pisma z filozofii sztuki'', dolm. L. Sosnowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 45.</ref>. * '''[[Pòp-art]]''' (np. [[Andy Warhol]]) zatarł grańce midzë wësoczim kùńsztã a masową ë kòmercjalną kùlturą. === Wespółczesny kùńszt === Kùńszt pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]], a òsoblëwie òd 60. lat XX wiekù, charakterizëje sã wiôldżim pluralizmã i dematerializacją dokôzu. W kònceptualnym kùńszce deja stała sã ważniészô òd fizycznégò òbiektu. Wespółczesny artistë czãsto ségają pò nowé media, twòrzącë instalacje, wideò-kùńszt, cyfrowi kùńszt i partëcypacyjné projektë, chtërné angażëją zdrzélca w twórczi proces. Wespółczesny kùńszt czãsto włącza sã w pòliticzné, spòlëznowé, ekòlogiczné ë tożsamòscowé dyskùrsë. == Fùnkcje kùńsztu == W zanôleżnoscë òd epòczi ë twórcë, dokôzë kùńsztu mògą pełnic rozmajité role w spòlëznie: * '''Esteticznô fùnkcjô''' – zaspòkôjanié pòtrzebë òbcowaniô ze snôżotą, bùdzenié bezinteresowny esteticzni przëjemnoscë. * '''Pòznôwczô (kògnitiwnô) fùnkcjô''' – dostôrczanié wiedzë ò swiece, historii, kùlturze czë psychologii człowieka. * '''Kòmùnikacyjnô fùnkcjô''' – przekazywanié dejów, emòcjów, nastrojów midzë twórcą a òdbiércą. * '''Religijnô, magicznô ë kùltowô fùnkcjô''' – pòstrzédnictwò w kòntaktach z nadprzërodzonyma sëłama, òprawa rytuałów ë ceremòniów. * '''Spòlëznowô ë ideologicznô fùnkcjô''' – bùdowanié tożsamòscë grëpë, wërażanié pòliticznëch pòglądów, propagandowô fùnkcjô (np. socrealizm) abò kòntestatorskô. * '''Terapeùticznô fùnkcjô''' – kùńszt jakò nôrzãdze ekspresje, co pòmôgô w radzenim so z traumą ë psychicznym napiãcym (arteterapiô). * '''Ludicznô fùnkcjô''' – dostôrczanié rozriwczi ë òdpòczinkù<ref>S. Szuman, ''O sztuce i wychowaniu estetycznym'', Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969, s. 88–90.</ref>. == Estetika ë filozofiô kùńsztu == Filozoficzną refleksją nad kùńsztã ë snôżotã zajimô sã [[estetika]]. Przez wieczi próbòwano ùstalëc ùniwersalné kriterie snôżotë. W klasycznym ùjãcym snôżota bëła òbiektiwną znanką, co wënikała z propòrcje, ładu ë symetrie. Wëcmanim z filozofią [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] (XVIII w.) cãżôr przeniósł sã na pòdmiotowi charakter esteticzni òcenë – snôżota to je to, co pòdobô sã pòwszechno bez pòchwôtu<ref>I. Kant, ''Krytyka władzy sądzenia'', dolm. J. Gałecki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 74.</ref>. W XX wiekù filozofòwie taczi jak [[George Dickie]] sfòrmùłowelë tzw. '''institucjonalną teoriã kùńsztu'''. Zgódno z nią dokôzã kùńsztu je kòżdi artefakt, chtërnémù przedstôwc „swiata kùńsztu” (galerzista, kùrator, kritik, artista) nadôł status kandydata do esteticzni òcenë. Definicjô ta òmijô problem jakòscë wëkònaniégò czë tradicyjno rozmióni snôżotë, pòzwôlającë włączëc w ramë kùńsztu nôbarżi awangardowé i antysztëkòwé dzejania (tzw. anty-kùńszt)<ref>G. Dickie, ''Art and the Aesthetic: An Institutional Analysis'', Cornell University Press, Ithaca 1974, s. 34–36.</ref>. == Institucje kùńsztu ë kùlturowi òbiég == Wespółczesny kùńszt fónkcjonëje w złożonym institucjonalnym systemie, bez chtërnégò wiele artisticznëch fòrmów ni mògłobë jistniec i docérac do òdbiérców. System ten òbjimô: * '''Mùzea i pùbliczné galerie''' – institucje zajimającé sã kòlekcjonowanim, kònserwacją, badérowanim ë ùprzëstãpnianim dokôzów kùńsztu kùlturowi spôdkòwzinë. * '''Kòmercjalné galerie''' – pełniącé promòcyjną fùnkcjã dlô żëjącëch artistów oraz kòmercjalną (przedôwanié dokôzów). * '''Biennale i triennale''' – cykliczné, wiôldżé przeglądë kùńsztu z całégò swiata (np. Biennale w Wenecji, Documenta w Kassel), co wëznaczają nowé trendë ë òtmëkają globalné dyskùsje. * '''Aùkcyjné domë''' – môlë, w chtërnëch wëceniô sã ë przedôwô dôwny ë wespółczesny kùńszt (np. Sotheby's, Christie's), sztôłtującë globalny rënk kùńsztu<ref>H.S. Becker, ''Światy sztuki'', dolm. B. Frydryczak, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007, s. 15–18.</ref>. * '''Artisticznô kritika i akademicczé strzodowiskò''' – dostôrczającé pòchwòtowégò aparatu do analizë ë interpretacje artisticznëch zjawisków. == Kaszëbsczi kùńszt == Kaszëbsczi kùńszt rozwijuwôł sã przez wieczi w [[Pòmòrskô]], łączącë w se włôscëwòscë tradicyjnégò lëdowégò kùńsztu z wpłëwama klôsztórnëch, dwòrsczich ë mieszczańsczich strzodowisków (òsoblëwie [[Gduńsk|gduńsczégò]])<ref name=":1">C. Obracht-Prondzyński, ''Kaszubi dzisiaj. Kultura – język – tożsamość'', Instytut Kaszubski, Gduńsk 2007, s. 28–31.</ref>. Do nôważniészich cządów tradicyjnégò kaszëbsczégò kùńsztu nôleżą: * '''Kaszëbsczi wësziwk''': jedna z nôbarżi rozpòznôwalnëch fòrmów kaszëbsczégò rãkòdzeła, chtërny kòrzenie ségają klôsztórnëch szkòłów norbertanków w [[Żukòwò|Żukòwie]] ë benediktinków w [[Żarnówc|Żarnowcu]] (XVII–XVIII w.). Tradicyjny wësziwk òpiérô sã na kanonie sédmë farwów (trzë òdcénie mòdrégò, żôłti, czerwiony, zelony i czôrny) oraz roscënno-geòmetricznëch mòtiwach, taczich jak tulipón, lëlijô, granatowé jabkò czë palmeta. W XX wiekù, dzãka dzejanim [[Tédora Gùlgòwskô|Tédorë]] ë [[Izydór Gùlgòwsczi|Izydora Gùlgòwsczich]] we [[Wdzydze|Wdzydzach]], wësziwk przeżił renesans, a z czasã wëkształcëło sã czile regionalnëch szkòłów (m.in. żukòwskô, wdzydzkô, [[Pùck|pùckô]], [[Wejrowò|wejherowskô]] ë [[Tëchòlô|tëchòlskô]])<ref name=":2">R. Ostrowska, I. Trojanowska, ''Bedeker kaszubski'', Wydawnictwo Morskie, Gduńsk 1974, s. 162–166.</ref>. * '''Ceramika ë grónkòwizna''': słënącé z bògatégò zdobnictwa ë glazurowaniô, chtërnëch nôważniészim òstrzódkã òd kùńca XIX wiekù je [[Chmielno]] ë warsztat familie Neclów. Charakteristiczné dlô kaszëbsczi ceramiczi są sétme tradicyjnëch wzorów: kruta bzu, môłi i wiôldżi tulipón, kaszëbskô gwiôzda, rëbiô łëzga, lëlijô ë kaszëbsczi wiónk<ref name=":2" />. * '''Malëtwa na szkle ë lëdowô rzezba''': òbjimającô przede wszëtczim sakralną tematikã – wëzdrzatczi swiãtëch patronów oraz scenë z żëcégò [[Jezës Christus|Christusa]] i [[Mariô z Nazaretu|Marii]]. W XX ë XXI wiekù wiôldżé zasłudżi w òdrodzenim ti techniki, a téż w rozwijanim samòrodny rzezbë ë filozoficzno-artisticznëch instalacjów, miôł m.jin. twórca [[Józef Chełmòwsczi]] z Brusów-Jaglów<ref name=":3">J. Treder (red.), ''Kultura ludowa Kaszubów'', Wydawnictwo „Bernardinum”, Pelplin 2006, s. 115–122.</ref>. * '''[[Rogôrstwò]], [[bùrsztinôrstwò]] i''' '''ùplotkôrstwò''': unikalnym zjawiskã kaszëbsczégò rzemiãsła artisticznégò je wëkònywanié tabaczérków (czasã w sztôłce bótów, serców czë beczółków) z bëdlãcëch rogów, a téż wëplatanié nôczëniów z chójkòwëch kòrzeniów oraz òbróbka bałtëcczégò [[Bùrsztin|bùrsztinu]]<ref name=":3" />. We wespółczesnym czasu kaszëbsczi kùńszt wëchòdzy dalek poza ramë [[Fòlklor|fòlkloru]]. Tradycyjné mòtiwë są reinterpretowóné przez profesjonalnëch malôrzów, grafików, fòtografików ë projektantów w nurce etnodizajnu, a kaszëbskô tożsamòsc ë jãzëk stôwają sã inspiracją dlô nowoczesnégò teatru, filmu, kòmiksów ë cyfrowëch mediów<ref name=":1" />. == Przëpisë == <references /> == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] lme0x8fo1bjppwjt8tvg882qsn0tual 223996 223995 2026-11-09T14:24:44Z Terrus38 14026 kòrekta 223996 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:המנזר הכרמליתי בפנים.jpg|mały|Kùńszt]] '''Kùńszt''' – cząd lëdzczégò dzejaniégò, co òbjimô twórczosc ò esteticznym, wizualnym, audialnym abò perfòrmatiwnym charakterze, chtërny célã je bùdzenié kònkretnëch emòcjów czë refleksjów abò przekazywanié [[Deja|dejów]]. Je to jedno z nôbarżi złożonëch ë wieleznacznych zjawiszczów w lëdzczi kùlturze, co wëmikô sã jednoznacznym definicjóm przez swòjã bezustanną ewòlucjã ë subiektiwny charakter òdbiéru<ref>W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, s. 21.</ref>. Dokazë kùńsztu są materialnym abò niematerialnym wërazã lëdzczi kreatiwnoscë, wëòbraznie ë techniczny zdatnoscë. Kùńszt òd zôczątkù dzejów towarzi człowiekòwi, rozwijającë sã wëcmanim ze [[Spòlëzna|spòlëznowima]], [[Technologiô|technologicznyma]] ë [[Filozofiô|filozoficznyma]] zmianama. Pełni wiele fùnkcjów: òd magicznëch ë religijnëch, przez pòznôwczé ë didakticzné, jaż pò esteticzné ë ludiczné. == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''kùńszt'' wëwòdzy sã ze strzédno-dólno-niemiecczégò słowa ''kunst'' (òd czasnika ''können'' - 'mòc, ùmiec, znac sã na czims'). W zôpadnoeùropejsczi tradicje pòchwôt òznôczający kùńszt wëwòdzy sã òd [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczégò]] słowa ''techné'' (τέχνη) ë [[Łacyńsczi jãzëk|łacyńsczégò]] ''ars''. W [[Stôrożëtnosc|stôrożëtnoscë]] ë [[Strzédnowiek|strzédnëch wiekach]] terminë te nie znaczëłë tegò, co dzysô rozmieje sã pòd pòchwôtã tpzw. piãknëch kùńsztów (malëtwë, rzezbë czë muzyczi), le òznôczałë kòżdą rzetelną, òpiartą na znajomòscë prawidłów zdatnosc wëtwôrzaniégò rzeczów<ref>Tamò, s. 25–27.</ref>. Do tak rozmiónégò kùńsztu zaliczóné bëło nié le bùdownictwò czë tkactwò, le téż rzemiãsło (np. stolarstwò) ë nôùczi (geòmetriczné, gramaticzné). Dopiérze w nowòżëtnym cządze, òd renesansu, zaczął sztôłtowac sã mòderny system kùńsztów, w chtërnym òddzeloné òstało rzemiãsło òd artisticzny ùtwórczoscë, kładącë nacësk na indywidualny geniusz, natchnienié ë dążenié do snôżotë. W XVIII wiekù francësczi filozof [[Charles Batteux]] wprowadzył pòchwôt „pësznëch kùńsztów” ({{Jãz.|fr}} ''les beaux-arts''), do chtërnëch zalicził [[Malëtwa|malëtwã]], [[Rzezba|rzezbã]], [[Mùzyka|mùzykã]], [[Pòezjô|pòezjã]] ë [[tuńc]], definiującë je jakò te cządë twórczoscë, chtërnëch głównym célã je nasladowanié pëszny nôtërë<ref>C. Batteux, ''Les Beaux-Arts réduits à un même principe'', Pariż 1746 (wespółczesny reprint), s. 18–20.</ref>. == Klasyfikacjô ë cządë kùńsztu == Ze wzglãdu na rozmajitosc métlów wërazu, kùńszt dzeli sã tradicyjno na czile głównëch kategòriów. Grańce midzë nima w dzysdniowim swiece są jednak płënné ë czãsto zacérają sã przez interdyscyplinarné dzejania<ref>M. Gołaszewska, ''Zarys estetyki'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984, s. 112–115.</ref>. # '''Plasticzné (wizualné) kùńsztë''' - co òperëją òbrazã, rëmã ë materialną fòrmą. #* '''[[Malëtwa]]''': pòsłëgùjącô sã farwą ë linią na płaszczëznie. #* '''[[Rzezba]]''': òperëjącô trzëmiarową brëłą. #* '''[[Grafika]]''' ë céchùnk: skùpiającé sã na linie, walorze ë òdbitce z matricë. #* '''[[Fòtografiô]]''': ùtrwalającô òbrôz przë pòmòcë widu. # '''[[Architektura]] (bùdownictwò)''' - kùńszt projektowaniégò ë stôwianiégò budinków, co łączi w so nôwëższé esteticzné wëmòdżi z ùżëtkòwima ë inżinierijnyma fùnkcjama. # '''[[Audialné kùńsztë]]''' - òperëjącé zwãkã ë czasã (przédno mùzyka we wszëtczich ji gatënkach ë fòrmach). # '''Sceniczné ë perfòrmatiwné kùńsztë''' - wëmôgającé bëtnoscë artistë-wëkònôwcë w jawernym czasu. #* '''[[Teater]]''': łączący tekst, aktorską grã, scenografiã ë mùzykã. #* '''[[Tuńc]]''' '''ë [[balet]]:''' òperëjącé rëchã cała jakò głównym métlã wërazu. #* '''[[Perfòrmance]]''': mòdernô fòrma kùńsztu, w chtërny materiałã je cało artistë ë jegò dzejanié w dónym kònteksce. # '''[[Lëteratura]]''' - kùńszt pisónégò słowa, co òbjimô pòezjã, prozã ë dramat. # '''[[Audiowizualny kùńszt]]''' - łączący òbrôz ze zwãkã, przede wszëtczim film, wideò-kùńszt ë nowòczasné cyfrowé fòrmë (np. kómpùtrowë grë jakò artisticzné medium). # '''Ùzëtkòwi kùńszt (artisticzné rzemiãsło ë dizajn)''' - projektowanié rzeczów na codniowi ùżëtk (méblów, òbleczënkù, ceramiczi, biżuterie), w chtërnëch prakticznô fùnkcjô łączi sã z wësoką esteticzną wôrtnoscą. == Historiô kùńsztu == Rozwij kùńsztu òdszpégliwô rozwij lëdzczi swiądë, cywilizacje ë technologie. Chòc periodizacjô kùńsztu różni sã w zanôleznoscë òd kùlturowëch krãgów, w zôpadny kùlturze przëjimô sã pòwszechno niższé pòdzelenié. === Pradzejowi kùńszt === Nôstarszé znóné szlachë artisticznégò dzejaniégò człowieka pòchòdzą z czasu górnégò paleòlitu (òk. 40 000 lat temù). Òbjimają òne jamòwé malarstwò (np. [[Lascaux]] we [[Francjô|Francje]] czë [[Altamira|Altamirze]] w [[Szpańskô|Szpańsce]]), na chtërnym przedstawioné bëłë przédno scenë jachtów ë wëzdrzatczi zwiérzãtów. Z tegò czasu pòchòdzą téż tzw. paleòliticzné Wenus - môłi figùrczi białków z wërazno zaznaczonyma płcowima znankama, co sugerëje jich związk z kùltã płodnoscë ë kùltã [[Bòżëna Matka|Bòżënë Matczi]]<ref>E.H. Gombrich, ''O sztuce'', dolm. A. Dulewicz, Dom Wydawniczy Rebis, Pòznań 2009, s. 39–41.</ref>. W neòlice pòkôzała sã ceramika ë megaliticznô architektura (np. [[Stonehenge]]). === Stôrożëtny kùńszt === * '''[[Stôrożëtny Egipt]]''': Charakterizowôł sã mònumentalizmã, sërowim kanonã propòrcjów ë mòcną łączbą kùńsztu z religią ë wiarą w pòzagrobòwé żëcé. Dominowała sepùlkralnô architektura ([[Piramida|piramidë]], [[Mastaba|mastabë]]) ë swiãtnice, a malëtwa ë rzezba pòdlégałë prawidłu frontalizmu. * [[Stôrożëtnô Greckô|'''Greckô''']] ë [[Stôrożëtny Rzim|'''Rzim''']]: Anticzny kùńszt pòłożił fùńdameńtë pòd rozwij eùropejsczi kùlturë. Grecë stwòrzëlë ideał snôżotë òpiarti na harmònie, symetrie ë propòrcje (tzw. złoti pòdzél). Rzezba ewòluowała òd archajiczny sztiwnoscë do klasycznégò realizmù ë hellenisticzny ekspresje. Rzimianie przejãlë grecczé mòdła, rozwijającë równoczasno swòje inżinierijné innowacje (łãk, kòpùła, brëkòwanié betonu), co pòzwòlëło na bùdowã mònumentalnëch [[Akwedukt|akweduktów]], [[Amfiteater|amfiteatrów]] ([[Kòloseùm]]) ë panteònów ([[Partenón]] ë [[Panteón]])<ref>K. Estreicher, ''Historia sztuki w zarysie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków 1990, s. 145–148.</ref>. === Strzédné wieczi === Kùńszt strzédnëch wieków w Eùropie béł głãbòk teòcentriczny - jegò głównym célã bëło chwôlenié Bòga a ùczenié prôwdów wiarë niepismienny spòlëznë (tzw. ''Biblia pauperum)''<ref>J. Le Goff, ''Kultura średniowiecznej Europy'', dolm. H. Szumańska-Grossowa, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2022, s. 201–203.</ref>''.'' * '''Bizantijsczi kùńszt''' wëróżniôł sã bògactwã [[Mòzajka|mòzajków]], złotima tłama symbòlizëjącyma sferã [[sacrum]] ë sërowim kanonã pisaniégò [[Ikòna|ikònów]]. * '''Rómańsczi sztil''' (XI-XII w.) przëniósł masywné, òbronné kòscołë z grëbima mùrama ë môłima òknama, zdobioné sërową kamianną rzezbą. * '''Gòtik''' (XII-XV w.) zrewòlucjonizowôł architekturã dzãka zastosowaniémù òpòrowëch łãków ë krziżowò-żebrowëch welbągów, co pòzwòlëło na stôwianie wëlecałëch, wëpełnionëch witrażama [[Katédra|katédrów]]. Rzezba ë malëtwa zwëskałë na nôtëralizmie ë emòcjalnoscë. === Renesans ë barok === * '''Renesans''' (XV–XVI w.) to òdrodzenié anticznëch dejałów ë pòwrót do antropòcentrizmu. Artiscë, taczi jak [[Leonardo da Vinci]], [[Michôł Aniół]] ë [[Rafael Santi]], òpiérelë swòjã ùtwórczosc na nôùkòwëch badérowaniach lëdzczi anatomie ë matematicznëch prawidłach linearny perspektiwë. Artista òstôł achtniony jakò genialny ùtwórca, a nié le wëkwalifikòwóny rzemiãsnik. * '''Barok''' (kùńc XVI–XVIII w.) przëniósł òdéńscé òd renesansowi harmònie na rzecz dinamiczi, iluzje, dramatizmu ë widocéniowëch kòntrastów (''chiaroscuro''). Kùńszt stôł sã nôrzãdzã perswazje, czãsto brëkòwónym przez [[Katolëcczi Kòscół]] òb cząd [[Kòntrrefòrmacjô|kòntrrefòrmacje]], a téż przez absolutnëch mònarchów. === XIX wiek === XIX stalaté to epòka nôgłëch spòlëznowëch przemianów, [[Industrialnô rewòlucjô|przemësłowi rewòlucje]] ë pòwstôwaniégò mòdernëch nôrodów, co nalazło òdzdrzadlenié we wielny lëczbie artisticznëch żochów: * '''[[Neòklasycyzm]]''': pòwrót do chłodny, racjonalny anticzny fòrmë. * '''[[Rómantizm]]''': bùńt procëm rozëmòwi na rzecz emòcjów, wëòbraznie, misticyzmù ë fascynacje nôtërą. * '''[[Realizm]]''': skùpienié sã na codniowim żëcym zwëczajnëch lëdzy ë òdrzucenié akademicczich dejalizacjów. * '''[[Impresjonizm]]''': rewòlucjô w malarstwie pòlégającô na próbie ùchwaceniégò ùlotny chwilë, zmianów widu é atmòsferë, twòrzonô colemało bùten z ùżëcym jasny, czësti paletë [[Farwa|farwów]]. === Kùńszt XX wiekù ë awangarda === XX wiek przëniósł radikalné zerwanié z mimeticzną tradicją (szlachòwaniô za jawernotą). Rozwij fòtografie zwòlnił malarstwò z òbrzészkù dokùmentowaniô swiata wkół. * '''[[Kùbizm]]''' (np. [[Pablo Picasso]]) rozbił tradicyjną perspektiwã, ùkazëjącë òbiektë z wielu starnów równoczasno. * '''[[Abstrakcjonizm]]''' (np. [[Wassily Kandinsky]], [[Piet Mondrian]]) czësto zrezygnowôł z figùratiwnégò przedstôwianiégò na rzecz òperowaniégò samą fòrmą, farwą ë linią. * '''[[Dadajizm]] ë [[surrealizm]]''' kwestionowałë racjonalnosc kùńsztu, czerpiącë z psychòanalizë (snë, pòdswiąda) a absurdu. [[Marcel Duchamp]], wëstôwiającë pisuar jakno dokôz kùńsztu w 1917 rokù (tpzw. ready-mades), zredefiniowôł pòchwôt dokazu, ùznôwającë, że ò jegò statusu decydëje wòlô artistë, a nié kùńszt wëkònaniégò<ref>A.C. Danto, ''Świat sztuki. Pisma z filozofii sztuki'', dolm. L. Sosnowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 45.</ref>. * '''[[Pòp-art]]''' (np. [[Andy Warhol]]) zacarł grańce midzë wësoczim kùńsztã a masową ë kòmercjalną kùlturą. === Terôczasny kùńszt === Kùńszt pò [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]], a òsoblëwie òd 60. lat XX wiekù, charakterizëje sã wiôldżim pluralizmã i dematerializacją dokôzu. W kònceptualnym kùńszce deja stała sã wôżniészô òd fizycznégò òbiektu. Dzysdniowi artiscë czãsto sygają pò nowé media, twòrzącë instalacje, kùńszt wideò, cyfrowi kùńszt i particypacyjné projektë, chtërne angażëją òbzérôcza w twórczi proces. Terôczasny kùńszt czãsto włączô sã w pòliticzné, spòlëznowé, ekòlogiczné ë juwernotowé dyskùrsë. == Fùnkcje kùńsztu == W zanôleżnoscë òd epòczi ë twórcë, dokôzë kùńsztu mògą pełnic rozmajité role w spòlëznie: * '''Esteticznô fùnkcjô''' – zaspòkòjiwanié pòtrzebë przestôwaniô ze snôżotą, bùdzenié bezinteresowny esteticzny przëjemnoscë. * '''Pòznôwczô (kògnitiwnô) fùnkcjô''' – haléwanié wiedzë ò swiece, historie, kùlturze czë psychòlogie człowieka. * '''Kòmùnikacyjnô fùnkcjô''' – przekazywanié dejów, emòcjów, nôstrojów midzë ùtwórcą a òdbiércą. * '''Religijnô, magicznô ë kùltowô fùnkcjô''' – pòstrzédnictwò w kòntaktach z nadnôtërnyma sëłama, òprawa rituałów ë ceremóniów. * '''Spòlëznowô ë dejologicznô fùnkcjô''' – bùdowanié juwernotë grëpë, wërôżanié pòliticznëch pòzdrzatkków, propagandowô (np. socrealizm) abò kòntestatorskô fùnkcjô. * '''Terapeùticznô fùnkcjô''' – kùńszt jakò nôrzãdze ekspresje, co pòmôgô w radzenim so z traumą ë psychicznym napiãcym (arteterapiô). * '''Ludicznô fùnkcjô''' – dostôrczanié rozriwczi ë òdpòczinkù<ref>S. Szuman, ''O sztuce i wychowaniu estetycznym'', Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1969, s. 88–90.</ref>. == Estetika ë filozofiô kùńsztu == Filozoficzną refleksją nad kùńsztã ë snôżotą zajimô sã [[estetika]]. Przez wieczi próbòwelë ùstalëc ùniwersalné kriteria snôżotë. W klasycznym ùjãcym snôżota bëła òbiektiwną znanką, co wënikała z propòrcje, ładu ë symetrie. Wëcmanim z filozofią [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] (XVIII w.) cãżôr przeniósł sã na pòdmiotowi charakter esteticzny òcenë – snôżota to je to, co widzy sã pòwszechno<ref>I. Kant, ''Krytyka władzy sądzenia'', dolm. J. Gałecki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 74.</ref>. W XX wiekù filozofòwie taczi jak [[George Dickie]] sfòrmùłowelë tzw. '''institucjonalną teoriã kùńsztu'''. Zgódno z nią dokazã kùńsztu je kòżdi artefakt, chtërnémù przedstôwca „swiata kùńsztu” (galerzista, kùrator, kritik, artista) nadôł sztatus kandidata do esteticzny òcenë. Definicjô ta òmijô problem jakòscë wëkònaniégò czë tradicyjno rozmióny snôżotë, pòzwôlającë włãczëc w ramë kùńsztu nôbarżi awangardowé i antikùńsztowé dzejania (tpzw. antikùńszt)<ref>G. Dickie, ''Art and the Aesthetic: An Institutional Analysis'', Cornell University Press, Ithaca 1974, s. 34–36.</ref>. == Institucje kùńsztu ë kùlturowi òbiég == Dzysdniowi kùńszt fùnkcjonëje w złożonym institucjonalnym systemie, bez chtërnégò wiele artisticznëch fòrmów ni mògłobë jistniec i doprzëchadac do òdbiérców. System ten òbjimô: * '''Mùzea i pùbliczné galerie''' – institucje zajimającé sã kòlekcjonowanim, kònserwacją, badérowanim ë ùprzëstãpnianim dokazów kùńsztu kùlturowi spôdkòwzinë. * '''Kòmercjalné galerie''' – pełniącé promòcyjną fùnkcjã dlô żëjącëch artistów oraz kòmercjalną (przedôwanié dokôzów). * '''Biennale i triennale''' – cykliczné, wiôldżé przeglądë kùńsztu z całégò swiata (np. Biennale w Wenecji, Documenta w Kassel), co wëznôczają nowé trendë ë òtmikają globalné dyskùsje. * '''Aùkcyjné dodomë''' – môle, w chtërnëch wëceniwô sã ë przedôwô dôwny ë mòderny kùńszt (np. Sotheby's, Christie's, Sopòcczi Aùkcyjny Dodóm), sztôłtëjącë globalny rënk kùńsztu<ref>H.S. Becker, ''Światy sztuki'', dolm. B. Frydryczak, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2007, s. 15–18.</ref>. * '''Artisticznô kritika i akademicczé strzodowiszcze''' – przënôszającé pòjãcowi aparat do analizë ë interpretacje artisticznëch zjawiszczów. == Kaszëbsczi kùńszt == Kaszëbsczi kùńszt rozwijôł sã przez wieczi na [[Pòmòrskô|Pòmòrzim]], łączącë w se włôscëwòscë tradicyjnégò lëdowégò kùńsztu z wpłëwama klôsztornëch, dwòrsczich ë mieszczańsczich strzodowiszczów (òsoblëwie [[Gduńsk|gduńsczégò]])<ref name=":1">C. Obracht-Prondzyński, ''Kaszubi dzisiaj. Kultura – język – tożsamość'', Instytut Kaszubski, Gduńsk 2007, s. 28–31.</ref>. Do nôwôżniészich cządów tradicyjnégò kaszëbsczégò kùńsztu nôleżą: * '''Kaszëbsczi wësziwk''': jedna z nôbarżi rozpòznôwalnëch fòrmów kaszëbsczégò rãkòdzeła, chtërny kòrzenie sygają klôsztornëch szkòłów norbertanków w [[Żukòwò|Żukòwie]] ë benediktinków w [[Żarnówc|Żarnówcu]] (XVII–XVIII w.) Tradicyjny wësziwk òpiérô sã na kanonie sétmë farwów (trzë tãczënë mòdrégò, żôłti, czerwiony, zelony i czôrny) oraz roscënno-geòmetricznëch mòtiwach, taczich jak tëlpón, lelijô, granatowé jabkò czë palmeta. W XX wiekù, dzãka dzejaniémù [[Tédora Gùlgòwskô|Tédorë]] ë [[Izydór Gùlgòwsczi|Izydora Gùlgòwsczich]] we [[Wdzydze|Wdzydzach]], wësziwk przeżił renesans, a z czasã wësztôłcëło sã czile regionalnëch szkòłów (m.jin. żukòwskô, wdzydzkô, [[Pùck|pùckô]], [[Wejrowò|wejherowskô]] ë [[Tëchòlô|tëchòlskô]])<ref name=":2">R. Ostrowska, I. Trojanowska, ''Bedeker kaszubski'', Wydawnictwo Morskie, Gduńsk 1974, s. 162–166.</ref>. * '''Ceramika ë grónkòwizna''': słënącé z bògatégò zdobnictwa ë glazurowaniô, chtërnëch nôwôżniészim òstrzódkã òd kùńca XIX wiekù je [[Chmielno]] ë warkòwniô familie Neclów. Charakteristiczné dlô kaszëbsczi ceramiczi je sétmë tradicyjnëch mòdłów: kruta besu, môłi i wiôldżi tëlpón, kaszëbskô gwiôzda, rëbiô łëzga, lelijô ë kaszëbsczi wiónk<ref name=":2" />. * '''Malëtwa na szkle ë lëdowô rzezba''': òbjimającô przede wszëtczim sakralną tematikã – wëzdrzatczi swiãtëch patronów oraz scenë z żëcégò [[Jezës Christus|Christusa]] i [[Mariô z Nazaretu|Marii]]. W XX ë XXI wiekù wiôldżé zasłëdżi w òdżëwienim ti techniki, a téż w rozwijanim samòrodny rzezbë ë filozoficzno-artisticznëch instalacjów, miôł m.jin. ùtwórca [[Józef Chełmòwsczi]] zez Brusów-Jaglów<ref name=":3">J. Treder (red.), ''Kultura ludowa Kaszubów'', Wydawnictwo „Bernardinum”, Pelplin 2006, s. 115–122.</ref>. * '''[[Rogarstwò]], [[bùrsztiniarstwò]] i''' '''[[Ùplotë|wërôbianié ùplotu]]''': unikalnym zjawiszczã kaszëbsczégò artisticznégò rzemiãsła je wëkònywanié tabaczérków (czasã w sztôłce bótów, serców czë beczuszków) z bëdlãcëch rogów, a wëplôtanié statków z chójkòwëch kòrzeniów jak téż òbróbka bôłtëcczégò [[Bùrsztin|bùrsztinu]]<ref name=":3" />. Dzysdnia kaszëbsczi kùńszt wëchòdzy dalek pòza ramë [[Fòlklor|fòlkloru]]. Tradycyjné mòtiwë są reinterpretowóné przez profesjonalnëch malarzów, grafików, fòtografików ë projektantów w żochù etnodizajnu, a kaszëbskô juwernota ë jãzëk stôwają sã inspiracją dlô mòdernégò teatru, filmu, kòmiksów, lëteraturë ë cyfrowëch mediów<ref name=":1" />. == Przëpisë == <references /> == Òbaczë téż == * [[Kùltura]] * [[Matematika]] == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùńszt| ]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] mg7miu9m05abd0x8yirawezo0zrcl3h 0 10829 224001 222657 2026-11-09T17:18:09Z Dzywòwidz 17628 224001 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:British Museum Flood Tablet.jpg|mały|Dzél tôblëcë, w chtërnym napisóny je ò pòtopie - z epòsu ò Gilgameszu (napisóny pò akadijskù)]] '''Epòs ò Gilgameszu''' – akadijsczi epicczi pòemat, co pòchôdô ze [[Stôrożëtnô Mezopòtamia|Stôrożëtni Mezopòtamie]], pòwszechno ùznôwóny za nôstarszé znóné lëdzkòscë wiôldżé lëteracczé dzeło ë drëgą nôstarszą w ògle zachòwóną fòrmã religijnégò tekstu (pò Tekstach Piramidów)<ref>A. George, ''The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian'', Penguin Classics, Londyn 1999, s. 13–14.</ref>. Jegò historiô sygô sumerijsczich legeńdów z III tësąclecô p.n.e., chòc nôpełniészô zachòwónô wersjô, tak zwónô sztandardowô babilońskô wersjô, pòchôdô z czasu miãdzë XIII a X wiekã p.n.e.<ref>K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, ''Epos o Gilgameszu'', Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, s. 5–7.</ref>. Nen dokôz òpòwiôdô ò losach historicznégò ë na pòłë mitologicznégò włôdcë gardu [[Ùruk]], [[Gilgamesz|Gilgamesza]], a téż jegò zmaganiach z lëdzką smiertelnoscą, nôtërą ë bòsczima wërokama. == Historiô òdkrëcégò ë òdczëtaniégò == Epòs ò Gilgameszu òstôł zabëti przez wicy jak dwa tësącleca. Zostôł znowa òdkrëti w pòłowie XIX wiekù òbczas wëkòpòwisków prowadzonëch na môlu starożëtni Niniwë (dzysdniowi nordowi [[Irak]]) przez britijsczich archeòlogów, Austena Henry'égò Layarda a Hormuzda Rassama<ref>D. Damrosch, ''The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh'', Henry Holt and Co., Nowi Jork 2006, s. 34–39.</ref>. Glëniané tôfle zapisóné [[Klinowi szrëft|klinowim]] [[Klinowi szrëft|szrëftã]] nalezëlë w rujinach wiôldżi Ksążnicë [[Aszurbanipal|Aszurbanipala]]. Przełóm w òdczëtanim tekstu nastąpił w 1872 rokù za sprawą [[George Smith|George'a Smitha]], samòùka ë asystenta w British Museum. Smith przełożëł dzél jedenaści tôflë, chtëren zawiérôł relacjã ò wiôldżim pòtopie baro pòdobną do biblijni historëji ò Arce Noégò<ref>G. Smith, ''The Chaldean Account of Genesis'', Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, Londyn 1876.</ref>. Prezentacjô tegò òdkrëcô przed Towarzëstwã Biblijni Archeòlogii wëwòłała swiatową sensacjã i zapòczątkòwała pilné szëkba za felëjącëma dzélama tekstu, chtërne trwają do dzys. Co czile dekadów archeòlodzë i filolodzë naléwają nowé, felëjącé lënie epòsu w rozrzucónëch pò swiece mùzealnëch magazynach i na archeòlogicznëch stanowiszczach. == Wersje ë ewòlucjô tekstu == Epòs nie pòwstôł jakno jedno spójné dzeło w jednym czasu. Jegò ewòlucjô trwała setczi lat ë òbjimała czile òdrãbnëch jãzëkòwëch ë redakcëjnëch fazów: # '''Sumerijsczé pòematë''' (òk. 2100 p.n.e.): Piãc niezawisłëch wiérztów w sumerijsczim jãzëkù ò dokôzach Gilgamesza, spisónëch za III dynastie z Ùr<ref>S. N. Kramer, ''The Sumerians: Their History, Culture, and Character'', University of Chicago Press, Chicago 1963, s. 185–188.</ref>. Nie twòrzëłë jesz jednégò epòsu, le miôłë w so klëczowé epizodë. # '''Starobabilońskô wersjô''' (òk. 1800 p.n.e.): Pierszô próba stwòrzeniégò jednolitej naracji w akadyjsczim jãzëkù. Znónô dzys le we fragmentach pòd mionã ''Szūtur eli szarrī'' („Przewëższający wszëtczich jinëch królów”)<ref>S. Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford University Press, Òksfòrd 2000, s. 45–47.</ref>. # '''Sztandardowô babilońskô wersjô''' (òk. 1300–1000 p.n.e.): Nôpełniészô wersjô zredagòwónô przez ùczonégò mionã '''Sin-lēqi-unninni''' pòd titlã ''Sza nagba īmuru''<ref>A. Mierzejewski, ''Tajemnice glinianych tabliczek'', Iskry, Warszawa 1981, s. 112.</ref>. Skłôdô sã z 12 tôflów pò òkòło 300 lëniów tekstu. == Struktura ë zamkłosc sztandardowi babilońsczi wersje == Fabùła nôpełniészi wersje epòsu dzeli sã wërazno na dwa dzéle. Pierszi (tôfle I–VI) skùpiô sã na heroicznëch dokôzach ë drëszbie Gilgamesza z [[Enkidu]], a drëdżi (tôfle VII–XI) na egzystencjalnym krizysu Gilgamesza pò smiercë drëcha ë jegò szëkbie za niesmiertelnoscą<ref>W. Tyloch, ''Opowieści niniwskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 67–69.</ref>. {| class="wikitable" |+ !Tôfla !Òpisenk |- |I |Wprowadzenié ë przedstawienié gardu Ùruk a jegò bezwzglãdnégò włôdcë, Gilgamesza (w dwóch trzecych bòga, w jedny trzecy człowieka). Pòddóny błagają bògów ò pòmòc ë ùlgã. Bògòwie stwôrzają Enkidu – dzëczégò człowieka, chtëren mô bëc równy Gilgameszowi. Enkidu òstôwô ùcywilizowóny przez niezbednice Szamchat. |- |II |Enkidu przëbiwô do Ùruk ë zastãpùje Gilgameszowi dargã na swiãto zdënkù. Dochôdô do brutalny biôtczi. Czej òba ùwidzą, że są równi mòcą, przëriwają starcé ë stôwają sã nierozłącznyma bracynama. Gilgamesz namôwiô gò na wëprawã do Cedrowégò Lasu, żebë zabic pòtwòra Humbabã. |- |III-V |Przëszëkòwania do wëprawë ë wanoga. Dzywné snë Gilgamesza, chtërne Enkidu wëkłôdô na dobrą stronã. Òba heroje docérają do Cedrowégò Lasu, pòkònywają strasznégò strażnika Humbabã (z pòmòcą bòga słuńca Szamasza) ë scynają nôwëższé drzewa. |- |VI |Bòdżini miłotë i wòjnë, [[Isztar]], zakòchiwô sã w Gilgameszu, le ten jã òdrzucô, wëliczającë ji dôwnëch ë zniszczonëch lubków. Rozgniéwónô Isztar zséłô na Ùruk Niebiesczégò Bika, chtëren robi wiôlgą szkòdã. Gilgamesz ë Enkidu zabijają bika, co wëwòłëje gniéw bògów<ref>K. Łyczkowska ë jin., ''Epos o Gilgameszu'', dz. cyt., s. 42 (kòmentôrz do tôflë VI).</ref>. |- |VII |Bògòwie òrzekają, że jakno kara za zabicé Humbabë ë Niebiesczégò Bika jeden z bòhaterów mùszi ùmrzec. Wërok pôdô na Enkidu. Enkidu chòrzeje, rzucô przeklãstwa na swòje cywilizowóné żëcé, mô straszné wizje zaswiatów (Domù Prochù) ë wnetk ùmiérô. |- |VIII |Zrozpaczony Gilgamesz wëgłôszô wiôldżi lament nad całã swòjégò drëcha. Urządzô wiôldżi pògrzéb, òfiarëje skarbë bògóm zaswiatów, a tej pòrzucô królewsczé ruchna na rzecz zwierzãcëch skórów ë ùcekô z gardu na piôszczëznã. |- |IX-X |Gilgamesz wërëszywô w wanogã na kùńc swiata, żebë nalezc Ùtnapisztima – jedurnégò człowieka, chtëren przetrwôł pòtop ë dostôł òd bògów niesmiertelnosc. Pòkònywô górë Maszu pilowóné przez Lëdzy-Skòrpionów, przechôdô przez ògród klejnotów ë dzãka pòmòcë przewòznika Ùrszanabiégò przeprawiô sã przez Wòdë Smiercë. |- |XI |Spòtkanié z Ùtnapisztimã. Stôri człowiek òpòwiôdô historiã pòtopù ë dowòdzy Gilgameszowi, że nie dobãdze niesmiertelnoscë, dôwającë mù próbã niespaniégò przez sétme dni (Gilgamesz zarô zasëpiô). Ùtnapisztim zdrôdzô równak tajemnicã òdmłôdzający roscënë na dnie mòrza. Gilgamesz dobëwô roscënã, ale w pòwrótny dardze kradnie jã żmija (co wëjasniô, czemù żmije zrzucają skórã). Zrezygnowóny król wrôcô do Ùruk ë doceniô mòc wëbùdowónëch przez se gardowëch mùrów. |- |XII |Tôfla-dodôwk, co je prostim przełożenim stôrosumerijsczi wiérztë<ref>A. George, dz. cyt., s. 90–95.</ref>. Przedstôwiô jinszą wersjã wëdarzeniów, w chtërny Enkidu schôdô do zaswiatów, żebë òdebrac zgùbioné rzeczë Gilgamesza, òstôwô tam ùwiãzony, a jegò dëch wrôcô, żebë òpisac smùtną prôwdã pò smiercë. |} == Przédné mòtiwë ë interpretacjô == * '''Nieùchronnosc smiercë''': Przédną mëslą epòsu je zrozumienié przez człowieka swòji smiertelnoscë. Fizycznô niesmiertelnosc nôleżi le do bògów, a jedurną wiecznoscą dlô człowieka je dzedzëctwò, jaczé pò so òstôwiô<ref>M. L. West, ''The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth'', Clarendon Press, Òksfòrd 1997, s. 120–123.</ref>. * '''Nôtëra a cywilizacjô''': Pòstac Enkidu je metaforą przeńcô lëdzkòscë òd dzëkòscë do cywilizacji ë òddaleniô òd nôtërë. Wëcãti Cedrowi Las reprezentëje ùjarzmienié dzëczégò swiata przez mezopòtamską kùlturã. * '''Królewskô włôdza i tiraniô''': Epòs zaczënô sã òd òbrazu złégò włôdcë, co zmuszô lëdzy do cãżczi robòtë ë bierze so prawò pierszi nocë. Dopiéro drëszba z Enkidu ë żałoba zmieniają gò w mądrégò pasterza lëdu<ref>D. Damrosch, dz. cyt., s. 210–213.</ref>. * '''Rola bògów''': Mezopòtamsczi bògòwie są przedstawiony jakno jistotë kaprësné ë czãsto nieprzëchëlné lëdzóm. W historie pòtopù chcą zniszczëc lëdzkòsc le dlôte, że lëdze bëlë za głosny ë nie dalë [[Enlil|Enlilowi]] spac. == Wpłiw na kùlturã ë religiã == Nôszérzi òbgôdëwónym aspektã Epòsu ò Gilgameszu je jegò związk z knégama Stôrégò Testameńtu. Relacjô Ùtnapisztima z tôflë XI mô tak wiele pòdobieństwów z [[Bibliô|biblijną]] òpòwiescą ò Noém, że nie mòże to bëc trafënk<ref>J. H. Walton, ''Starożytny Bliski Wschód a Stary Testament'', Chrześcijański Instytut Biblijny, Warszawa 2005, s. 315–320.</ref>. W òbù historiach je bòsczé òstrzeżenié dlô jednégò człowieka, nakôz bùdowë statkù ùszczelnionégò smòłą, wzycé zwierzãtów, zniszczenié lëdzkòscë, òsadzenié statkù na czëpkù górë pò òpadniãcym wòdów a wëpùszczanié ptôchów (krëka, gòłãbia, jaskùłczi), żebë sprôwdzëc, czë zemia ju wëszła z wòdë. Badérowie zgôdzają sã, że aùtorowie Knédżi Rodzaju czerpalë z mezopòtamsczégò mitu. Widzec téż paralele miãdzë stwòrzenim Enkidu a Adamã w Ògrodze Eden. Òba są stwòrzony z glënë i prochù, òba żëją w zgòdze z nôtërą do czasu pòjawieniégò sã białczi, co prowadzy do ùtratë dôwnégò stanu, ale téż do dobëcégò swiadomòscë. Do tegò mòtiw żmiji, co kradnie roscënã młodoscë, przëpòminô żmijã z Knédżi Rodzaju, chtërna pòzbôwiô lëdzkòsc drzewa żëcégò<ref>S. Dalley, dz. cyt., s. 130–132.</ref>. W klasyczni lëteraturze badérowie widzą echa epòsu w pòematach [[Hòmer|Hòmera]]. Tak samo jak Gilgamesz płacze pò strace Enkidu, tak [[Achilles]] w [[Iliada|Iliadze]] òpłakùje [[Patroklos|Patroklosa]] ë robi mù wiôlgą stëpã ë jigrzëska, a wanoga Gilgamesza na kùńc swiata mô swòje òdpòwiedniczi w wanogach [[Òdyseùsz|Òdyseùsza]]<ref>M. L. West, dz. cyt., s. 336–339.</ref>. Epòs, chtëren zaginął na wicy jak dwa tësącleca, dali ształtëje nasze zrozëmienié tegò, jak ùniwersalné ë stôré są òpòwiescë ò lëdzczich bólach, ambicji ë teskniączce za wiecznoscą. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] gnj2l9bhkra11ob4d0mpy4zm533lxt7 224004 224001 2026-11-09T19:03:27Z HaxelKaszëba 17492 nie jem òdpòwiedzólny za kòrektã ale jem ùprawił dwa słowa 224004 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:British Museum Flood Tablet.jpg|mały|Dzél tôblëcë, w chtërnym napisóny je ò pòtopie - z epòsu ò Gilgameszu (napisóny pò akadijskù)]] '''Epòs ò Gilgameszu''' – akadijsczi epicczi pòemat, co pòchôdô ze [[Stôrożëtnô Mezopòtamia|Stôrożëtny Mezopòtamie]], pòwszechno ùznôwóny za nôstarszé znóné lëdzkòscë wiôldżé lëteracczé dzeło ë drëgą nôstarszą w ògle zachòwóną fòrmã religijnégò tekstu (pò Tekstach Piramidów)<ref>A. George, ''The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian'', Penguin Classics, Londyn 1999, s. 13–14.</ref>. Jegò historiô sygô sumerijsczich legeńdów z III tësąclecô p.n.e., chòc nôpełniészô zachòwónô wersjô, tak zwónô sztandardowô babilońskô wersjô, pòchôdô z czasu miãdzë XIII a X wiekã p.n.e.<ref>K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, ''Epos o Gilgameszu'', Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, s. 5–7.</ref>. Nen dokôz òpòwiôdô ò losach historicznégò ë na pòłë mitologicznégò włôdcë gardu [[Ùruk]], [[Gilgamesz|Gilgamesza]], a téż jegò zmaganiach z lëdzką smiertelnoscą, nôtërą ë bòsczima wërokama. == Historiô òdkrëcégò ë òdczëtaniégò == Epòs ò Gilgameszu òstôł zabëti przez wicy jak dwa tësącleca. Zostôł znowa òdkrëti w pòłowie XIX wiekù òbczas wëkòpòwisków prowadzonëch na môlu starożëtni Niniwë (dzysdniowi nordowi [[Irak]]) przez britijsczich archeòlogów, Austena Henry'égò Layarda a Hormuzda Rassama<ref>D. Damrosch, ''The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh'', Henry Holt and Co., Nowi Jork 2006, s. 34–39.</ref>. Glëniané tôfle zapisóné [[Klinowi szrëft|klinowim]] [[Klinowi szrëft|szrëftã]] nalezëlë w rujinach wiôldżi Ksążnicë [[Aszurbanipal|Aszurbanipala]]. Przełóm w òdczëtanim tekstu nastąpił w 1872 rokù za sprawą [[George Smith|George'a Smitha]], samòùka ë asystenta w British Museum. Smith przełożëł dzél jedenaści tôflë, chtëren zawiérôł relacjã ò wiôldżim pòtopie baro pòdobną do biblijni historëji ò Arce Noégò<ref>G. Smith, ''The Chaldean Account of Genesis'', Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, Londyn 1876.</ref>. Prezentacjô tegò òdkrëcô przed Towarzëstwã Biblijni Archeòlogii wëwòłała swiatową sensacjã i zapòczątkòwała pilné szëkba za felëjącëma dzélama tekstu, chtërne trwają do dzys. Co czile dekadów archeòlodzë i filolodzë naléwają nowé, felëjącé lënie epòsu w rozrzucónëch pò swiece mùzealnëch magazynach i na archeòlogicznëch stanowiszczach. == Wersje ë ewòlucjô tekstu == Epòs nie pòwstôł jakno jedno spójné dzeło w jednym czasu. Jegò ewòlucjô trwała setczi lat ë òbjimała czile òdrãbnëch jãzëkòwëch ë redakcëjnëch fazów: # '''Sumerijsczé pòematë''' (òk. 2100 p.n.e.): Piãc niezawisłëch wiérztów w sumerijsczim jãzëkù ò dokôzach Gilgamesza, spisónëch za III dynastie z Ùr<ref>S. N. Kramer, ''The Sumerians: Their History, Culture, and Character'', University of Chicago Press, Chicago 1963, s. 185–188.</ref>. Nie twòrzëłë jesz jednégò epòsu, le miôłë w so klëczowé epizodë. # '''Starobabilońskô wersjô''' (òk. 1800 p.n.e.): Pierszô próba stwòrzeniégò jednolitej naracji w akadyjsczim jãzëkù. Znónô dzys le we fragmentach pòd mionã ''Szūtur eli szarrī'' („Przewëższający wszëtczich jinëch królów”)<ref>S. Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford University Press, Òksfòrd 2000, s. 45–47.</ref>. # '''Sztandardowô babilońskô wersjô''' (òk. 1300–1000 p.n.e.): Nôpełniészô wersjô zredagòwónô przez ùczonégò mionã '''Sin-lēqi-unninni''' pòd titlã ''Sza nagba īmuru''<ref>A. Mierzejewski, ''Tajemnice glinianych tabliczek'', Iskry, Warszawa 1981, s. 112.</ref>. Skłôdô sã z 12 tôflów pò òkòło 300 lëniów tekstu. == Struktura ë zamkłosc sztandardowi babilońsczi wersje == Fabùła nôpełniészi wersje epòsu dzeli sã wërazno na dwa dzéle. Pierszi (tôfle I–VI) skùpiô sã na heroicznëch dokôzach ë drëszbie Gilgamesza z [[Enkidu]], a drëdżi (tôfle VII–XI) na egzystencjalnym krizysu Gilgamesza pò smiercë drëcha ë jegò szëkbie za niesmiertelnoscą<ref>W. Tyloch, ''Opowieści niniwskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 67–69.</ref>. {| class="wikitable" |+ !Tôfla !Òpisënk |- |I |Wprowadzenié ë przedstawienié gardu Ùruk a jegò bezwzglãdnégò włôdcë, Gilgamesza (w dwóch trzecych bòga, w jedny trzecy człowieka). Pòddóny błagają bògów ò pòmòc ë ùlgã. Bògòwie stwôrzają Enkidu – dzëczégò człowieka, chtëren mô bëc równy Gilgameszowi. Enkidu òstôwô ùcywilizowóny przez niezbednice Szamchat. |- |II |Enkidu przëbiwô do Ùruk ë zastãpùje Gilgameszowi dargã na swiãto zdënkù. Dochôdô do brutalny biôtczi. Czej òba ùwidzą, że są równi mòcą, przëriwają starcé ë stôwają sã nierozłącznyma bracynama. Gilgamesz namôwiô gò na wëprawã do Cedrowégò Lasu, żebë zabic pòtwòra Humbabã. |- |III-V |Przëszëkòwania do wëprawë ë wanoga. Dzywné snë Gilgamesza, chtërne Enkidu wëkłôdô na dobrą stronã. Òba heroje docérają do Cedrowégò Lasu, pòkònywają strasznégò strażnika Humbabã (z pòmòcą bòga słuńca Szamasza) ë scynają nôwëższé drzewa. |- |VI |Bòdżini miłotë i wòjnë, [[Isztar]], zakòchiwô sã w Gilgameszu, le ten jã òdrzucô, wëliczającë ji dôwnëch ë zniszczonëch lubków. Rozgniéwónô Isztar zséłô na Ùruk Niebiesczégò Bika, chtëren robi wiôlgą szkòdã. Gilgamesz ë Enkidu zabijają bika, co wëwòłëje gniéw bògów<ref>K. Łyczkowska ë jin., ''Epos o Gilgameszu'', dz. cyt., s. 42 (kòmentôrz do tôflë VI).</ref>. |- |VII |Bògòwie òrzekają, że jakno kara za zabicé Humbabë ë Niebiesczégò Bika jeden z bòhaterów mùszi ùmrzec. Wërok pôdô na Enkidu. Enkidu chòrzeje, rzucô przeklãstwa na swòje cywilizowóné żëcé, mô straszné wizje zaswiatów (Domù Prochù) ë wnetk ùmiérô. |- |VIII |Zrozpaczony Gilgamesz wëgłôszô wiôldżi lament nad całã swòjégò drëcha. Urządzô wiôldżi pògrzéb, òfiarëje skarbë bògóm zaswiatów, a tej pòrzucô królewsczé ruchna na rzecz zwierzãcëch skórów ë ùcekô z gardu na piôszczëznã. |- |IX-X |Gilgamesz wërëszywô w wanogã na kùńc swiata, żebë nalezc Ùtnapisztima – jedurnégò człowieka, chtëren przetrwôł pòtop ë dostôł òd bògów niesmiertelnosc. Pòkònywô górë Maszu pilowóné przez Lëdzy-Skòrpionów, przechôdô przez ògród klejnotów ë dzãka pòmòcë przewòznika Ùrszanabiégò przeprawiô sã przez Wòdë Smiercë. |- |XI |Spòtkanié z Ùtnapisztimã. Stôri człowiek òpòwiôdô historiã pòtopù ë dowòdzy Gilgameszowi, że nie dobãdze niesmiertelnoscë, dôwającë mù próbã niespaniégò przez sétme dni (Gilgamesz zarô zasëpiô). Ùtnapisztim zdrôdzô równak tajemnicã òdmłôdzający roscënë na dnie mòrza. Gilgamesz dobëwô roscënã, ale w pòwrótny dardze kradnie jã żmija (co wëjasniô, czemù żmije zrzucają skórã). Zrezygnowóny król wrôcô do Ùruk ë doceniô mòc wëbùdowónëch przez se gardowëch mùrów. |- |XII |Tôfla-dodôwk, co je prostim przełożenim stôrosumerijsczi wiérztë<ref>A. George, dz. cyt., s. 90–95.</ref>. Przedstôwiô jinszą wersjã wëdarzeniów, w chtërny Enkidu schôdô do zaswiatów, żebë òdebrac zgùbioné rzeczë Gilgamesza, òstôwô tam ùwiãzony, a jegò dëch wrôcô, żebë òpisac smùtną prôwdã pò smiercë. |} == Przédné mòtiwë ë interpretacjô == * '''Nieùchronnosc smiercë''': Przédną mëslą epòsu je zrozumienié przez człowieka swòji smiertelnoscë. Fizycznô niesmiertelnosc nôleżi le do bògów, a jedurną wiecznoscą dlô człowieka je dzedzëctwò, jaczé pò so òstôwiô<ref>M. L. West, ''The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth'', Clarendon Press, Òksfòrd 1997, s. 120–123.</ref>. * '''Nôtëra a cywilizacjô''': Pòstac Enkidu je metaforą przeńcô lëdzkòscë òd dzëkòscë do cywilizacji ë òddaleniô òd nôtërë. Wëcãti Cedrowi Las reprezentëje ùjarzmienié dzëczégò swiata przez mezopòtamską kùlturã. * '''Królewskô włôdza i tiraniô''': Epòs zaczënô sã òd òbrazu złégò włôdcë, co zmuszô lëdzy do cãżczi robòtë ë bierze so prawò pierszi nocë. Dopiéro drëszba z Enkidu ë żałoba zmieniają gò w mądrégò pasterza lëdu<ref>D. Damrosch, dz. cyt., s. 210–213.</ref>. * '''Rola bògów''': Mezopòtamsczi bògòwie są przedstawiony jakno jistotë kaprësné ë czãsto nieprzëchëlné lëdzóm. W historie pòtopù chcą zniszczëc lëdzkòsc le dlôte, że lëdze bëlë za głosny ë nie dalë [[Enlil|Enlilowi]] spac. == Wpłiw na kùlturã ë religiã == Nôszérzi òbgôdëwónym aspektã Epòsu ò Gilgameszu je jegò związk z knégama Stôrégò Testameńtu. Relacjô Ùtnapisztima z tôflë XI mô tak wiele pòdobieństwów z [[Bibliô|biblijną]] òpòwiescą ò Noém, że nie mòże to bëc trafënk<ref>J. H. Walton, ''Starożytny Bliski Wschód a Stary Testament'', Chrześcijański Instytut Biblijny, Warszawa 2005, s. 315–320.</ref>. W òbù historiach je bòsczé òstrzeżenié dlô jednégò człowieka, nakôz bùdowë statkù ùszczelnionégò smòłą, wzycé zwierzãtów, zniszczenié lëdzkòscë, òsadzenié statkù na czëpkù górë pò òpadniãcym wòdów a wëpùszczanié ptôchów (krëka, gòłãbia, jaskùłczi), żebë sprôwdzëc, czë zemia ju wëszła z wòdë. Badérowie zgôdzają sã, że aùtorowie Knédżi Rodzaju czerpalë z mezopòtamsczégò mitu. Widzec téż paralele miãdzë stwòrzenim Enkidu a Adamã w Ògrodze Eden. Òba są stwòrzony z glënë i prochù, òba żëją w zgòdze z nôtërą do czasu pòjawieniégò sã białczi, co prowadzy do ùtratë dôwnégò stanu, ale téż do dobëcégò swiadomòscë. Do tegò mòtiw żmiji, co kradnie roscënã młodoscë, przëpòminô żmijã z Knédżi Rodzaju, chtërna pòzbôwiô lëdzkòsc drzewa żëcégò<ref>S. Dalley, dz. cyt., s. 130–132.</ref>. W klasyczni lëteraturze badérowie widzą echa epòsu w pòematach [[Hòmer|Hòmera]]. Tak samo jak Gilgamesz płacze pò strace Enkidu, tak [[Achilles]] w [[Iliada|Iliadze]] òpłakùje [[Patroklos|Patroklosa]] ë robi mù wiôlgą stëpã ë jigrzëska, a wanoga Gilgamesza na kùńc swiata mô swòje òdpòwiedniczi w wanogach [[Òdyseùsz|Òdyseùsza]]<ref>M. L. West, dz. cyt., s. 336–339.</ref>. Epòs, chtëren zaginął na wicy jak dwa tësącleca, dali ształtëje nasze zrozëmienié tegò, jak ùniwersalné ë stôré są òpòwiescë ò lëdzczich bólach, ambicji ë teskniączce za wiecznoscą. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] oape5l4ckf9rwri91wjahjfhdmp2mhg 224005 224004 2026-11-09T19:03:51Z HaxelKaszëba 17492 224005 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:British Museum Flood Tablet.jpg|mały|Dzél tôblëcë, w chtërnym napisóny je ò pòtopie - z epòsu ò Gilgameszu (napisóny pò akadijskù)]] '''Epòs ò Gilgameszu''' – akadijsczi epicczi pòemat, co pòchôdô ze [[Stôrożëtnô Mezopòtamia|Stôrożëtny Mezopòtamie]], pòwszechno ùznôwóny za nôstarszé znóné lëdzkòscë wiôldżé lëteracczé dzeło ë drëgą nôstarszą w ògle zachòwóną fòrmã religijnégò tekstu (pò Tekstach Piramidów)<ref>A. George, ''The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian'', Penguin Classics, Londyn 1999, s. 13–14.</ref>. Jegò historiô sygô sumerijsczich legeńdów z III tësąclecô p.n.e., chòc nôpełniészô zachòwónô wersjô, tak zwónô sztandardowô babilońskô wersjô, pòchôdô z czasu miãdzë XIII a X wiekã p.n.e.<ref>K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, ''Epos o Gilgameszu'', Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, s. 5–7.</ref>. Nen dokôz òpòwiôdô ò losach historicznégò ë na pòłë mitologicznégò włôdcë gardu [[Ùruk]], [[Gilgamesz|Gilgamesza]], a téż jegò zmaganiach z lëdzką smiertelnoscą, nôtërą ë bòsczima wërokama. == Historiô òdkrëcégò ë òdczëtaniégò == Epòs ò Gilgameszu òstôł zabëti przez wicy jak dwa tësącleca. Zostôł znowa òdkrëti w pòłowie XIX wiekù òbczas wëkòpòwisków prowadzonëch na môlu starożëtni Niniwë (dzysdniowi nordowi [[Irak]]) przez britijsczich archeòlogów, Austena Henry'égò Layarda a Hormuzda Rassama<ref>D. Damrosch, ''The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh'', Henry Holt and Co., Nowi Jork 2006, s. 34–39.</ref>. Glëniané tôfle zapisóné [[Klinowi szrëft|klinowim]] [[Klinowi szrëft|szrëftã]] nalezëlë w rujinach wiôldżi Ksążnicë [[Aszurbanipal|Aszurbanipala]]. Przełóm w òdczëtanim tekstu nastąpił w 1872 rokù za sprawą [[George Smith|George'a Smitha]], samòùka ë asystenta w British Museum. Smith przełożëł dzél jedenaści tôflë, chtëren zawiérôł relacjã ò wiôldżim pòtopie baro pòdobną do biblijni historëji ò Arce Noégò<ref>G. Smith, ''The Chaldean Account of Genesis'', Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, Londyn 1876.</ref>. Prezentacjô tegò òdkrëcô przed Towarzëstwã Biblijni Archeòlogii wëwòłała swiatową sensacjã i zapòczątkòwała pilné szëkba za felëjącëma dzélama tekstu, chtërne trwają do dzys. Co czile dekadów archeòlodzë i filolodzë naléwają nowé, felëjącé lënie epòsu w rozrzucónëch pò swiece mùzealnëch magazynach i na archeòlogicznëch stanowiszczach. == Wersje ë ewòlucjô tekstu == Epòs nie pòwstôł jakno jedno spójné dzeło w jednym czasu. Jegò ewòlucjô trwała setczi lat ë òbjimała czile òdrãbnëch jãzëkòwëch ë redakcëjnëch fazów: # '''Sumerijsczé pòematë''' (òk. 2100 p.n.e.): Piãc niezawisłëch wiérztów w sumerijsczim jãzëkù ò dokôzach Gilgamesza, spisónëch za III dynastie z Ùr<ref>S. N. Kramer, ''The Sumerians: Their History, Culture, and Character'', University of Chicago Press, Chicago 1963, s. 185–188.</ref>. Nie twòrzëłë jesz jednégò epòsu, le miôłë w so klëczowé epizodë. # '''Starobabilońskô wersjô''' (òk. 1800 p.n.e.): Pierszô próba stwòrzeniégò jednolitej naracji w akadyjsczim jãzëkù. Znónô dzys le we fragmentach pòd mionã ''Szūtur eli szarrī'' („Przewëższający wszëtczich jinëch królów”)<ref>S. Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford University Press, Òksfòrd 2000, s. 45–47.</ref>. # '''Sztandardowô babilońskô wersjô''' (òk. 1300–1000 p.n.e.): Nôpełniészô wersjô zredagòwónô przez ùczonégò mionã '''Sin-lēqi-unninni''' pòd titlã ''Sza nagba īmuru''<ref>A. Mierzejewski, ''Tajemnice glinianych tabliczek'', Iskry, Warszawa 1981, s. 112.</ref>. Skłôdô sã z 12 tôflów pò òkòło 300 lëniów tekstu. == Struktura ë zamkłosc sztandardowi babilońsczi wersje == Fabùła nôpełniészi wersje epòsu dzeli sã wërazno na dwa dzéle. Pierszi (tôfle I–VI) skùpiô sã na heroicznëch dokôzach ë drëszbie Gilgamesza z [[Enkidu]], a drëdżi (tôfle VII–XI) na egzystencjalnym krizysu Gilgamesza pò smiercë drëcha ë jegò szëkbie za niesmiertelnoscą<ref>W. Tyloch, ''Opowieści niniwskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 67–69.</ref>. {| class="wikitable" |+ !Tôfla !Òpisënk |- |I |Wprowadzenié ë przedstawienié gardu Ùruk a jegò bezwzglãdnégò włôdcë, Gilgamesza (w dwóch trzecych bòga, w jedny trzecy człowieka). Pòddóny błagają bògów ò pòmòc ë ùlgã. Bògòwie stwôrzają Enkidu – dzëczégò człowieka, chtëren mô bëc równy Gilgameszowi. Enkidu òstôwô ùcywilizowóny przez niezbednice Szamchat. |- |II |Enkidu przëbiwô do Ùruk ë zastãpùje Gilgameszowi dargã na swiãto zdënkù. Dochôdô do brutalny biôtczi. Czej òba ùwidzą, że są równi mòcą, przëriwają starcé ë stôwają sã nierozłącznyma bracynama. Gilgamesz namôwiô gò na wëprawã do Cedrowégò Lasu, żebë zabic pòtwòra Humbabã. |- |III-V |Przëszëkòwania do wëprawë ë wanoga. Dzywné snë Gilgamesza, chtërne Enkidu wëkłôdô na dobrą stronã. Òba heroje docérają do Cedrowégò Lasu, pòkònywają strasznégò strażnika Humbabã (z pòmòcą bòga słuńca Szamasza) ë scynają nôwëższé drzewa. |- |VI |Bòdżini miłotë i wòjnë, [[Isztar]], zakòchiwô sã w Gilgameszu, le ten jã òdrzucô, wëliczającë ji dôwnëch ë zniszczonëch lubków. Rozgniéwónô Isztar zséłô na Ùruk Niebiesczégò Bika, chtëren robi wiôlgą szkòdã. Gilgamesz ë Enkidu zabijają bika, co wëwòłëje gniéw bògów<ref>K. Łyczkowska ë jin., ''Epos o Gilgameszu'', dz. cyt., s. 42 (kòmentôrz do tôflë VI).</ref>. |- |VII |Bògòwie òrzekają, że jakno kara za zabicé Humbabë ë Niebiesczégò Bika jeden z bòhaterów mùszi ùmrzec. Wërok pôdô na Enkidu. Enkidu chòrzeje, rzucô przeklãstwa na swòje cywilizowóné żëcé, mô straszné wizje zaswiatów (Domù Prochù) ë wnetk ùmiérô. |- |VIII |Zrozpaczony Gilgamesz wëgłôszô wiôldżi lament nad całã swòjégò drëcha. Urządzô wiôldżi pògrzéb, òfiarëje skarbë bògóm zaswiatów, a tej pòrzucô królewsczé ruchna na rzecz zwierzãcëch skórów ë ùcekô z gardu na piôszczëznã. |- |IX-X |Gilgamesz wërëszywô w wanogã na kùńc swiata, żebë nalezc Ùtnapisztima – jedurnégò człowieka, chtëren przetrwôł pòtop ë dostôł òd bògów niesmiertelnosc. Pòkònywô górë Maszu pilowóné przez Lëdzy-Skòrpionów, przechôdô przez ògród klejnotów ë dzãka pòmòcë przewòznika Ùrszanabiégò przeprawiô sã przez Wòdë Smiercë. |- |XI |Spòtkanié z Ùtnapisztimã. Stôri człowiek òpòwiôdô historiã pòtopù ë dowòdzy Gilgameszowi, że nie dobãdze niesmiertelnoscë, dôwającë mù próbã niespaniégò przez sétme dni (Gilgamesz zarô zasëpiô). Ùtnapisztim zdrôdzô równak tajemnicã òdmłôdzający roscënë na dnie mòrza. Gilgamesz dobëwô roscënã, ale w pòwrótny dardze kradnie jã żmija (co wëjasniô, czemù żmije zrzucają skórã). Zrezygnowóny król wrôcô do Ùruk ë doceniô mòc wëbùdowónëch przez se gardowëch mùrów. |- |XII |Tôfla-dodôwk, co je prostim przełożenim stôrosumerijsczi wiérztë<ref>A. George, dz. cyt., s. 90–95.</ref>. Przedstôwiô jinszą wersjã wëdarzeniów, w chtërny Enkidu schôdô do zaswiatów, żebë òdebrac zgùbioné rzeczë Gilgamesza, òstôwô tam ùwiãzony, a jegò dëch wrôcô, żebë òpisac smùtną prôwdã pò smiercë. |} == Przédné mòtiwë ë interpretacjô == * '''Nieùchronnosc smiercë''': Przédną mëslą epòsu je zrozumienié przez człowieka swòji smiertelnoscë. Fizycznô niesmiertelnosc nôleżi le do bògów, a jedurną wiecznoscą dlô człowieka je dzedzëctwò, jaczé pò so òstôwiô<ref>M. L. West, ''The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth'', Clarendon Press, Òksfòrd 1997, s. 120–123.</ref>. * '''Nôtëra a cywilizacjô''': Pòstac Enkidu je metaforą przeńcô lëdzkòscë òd dzëkòscë do cywilizacji ë òddaleniô òd nôtërë. Wëcãti Cedrowi Las reprezentëje ùjarzmienié dzëczégò swiata przez mezopòtamską kùlturã. * '''Królewskô włôdza i tiraniô''': Epòs zaczënô sã òd òbrazu złégò włôdcë, co zmuszô lëdzy do cãżczi robòtë ë bierze so prawò pierszi nocë. Dopiéro drëszba z Enkidu ë żałoba zmieniają gò w mądrégò pasterza lëdu<ref>D. Damrosch, dz. cyt., s. 210–213.</ref>. * '''Rola bògów''': Mezopòtamsczi bògòwie są przedstawiony jakno jistotë kaprësné ë czãsto nieprzëchëlné lëdzóm. W historie pòtopù chcą zniszczëc lëdzkòsc le dlôte, że lëdze bëlë za głosny ë nie dalë [[Enlil|Enlilowi]] spac. == Wpłiw na kùlturã ë religiã == Nôszérzi òbgôdëwónym aspektã Epòsu ò Gilgameszu je jegò związk z knégama Stôrégò Testameńtu. Relacjô Ùtnapisztima z tôflë XI mô tak wiele pòdobieństwów z [[Bibliô|biblijną]] òpòwiescą ò Noém, że nie mòże to bëc trafënk<ref>J. H. Walton, ''Starożytny Bliski Wschód a Stary Testament'', Chrześcijański Instytut Biblijny, Warszawa 2005, s. 315–320.</ref>. W òbù historiach je bòsczé òstrzeżenié dlô jednégò człowieka, nakôz bùdowë statkù ùszczelnionégò smòłą, wzycé zwierzãtów, zniszczenié lëdzkòscë, òsadzenié statkù na czëpkù górë pò òpadniãcym wòdów a wëpùszczanié ptôchów (krëka, gòłãbia, jaskùłczi), żebë sprôwdzëc, czë zemia ju wëszła z wòdë. Badérowie zgôdzają sã, że aùtorowie Knédżi Rodzaju czerpalë z mezopòtamsczégò mitu. Widzec téż paralele miãdzë stwòrzenim Enkidu a Adamã w Ògrodze Eden. Òba są stwòrzony z glënë i prochù, òba żëją w zgòdze z nôtërą do czasu pòjawieniégò sã białczi, co prowadzy do ùtratë dôwnégò stanu, ale téż do dobëcégò swiadomòscë. Do tegò mòtiw żmiji, co kradnie roscënã młodoscë, przëpòminô żmijã z Knédżi Rodzaju, chtërna pòzbôwiô lëdzkòsc drzewa żëcégò<ref>S. Dalley, dz. cyt., s. 130–132.</ref>. W klasyczni lëteraturze badérowie widzą echa epòsu w pòematach [[Hòmer|Hòmera]]. Tak samo jak Gilgamesz płacze pò strace Enkidu, tak [[Achilles]] w [[Iliada|Iliadze]] òpłakùje [[Patroklos|Patroklosa]] ë robi mù wiôlgą stëpã ë jigrzëska, a wanoga Gilgamesza na kùńc swiata mô swòje òdpòwiedniczi w wanogach [[Òdyseùsz|Òdyseùsza]]<ref>M. L. West, dz. cyt., s. 336–339.</ref>. Epòs, chtëren zaginął na wicy jak dwa tësącleca, dali ształtëje nasze zrozëmienié tegò, jak ùniwersalné ë stôré są òpòwiescë ò lëdzczich bólach, ambicji ë teskniączce za wiecznoscą. == Przëpisë == <references /> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] qq44diigcym8yq3x9w1zjl5jg8w8bbq 0 12204 223990 205346 2026-11-09T13:50:36Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Bòżëna Nënka]] do [[Bòżëna Matka]]: jô rozmiejã tendencjã do ùchilaniô sã òd pòlaszeniô, ale "matka" to nie pòlaszenié, za to nënka strzédno pasëje do kòntekstu 205346 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Mokosz bogini.jpg|mały|281x281px|Bòżëna Mòkòszka]] '''Bòżëna Nënka''', Wiôlgô Bòżëna, Wiôlgô Mac, Nënka Zemia, Królewô Niebios, ''Magna Mater'' – w wierzeniach mnodżëch kùltur główné (abò jedno z głównészëch) bóżstwò w panteónie. [[Bòżëna]] nôczãsti je równô z [[Zemia|Zemią]] (abò je ji patrónkã), w mnodżëch kùlturach bãdącô paralelno królewã niebios (temù do ji atribùtów dochòdzëła jesz nôdoba). Zazwëczôj dôwôczka wszelaczégò żëcégò, ùòsabiającô płodnosc (kùlt płodnoscë) ë macerziństwò. Czãsto je téż òna nënkã bògów. == Wëkòpaliska w Çatalhöyük == [[Òbrôzk:Seated Woman of Çatalhöyük on black background.jpg|mały|246x246px|Sedzącô Białka z Çatalhöyük]] Midzë 1961 a 1965 [[James Mellaart]] prowadzëł seriã wëkòpalisków w [[Çatalhöyük]]. Òn widzôł tam wiele figùrów, chtërné Mellaart ùważôł za figùrë Bòżëni Nënki, bãdącą główną bòżëną matriarchalni kùlture. Nalezono sedzącą białkã, òkòlënô tim, co Mellart òpisëwôł jakò lwicë, w zbiérnik na zbòżé; mòżlëwé, eż chroniła òna zbérë ë skłôd zôrna<ref>Mellaart (1967), p. 180-181</ref>. Ùważôł òn te môlë za sanktuaria. Nalezono téż wiele bezpłcowëch figùrków, chtërné Mellaart ùważôł za òsoblëwé dlô spòlëzni zdominowani przez białki (podczorchnanié seksualnoscé w kùńszce je zwiãzane z chłopsczima pòdskôcënkama ë pragniączkama)<ref>Mellaart (1967)</ref>. Z ùdbą, eż bëła matriachalnô spòlëzna ë kùlt bòżëni nënki, zgôdzała sã badérka stôrodôwnotë - [[Marijô Gimbutas]]. To dało zôczątk terôzniészémù kùltowi Bòżëni Nënki, z kòżdorocznëma pielgrzimkama do Çatalhöyük<ref>Baler (2005), p. 40</ref>. Òd 1993 rokù wznowiono wëkòpaliska, chtërné terô prowadzëł [[Ian Hodder]], a [[Lynn Meskell]] bëła w [[Stanford Figurines Project]], chtëren badérowôł figùrki z Çatalhöyük. To karno doszło do jinszëch wniosków niż Gimbutas ë Mellaart. Jeno czilka figùrków zidentëfikòwano jakò żeńsczé ë nalezono jich w przëtrôfkòwëch môlach, czãsto nô smiecëszczach, co sprawiło, eż kùlt bòżëni nënki w tim môle wëdawôł sã mało mòżlëwi<ref>Hodder (2010)</ref>. == Afrikańsczé religije == W egipsczi mitologiji bòżëna nieba [[Nut]] bëwô nazewanô "Nënką", bò ùrodzëła gwiôzdë ë bòga słuńca. Wierzëno, eż Nut przëcëgô ùmarłëch do swòjégò nieba pôłnégò gwiôzdów ë òbdarzô ich jestkã ë winã<ref>"Papyrus of Ani: Egyptian Book of the Dead", ''Sir'' E. A. Wallis Budge, NuVision Publications, page 57, 2007, ISBN 1-59547-914-7</ref>. W religiji Kongo Niebieskô Nënka, [[Nzambici]], bëła żeńsczim wariantã Niebiesczégò Òjca ë bòga słuńca - [[Nzambi Mpungu]]. Na pòczãtwie lëdze pòstrzégalë ich jakò jednégò dëcha, z jedną chłopską pòłową, a drëgą żeńską. Pò wprowadzëniu chrzescëjaństwa do Westrzédni Africzi òpis Nzambi zmienił sã na Bòga Stwórcã, a Nzambici na jegò białkã<ref>Brown, Ras Michael (2012). ''African-Atlantic Cultures and the South Carolina Lowcountry'' (1st ed.). New York, NY: Cambridge University Press. pp. 26–27. ISBN 978-1-107-66882-9</ref><ref>Dennett, Richard Edward (1906). ''At the Back of the Black Man's Mind; Or, Notes on the kingly office in West Africa''. Forgotten Books. pp. 202–207. ISBN 978-1-60506-011-8</ref>. == Hindujizm == == Chrzescëjaństwò == Mimò, eż w chrzescëjaństwie nié mô Bòżëni Nënki, to [[Katolëcczi Kòscół]] ë [[Prawòsławié|Prawòsławnô Cerkwiô]] nazewają [[Dzewica Marijô|Dzewicã Marijã]] Nënką Bòga. Je to przekłôdã titelu ''[[Theotokos]]'' ë ''[[Deipara]]''. Marijô mô ten titel òd efesczégò sobòru, chterën béł w 431 rokù. Ewangelëcczi ùwôgi ò marijnim kùlce bëłë jignorowané. Jinszé titelë Marijô to: Najô Nënka, Błogòsławionô Nënka abò Swiãta Nënka, bò ùrodzëła Jezësa Christusa, a chrzescëjanowie nazewają sebie "Bratama ë Sostrama w Christuse". W chrzescëjaństwie je mnodżé mòdłë do Mariji, na przëmiar: [[Anielsczé pòzdrowienié|Zdrowas Marijo]] (jinszô nazwa: Zdrowaska) ë [[Pòd Twòjã òbronã]]. Niechtërny lëdze widzą paralelã w nazewaniu Mariji "Naszą Nënką", a Jahwe "Naszim Òjcã". W procëmnosce do pògańsczi bòżëni płodnoscë, Marijô je Wieczną Dzewicą ë Nënką Bòga. Swiãta Marijô w ewangelëcczëch tekstach niga nié bëła nazewanô bòżëną. Òd apòsztolsczëch czasów Kòscół wierzëł, eż Marijô bëła wzãtô żiwcã do nieba ë to sã nazewô [[Matczi Bòsczi Zélny|Wniebòwzãcé Nôswiãtszi Pannë]], a na ósce - Zasnãce Bògòrodzëcë. Niechtërny chrzescëjanowie wierzą, eż Marijô jakò nôwôżnészô swiãtô mòże wpłëwac na swiat przez lëczné òbjawienia, sanktuaria ë nôbòżeństwa. W przedislamsczi Arabii [[Kòlërëdianie]] bëlë chrzescëjańsczim òdłamã, chterën pòdobno tczëł Dzewicã Marijã, składającë całopôlné òfiarë z kùcha. Bëlë òni kritikòwanié przez stôrochrzescëjanów, bò Marijô mòże bëc blós tczonô, a nié adorowanô jakò Bóg-Człowiek<ref>"[https://web.archive.org/web/20120924074201/http://www.ewtn.com/library/HOMELIBR/COLLYRID.TXT Kopijô Archiwùm]". [https://web.archive.org/web/20120924074201/http://www.ewtn.com/library/HOMELIBR/COLLYRID.TXT Originalné] archiwùm z 24 séwnika 2012. Pòbrano 25 gòdnika 2020.</ref>. == Rëch Swiãtëch w Òstatnëch Dniach == W [[Rëch Swiãtëch w Òstatnëch Dniach|rëchù Swiãtëch w Òstatnëch Dniach]], òsoblëwie w Kòscele Jezësa Christusa Swiãtëch w Òstatnëch Dniach, wiele wiérnëch wierzë w Niebieską Nënkã, jakò białkã Bòga Òjca. Òni sã nazewané [[Niebiesczi Rodzëce|Niebieskama Rodzëcama]]<ref>Fletcher Stack, Peggy (9 May 2021). [https://web.archive.org/web/20240118084738/https://www.sltrib.com/religion/2021/05/08/latter-day-saints-are/ "Latter-day Saints are talking more about Heavenly Mother, and that's where the debates and divisions begin"]. ''The Salt Lake Tribune''. Archived from [https://www.sltrib.com/religion/2021/05/08/latter-day-saints-are/ the original] on 18 January 2024 – via Internet Archive. </ref>. Pòniechtërny wierzą, eż je wiele Niebieskëch Nënków, chtërné sã białkama Niebiesczégò Bòga Òjca ë sã w [[Pòligënijô|pòligëniczni łączbie]]<ref>Rosetti, Cristina (1 April 2022). "'[https://www.dialoguejournal.com/articles/o-my-mother-mormon-fundamentalist-mothers-in-heaven-and-womens-authority/ O My Mother': Mormon Fundamentalist Mothers in Heaven and Women's Authority]". ''Dialogue''. '''55''' (1). University of Illinois Press: 133. doi:10.5406/15549399.55.1.05. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0012-2157 ISSN 0012-2157]</ref><ref>Morrill, Susanna (2006). ''[https://books.google.mk/books?id=-Q0pRe-KOSYC&pg=PA55&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false White Roses on the Floor of Heaven: Mormon Women's Popular Theology], 1880–1920''. New York City: Routledge. pp. 55, 108. ISBN 0-415-97735-5</ref><ref>Moench Charles, Melodie (Fall 1988). "[https://www.dialoguejournal.com/wp-content/uploads/sbi/articles/Dialogue_V21N03_75.pdf The Need for a New Mormon Heaven]" (PDF). ''Dialogue''. '''21''' (3). University of Illinois Press: 83. <q>During the era of polygamy some suggested that she is only one of many mothers in heaven. They reasoned that procreation of spirit children could be accomplished more efficiently if Heavenly Father could impregnate many heavenly mothers, just as exalted mortals' procreation of spirit children could be accomplished more efficiently if exalted mortal males could impregnate many wives.</q></ref>. == Nowé religijné rëchë == == Religijô Słowianów == [[Òbrôzk:Makosh-XIX.gif|mały|243x243px|[[Wëszëwka]] z Rusczi Nordë (XIX w.) Jinterpretowané jakò òbrôz Bòżëni Nënki]] Baro czãsto za słowiańską Bòżënã Nënkã ùważô sã '''[[Mòkòszka|Mòkòszkã]]'''<ref>Katičić, Radoslav (2003). ''[https://web.archive.org/web/20160304074137/http://www.peterlang.com/detail/buch/35057/5/50896/ Die Hauswirtin am Tor: Auf den Spuren der großen Göttin in Fragmenten slawischer und baltischer sakraler Dichtung]''. Frankfurt am Main: PETER LANG. p. 40. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/3-631-50896-4|3-631-50896-4]]</bdi>. Archived from the original on 2016-03-04.</ref>. Òna patronowała dzałe, [[Tkactwò|tkactwù]], strzëżeniã blérwów<ref>Miriam R. Dexter, Marija Gimbutas (2001). ''[https://books.google.com/books?id=7DfI39EDbMcC&dq=Slavic+goddess+shearing+of+sheep&pg=PA206 The Living Goddesses]''. University of California Press. pp. 197, 206–208. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9780520229150|9780520229150]]</bdi>.</ref>. Jesz chroniła białczi òbczas pòróda. Mòkoszka pòjawiô sã w "''[[Pòwiesc minionëch lat|Pòwiescë minionëch lat]]''", òna je òpiekùnką białków ë jich [[Kawel|kawlów]]<ref>Ivanits, Linda J. (February 15, 1989). ''[https://books.google.com/books?id=-s36xYcqG1EC&q=mokosh+goddess&pg=PA16 Russian Folk Belief]''. M.E. Sharpe. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9780765630889|9780765630889]]</bdi> – via Google Books.</ref>. Ji wizerënczi przetrwałë głównie nô rãcznikach: bòżëna stoi pòd òdkrëtą kòpùłą swiãtnicë wznosącë rãce kù górze, a nô głowie mô rogatą mùcã. Z òbù stronów Mòkòszczi stoją dwaj jezdnicë nô kòniach. Nô niechtërnëch [[Wëszëwka|wëszëwkach]] pòd kòniama widac [[Swastika|swasticzi]], czasã mùca bòżëni wëzérô jakò kwitnący czerz.<ref>Hałyna Łozko, ''Rodzima Wiara Ukraińska'' (tłum. Antoni Wacyk), Wrocław, wydawnictwo Toporzeł, 1997.</ref> Mòkòszka bëła jedurną bòżëną, chtërni figùra òstała wzniesonô przez [[Włodzmiérz Wiôldżi|Włodzmiérza Wiôldżégò]] w jegò [[Panteón słowiańsczëch bògów Włodzimiérza Wiôldżégò|panteónie słowiańsczëch bògów]] na górze w [[Czijew|Czijewie]]. Wedle wikszoscë badérów Mòkòszka pòjawiô sã w bëlinach ë zamòwach jakò [[Nënka Serô Zemia]]. Jinszą bòżëną nënką ù Słowianów je '''[[Żëwô]]'''. Ji miono òznaczô: "''ta, chtërna żëje''"<ref>Łuczyński, Michał (2020). ''Bogowie dawnych Słowian. Studium onomastyczne''. Kielce: Kieleckie Towarzystwo Naukowe. ISBN 978-83-60777-83-1</ref>. Òna pòjawiô sã w ''[[Chronica Slavorum]].'' Bëła bòżëną [[Òbodrëci|Òbodrëtów]]. [[Wiaczesłôw Iwanow]] ë [[Władimir Toporow]] ùważôlë, eż Żiwa je epitetã bòżëni Mòkòszczi (chtërna pò christianizaciji zachòwała sã w pòłabsczëch mionach)<ref>[[Wiaczesłôw Iwanow]]; [[Władimir Toporow]] (1983). "''[https://inslav.ru/images/stories/books/BSI1982%281983%29.pdf К реконструкции Мокоши как женского персонажа в славянской версии основного мифа]''" (PDF). ''Балто-славянские исследования. 1982''. Moscow: 175–197</ref>. == Psychòlogijô == Mòtiw Bòżëni Nënki baro czãsto pòjawiô sã w mitach. Wedle [[Carl Gustav Jung|Carla Gustava Junga]] nen mòtiw je zwiãzané z archetipã nënki. Je to ùsztôłtowanô struktura w lëdzczi psychice ze wzglãdu na òsoblëwé znanczi nënki. Do klasicznëch fòrm òbjawianiô sã tegò archetipù Jung pòdaje: włôsnô nënka, przëbranô nënka, ale téż: [[Bòżô Nënka]], [[Kòscół (teologijô)|Kòscół]], starka, kôrmica, mòtiw wiôldżi nënki pòchòdzącë z historii religijoznawstwa, przeczuwającô białka, [[Biôłô dama (duch)|biôłô dama]]; gard, krôj, niebò, [[Zemia]], mòrze, bòżëna, materiô, [[Miesądz]]<ref name="jung">[[Carl Gustav Jung]]: Grundwerk. T. 2: Die psychologischen Aspekte des Mutterarchetypus. Olten: Olten und Freiburg/Br., 1984, s. 148-149.</ref>. == Dowòdzëzna ò prehistoricznëm matriarchace == == Bòżëna Nënka w różnëch religijach == Za Bòżënã Nënkã ùznawano: {| class="wikitable sortable" |+ !Wizerënek !Miono !Mitologijô abò religijô |- |[[Òbrôzk:Stèle d'Al-Lât-Musée national d'Alep.jpg|bezramki|150x150px]] |[[Al-Lat]] |[[arabskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Female figure on a gourd, Akan peoples, Ghana, Late 19th to early 20th century Terracotta (2923632170).jpg|bezramki|144x144px]] |[[Asase Ya]] |[[akańskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Astarte Syriaca.jpg|bezramki|193x193px]] |[[Astarte]] |[[fenickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Bhudevi in temple.jpg|bezramki|195x195px]] |[[Bhumi]] |[[hinduskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Coatlicue vector.jpg|bezramki|199x199px]] |[[Coatlicue]] |[[azteckô mitologijô]] |- | |[[Danu]] |[[celickô mitologijô|celtickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Demeter MKL Bd. 4 1890 (132198961).jpg|bezramki|151x151px]] |[[Demeter]] |[[greckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Durga Mahisasuramardini.JPG|bezramki|166x166px]] |[[Durga]] |[[hinduskô mitologijô]] |- | |[[Etügen Eke]] |[[tëreckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Feuerbach Gaea.jpg|bezramki|170x170px]] |[[Gaja]] |[[greckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Chamber A, Yazilikaya 06.jpg|bezramki|114x114px]] |[[Hebat]] |[[hetickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Ishtar on an Akkadian seal.jpg|bezramki|140x140px]] |[[Isztar]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Isis (goddess).png|bezramki|145x145px]] |[[Izida]] |[[egipskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Moder Jord.jpg|bezramki|143x143px]] |[[Jörð|Jord]] |[[nordickô mitologijô]] |- | |[[Ki]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Marble statuette of Kybele MET DP271472.jpg|bezramki|154x154px]] |[[Kybele]] |[[frëgijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Malem Leima (alias Leimalel or Leimalen or Leimarel or Leimaren or Sitapi or Sidabi) — Supreme Goddess — Mother Earth (Mother Nature) — Classical Meitei mythology & religion (Sanamahism alias Lainingthouism) of ancient Kangleipak.jpg|bezramki|122x122px]] |[[Leimarel Sidabi]] |[[mejtejskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Hermes Maia Staatliche Antikensammlungen 2304.jpg|bezramki|128x128px]] |[[Maja (mitologia)|Maja]] |[[Italskô mitologijô|italskô]] ë [[Rimskô mitologijô|rimskô]] mitologijô |- |[[Òbrôzk:Mokosz 01.jpg|bezramki|161x161px]] |[[Mòkòszka]] |[[słowiańskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Ninhursag1.jpg|bezramki|143x143px]] |[[Ninhursag]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Nut (goddess).png|bezramki|291x291px]] |[[Nut]] |[[egipskô mitologijô]] |- | |[[Nzambici]] |[[religijô Kongo]] |- |[[Òbrôzk:Apeiginė saulė.png|bezramki|124x124px]] |[[Saule]] |[[bôłtëckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Sif from Swedish Edda translation.jpg|bezramki|166x166px]] |[[Sif]] |[[nordickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Chaos Monster and Sun God.png|bezramki|136x136px]] |[[Tiamat]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Tellus - Ara Pacis.jpg|bezramki|145x145px]] |[[Tellus|Tellus (Terra)]] |[[rimskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Colvin Pachamama.jpg|bezramki|155x155px]] |[[Pachamama]] |[[inskaskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Rangi y Papa.jpg|bezramki|217x217px]] |[[Rangi ë Papa|Papatūānuku]] |[[maorijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Prithu - Crop.jpg|bezramki|146x146px]] |[[Prythiwi]] |[[indijskô mitologijô]] |- | |[[Žemyna]] |[[lëtewskô mitologijô]] |} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} [[Kategòrëjô:Religiô]] [[Kategòrëjô:Pòlitejizm]] 7936qulzphrfwwbo6ci6kj0n086j8sr 0 12962 224002 221596 2026-11-09T18:01:31Z Kropka 4 20228 Jako autorka utworów nie wyrażam zgody na cytowanie stron archiwalnych z moją twórczością w Wikipedii - prosiłam wcześniej o usunięcie tych stron z sieci. W związku z tym, że prosiłam o usunięcie stron z moją twórczością, proszę o uszanowanie mojej decyzji i niepodawanie linków do stron, które są archiwalne. Hanna Makurat-Snuzik 224002 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Hanna Makurat.jpg|mały|Hana Makùrôt (2015)]] '''Hana Makùrôt-Snuzëk''' ({{jãz.|pl}} Hanna Makurat-Snuzik) – kaszëbskô i pòlskô pisôrka. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * https://czec.pl/testamente-jimaginacji {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:ZYMKówcë]] 4ypq3x4e4dnwveocprpijd5t2edawot 2 13079 224011 202084 2026-11-09T21:34:14Z Rabùszniczka 19710 respekt +1 224011 wikitext text/x-wiki Mòjn, mòjn! Jem absolwentką kaszëbsczi etnofilologii. Baro bë chcała ùzdrzëc fùlprôwną wikipediã w kaszëbsczim jãzekù. Ùżiwóm zaimków (òna/ji). Jinteresëjã sã zoologią, fòlkloristiką i historią. PÒzdrawióm :3 [[Brëkòwnik:Rabùszniczka/zapisownik|zapisownik]] == Mòja lësta to do: == * [[Sydonia von Bòrk|Sydonia von Brock]], * Articzel ò Czarownicach i Procesach ò Czarë * Kristina Cônowa, * [[Mòra|Mòra,]] * INFÒBOKSË JE NÓT ZROBIC!!!!!!!!!!! * Notczi biograficzné ò Hòhenzollernach, *[[Maniewid]] tq32rlgcxqw12795zh6kjokgn93imjd 2 13309 224012 209037 2026-11-09T21:53:27Z Rabùszniczka 19710 224012 wikitext text/x-wiki {{Historicznô pòstac|miono=Sydonia von Bòrcke|òbrôzk=Sydonia von Borck.jpg|opisënk=Debëltny pòrtret Sydonii, jakò starczi i młodi białczi. Nieznóny aùtor, XVIII stolece, Nôrodowé Mùzeùm w Szczëcënie.|orgmiono=Sidonia von Borcke|òjc=Otto von Bòrcke zu Stramehl-Regenwalde|matka=Anna von Schwiechelt|data ùrodzeniô=1548, Stramehl|data smiercë=19 zélnika 1620, Szczëceno|dinastiô=von Bòrcke}} Sydonia von Bòrcke (ùr. kòl 1548 w Strzmielach<ref>Elisabeth Vahlefeld, Upodobanie Theodora Fontane do czarownic i fragment jego prozy Sydonia von Borcke, Marianowo 2011, s.18.</ref>, zm. 19 zélnika 1620 w [[Szczecëno|Szczëcënie]]) - [[Pòmòrsczé Ksãżstwò|pòmòrskô]] szlachcónka, scątô i spôlónô jakò czarownica. W pòsmiertnëch legendach i literaturze, przedstôwiónô jakò [[Femme fatale|''femme fatale'']]. == Młodosc == Syodnia von Bocke ùrodzëła sã w 1548 rokù w [[Strzmiele|Strzmielach]] (miem. ''Stramehl),'' jakò córka Òttona von Bòrcke (zm. 1551<ref>[http://geneagraphie.com/getperson.php?personID=I524685&tree=1 Otto von Borcke]</ref>) i Annë von Schwiechelt (zm. 1568<ref>Riedl, Gerda (2004). "''<nowiki/>'Alles von rechts wegen!' Frühneuzeitliches Hexenprozeß-(un-)wesen am Beispiel des Falles der Sidonia von Borcke"''. [w:] George, Marion; Rudolph, Andrea (eds.). Hexen: Historische Faktizität und fiktive Bildlichkeit (pò miemieckù). J.H.Röll Verlag. s. 139</ref>). Ji rodzëna, chòc wpłëwòwô òd jaczégòs czasu bòrikała sã z finansowima jiwrama, co przëkłôdało sã np. na stón jich rodowi sedzbë, czelë - Zmókù w Strzmielach, chtëren chòc Bòrckóm służëł òd XIII stolata to nierëchawò pòpôdôł w ruinã. Przez co chùtkò pò nôrodzënach Sydonii òstół òpùszczóny. W 1572 upôdł bank bracy Loitzów, fbxk7vu91ejfyth5mpdjnikutmrvc2y 10 13421 223998 223193 2026-11-09T14:37:57Z Terrus38 14026 nowi tidzéń 223998 wikitext text/x-wiki <div style="font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-top: 0.75em; margin-bottom: 0.5em; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding-bottom: 0.25em;">Òd nowëch i slédno rozbùdowónëch artiklów…</div> <div style="display: flex; flex-direction: row-reverse; align-items: flex-start; margin-top: 15px;"> <div style="flex-shrink: 0; width: 170px; text-align: right;">[[File:Radha-Krishna chess.jpg|150px|link=|alt=]]</div> <div style="flex-grow: 1; padding-right: 10px;"> <ul style="margin: 0; padding-left: 20px;"> <li>…jak zwie sã '''[[gra]]''' <small> (na òdjimkù) </small>, chtërna je trzimónô za bezpòstrzédnégò przódka szachów?</li> <li>…jaczé kòntrowersje wëwòła decyzjô KPZ ò ùznanim ''Kaszëbsczégò Marszu'' za '''[[himn Kaszëb]]'''?</li> <li>…że '''[[jãzëk zulu]]''' przejimnął òd sąsadnëch jãzëków rzôdczé klãskòwé spółzwãczi?</li> <li>…chtërno mùzyczné karno bëło pioniérą '''[[Post-metal|post-metalu]]'''?</li> <li>…na skùtk czëji smiercë '''[[Aleksander Macedońsczi]]''' òbjął władzã?</li> </ul> </div> </div><noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do przédny starnë]]<noinclude> qkqc4x8nwh6oszpxwhztl358cosvlfb 223999 223998 2026-11-09T14:38:19Z Terrus38 14026 223999 wikitext text/x-wiki <div style="font-size: 1.4em; font-weight: bold; margin-top: 0.75em; margin-bottom: 0.5em; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding-bottom: 0.25em;">Òd nowëch i slédno rozbùdowónëch artiklów…</div> <div style="display: flex; flex-direction: row-reverse; align-items: flex-start; margin-top: 15px;"> <div style="flex-shrink: 0; width: 170px; text-align: right;">[[File:Radha-Krishna chess.jpg|150px|link=|alt=]]</div> <div style="flex-grow: 1; padding-right: 10px;"> <ul style="margin: 0; padding-left: 20px;"> <li>…jak zwie sã '''[[gra]]''' <small> (na òdjimkù)</small>, chtërna je trzimónô za bezpòstrzédnégò przódka szachów?</li> <li>…jaczé kòntrowersje wëwòła decyzjô KPZ ò ùznanim ''Kaszëbsczégò Marszu'' za '''[[himn Kaszëb]]'''?</li> <li>…że '''[[jãzëk zulu]]''' przejimnął òd sąsadnëch jãzëków rzôdczé klãskòwé spółzwãczi?</li> <li>…chtërno mùzyczné karno bëło pioniérą '''[[Post-metal|post-metalu]]'''?</li> <li>…na skùtk czëji smiercë '''[[Aleksander Macedońsczi]]''' òbjął władzã?</li> </ul> </div> </div><noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do przédny starnë]]<noinclude> nkqvzmo09ljo3lxn4hmdyculmw31zft 10 13427 223997 223059 2026-11-09T14:28:53Z Terrus38 14026 nowi tidzéń 223997 wikitext text/x-wiki <noinclude>* [[Wiki:Articzel tidzenia]] [[Kategòrëjô:Szablónë do przédny starnë]] </noinclude><div style="margin-top: 1em;"> [[File:The Sims series logo.webp|200px|right|link=The Sims (seriô)|alt=]] <div style="font-weight: bold; font-size: 1.4em;">[[The Sims (seriô)]]</div> <div style="margin-top: 0.5em; line-height: 1.6; font-size: 1.25em;">'''The Sims''' - seriô kómpùtrowëch grów z gatënkù symùlatorów żëcégò ùsôdzonô przez amerikańsczégò projektanta Willa Wrighta ë sztudio Maxis, a rozwijónô ë wëdôwónô przez firmã Electronic Arts (EA), Òd czasu premiérë pierszégò dzéla w gromicznikù 2000 rokù, The Sims stało sã jedną z nôlepi przedôwającëch sã seriów grów wideò w historie, òsygającë rówiznã swiatowi przedażë wikszą jak 200 milionów egzemplarzów. Francziza słënie z òtemkłégò mòdelu grë (sandbox), felënku narzuconégò kùńcowégò célu ë wiôldzi lëczbë òficjalnëch rozszérzwieniów. Rozgriwka w serie The Sims skùpiô sã na twòrzenim ë kòntrolowanim wirtualnëch lëdzy, zwónëch „Simama”. Grôcze mają bezmała nieògrańczoną wòlnotã w decydowanim ò wëzdrzatkù swòjich pòstacjów, jich znankach charakteru, żëcowëch aspiracjach ë codniowëch òbòwiązkach. Rozegracjô dzeli sã zwëczajno na trzë główné dzéle: * Trib twòrzeniégò Sima: Nôrzãdzé (Create-a-sim / CAS) dôwającé mòżebnotã projektowaniégò wëzdrzatkù, wëbiéru ruchnów, głosu ë òsobòwòscë Simów. Z kòżdą nową generacją grów trib ten òferowôł corôz barżi zaawansowóné òpcje. * Bùdowanié ë kùpianié: Zaawansowóny architektoniczny editór, chtëren pòzwôlô grôczóm stawiac chëcze òd zwelów, zmieniwac teren ë méblowac bënë z wëzwëskanim katalogù òbiektów. * Trib żëcégò: Włôscëwô symùlacyjnô czãsc. Grôcz zarządzô czasã Simów, dbô ò jich pòdstawòwé pòtrzebë (głód, higena, pãchérz, energiô, szrum ë towarzëstwò), rozwijô jich kùńsztë, czerëje kariérą ë nawiązëje łączbë z jinszima Simama. </div> <div style="margin-top: 1em; font-size: 1.25em; font-weight: bold;">[[The Sims (seriô)|» Czëtôj dali...]]</div> </div> fxkuqlbdkfe07q8kt5319pe8f6seqvd 0 14958 223991 2026-11-09T13:50:36Z Terrus38 14026 Terrus38 przeniós starnã [[Bòżëna Nënka]] do [[Bòżëna Matka]]: jô rozmiejã tendencjã do ùchilaniô sã òd pòlaszeniô, ale "matka" to nie pòlaszenié, za to nënka strzédno pasëje do kòntekstu 223991 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Bòżëna Matka]] d48a6mu9l63i24orvi0bq3hbzks95k6 0 14959 224006 2026-11-09T20:01:57Z Dzywòwidz 17628 Ùsôdzonô nowô starna "[[Plik:Faravahar.svg|mały|220x220px|[[Faravahar]] - jeden z symbòli zaratusztrianizmù]] '''Zaratusztrianizm''' (téż '''zoroastryzm''', '''zoroastrianizm''', [[Awestyjsczi jãzëk|awest.]] ''Mazdajasna'', dosł. "czczenié mądroscë") – jedna z nôstarszich, dërch wëznôwónëch mònoteisticznëch religijów na swiece, jakô wëróżniwô sã mòcnëma dualisticznëma ë eschatologicznëma znankama. Zòstała ùsadzonô przez proroka Zaratusztra|Zaratus…" 224006 wikitext text/x-wiki [[Plik:Faravahar.svg|mały|220x220px|[[Faravahar]] - jeden z symbòli zaratusztrianizmù]] '''Zaratusztrianizm''' (téż '''zoroastryzm''', '''zoroastrianizm''', [[Awestyjsczi jãzëk|awest.]] ''Mazdajasna'', dosł. "czczenié mądroscë") – jedna z nôstarszich, dërch wëznôwónëch mònoteisticznëch religijów na swiece, jakô wëróżniwô sã mòcnëma dualisticznëma ë eschatologicznëma znankama. Zòstała ùsadzonô przez proroka [[Zaratusztra|Zaratusztrã]] (Zoroastra) na òbéńdze starożëtnégò Wiôldżégò [[Iran|Iranu]]. Zanim [[islam]] stôł sã przédną religią na [[Blësczi Pòrónk|Blësczim Pòrónkù]], zaratusztrianizm béł państwòwą religią trzech wiôldżich persczich imperiów: [[Imperium Achemenidów|Achemenidów]], [[Imperium Partów|Partów]] ë [[Imperium Sasanidów|Sasanidów]]<ref>{{Cytuj knéżkã|rok=2001|aùtór=Boyce, M.|titel=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices|wëdôwca=Routledge|isbn=0710001215}}</ref>. Centralnym bóstwã zaratusztrianizmù je [[Ahura Mazda]] (Pón Mądroscë), Stwòrzëcel swiata (nieba ë zemi), chtëren reprezentëje absolutné dobro, prôwdã ë pòrządk (''asza''). Przédnym teòlogicznym założenim je kòsmiczny kònflikt midzë prôwdą a łżëwòtą (''drudż''), w jaczim lëdzkòsc mô klëczową rolã przez wòlną wòlã ë codniowé wëbiérczi. == Etimòlogiô ë terminologiô == Pòzwa religie w eùropejsczich jãzëkach pòchôdô òd zlatinizowóny fòrmë miona ji ùsôdzcë – Zoroastra ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr.]] ''Ζωροάστρης'' ''Zōroastrēs'', z awest. ''Zarathusztra''). W persczi tradicji ë przez samëch wëznôwców religiô ta je pòzwónô Mazdajasna, co znaczi „kùlt [Ahura] Mazdë” abò „òddôwanié czcë mądroscë” (awest. ''mazda'' – mądrosc, ''jasna'' – czesc, kùlt)<ref>{{Cytuj knéżkã|aùtór=Nigosian, S. A.|titel=The Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research.|rok=1993|isbn=9780773511446}}</ref>. Wëznôwców colemało nazéwô sã zoroastrianama, zaratusztrianama abò, w Indiach, Parsama. Przez mùzułmanów zoroastrianie bëwalë pejoratiwno òkreslóni jakno gebrowie (niewierny) abò „czciciele ògnia”, co òpiérô sã na falszëwim zrozumienim roli ògnia w jich òbrządkach. == Historiô == === Zôczątczi ë żëcé Zaratusztrë === Dokładné datowanié żëcégò Zaratusztrë je przedmiotã akademicczich debatów. Historiczné szacënczi chwieja sã òd II tësąclecô p.n.e. (òk. 1500–1200 p.n.e.) do VI wiekù p.n.e.<ref>Hintze, A. (2013). "Zarathustra's Time and Homeland: Linguistic Perspectives". W: ''The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism''. John Wiley & Sons. s. 31-38.</ref> Lingwisticznô rozłożëna ''Gatów'' – nôstarszich tekstów przëpisywónëch samémù prorokòwi – wskôzëje na blëzczi krewniactwò z wczasnym wedyjsczim [[Sanskrit|sanskritã]], co sugerëje starszé datowanié, kòle 1200–1000 p.n.e.. Zaratusztra béł kapłónã pòliteisticzny indoirańsczi religii, chtëren w wiekù 30 lat doznôł òbjawieniégò nad brzegã rzéczi Daiti. Òbôczëł òn swietlistą jistotã [[Wohu Manah]] (Dobrą Mësel), jakô zaprowadzëła gò przed òblëczé Ahura Mazdë. Òd tegò czasu Zaratusztra zaczął głosëc [[mònoteizm]], òdrzucającë dôwnëch bògów (''dewów'') jakno falszëwé bóżczi abò złé dëchë (''kóble'')<ref>Zaehner, R. C. (1961). ''The Dawn and Twilight of Zoroastrianism''. G. P. Putnam's Sons. s. 42-45.</ref>. === Cząd persczich imperiów === Zaratusztrianizm dobéł pòliticzną wôżnotã za panowaniégò dynastii Achemenidów (550–330 p.n.e.). Chòc ùsôdzca imperium, [[Cyrus II Wiôldżi|Cyrus Wiôldżi]], béł znóny ze swòji religijny tolerancje, napisë z czasów [[Dark I Wiôldżi|Darka I Wiôldżégò]] i [[Kserkses I|Kserksesa I]] jasno wskôzëją na òddôwanié czcë Ahura Mazdze. Pò ùpadkù imperium z rãków [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]] religiô ta stracëła państwòwi sztatus ë dzélowò ùległa hellenizacje. Òdrodzenié ë kòdifikacjô nastąpiłë w cządze Partów (Arsacydów, 247 p.n.e. – 224 n.e.), a pòtemù òb czas panowaniégò imperium Sasanidów (224–651 n.e.). W sasanidzczich czasach zaratusztrianizm stôł sã wësok zorganizowóną, dogmatyczną państwòwą religią z mòcną kapłańską kastą (magama). To w nym cządze zredagòwóno ë spisóno wikszosc swiãtëch pismionów, znónëch jakno [[Awesta]]. === Ùpôdk ë arabsczi najachùnk === Pòdbicé [[Persjô|Persje]] przez Arabów ë ùpôdk imperium Sasanidów w 651 rokù n.e. zapòczątkòwałë marginalizacjã zaratusztrianizmù. Chòcô zoroastrianie òstalë ùznóni za Lëd Knédżi (''Dhimmi'') ë mòglë praktikòwac swòjã wiarã pò zapłacenim pòdatkù dżizja, òb pòsobné stoleca pòddôwóno jich rosnącémù cëskòwi, diskriminacje ë przesladowanióm<ref>Choksy, J. K. (1997). ''Conflict and Cooperation: Zoroastrian Subalterns and Muslim Elites in Medieval Iranian Society''. Columbia University Press. s. 112-116.</ref>. Doprowadzëło to do masowëch kònwersjów na islam. Abë ùcec przed przesladowaniama, w VIII ë X wiekù n.e. karna zaratusztrianów z prowincje Chorasan ùcekłë na łodzach do [[Indie]] (przédno do regionu Gudżarat), dze môlowi włôdca ùdzelëł jima azylu. Jich pòtómkòwie twòrzą dzysô spòlëznã Parsów, nôwikszé na swiece karno wëznôwców ny religie. == Przédné wierzenia == === Mònoteizm ë kòsmiczny dualizm === Zaratusztrianizm je czãsto òpisywóny jakno dualisticznô religiô w òbjimie mònoteizmù. Je leno jeden Bóg Stwòrzëcel, Ahura Mazda, chtëren je wszëtkòwiedzący, wszãdzeòbecny ë czësto dobri. Zło nie pòchôdô òd niegò, le òd Angra Mainju ([[Aryman|Arymana]], Ahrimana) – Niszczącégò Dëcha. Kònflikt midzë twórczim dëchã Ahura Mazdë (Spenta Mainju) a niszczącym dëchã (Angra Mainju) twòrzi ramë kòsmiczny dramë. Fizyczny swiat je pòlã bitwë midzë tyma dwùma mòcama. Zéwiszcza taczé jakno chòrosc, smierc, starosc czë żëwiołowé klãsczi są dokôzã Ahrimana, pòkądka żëcé, zdrowié ë pòrządk są dokôzã Ahura Mazdë<ref>Skjærvø, P. O. (2011). ''The Spirit of Zoroastrianism''. Yale University Press. s. 55-60.</ref>. === Amesza Spenta ë Jazatowie === Ahura Mazda dzeje w swiece za pòstrzédnictwã emanacjów zwónëch Amesza Spenta (Swiãti Niesmiertelny). Mają òni rolã szlachùjącą za archaniołama w abrahamòwëch religiach. Je jich szesc (czasã sétmë, rechùjącë Spenta Mainju): # '''Wohu Manah''' (Dobrô Mësel) # '''Asza Wahiszta''' (Nôlepszô Prôwda/Pòrządk) # '''Kszatra Wairja''' (Pòżądóné Panowanié) # '''Spenta Armaiti''' (Swiãté Òddanie) # '''Haurwatat''' (Zdrowié/Cawnota) # '''Ameretat''' (Niesmiertelnosc) Niżi òd Amesza Spenta nachôdają sã ''Jazatowie'' (Jistotë Gòdné Czcë), w tim tak wôżné pòstacje jakno [[Mitra]] (bóstwò ùmòwë ë słońca) a téż [[Anahita]] (bòdżini wòdów ë płodnoscë). === Trzë mòralné stołpë === Zaratusztriańskô etika òpiérô sã na wòlny wòli kòżdégò człowieka, chtëren mùszi dokònac wëbiérkù midzë Asza (Prôwdą) a Drudż (Łżëwòtą). Spòdlim mòralnégò żëcô je maksyma: * '''Humata''' (Dobré Mëslë) * '''Huchta''' (Dobré Słowa) * '''Hwarszta''' (Dobré Ùczinczi) === Eschatologiô ë Òstatny Sąd === Zaratusztrianizm jakno pierszô znónô religiô rozwinął kòmpleksowi eschatologiczny system z pòchwatã indiwidualnégò sądu, nieba ë piekła a téż kùńca swiata. Pò smiercë dësza przebiwô przë cele òb trzë dnie, a czwiôrtégò dnia jidze do [[Mòst Czinwat|Mòstu Czinwat]] (Mòstu Rozdzelającégò). Tam ùczinczi człowieka są wôżoné przez zoroastryjsczich sãdzów (Mitrã, [[Sraosza|Sraoszã]] ë [[Rasznu]]). Dlô sprawiedlëwëch dëszów mòst stôwô sã szeroczi, a na jegò kùńcu żdże snôżô panna (reprezentëjącô jich własné dobré ùczinczi), jakô prowadzy je do Domù Piesni (Nieba). Dlô niegòdzëwców mòst zwãżô sã do grëbòscë włosa, a dësza, mãczonô przez straszną czarownicã, spôdô w òtchłań do Domù Łżëwòtë (Piekła). Piekło w zaratusztrianizmie je môlã pòprawczim, a nie wiecznym<ref>Pavry, J. D. C. (1926). ''The Zoroastrian Doctrine of a Future Life''. Columbia University Press. s. 86-90.</ref>. Zaratusztrianizm przewidzëje nadeńdzenié kòsmicznégò zbawicela – [[Saoszjant|Saoszjanta]] – narodzonégò z pannë, zapłodniony semionã Zaratusztrë zachòwónym w jezórze. Saoszjant pòprowadzy òstatną bitwã procëm Ahrimanowi, pò jaczi nastąpi ''Fraszokerti'' – òdnowienié swiata. Umarłi zmartwëchwstóną, òdbãdze sã Òstatny Sąd przez próbã płënnégò metalu, zło òstónie na wiedno zniszczoné, a wszëtcë lëdze, w tim ny òczëszczeni w piekle, bãdą żëlë wiecznie w doskònałim swiece bez smiercë, głodu ë pragnieniégò. == Swiãté pismiona == Zbiérk swiãtëch knégów zaratusztrianizmù nosi miono [[Awesta|Awestë]]. Dzysô zachòwôł sã leno dzél pierwòtnégò kanonu (wedle tradicje dzélowò zniszczonégò przez wòjska [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]]). Jãzëk tekstów – [[Awestyjsczi jãzëk|awestyjsczi]] – je archaicznym wschòdnioirańsczim jãzëkã. Awesta dzelë sã na czile dzélów: * '''Jasna''' - nôwôżniészi lëturgiczny tekst, w jaczim drëżéń twòrzą '''Gatë''' (17 hymnów ùznôwónëch za aùtorsczi dokôz samégò Zaratusztrë). * '''Wisprat''' - zbiérk mòdlitwów dopełniającëch Jasnã. * '''Wendidat''' (Prawò procëm złim dëchóm) - rytualny, religijny ë mòralny kòdeks, zamëkający w so m.jin. dokładné przepisë tikającé sã czëstoscë. * '''Jasztë''' - pòchwalné hymnë pòswiãconé pòszczególnym Jazatóm (np. Mitrze, Anahice). * '''Chorda Awesta''' (Małô Awesta) - zbiérk codniowëch mòdlitwów dlô swiecczich wëznôwców. Króm Awestë je wielny kòrpùs egzegeticzné ë teòlogiczné lëteraturë ze strzédniopersczégò cządu, spisóny w jãzëkù pahlawi (np. ''Bundahiszn'', ''Denkard''). == Prakticzi ë òbrządczi == === Rola ògnia ë swiãtnice ògnia === Òdżiń (Atasz) je w zaratusztrianizmie nôswiãtszim żëwiołã ë nômòcniészim widzalnym symbòlã Ahura Mazdë a téż Aszë (Bòsczégò Pòrządkù). Zoroastrianie nie „czczą ògnia” jakno bóżka, le brëkùją gò jakno pùnktu skùpieniégò dlô mòdlëtwë – na taczi sóm ôrt, jak mùzułmanie mòdlą sã w czerënkù Kaabë, a chrzescëjanie skùpiają sã wkół ołtôrza czë krziża. Wiedno mòdlą sã przodkã do zdrzódła swiatła (słońca abò ògnia). Môle kùltu znóné są jakno Swiãtnice Ògnia (w [[Indie|Indiach]]: ''Agiary'', w [[Iran|Iranie]]: ''Ateszkade''). Nôwëższim rangą ògniã je ''Atasz Behram'' (Òdżiń Dobëcégò), do chtërnégò kònsekracji wëmôgóné je parłãczenié 16 rozmajitëch ôrtów ògnia. === Inicjacyjné ë codniowé òbrządczi === Dzecë ùrodzoné w zaratusztriańsczich familiach przechôdają òbrządk inicjacje (w Indiach zwóny ''Nawdźot'', w Iranie ''Sedreh Puszi'') zwëczajno midzë 7 a 15 rokã żëcégò. Kandidat dostôwô tedë ''Sedreh'' (białą kòszlã z bawełnë symbòlizëjącą czëstosc) a téż ''Kuszti'' (swiãti powróz ùplecony z 72 wełnianëch nitków, symbòlizëjący 72 rozdzéle Jasnë). Òd ny chwili wëznôwca je zobòwiązóny do noszeniô tëch rekwizytów ë wiązaniô ''Kuszti'' czile razy òb dzéń, recytëjącë przë tim pasowné mòdlëtwë<ref>Kotwal, F. M., & Choksy, J. K. (2004). "Zoroastrian Rituals". W: ''The Hindu World/The Iranian World''. s. 13-18.</ref>. === Pògrzebòwé prakticzi === Zaratusztrianizm mòcno wystrzégô sã znieczëszczeniô swiãtëch żëwiołów (zemi, wòdë, ògnia). Umarłé cało ùwôżô sã za môl, w jaczim pò smiercë zamieszkùje zły dëch rozkładu (''Nasu''), dlôte zwłoków ni mòże spalëc (znieczëszczenié ògnia), zakòpac (znieczëszczenié zemi) ani zatopic (znieczëszczenié wòdë). Tradicjonalno zwłoczi kładzono na szczëtach cylindricznëch, kamiennëch wieżów bez dakù, znónëch jakno ''Dakhma'' (Wieże Milczeniô). Tam cała bëłë wëstawióné na dzejanié słońca ë padlinożernëch ptôchów (przédno sãpów). Zdezynfekòwóné przez słońce, zbielałé gnatë wrzucóno pòtemù do centralny stëdni wieżë, gdze na kùńc rozsëpiwałë sã w proch. Z przëczënë ùrbanizacje ë drasticznégò spadkù pòpùlacji sãpów (òsoblëwie w Indiach pò latach 90. XX wiekù na skùtk brëkòwaniô diklofenakù ù bëdła), wiele spòlëznów przeszło na alternatiwné spòsobë pòchòwkù (jakno smãtôrze z kriptama wëłożonyma cementã abò ekòlogiczné krematoria)<ref>Palsetia, J. (2001). ''The Parsis of India: Preservation of Identity in Bombay City''. Brill. s. 320-325.</ref>. == Cësk na jinszé religie == Ùczeni ë badérowie zgôdzają sã, że zaratusztrianizm miôł głãbòczi wpłiw na rozwiti judaizmù Drëdżi Swiãtini, a przez niegò na [[chrzescëjaństwò]] ë islam<ref>Hinnells, J. R. (2000). ''Zoroastrian and Parsi Studies: Selected Works of John R. Hinnells''. Ashgate. s. 201-205.</ref>. Do pòchwatów, jaczé prôwdopòdobno przeniknãłë do abrahamòwëch religijów w cządze babilońsczi niewòli Żëdów ë persczégò panowaniô, nôleżą: * Wiara w jedurnégò, transcendentalnégò Bòga Stwòrzëcela (wzmòcnienié mònoteizmù). * Kòsmiczny dualizm ë zòbrażenié szatana (diôbła) jakno procëmnika Bòga. * Pòdzél na niebò ë piekło a téż Òstatny Sąd pò smiercë. * Żdanié za mesjaszã (Saoszjantã), chtëren przëwrócy swiatu pierwòtną doskònałosc. * Pòchwôt zmartwëchwstaniégò całów òb czas kùńca czasów. * Rozbùdowónô angelologiô ë demònologiô. Znóny chrzescëjańsczi epizod z Ewanielii Mateùsza ò Pòkłonie Mãdrców ze Wschòdu prosto nawlékô do magów (stgr. ''magoi'') – zaratusztriańsczich kapłónów ë [[Gwiôzdôrz|gwiôzdôrzów]]. == Dzysdniowô demògrafiô ë wëzwania == Dzysô zaratusztrianizm je jedną z nômniészich religijów swiata. Szacëje sã, że na swiece żëje òd 100 000 do 150 000 wëznôwców, chòc niechtërne òptimisticzné statisticzi (wlëczającë nowò nawróconëch, np. Kurdów) sugerëją kòle 200 000 lëdzy. Spòlëzna dzelë sã na dwa przédné historiczné karna: # '''Parsowie''' – pòtómkòwie ùchòdzców z Persji, mieszkający przédno w Mumbaju ë regionie Gudżarat w Indiach. Dobëlë òni znaczny ekònomiczny sukces (np. familiô Tata). Spòlëzna ta mô równak demògraficzny krizys przez sztregòwé zakazë przëjimaniô kònwertitów ë wëkluczanié z religie dzecy białków, chtërne wëszłë za mąż za wëznôwców jinszich wiarów. # '''Irańsczi zoroastrianie''' – autochtonicznô spòlëzna w Iranie (skùpionô w Yazdze, Kermanie i Teheranie), żëjącô pòd rygòrama wëznaniowégò państwa, dze zabronionô je òdewstalëzna ([[apòstazjô]]) òd islamù. Znaczącô diaspora je w [[Nordowô Amerika|Nordowi Americe]], [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanii]] a téż [[Aùstraliô|Aùstralii]], dze dërwają intensywné teòlogiczné ë refòrmatorsczé debatë midzë òrtodoksyjnym a liberalnym skrzidłã nad kwestiama egzogamie ë kònwersje<ref>Luhrmann, T. M. (1996). ''The Good Parsi: The Fate of a Colonial Elite in a Postcolonial Society''. Harvard University Press. s. 150-155.</ref>. == Przëpisë == <references /> rogqqj8yhxl3fd8elaoqa3fy2ihhomb 224007 224006 2026-11-09T20:03:33Z Dzywòwidz 17628 224007 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Faravahar neu.svg|mały|[[Faravahar]] - jeden z symbòli zaratusztrianizmù.]] '''Zaratusztrianizm''' (téż '''zoroastryzm''', '''zoroastrianizm''', [[Awestyjsczi jãzëk|awest.]] ''Mazdajasna'', dosł. "czczenié mądroscë") – jedna z nôstarszich, dërch wëznôwónëch mònoteisticznëch religijów na swiece, jakô wëróżniwô sã mòcnëma dualisticznëma ë eschatologicznëma znankama. Zòstała ùsadzonô przez proroka [[Zaratusztra|Zaratusztrã]] (Zoroastra) na òbéńdze starożëtnégò Wiôldżégò [[Iran|Iranu]]. Zanim [[islam]] stôł sã przédną religią na [[Blësczi Pòrónk|Blësczim Pòrónkù]], zaratusztrianizm béł państwòwą religią trzech wiôldżich persczich imperiów: [[Imperium Achemenidów|Achemenidów]], [[Imperium Partów|Partów]] ë [[Imperium Sasanidów|Sasanidów]]<ref>{{Cytuj knéżkã|rok=2001|aùtór=Boyce, M.|titel=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices|wëdôwca=Routledge|isbn=0710001215}}</ref>. Centralnym bóstwã zaratusztrianizmù je [[Ahura Mazda]] (Pón Mądroscë), Stwòrzëcel swiata (nieba ë zemi), chtëren reprezentëje absolutné dobro, prôwdã ë pòrządk (''asza''). Przédnym teòlogicznym założenim je kòsmiczny kònflikt midzë prôwdą a łżëwòtą (''drudż''), w jaczim lëdzkòsc mô klëczową rolã przez wòlną wòlã ë codniowé wëbiérczi. == Etimòlogiô ë terminologiô == Pòzwa religie w eùropejsczich jãzëkach pòchôdô òd zlatinizowóny fòrmë miona ji ùsôdzcë – Zoroastra ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr.]] ''Ζωροάστρης'' ''Zōroastrēs'', z awest. ''Zarathusztra''). W persczi tradicji ë przez samëch wëznôwców religiô ta je pòzwónô Mazdajasna, co znaczi „kùlt [Ahura] Mazdë” abò „òddôwanié czcë mądroscë” (awest. ''mazda'' – mądrosc, ''jasna'' – czesc, kùlt)<ref>{{Cytuj knéżkã|aùtór=Nigosian, S. A.|titel=The Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research.|rok=1993|isbn=9780773511446}}</ref>. Wëznôwców colemało nazéwô sã zoroastrianama, zaratusztrianama abò, w Indiach, Parsama. Przez mùzułmanów zoroastrianie bëwalë pejoratiwno òkreslóni jakno gebrowie (niewierny) abò „czciciele ògnia”, co òpiérô sã na falszëwim zrozumienim roli ògnia w jich òbrządkach. == Historiô == === Zôczątczi ë żëcé Zaratusztrë === Dokładné datowanié żëcégò Zaratusztrë je przedmiotã akademicczich debatów. Historiczné szacënczi chwieja sã òd II tësąclecô p.n.e. (òk. 1500–1200 p.n.e.) do VI wiekù p.n.e.<ref>Hintze, A. (2013). "Zarathustra's Time and Homeland: Linguistic Perspectives". W: ''The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism''. John Wiley & Sons. s. 31-38.</ref> Lingwisticznô rozłożëna ''Gatów'' – nôstarszich tekstów przëpisywónëch samémù prorokòwi – wskôzëje na blëzczi krewniactwò z wczasnym wedyjsczim [[Sanskrit|sanskritã]], co sugerëje starszé datowanié, kòle 1200–1000 p.n.e.. Zaratusztra béł kapłónã pòliteisticzny indoirańsczi religii, chtëren w wiekù 30 lat doznôł òbjawieniégò nad brzegã rzéczi Daiti. Òbôczëł òn swietlistą jistotã [[Wohu Manah]] (Dobrą Mësel), jakô zaprowadzëła gò przed òblëczé Ahura Mazdë. Òd tegò czasu Zaratusztra zaczął głosëc [[mònoteizm]], òdrzucającë dôwnëch bògów (''dewów'') jakno falszëwé bóżczi abò złé dëchë (''kóble'')<ref>Zaehner, R. C. (1961). ''The Dawn and Twilight of Zoroastrianism''. G. P. Putnam's Sons. s. 42-45.</ref>. === Cząd persczich imperiów === Zaratusztrianizm dobéł pòliticzną wôżnotã za panowaniégò dynastii Achemenidów (550–330 p.n.e.). Chòc ùsôdzca imperium, [[Cyrus II Wiôldżi|Cyrus Wiôldżi]], béł znóny ze swòji religijny tolerancje, napisë z czasów [[Dark I Wiôldżi|Darka I Wiôldżégò]] i [[Kserkses I|Kserksesa I]] jasno wskôzëją na òddôwanié czcë Ahura Mazdze. Pò ùpadkù imperium z rãków [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]] religiô ta stracëła państwòwi sztatus ë dzélowò ùległa hellenizacje. Òdrodzenié ë kòdifikacjô nastąpiłë w cządze Partów (Arsacydów, 247 p.n.e. – 224 n.e.), a pòtemù òb czas panowaniégò imperium Sasanidów (224–651 n.e.). W sasanidzczich czasach zaratusztrianizm stôł sã wësok zorganizowóną, dogmatyczną państwòwą religią z mòcną kapłańską kastą (magama). To w nym cządze zredagòwóno ë spisóno wikszosc swiãtëch pismionów, znónëch jakno [[Awesta]]. === Ùpôdk ë arabsczi najachùnk === Pòdbicé [[Persjô|Persje]] przez Arabów ë ùpôdk imperium Sasanidów w 651 rokù n.e. zapòczątkòwałë marginalizacjã zaratusztrianizmù. Chòcô zoroastrianie òstalë ùznóni za Lëd Knédżi (''Dhimmi'') ë mòglë praktikòwac swòjã wiarã pò zapłacenim pòdatkù dżizja, òb pòsobné stoleca pòddôwóno jich rosnącémù cëskòwi, diskriminacje ë przesladowanióm<ref>Choksy, J. K. (1997). ''Conflict and Cooperation: Zoroastrian Subalterns and Muslim Elites in Medieval Iranian Society''. Columbia University Press. s. 112-116.</ref>. Doprowadzëło to do masowëch kònwersjów na islam. Abë ùcec przed przesladowaniama, w VIII ë X wiekù n.e. karna zaratusztrianów z prowincje Chorasan ùcekłë na łodzach do [[Indie]] (przédno do regionu Gudżarat), dze môlowi włôdca ùdzelëł jima azylu. Jich pòtómkòwie twòrzą dzysô spòlëznã Parsów, nôwikszé na swiece karno wëznôwców ny religie. == Przédné wierzenia == === Mònoteizm ë kòsmiczny dualizm === Zaratusztrianizm je czãsto òpisywóny jakno dualisticznô religiô w òbjimie mònoteizmù. Je leno jeden Bóg Stwòrzëcel, Ahura Mazda, chtëren je wszëtkòwiedzący, wszãdzeòbecny ë czësto dobri. Zło nie pòchôdô òd niegò, le òd Angra Mainju ([[Aryman|Arymana]], Ahrimana) – Niszczącégò Dëcha. Kònflikt midzë twórczim dëchã Ahura Mazdë (Spenta Mainju) a niszczącym dëchã (Angra Mainju) twòrzi ramë kòsmiczny dramë. Fizyczny swiat je pòlã bitwë midzë tyma dwùma mòcama. Zéwiszcza taczé jakno chòrosc, smierc, starosc czë żëwiołowé klãsczi są dokôzã Ahrimana, pòkądka żëcé, zdrowié ë pòrządk są dokôzã Ahura Mazdë<ref>Skjærvø, P. O. (2011). ''The Spirit of Zoroastrianism''. Yale University Press. s. 55-60.</ref>. === Amesza Spenta ë Jazatowie === Ahura Mazda dzeje w swiece za pòstrzédnictwã emanacjów zwónëch Amesza Spenta (Swiãti Niesmiertelny). Mają òni rolã szlachùjącą za archaniołama w abrahamòwëch religiach. Je jich szesc (czasã sétmë, rechùjącë Spenta Mainju): # '''Wohu Manah''' (Dobrô Mësel) # '''Asza Wahiszta''' (Nôlepszô Prôwda/Pòrządk) # '''Kszatra Wairja''' (Pòżądóné Panowanié) # '''Spenta Armaiti''' (Swiãté Òddanie) # '''Haurwatat''' (Zdrowié/Cawnota) # '''Ameretat''' (Niesmiertelnosc) Niżi òd Amesza Spenta nachôdają sã ''Jazatowie'' (Jistotë Gòdné Czcë), w tim tak wôżné pòstacje jakno [[Mitra]] (bóstwò ùmòwë ë słońca) a téż [[Anahita]] (bòdżini wòdów ë płodnoscë). === Trzë mòralné stołpë === Zaratusztriańskô etika òpiérô sã na wòlny wòli kòżdégò człowieka, chtëren mùszi dokònac wëbiérkù midzë Asza (Prôwdą) a Drudż (Łżëwòtą). Spòdlim mòralnégò żëcô je maksyma: * '''Humata''' (Dobré Mëslë) * '''Huchta''' (Dobré Słowa) * '''Hwarszta''' (Dobré Ùczinczi) === Eschatologiô ë Òstatny Sąd === Zaratusztrianizm jakno pierszô znónô religiô rozwinął kòmpleksowi eschatologiczny system z pòchwatã indiwidualnégò sądu, nieba ë piekła a téż kùńca swiata. Pò smiercë dësza przebiwô przë cele òb trzë dnie, a czwiôrtégò dnia jidze do [[Mòst Czinwat|Mòstu Czinwat]] (Mòstu Rozdzelającégò). Tam ùczinczi człowieka są wôżoné przez zoroastryjsczich sãdzów (Mitrã, [[Sraosza|Sraoszã]] ë [[Rasznu]]). Dlô sprawiedlëwëch dëszów mòst stôwô sã szeroczi, a na jegò kùńcu żdże snôżô panna (reprezentëjącô jich własné dobré ùczinczi), jakô prowadzy je do Domù Piesni (Nieba). Dlô niegòdzëwców mòst zwãżô sã do grëbòscë włosa, a dësza, mãczonô przez straszną czarownicã, spôdô w òtchłań do Domù Łżëwòtë (Piekła). Piekło w zaratusztrianizmie je môlã pòprawczim, a nie wiecznym<ref>Pavry, J. D. C. (1926). ''The Zoroastrian Doctrine of a Future Life''. Columbia University Press. s. 86-90.</ref>. Zaratusztrianizm przewidzëje nadeńdzenié kòsmicznégò zbawicela – [[Saoszjant|Saoszjanta]] – narodzonégò z pannë, zapłodniony semionã Zaratusztrë zachòwónym w jezórze. Saoszjant pòprowadzy òstatną bitwã procëm Ahrimanowi, pò jaczi nastąpi ''Fraszokerti'' – òdnowienié swiata. Umarłi zmartwëchwstóną, òdbãdze sã Òstatny Sąd przez próbã płënnégò metalu, zło òstónie na wiedno zniszczoné, a wszëtcë lëdze, w tim ny òczëszczeni w piekle, bãdą żëlë wiecznie w doskònałim swiece bez smiercë, głodu ë pragnieniégò. == Swiãté pismiona == Zbiérk swiãtëch knégów zaratusztrianizmù nosi miono [[Awesta|Awestë]]. Dzysô zachòwôł sã leno dzél pierwòtnégò kanonu (wedle tradicje dzélowò zniszczonégò przez wòjska [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]]). Jãzëk tekstów – [[Awestyjsczi jãzëk|awestyjsczi]] – je archaicznym wschòdnioirańsczim jãzëkã. Awesta dzelë sã na czile dzélów: * '''Jasna''' - nôwôżniészi lëturgiczny tekst, w jaczim drëżéń twòrzą '''Gatë''' (17 hymnów ùznôwónëch za aùtorsczi dokôz samégò Zaratusztrë). * '''Wisprat''' - zbiérk mòdlitwów dopełniającëch Jasnã. * '''Wendidat''' (Prawò procëm złim dëchóm) - rytualny, religijny ë mòralny kòdeks, zamëkający w so m.jin. dokładné przepisë tikającé sã czëstoscë. * '''Jasztë''' - pòchwalné hymnë pòswiãconé pòszczególnym Jazatóm (np. Mitrze, Anahice). * '''Chorda Awesta''' (Małô Awesta) - zbiérk codniowëch mòdlitwów dlô swiecczich wëznôwców. Króm Awestë je wielny kòrpùs egzegeticzné ë teòlogiczné lëteraturë ze strzédniopersczégò cządu, spisóny w jãzëkù pahlawi (np. ''Bundahiszn'', ''Denkard''). == Prakticzi ë òbrządczi == === Rola ògnia ë swiãtnice ògnia === Òdżiń (Atasz) je w zaratusztrianizmie nôswiãtszim żëwiołã ë nômòcniészim widzalnym symbòlã Ahura Mazdë a téż Aszë (Bòsczégò Pòrządkù). Zoroastrianie nie „czczą ògnia” jakno bóżka, le brëkùją gò jakno pùnktu skùpieniégò dlô mòdlëtwë – na taczi sóm ôrt, jak mùzułmanie mòdlą sã w czerënkù Kaabë, a chrzescëjanie skùpiają sã wkół ołtôrza czë krziża. Wiedno mòdlą sã przodkã do zdrzódła swiatła (słońca abò ògnia). Môle kùltu znóné są jakno Swiãtnice Ògnia (w [[Indie|Indiach]]: ''Agiary'', w [[Iran|Iranie]]: ''Ateszkade''). Nôwëższim rangą ògniã je ''Atasz Behram'' (Òdżiń Dobëcégò), do chtërnégò kònsekracji wëmôgóné je parłãczenié 16 rozmajitëch ôrtów ògnia. === Inicjacyjné ë codniowé òbrządczi === Dzecë ùrodzoné w zaratusztriańsczich familiach przechôdają òbrządk inicjacje (w Indiach zwóny ''Nawdźot'', w Iranie ''Sedreh Puszi'') zwëczajno midzë 7 a 15 rokã żëcégò. Kandidat dostôwô tedë ''Sedreh'' (białą kòszlã z bawełnë symbòlizëjącą czëstosc) a téż ''Kuszti'' (swiãti powróz ùplecony z 72 wełnianëch nitków, symbòlizëjący 72 rozdzéle Jasnë). Òd ny chwili wëznôwca je zobòwiązóny do noszeniô tëch rekwizytów ë wiązaniô ''Kuszti'' czile razy òb dzéń, recytëjącë przë tim pasowné mòdlëtwë<ref>Kotwal, F. M., & Choksy, J. K. (2004). "Zoroastrian Rituals". W: ''The Hindu World/The Iranian World''. s. 13-18.</ref>. === Pògrzebòwé prakticzi === Zaratusztrianizm mòcno wystrzégô sã znieczëszczeniô swiãtëch żëwiołów (zemi, wòdë, ògnia). Umarłé cało ùwôżô sã za môl, w jaczim pò smiercë zamieszkùje zły dëch rozkładu (''Nasu''), dlôte zwłoków ni mòże spalëc (znieczëszczenié ògnia), zakòpac (znieczëszczenié zemi) ani zatopic (znieczëszczenié wòdë). Tradicjonalno zwłoczi kładzono na szczëtach cylindricznëch, kamiennëch wieżów bez dakù, znónëch jakno ''Dakhma'' (Wieże Milczeniô). Tam cała bëłë wëstawióné na dzejanié słońca ë padlinożernëch ptôchów (przédno sãpów). Zdezynfekòwóné przez słońce, zbielałé gnatë wrzucóno pòtemù do centralny stëdni wieżë, gdze na kùńc rozsëpiwałë sã w proch. Z przëczënë ùrbanizacje ë drasticznégò spadkù pòpùlacji sãpów (òsoblëwie w Indiach pò latach 90. XX wiekù na skùtk brëkòwaniô diklofenakù ù bëdła), wiele spòlëznów przeszło na alternatiwné spòsobë pòchòwkù (jakno smãtôrze z kriptama wëłożonyma cementã abò ekòlogiczné krematoria)<ref>Palsetia, J. (2001). ''The Parsis of India: Preservation of Identity in Bombay City''. Brill. s. 320-325.</ref>. == Cësk na jinszé religie == Ùczeni ë badérowie zgôdzają sã, że zaratusztrianizm miôł głãbòczi wpłiw na rozwiti judaizmù Drëdżi Swiãtini, a przez niegò na [[chrzescëjaństwò]] ë islam<ref>Hinnells, J. R. (2000). ''Zoroastrian and Parsi Studies: Selected Works of John R. Hinnells''. Ashgate. s. 201-205.</ref>. Do pòchwatów, jaczé prôwdopòdobno przeniknãłë do abrahamòwëch religijów w cządze babilońsczi niewòli Żëdów ë persczégò panowaniô, nôleżą: * Wiara w jedurnégò, transcendentalnégò Bòga Stwòrzëcela (wzmòcnienié mònoteizmù). * Kòsmiczny dualizm ë zòbrażenié szatana (diôbła) jakno procëmnika Bòga. * Pòdzél na niebò ë piekło a téż Òstatny Sąd pò smiercë. * Żdanié za mesjaszã (Saoszjantã), chtëren przëwrócy swiatu pierwòtną doskònałosc. * Pòchwôt zmartwëchwstaniégò całów òb czas kùńca czasów. * Rozbùdowónô angelologiô ë demònologiô. Znóny chrzescëjańsczi epizod z Ewanielii Mateùsza ò Pòkłonie Mãdrców ze Wschòdu prosto nawlékô do magów (stgr. ''magoi'') – zaratusztriańsczich kapłónów ë [[Gwiôzdôrz|gwiôzdôrzów]]. == Dzysdniowô demògrafiô ë wëzwania == Dzysô zaratusztrianizm je jedną z nômniészich religijów swiata. Szacëje sã, że na swiece żëje òd 100 000 do 150 000 wëznôwców, chòc niechtërne òptimisticzné statisticzi (wlëczającë nowò nawróconëch, np. Kurdów) sugerëją kòle 200 000 lëdzy. Spòlëzna dzelë sã na dwa przédné historiczné karna: # '''Parsowie''' – pòtómkòwie ùchòdzców z Persji, mieszkający przédno w Mumbaju ë regionie Gudżarat w Indiach. Dobëlë òni znaczny ekònomiczny sukces (np. familiô Tata). Spòlëzna ta mô równak demògraficzny krizys przez sztregòwé zakazë przëjimaniô kònwertitów ë wëkluczanié z religie dzecy białków, chtërne wëszłë za mąż za wëznôwców jinszich wiarów. # '''Irańsczi zoroastrianie''' – autochtonicznô spòlëzna w Iranie (skùpionô w Yazdze, Kermanie i Teheranie), żëjącô pòd rygòrama wëznaniowégò państwa, dze zabronionô je òdewstalëzna ([[apòstazjô]]) òd islamù. Znaczącô diaspora je w [[Nordowô Amerika|Nordowi Americe]], [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanii]] a téż [[Aùstraliô|Aùstralii]], dze dërwają intensywné teòlogiczné ë refòrmatorsczé debatë midzë òrtodoksyjnym a liberalnym skrzidłã nad kwestiama egzogamie ë kònwersje<ref>Luhrmann, T. M. (1996). ''The Good Parsi: The Fate of a Colonial Elite in a Postcolonial Society''. Harvard University Press. s. 150-155.</ref>. == Przëpisë == <references /> 06laew2tnfrh4gem3kksb9kkec7qb1r 2 14960 224013 2026-11-09T23:24:18Z Dzywòwidz 17628 Utworzono przez tłumaczenie strony „[[:pl:Special:Redirect/revision/81141077|Wino]]” 224013 wikitext text/x-wiki Wino – ecp1lum6fjsauv6b9lwsicsztldlfhq 0 14961 224014 2026-11-09T23:28:42Z Dzywòwidz 17628 Utworzono przez tłumaczenie strony „[[:pl:Special:Redirect/revision/81141077|Wino]]” 224014 wikitext text/x-wiki Wino – alkòhòlowi napitk dobëwóny w skùtkù alkòhòlowi fermentacje (mùtwieniégò) sokù z winowëch grądków (tzw. winnégò mòszczu abò mòcznika). Do wërobù tradicyjnégò wina wëzwëskiwô sã brzôd zwëczajny winny roscënë (''Vitis vinifera''). Proces przemianë winowëch grądków we wino nazéwô sã winifikacją. Dzél ùczbë, chtëren zajimô sã ùprawą winny roscënë a produkcją wina, to enologiô i witikùltura. 4zds79de6bxfsseq9smnksltcsanso6 224015 224014 2026-11-09T23:58:22Z Dzywòwidz 17628 224015 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Red and white wine 12-2015.jpg|mały|Czerzwioné ë biôłé wino w czeliszkach]] '''Wino''' – alkòhòlowi napitk dobëwóny w skùtkù alkòhòlowi fermentacje (mùtwieniégò) sokù z winowëch grądków (tzw. winnégò mòszczu abò mòcznika)<ref>Robinson, J. (red.) (2015). ''The Oxford Companion to Wine'' (4. wëdôwk). Oxford University Press.</ref>. Do wërobù tradicyjnégò wina wëzwëskiwô sã brzôd zwëczajny winny roscënë (''Vitis vinifera''). Proces przemianë winowëch grądków we wino nazéwô sã [[Winifikacjô|winifikacją]]. Dzél ùczbë, chtëren zajimô sã ùprawą winny roscënë a produkcją wina, to [[enologiô]] i witikùltura. Zawartosc alkòhòlu we winie colemało wôżi sã òd 9% do 15% òbjãtnoscowo, równak wina wzmacnióné alkòhòlã mògą dochòdzëc do mòcë òd 16% do przeszło 20%<ref>MacNeil, K. (2015). ''The Wine Bible'' (2. wëdôwk). Workman Publishing.</ref>. W prawnym ùjãcym we wielu krajach pòzwa „wino” je zastrzeżonô blós dlô napitków wërôbiónëch z winowëch grądków, równak w pòtoczny gôdce mianã tim òkresliwô sã téż napitczi ze sfermentowónëch soków jinégò brzadu (tzw. brzadowé wina, np. jabkòwé czë wiszniowé). == Etimòlogiô == Słowò ''wino'' pòchôdô òd praindoeùropejsczégò drëżenia ''*win-o-'', jaczi przeszedł do wielu terôczasnëch i stôrodôwnëch jãzëków. Bezpòstrzédno do [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò]] wëraz nen trafił za pòstrzédnictwã stôrosłowiańsczégò ''vino'', chtërno bëło zapòżëczenim z [[Łacyńsczi jãzëk|łacyznë]] (''vinum''), krewnym ze [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczim]] słowã ''οἶνος'' (''oînos'')<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie.</ref>. == Historiô == Dzeje wina są mocno sparłãczoné z rozwijã wczasnégò gbùrstwa. Nôstôrszé ùdokùmentowóné szlachë wërôbianiégò wina pòchôdają z [[Kaùkaz (réga gór)|Kaukazu]] ë [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]]. Archeòlogòwé dowòdë wskôzëją, że proces nen béł znóny na zemia dzysdniowi [[Grëzóńskô|Grëzji]] (kòl 6000 r. p.n.e.), [[Iran|Iranu]] (kòl 5000 r. p.n.e.) a [[Armeniô|Armenii]] (kòl 4100 r. p.n.e.), dze w jaskùli Areni-1 òdkrëto nôstôrszą kòmpletną, zòrganizowóną winowniã<ref>Johnson, H. (1989). ''Vintage: The Story of Wine''. Simon & Schuster.</ref>. W stôrodôwnotë wino stało sã wôżnym dzélã jôdë ë kùlturë wkół [[Strzódzemné Mòrze|Westrzódzemnégò Mòrza]]. W stôrodôwnym Egipce, Grecczi ë Rzimie napitk nen miôł wiôldżi znaczënk hańdlowi ë religijny. Greczanie czcëlë bòga [[Dionizos|Dionizosa]], a Rzimianie jegò òdpòwiednika – [[Bachùs|Bachùsa]]. Wëcmanim z rzimsczima pòdbòjama ùprawa winny roscënë rozeszła sã na zemie całi Pôłniowi ë Zôpadny Eùropë, w tim do dzysdniowi [[Francjô|Francje]], [[Szpańskô|Szpańsczi]] a [[Niemieckô|Miemców]]<ref>Phillips, R. (2000). ''A Short History of Wine''. Ecco Press.</ref>. == Ùprawa winny roscënë ë żniwò wina == Charakter ë jakòsc wina w przédny mierze zanôlégają òd ùprawë winowëch grądków. W winowiznie òsoblëwie wôżny je francësczi pòchwôt ''terroir'', chtëren òpisëje ùnikalny zespół geòlogicznëch ë klimatowëch warënków (skłôd zemi, słóneczëzna, wiżô nad równią mòrza, lokalny klimat), w jaczich dozdrzéwają grądczi wina<ref>Stevenson, T. (2011). ''The Sotheby's Wine Encyclopedia''. Dorling Kindersley.</ref>. Do nôwôżniészich ôrtów winny roscënë na swiece nôlégają: * '''Dlô czerzwiónëch winów''': Cabernet Sauvignon, Merlot, Pinot Noir, Syrah, Tempranillo. * '''Dlô biôłëch winów:''' Chardonnay, Sauvignon Blanc, Riesling, Pinot Grigio. == Proces wërôbianiégò (Winifikacjô) == Spòdlowi proces produkcji wina skłôdô sã z czile etapów, jaczé jinaczą sã w zanôleżnoscë òd tegò, czë pòwstôwô wino biôłé, czerzwióné czë mùsującé: # '''Żniwò wina''' '''ë òdszypùłkòwanié:''' Pò dończenim przez grądczi òptimalny dozdrzeniałoscë są òne zbiéróné (rãczno abò maszinowo), a pòtemù mechaniczno òddzéliwóné òd szypùłków ë gnieconé, żebë dobëc mòszcz. # '''Maceracjô:''' Etap nen je kluczowi przë wërobie czerzwiónégò wina. Sok fermentëje (mùtwi) razã ze skórkama brzadu, co pòzwôlô na wëcygnienié farwników (antocyjanów) a téż garbników (taninów). Biôłé wina colemało fermentëją pò zarôznym òddzelenim sokù òd skórków. # '''Alkòhòlowô fermentacjô''': Zachôdô pòd cëskã młodzów (drożdżów, nôczãscy ôrtów Saccharomyces cerevisiae), jaczé w beztlenowëch warënkach przesztôłcają naturalné cëkrë w [[etanól]] a [[dwùtlenk wãgla]]. # '''Jabkòwò-mlékòwô fermentacjô (òpcionalno)''': Czãsto przeprowadzónô w czerzwiónëch winach a niechtërnëch biôłëch (np. Chardonnay), òb czas jaczi òstré jabkòwé kwasë są redukòwóné przez bakterie do wiele łagòdniészégò mlékòwégò kwasu. # '''Dozdrzéwanié (Starzenié)''': Gòtowé wino mòże leżakòwac przed rozlónim. Brëkùje sã do tegò neùtralnëch stalowëch kadzów (dlô zachòwaniô swiéżotë) abò dãbòwëch beczków (tzw. ''barrique''), chtërne dodôwają do bùkietu nutë drewna, wanilie czë gòzdzików. # '''Klarowanié, filtrowanié''' '''ë òdcyganié w sklónczi''': Òstatny proces, jaczi mô na célu òczëszczenié płënu z mątów, zatrzimanié biòlogicznëch procesów ë bezpieczné zamkniãcé sklónczi (nôczãscy przë ùżëcym naturalnégò kòrka abò zakrãtczi)<ref>Jackson, R.S. (2014). ''Wine Science: Principles and Applications'' (4. wëdôwk). Academic Press.</ref>. == Pòdzél ë klasyfikacjô winów == Wina dzeloné są na dzesątczi kategòriów na spòdlim ùżëtëch surowców, stãpienia fermentacji cëkru, zawartoscë gazu ë alkòhòlu: * '''Farwa:''' wina biôłé, czerzwióné, różewé (baro krótczi kòntakt sokù z cemnyma skórkama) a téż pòmarańczowé wina (wina z biôłëch grądków pòddôwóné dłudżi maceracji na skórkach). * '''Zawartosc resztkòwégò cëkru:''' wëtrawné, półwëtrawné, półmiodné, miodné. * '''Bëtnosc dwùtlenkù wãgla:''' spòkójné wina (bez bąbelków) a mùsującé wina (np. Szampan, Prosecco, Cava). * '''Zawartosc alkòhòlu:''' stołowé wina a wina wzmacnióné dodôwkã mòcnégò grądkòwégò destylatu (np. Porto, Sherry, Madera, Marsala). == Kùltura, prawò ë religijny znaczënk == Kùltura picô wina przez wieczi wësztôłcëła zjawiszcze zwóné sommelierstwã, dze wëkwalifikòwóny znajorze (sommelierzë, szmakôcze wina) dbają ò profesjonalny dobór wina do pòtrawów, pòdczorchiwającë kùlinarné wôrtnotë jedzeniégò (tzw. ''food and wine pairing''). Jinwestowanié w drodżé, historëczné roczniczi wina stało sã téż wôżną wietwiã swiatowégò luksusowégò rënkù. Prawò we wielu eùropejsczich krajach baro òstro pòdchôdô do òkresliwaniô pòchòdzeniô wina i metodów jegò wërobù. Systemë kòntrolë jakòscë, taczé jak [[Francjô|francësczé]] ''Appellation d'Origine Contrôlée'' (AOC), [[Italskô|italsczé]] ''Denominazione di Origine Controllata'' (DOC) czë [[Szpańskô|szpańsczé]] ''Denominación de Origen'' (DO), chrónią winiarską spôdkòwiznã przed falsyfikòwanim ë wëmùszają òkresloné standardë w pòjednëch geògraficznëch regionach. Wino mô téż głãbòczi òbrzãdowi i religijny znaczënk na całim swiece: * '''W [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjaniznie]]''': Symbòlizëje, a wedle wielu wëznaniów przez przejistoczenié (transsubstancjacjã) stanôwi Krew Christusa, bãdącë centralnym ë nieòdłãcznym elementã òdprôwianiégò Eùcharistie<ref>Puckette, M., Hammack, J. (2015). ''Wine Folly: The Essential Guide to Wine''. Avery.</ref>. * '''W [[Judaizm|judaizmie]]''': Ùżiwóné do swiãceniô szabatu ë swiãtecznëch dniów – òbrząd błogòsławieniô wina to Kiddusz. * '''W [[Islam|islamie]]''': Zgódno z ortodoksyjną jinterpretacją Kòranu picé alkòhòlu, a tej i wina, je kategòriczno zakôzóné (''haram''). == Przëpisë == <references /> qe2w9ct6jcwkcxfax0t9vxhamb41443 224016 224015 2026-11-09T23:59:00Z Dzywòwidz 17628 224016 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Red and white wine 12-2015.jpg|mały|Czerzwioné ë biôłé wino w czeliszkach]] '''Wino''' – [[alkòhòlowi napitk]] dobëwóny w skùtkù alkòhòlowi fermentacje (mùtwieniégò) sokù z winowëch grądków (tzw. winnégò mòszczu abò mòcznika)<ref>Robinson, J. (red.) (2015). ''The Oxford Companion to Wine'' (4. wëdôwk). Oxford University Press.</ref>. Do wërobù tradicyjnégò wina wëzwëskiwô sã brzôd zwëczajny winny roscënë (''Vitis vinifera''). Proces przemianë winowëch grądków we wino nazéwô sã [[Winifikacjô|winifikacją]]. Dzél ùczbë, chtëren zajimô sã ùprawą winny roscënë a produkcją wina, to [[enologiô]] i witikùltura. Zawartosc alkòhòlu we winie colemało wôżi sã òd 9% do 15% òbjãtnoscowo, równak wina wzmacnióné alkòhòlã mògą dochòdzëc do mòcë òd 16% do przeszło 20%<ref>MacNeil, K. (2015). ''The Wine Bible'' (2. wëdôwk). Workman Publishing.</ref>. W prawnym ùjãcym we wielu krajach pòzwa „wino” je zastrzeżonô blós dlô napitków wërôbiónëch z winowëch grądków, równak w pòtoczny gôdce mianã tim òkresliwô sã téż napitczi ze sfermentowónëch soków jinégò brzadu (tzw. brzadowé wina, np. jabkòwé czë wiszniowé). == Etimòlogiô == Słowò ''wino'' pòchôdô òd praindoeùropejsczégò drëżenia ''*win-o-'', jaczi przeszedł do wielu terôczasnëch i stôrodôwnëch jãzëków. Bezpòstrzédno do [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò]] wëraz nen trafił za pòstrzédnictwã stôrosłowiańsczégò ''vino'', chtërno bëło zapòżëczenim z [[Łacyńsczi jãzëk|łacyznë]] (''vinum''), krewnym ze [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczim]] słowã ''οἶνος'' (''oînos'')<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie.</ref>. == Historiô == Dzeje wina są mocno sparłãczoné z rozwijã wczasnégò gbùrstwa. Nôstôrszé ùdokùmentowóné szlachë wërôbianiégò wina pòchôdają z [[Kaùkaz (réga gór)|Kaukazu]] ë [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]]. Archeòlogòwé dowòdë wskôzëją, że proces nen béł znóny na zemia dzysdniowi [[Grëzóńskô|Grëzji]] (kòl 6000 r. p.n.e.), [[Iran|Iranu]] (kòl 5000 r. p.n.e.) a [[Armeniô|Armenii]] (kòl 4100 r. p.n.e.), dze w jaskùli Areni-1 òdkrëto nôstôrszą kòmpletną, zòrganizowóną winowniã<ref>Johnson, H. (1989). ''Vintage: The Story of Wine''. Simon & Schuster.</ref>. W stôrodôwnotë wino stało sã wôżnym dzélã jôdë ë kùlturë wkół [[Strzódzemné Mòrze|Westrzódzemnégò Mòrza]]. W stôrodôwnym Egipce, Grecczi ë Rzimie napitk nen miôł wiôldżi znaczënk hańdlowi ë religijny. Greczanie czcëlë bòga [[Dionizos|Dionizosa]], a Rzimianie jegò òdpòwiednika – [[Bachùs|Bachùsa]]. Wëcmanim z rzimsczima pòdbòjama ùprawa winny roscënë rozeszła sã na zemie całi Pôłniowi ë Zôpadny Eùropë, w tim do dzysdniowi [[Francjô|Francje]], [[Szpańskô|Szpańsczi]] a [[Niemieckô|Miemców]]<ref>Phillips, R. (2000). ''A Short History of Wine''. Ecco Press.</ref>. == Ùprawa winny roscënë ë żniwò wina == Charakter ë jakòsc wina w przédny mierze zanôlégają òd ùprawë winowëch grądków. W winowiznie òsoblëwie wôżny je francësczi pòchwôt ''terroir'', chtëren òpisëje ùnikalny zespół geòlogicznëch ë klimatowëch warënków (skłôd zemi, słóneczëzna, wiżô nad równią mòrza, lokalny klimat), w jaczich dozdrzéwają grądczi wina<ref>Stevenson, T. (2011). ''The Sotheby's Wine Encyclopedia''. Dorling Kindersley.</ref>. Do nôwôżniészich ôrtów winny roscënë na swiece nôlégają: * '''Dlô czerzwiónëch winów''': Cabernet Sauvignon, Merlot, Pinot Noir, Syrah, Tempranillo. * '''Dlô biôłëch winów:''' Chardonnay, Sauvignon Blanc, Riesling, Pinot Grigio. == Proces wërôbianiégò (Winifikacjô) == Spòdlowi proces produkcji wina skłôdô sã z czile etapów, jaczé jinaczą sã w zanôleżnoscë òd tegò, czë pòwstôwô wino biôłé, czerzwióné czë mùsującé: # '''Żniwò wina''' '''ë òdszypùłkòwanié:''' Pò dończenim przez grądczi òptimalny dozdrzeniałoscë są òne zbiéróné (rãczno abò maszinowo), a pòtemù mechaniczno òddzéliwóné òd szypùłków ë gnieconé, żebë dobëc mòszcz. # '''Maceracjô:''' Etap nen je kluczowi przë wërobie czerzwiónégò wina. Sok fermentëje (mùtwi) razã ze skórkama brzadu, co pòzwôlô na wëcygnienié farwników (antocyjanów) a téż garbników (taninów). Biôłé wina colemało fermentëją pò zarôznym òddzelenim sokù òd skórków. # '''Alkòhòlowô fermentacjô''': Zachôdô pòd cëskã młodzów (drożdżów, nôczãscy ôrtów Saccharomyces cerevisiae), jaczé w beztlenowëch warënkach przesztôłcają naturalné cëkrë w [[etanól]] a [[dwùtlenk wãgla]]. # '''Jabkòwò-mlékòwô fermentacjô (òpcionalno)''': Czãsto przeprowadzónô w czerzwiónëch winach a niechtërnëch biôłëch (np. Chardonnay), òb czas jaczi òstré jabkòwé kwasë są redukòwóné przez bakterie do wiele łagòdniészégò mlékòwégò kwasu. # '''Dozdrzéwanié (Starzenié)''': Gòtowé wino mòże leżakòwac przed rozlónim. Brëkùje sã do tegò neùtralnëch stalowëch kadzów (dlô zachòwaniô swiéżotë) abò dãbòwëch beczków (tzw. ''barrique''), chtërne dodôwają do bùkietu nutë drewna, wanilie czë gòzdzików. # '''Klarowanié, filtrowanié''' '''ë òdcyganié w sklónczi''': Òstatny proces, jaczi mô na célu òczëszczenié płënu z mątów, zatrzimanié biòlogicznëch procesów ë bezpieczné zamkniãcé sklónczi (nôczãscy przë ùżëcym naturalnégò kòrka abò zakrãtczi)<ref>Jackson, R.S. (2014). ''Wine Science: Principles and Applications'' (4. wëdôwk). Academic Press.</ref>. == Pòdzél ë klasyfikacjô winów == Wina dzeloné są na dzesątczi kategòriów na spòdlim ùżëtëch surowców, stãpienia fermentacji cëkru, zawartoscë gazu ë alkòhòlu: * '''Farwa:''' wina biôłé, czerzwióné, różewé (baro krótczi kòntakt sokù z cemnyma skórkama) a téż pòmarańczowé wina (wina z biôłëch grądków pòddôwóné dłudżi maceracji na skórkach). * '''Zawartosc resztkòwégò cëkru:''' wëtrawné, półwëtrawné, półmiodné, miodné. * '''Bëtnosc dwùtlenkù wãgla:''' spòkójné wina (bez bąbelków) a mùsującé wina (np. Szampan, Prosecco, Cava). * '''Zawartosc alkòhòlu:''' stołowé wina a wina wzmacnióné dodôwkã mòcnégò grądkòwégò destylatu (np. Porto, Sherry, Madera, Marsala). == Kùltura, prawò ë religijny znaczënk == Kùltura picô wina przez wieczi wësztôłcëła zjawiszcze zwóné sommelierstwã, dze wëkwalifikòwóny znajorze (sommelierzë, szmakôcze wina) dbają ò profesjonalny dobór wina do pòtrawów, pòdczorchiwającë kùlinarné wôrtnotë jedzeniégò (tzw. ''food and wine pairing''). Jinwestowanié w drodżé, historëczné roczniczi wina stało sã téż wôżną wietwiã swiatowégò luksusowégò rënkù. Prawò we wielu eùropejsczich krajach baro òstro pòdchôdô do òkresliwaniô pòchòdzeniô wina i metodów jegò wërobù. Systemë kòntrolë jakòscë, taczé jak [[Francjô|francësczé]] ''Appellation d'Origine Contrôlée'' (AOC), [[Italskô|italsczé]] ''Denominazione di Origine Controllata'' (DOC) czë [[Szpańskô|szpańsczé]] ''Denominación de Origen'' (DO), chrónią winiarską spôdkòwiznã przed falsyfikòwanim ë wëmùszają òkresloné standardë w pòjednëch geògraficznëch regionach. Wino mô téż głãbòczi òbrzãdowi i religijny znaczënk na całim swiece: * '''W [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjaniznie]]''': Symbòlizëje, a wedle wielu wëznaniów przez przejistoczenié (transsubstancjacjã) stanôwi Krew Christusa, bãdącë centralnym ë nieòdłãcznym elementã òdprôwianiégò Eùcharistie<ref>Puckette, M., Hammack, J. (2015). ''Wine Folly: The Essential Guide to Wine''. Avery.</ref>. * '''W [[Judaizm|judaizmie]]''': Ùżiwóné do swiãceniô szabatu ë swiãtecznëch dniów – òbrząd błogòsławieniô wina to Kiddusz. * '''W [[Islam|islamie]]''': Zgódno z ortodoksyjną jinterpretacją Kòranu picé alkòhòlu, a tej i wina, je kategòriczno zakôzóné (''haram''). == Przëpisë == <references /> 703f4dpgvncisaox8go5i7abuorkv5g 0 14962 224017 2026-11-10T10:57:33Z Dzywòwidz 17628 Ùsôdzonô nowô starna "[[Òbrôzk:Long Island City New York May 2015 panorama 3.jpg|mały|[[Nowi Jork]]]] '''Gard''' – zesadzonô, historiczno ùsztôłconô òsadniczô jednostka, jakô wëapartniwô sã wiôlgą intensywnotą zabùdowaniô, wësoką gãscëzną lëdztwa (zalëdnieniô) a téż òsoblëwą spòlëznowò-warkòwą strukturą, w chtërny bezògôdkòwò dominëje zatrudnienié w pòzarolniczich sektorach: industrije, ùsłëgach, hańdlu ë administracje<ref name=":1">…" 224017 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Long Island City New York May 2015 panorama 3.jpg|mały|[[Nowi Jork]]]] '''Gard''' – zesadzonô, historiczno ùsztôłconô òsadniczô jednostka, jakô wëapartniwô sã wiôlgą intensywnotą zabùdowaniô, wësoką gãscëzną lëdztwa (zalëdnieniô) a téż òsoblëwą spòlëznowò-warkòwą strukturą, w chtërny bezògôdkòwò dominëje zatrudnienié w pòzarolniczich sektorach: industrije, ùsłëgach, hańdlu ë administracje<ref name=":1">Szymańska, D. (2013). ''Geografia osadnictwa''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. W prawno-administracyjnym ùjãcym gardã je môl, jaczi dostôł gardowé prawa na spòdlim pasownégò prawnégò aktu wëdónégò przez państwòwé władze. Gardë stanowią centralné wãzłë w globalny ë namôlny òsedliéńczi sécë. Są òstrzódkama kòncentracji kapitału, technologòwëch innowacjów, kùlturowégò, nôùkòwégò a téż pòliticznégò żëcégò. Proces pòwstôwaniégò, rozwiju ë przestrzénnégò rozrôstaniégò sã gardów, a téż rozkòscérzaniô sã gardowégò sztilu żëcégò, nosy miono [[Ùrbanizacjô|ùrbanizacje]]<ref>Liszewski, S. (2008). ''Geografia urbanistyczna''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. [[Òbrôzk:Calle Dlugie Pobrzeze, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|mały|[[Gduńsk]]]] == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''gard'' wëwòdzy sã z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] drëżenia ''*gordъ'' ë ùchòwało dôwną pòmòrską fòrmã bez przestôwki płynny spółzwãczi (''*TorT'' przechodzącé w ''TarT'', przër. [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczé]] ''gród'', [[Czesczi jãzëk|czesczé]] ''hrad'', [[Rusczi jãzëk|rusczé]] ''город'' – gorod). Z pòczątkù słowò to òznôczało ògardzony, òbarnny môl (òd [[Czasnik|czasnika]] gardzëc, ògardzëc; z tim samim rdzeniã sparłãczoné je kaszëbsczé słowò ògard), a z czasã zaczãło òznôczac całé zòrganizowóné sedlëszcze ò miejsczim charakterze (stądka miona taczich pòmòrsczich gardów jak [[Starogarda|Stôrogarda]], [[Biôłogarda (gard)|Biôłogarda]] czë [[Nowògard]])<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Kraków: Wydawnictwo Literackie; Trepczyk, J. (1994). ''Słownik polsko-kaszubski''. Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.</ref>. W klasyczny socjologie gardu nen pòchwôt definiowano wielowymiarowò. [[Max Weber]] wskôzywôł, że fùndamentã gardu je jegò markòwô (rënkòwô) fùnkcjô ë ekònomicznô samòstójnota<ref>Weber, M. (1921). ''Die Stadt''. Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik.</ref>. Zôs [[Louis Wirth]] w swòji słôwny prôcë ''Urbanism as a Way of Life'' (1938) zdefiniowôł gard jakno dosc wiôlgą, gãsto zalëdnioną ë stałą òsadã, zamieszkóną przez spòlëznowò niejednôczné (heterogeniczné) jednostczi, co prowadzy do òsoblëwégò, anonimòwégò ë zracjonalizowónégò sztilu żëcégò<ref>Wirth, L. (1938). ''Urbanism as a Way of Life''. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.</ref>. == Kriteria wëapartniwaniégò gardów == Z pòzdrzatkù na rozmajitosc geògrafnëch, historicznëch ë prawnëch ùwarunkòwaniów, nie jistnieje jedna ùniwersalnô, midzënôrodnô definicjô gardu. [[Òrganizacjô Zjednónëch Nôrodów]] rekòmendëje, żebë pòjedinczné państwa brëkòwałë gwôsné kriteria, jaczé nôczãscy òpiérają sã na trzech filarach<ref>Kwiatek-Sołtys, A. (2004). ''Kryteria wyodrębniania miast w różnych państwach na świecie''. Prace Geograficzne, Zeszyt 113, Kraków: IGiGP UJ.</ref>: * '''Prawno-administracjowé kriterium''': Môl je gardã, jeżlë mô fòrmalny sztatus nadóny przez państwòwé òrgana (w [[Pòlskô|Pòlsce]] prawa gardu nadôwô [[Radzëzna Ministrów]] w drodze rozpòrządzeniégò). * '''Statisticzno-demògrafné kriterium''': Ùznanié za gard zanôlégô òd przekroczeniégò progù wielënë mieszkańców – òd 200 w Skandinawie, przez 2000 w [[Niemieckô|Miemcach]] ë [[Francjô|Francje]], jaż pò 50 000 w [[Japóńskô|Japònie]]<ref>Jałowiecki, B., Szczepański, M. S. (2006). ''Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.</ref>. * '''Fizjonomiczné ë fùnkcjonalné kriterium''': Bôczi sã na zwarté zabùdowanié, wëznôczoné darżëce, place, kòmùnalną infrastrukturã ë przewôgã pòzarolniczich warków. == Fùnkcji gardów == Kòżdi gard mô ùstanowioné fùnkcji wzglãdã gwôsnëch mieszkańców a téż òtôczającégò gò regionu. Zgòdno z teòrią ekònomiczny bazë gardu, dzeli sã je na<ref>Suliborski, A. (2010). ''Funkcje i struktura funkcjonalna miast''. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.</ref>: * '''Egzogeniczné (gardotwórczé) fùnkcji''': Dzejanié sczerowóné na bùten, jaczé przënôszô dochód gardowi (np. ekspòrt wôrów z namôlnëch fabrików, òbsłëga turistów, wëższé szkòłë). * '''Endogeniczné (òbsłëgùjącé) fùnkcji:''' Dzejanié dofùlowiwającé bënowé pòtrzebë mieszkańców gardu (np. namôlné piekarnie, spòdlowé szkòłë, gardowô kòmùnikacjô). Z pòzdrzatkù na dominëjący profil dzejaniégò wëapartniwô sã m.jin. industrijné gardë (np. [[Łódź|Łódz]] w XIX st., [[Detroit]]), transpòrtowé i pòrtowé ([[Hôwinga|hôwingòwé]]) wãzłë (np. [[Rotterdam]], [[Gdiniô]]), òstrzódczi religijnégò kùltu (np. [[Mekka]], [[Jasnô Góra]] w [[Czãstochòwa|Czãstochòwie]], [[Lourdes]]), turistno-ùzdrowiskòwé gardë (np. [[Sopòt]], [[Zakopane|Zakòpané]]) a téż administracjowò-pòliticzné òstrzódczi ë [[Stolëczny gard|stolëczné gardë]] (np. [[Waszingtón]], [[Brasília]]). == Historiô rozwiju gardów == === Stôrodôwnocs (Antik) === Proces pòwstôwaniégò pierszich gardów zapòczątkòwała [[neòliticznô rewòlucjô]]. Nôstarszé znóné protogardë, taczé jak [[Jerichò]] (kòl 8000 p.n.e.) czë [[Çatalhöyük]] (kòl 7500 p.n.e.), ewòluòwałë dzãka wëtwòrzenim rolniczich nadwëżków żëwnotë, co pòzwòlëło na szpecjalizacjã robòtë. Prôwdzëwé gardowé strukturë ùsztôłcëłë sã w IV i III tësąclecym p.n.e. w dolëznach wiôldżich rzéków: w [[Mezopòtamiô|Mezopòtamie]] ([[Ùruk|Uruk]], [[Ùr|Ur]], [[Babilón]]), [[Egipt|Egipce]], w dolëznie Indusu ([[Mòhendżo-Daro]]) a téż w Chinach<ref>Morris, A.E.J. (1994). ''History of Urban Form: Before the Industrial Revolutions''. Londyn: Longman.</ref>. W [[Stôrodôwnô Greckô|stôrodôwny Grecje]] dominowôł mòdel gardu-państwa ([[pòlis]]), z centralnym placã ([[Agòra|agòrą]]) ë swiątnicznym wzgórzã ([[Akropòl|akropòlã]]). Zastosowano tam téż pò rôz pierszi regùlarny, szachòwnicowi ùkłôd darżëców (tzw. hippòdamejskô séc). [[Stôrodôwny Rzim]] wëniósł [[Ùrbanistika|ùrbanistikã]] na niespòtikóny inżynieryjny równik ([[Akwedukt|akweduktë]], [[termë]], brukòwóné [[Darga|dardżi]], wielopòziomòwé kamienice – ''insule''), a jegò stolëczny gard w szczitowim cządze miôł kòl miliona mieszkańców. === Strzédnowiek === Pò ùpôdkù [[Rzimsczé Césarstwò|Rzimsczégò Césarstwa]] na Zôpadze séc gardów ùległa degradacji. [[Renesans]] eùropejsczich gardów nastąpił midzë XI a XIII stalatim w związkù z òżëwienim hańdlu. Na [[Pòmòrskô|Pòmòrzù]] ë [[Słowiańszczëzna|Słowiańszczëznie]] rozwijałë sã w tim czasu wczesnostrzédnowieczné ksążãcé gardë z pòdgardzama, jaczé pózni przejmòwałë zôpadnoeuropejsczé wzorce. Strzédnowieczné gardë lokòwano na miemiecczim prawie (np. magdebùrsczim, lubecczim, chełmińsczim), co dôwało jima prawną aùtonomiã. Jich mòrfòlogiô òpiérała sã na centralnym rënkù z [[Rôtësz|rôtëszã]], farnym kòscołã a téż òtôczającëch gard òbrónnëch mùrach, co zmùszało mieszkańców do gãstégò, pionowégò zabùdowaniégò. === Renesans, Barok ë Òswiécenié === W epòce renesansu wróceno do anticznëch propòrcjów. Pòwstôwałë kòncepcje „idealnëch gardów”, projektowónëch òd spòdlô z geòmetriczną akùratnotą, jaczich przëmiôrama są italskô [[Palmanova]] czë pòlsczi Zamòsc. Barok przëniósł rozwój gardów-rezydencjów z szeroczima, reprezentacyjnyma alejama ë wizualnyma perspektywama, skùpionëma wkół pałacu władcë (np. [[Wersal]], [[Karlsruhe]])<ref>Ostrowski, W. (1975). ''Urbanistyka współczesna''. Warszawa: Arkady.</ref>. === Industrijnô rewòlucjô (XIX wiek) === XIX wiek radikalno zmienił skalã gardów. Rozwij fabriczny industrije ([[parowô maszina]]) wëwòłôł masowé migracje ze [[Wies|wsë]] (agrarny eksodus). Pòwstôwałë stolemné industrijné òstrzódczi z gãstą czinszową ë robòtniczą zabùdową (tzw. familoczi, fabriczné slumsë). Katastrofalné sanitarné warënczi w chùtkò rosnącëch metropòliach (np. epidemie chòlerë w [[Londin|Londinie]]) wëmùsëłë bùdowã nowòczesnëch wòdoprowôdników, kanalizacji a téż pòwstanié planisticznëch rësznotów, taczich jak kòncepcjô „gardu-ògardu” [[Ebenezer Howard|Ebenezera Howarda]]. === XX ë XXI wiek === XX wiek ùpłynął pòd znanką mòdernizmù (inspirowónégò m.jin. Ateńską Kartą Le Corbusiera), jaczi zakłôdôł akùratné òddzelenié mieszkaniowëch, industrijnëch ë rekreacyjnëch conów, bùdowã wiôldżich òsedlów z wiôldżi platë a téż przëpòsobiénié gardów do aùtowégò rëchù. Doprowadzëło to w drëdżi pòłowie stalatégò do mòcny subùrbanizacji – ùcekù strzédny klasë na pòdgardza. W XXI wiekù przédnym wëzwanim stôł sã zrównoważony rozwij, rewitalizacjô zdegradowónëch centrów a téż wprowadzanié kòncepcji ''smart city'' (inteligentnégò gardu) òpiartëch na cyfrizacje<ref name=":2">Sassen, S. (2001). ''The Global City: New York, London, Tokyo''. Princeton: Princeton University Press.</ref>. == Fazë ùrbanizacje == Zgòdno z cyklã żëcégò gardu (mòdelã van den Berga), proces ùrbanizacji przebiégô w sztërzech etapach<ref name=":1" />: # '''Włôscëwô ùrbanizacjô:''' Centralizacjô lëdztwa ë kapitału, napłiw mieszkańców ze wsë do centrum rozwijającégò sã gardu. # '''Subùrbanizacjô:''' Rozléwanié sã gardu na bùten ë przenoszenié sã bògatszégò lëdztwa na pòdgardza, òb czas czej centrum tracy mieszkaniową fùnkcjã na rzecz ùsłëgòwi. # '''Dezùrbanizacjô''': Faza krizysu centralnégò gardu, w chtërny lëdztwò òdpłiwô z całégò gardowégò zespòłu do mniészich òstrzódków, a centrum ùlégô degradacje. # '''Reùrbanizacjô''': Renesans centrum gardu dzãka rewitalizacje ë przebùdowie dôwnëch pòindustrijnëch terenów, co znowa robi westrzódk atrakcyjnym do żëcégò. == Przestrzénné mòdele ë zùrbanizowóné ùkładë == Badérowie z chicagòwsczi szkòłë socjologie òprôcowelë w pierszi pòłowie XX st. klasyczné mòdele mòrfòlogie gardu<ref>Pacione, M. (2009). ''Urban Geography: A Global Perspective''. Nowy Jork: Routledge.</ref>: * '''Kòncentriczny mòdel ([[Ernest Burgess|E. Burgess]], 1925)''': Gard rozwijô sã w sztôłce wespółstrzódkòwëch pierszczeniów wkół Centralnégò Biznesowégò Òkrãgù (CBD). * '''Sektorowi mòdel ([[Hòmer Hoyt|H. Hoyt]], 1939)''': Conë ò rozmajitym przeznaczenim rozwijają sã wzdłuż przédnëch kòmùnikacyjnëch szlaków, twòrzącë klinë wëchòdzącé z centrum. * '''Wielocentriczny mòdel (C. Harris, E. Ullman, 1945)''': Miast jednégò CBD, gard mô wiele wëszpecjalizowónëch rdzeniów (np. [[kampùs]], finansowô dzelnica, [[pòrt]]), wkół chtërnëch narôstô gardowô tkanka. Gardë rzôdkò fùnkcjonëją w izolacje, twòrzącë rozległé zùrbanizowóné ùkładë: * '''Mònocentricznô aglomeracjô:''' Jeden wërazno dominëjący centralny gard òtoczony satelitama (np. londinskô, pariskô, warszawskô aglomeracjô). * '''Kònùrbacjô (pòlicentricznô aglomeracjô)''': Zespół gardów ò szlachòwny wiôlgòscë, bez dominëjącégò centrum, zrosłëch przestrzénno ë gòspòdarczo (np. górnoszląskô kònùrbacjô, [[Trzëgard]], Zagłãbié Ruhrë). * '''Megalopòlis''': Wiôldżé, cągłé zùrbanizowóné òbrëmié pòwstałé z pòłączeniô wiele aglomeracjów (np. BosWash w [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]], pas Taiheiyō w Japònie czë Mòdri Banan w [[Eùropa|Eùropie]]). == Globalné gardë ë terôczasné wëzwania == W erze globalizacje wësztôłcëła sã elita tzw. globalnëch gardów (wedle terminologie [[Saskia Sassen|Saskii Sassen]]). Są to òstrzódczi (np. [[Nowi Jork]], [[Londin]], [[Tokio]], [[Pariz]]), jaczé pełnią fùnkcjã wãzłów dowòdzeniô swiatową gòspòdarką, skùpiającë sedzbë midzënôrodnëch kòrpòracjów, nôwôżniészé giełdë ë finansowé institucje<ref name=":2" />. Terôczasné gardë mierzą sã z wielnyma problemama i procesama, taczima jak: * '''''Urban sprawl'' (rozléwanié sã gardów)''': Żëwiołowi rozrost przedmiesców, jaczi generëje stolemné kòsztë, niszczy rolniczi krôjòbrôz ë pòtãgùje zanôleżnosc òd aùtowégò transpòrtu. * '''Gentrifikacjô:''' Przesztôłcanié sã zdegradowóny dzelnice gardu w òbrëmié zamieszkóné przez bògatszą strzédną klasã, co prowadzy do zrostu cenów ë wëpiéraniô ùbòższich mieszkańców. * '''Klimaticzné ë ekòlogiczné problemë''': Gardowô wëspa cepła, smòg ë słabô retencjô wòdë, na co òdpòwiedzą je m.jin. ùdba '''„15-minutowégò gardu”''' Carlosa Moreno (wszëtczé pòtrzebë w zasygù 15 minut szpacéru abò jazdë kòlã). * '''Slumsë:''' W krajach Globalnégò Pòłniô niekòntrolowóny ùrbanizacji towarzëszi rozrost dzelniców biédë (np. fawele w Brazylie), bez przëstãpù do wòdë, elektricznoscë ë spòdlowi infrastrukturë. == Przëpisë == <references /> 2mbhlaozr737suw6xu1w6a55j0o3dit 224018 224017 2026-11-10T10:58:09Z Dzywòwidz 17628 224018 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Long Island City New York May 2015 panorama 3.jpg|mały|[[Nowi Jork]]]] '''Gard''' – zesadzonô, historiczno ùsztôłconô òsadniczô jednostka, jakô wëapartniwô sã wiôlgą intensywnotą zabùdowaniô, wësoką gãscëzną lëdztwa (zalëdnieniô) a téż òsoblëwą spòlëznowò-warkòwą strukturą, w chtërny bezògôdkòwò dominëje zatrudnienié w pòzarolniczich sektorach: industrije, ùsłëgach, hańdlu ë administracje<ref name=":1">Szymańska, D. (2013). ''Geografia osadnictwa''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. W prawno-administracyjnym ùjãcym gardã je môl, jaczi dostôł gardowé prawa na spòdlim pasownégò prawnégò aktu wëdónégò przez państwòwé władze. Gardë stanowią centralné wãzłë w globalny ë namôlny òsedliéńczi sécë. Są òstrzódkama kòncentracji kapitału, technologòwëch innowacjów, kùlturowégò, nôùkòwégò a téż pòliticznégò żëcégò. Proces pòwstôwaniégò, rozwiju ë przestrzénnégò rozrôstaniégò sã gardów, a téż rozkòscérzaniô sã gardowégò sztilu żëcégò, nosy miono [[Ùrbanizacjô|ùrbanizacje]]<ref>Liszewski, S. (2008). ''Geografia urbanistyczna''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. [[Òbrôzk:Calle Dlugie Pobrzeze, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|mały|[[Gduńsk]]]] == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''gard'' wëwòdzy sã z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] drëżenia ''*gordъ'' ë ùchòwało dôwną pòmòrską fòrmã bez przestôwki płynny spółzwãczi (''*TorT'' przechodzącé w ''TarT'', przër. [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczé]] ''gród'', [[Czesczi jãzëk|czesczé]] ''hrad'', [[Rusczi jãzëk|rusczé]] ''город'' – gorod). Z pòczątkù słowò to òznôczało ògardzony, òbarnny môl (òd [[Czasnik|czasnika]] gardzëc, ògardzëc; z tim samim rdzeniã sparłãczoné je kaszëbsczé słowò ògard), a z czasã zaczãło òznôczac całé zòrganizowóné sedlëszcze ò miejsczim charakterze (stądka miona taczich pòmòrsczich gardów jak [[Starogarda|Stôrogarda]], [[Biôłogarda (gard)|Biôłogarda]] czë [[Nowògard]])<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Kraków: Wydawnictwo Literackie; Trepczyk, J. (1994). ''Słownik polsko-kaszubski''. Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.</ref>. W klasyczny socjologie gardu nen pòchwôt definiowano wielowymiarowò. [[Max Weber]] wskôzywôł, że fùndamentã gardu je jegò markòwô (rënkòwô) fùnkcjô ë ekònomicznô samòstójnota<ref>Weber, M. (1921). ''Die Stadt''. Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik.</ref>. Zôs [[Louis Wirth]] w swòji słôwny prôcë ''Urbanism as a Way of Life'' (1938) zdefiniowôł gard jakno dosc wiôlgą, gãsto zalëdnioną ë stałą òsadã, zamieszkóną przez spòlëznowò niejednôczné (heterogeniczné) jednostczi, co prowadzy do òsoblëwégò, anonimòwégò ë zracjonalizowónégò sztilu żëcégò<ref>Wirth, L. (1938). ''Urbanism as a Way of Life''. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.</ref>. == Kriteria wëapartniwaniégò gardów == Z pòzdrzatkù na rozmajitosc geògrafnëch, historicznëch ë prawnëch ùwarunkòwaniów, nie jistnieje jedna ùniwersalnô, midzënôrodnô definicjô gardu. [[Òrganizacjô Zjednónëch Nôrodów]] rekòmendëje, żebë pòjedinczné państwa brëkòwałë gwôsné kriteria, jaczé nôczãscy òpiérają sã na trzech filarach<ref>Kwiatek-Sołtys, A. (2004). ''Kryteria wyodrębniania miast w różnych państwach na świecie''. Prace Geograficzne, Zeszyt 113, Kraków: IGiGP UJ.</ref>: * '''Prawno-administracjowé kriterium''': Môl je gardã, jeżlë mô fòrmalny sztatus nadóny przez państwòwé òrgana (w [[Pòlskô|Pòlsce]] prawa gardu nadôwô [[Radzëzna Ministrów]] w drodze rozpòrządzeniégò). * '''Statisticzno-demògrafné kriterium''': Ùznanié za gard zanôlégô òd przekroczeniégò progù wielënë mieszkańców – òd 200 w Skandinawie, przez 2000 w [[Niemieckô|Miemcach]] ë [[Francjô|Francje]], jaż pò 50 000 w [[Japóńskô|Japònie]]<ref>Jałowiecki, B., Szczepański, M. S. (2006). ''Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.</ref>. * '''Fizjonomiczné ë fùnkcjonalné kriterium''': Bôczi sã na zwarté zabùdowanié, wëznôczoné darżëce, place, kòmùnalną infrastrukturã ë przewôgã pòzarolniczich warków. == Fùnkcji gardów == Kòżdi gard mô ùstanowioné fùnkcji wzglãdã gwôsnëch mieszkańców a téż òtôczającégò gò regionu. Zgòdno z teòrią ekònomiczny bazë gardu, dzeli sã je na<ref>Suliborski, A. (2010). ''Funkcje i struktura funkcjonalna miast''. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.</ref>: * '''Egzogeniczné (gardotwórczé) fùnkcji''': Dzejanié sczerowóné na bùten, jaczé przënôszô dochód gardowi (np. ekspòrt wôrów z namôlnëch fabrików, òbsłëga turistów, wëższé szkòłë). * '''Endogeniczné (òbsłëgùjącé) fùnkcji:''' Dzejanié dofùlowiwającé bënowé pòtrzebë mieszkańców gardu (np. namôlné piekarnie, spòdlowé szkòłë, gardowô kòmùnikacjô). Z pòzdrzatkù na dominëjący profil dzejaniégò wëapartniwô sã m.jin. industrijné gardë (np. [[Łódź|Łódz]] w XIX st., [[Detroit]]), transpòrtowé ë pòrtowé ([[Hôwinga|hôwingòwé]]) wãzłë (np. [[Rotterdam]], [[Gdiniô]]), òstrzódczi religijnégò kùltu (np. [[Mekka]], [[Jasnô Góra]] w [[Czãstochòwa|Czãstochòwie]], [[Lourdes]]), turistno-ùzdrowiskòwé gardë (np. [[Sopòt]], [[Zakopane|Zakòpané]]) a téż administracjowò-pòliticzné òstrzódczi ë [[Stolëczny gard|stolëczné gardë]] (np. [[Waszingtón]], [[Brasília]]). == Historiô rozwiju gardów == === Stôrodôwnocs (Antik) === Proces pòwstôwaniégò pierszich gardów zapòczątkòwała [[neòliticznô rewòlucjô]]. Nôstarszé znóné protogardë, taczé jak [[Jerichò]] (kòl 8000 p.n.e.) czë [[Çatalhöyük]] (kòl 7500 p.n.e.), ewòluòwałë dzãka wëtwòrzenim rolniczich nadwëżków żëwnotë, co pòzwòlëło na szpecjalizacjã robòtë. Prôwdzëwé gardowé strukturë ùsztôłcëłë sã w IV ë III tësąclecym p.n.e. w dolëznach wiôldżich rzéków: w [[Mezopòtamiô|Mezopòtamie]] ([[Ùruk|Uruk]], [[Ùr|Ur]], [[Babilón]]), [[Egipt|Egipce]], w dolëznie Indusu ([[Mòhendżo-Daro]]) a téż w Chinach<ref>Morris, A.E.J. (1994). ''History of Urban Form: Before the Industrial Revolutions''. Londyn: Longman.</ref>. W [[Stôrodôwnô Greckô|stôrodôwny Grecje]] dominowôł mòdel gardu-państwa ([[pòlis]]), z centralnym placã ([[Agòra|agòrą]]) ë swiątnicznym wzgórzã ([[Akropòl|akropòlã]]). Zastosowano tam téż pò rôz pierszi regùlarny, szachòwnicowi ùkłôd darżëców (tzw. hippòdamejskô séc). [[Stôrodôwny Rzim]] wëniósł [[Ùrbanistika|ùrbanistikã]] na niespòtikóny inżynieryjny równik ([[Akwedukt|akweduktë]], [[termë]], brukòwóné [[Darga|dardżi]], wielopòziomòwé kamienice – ''insule''), a jegò stolëczny gard w szczitowim cządze miôł kòl miliona mieszkańców. === Strzédnowiek === Pò ùpôdkù [[Rzimsczé Césarstwò|Rzimsczégò Césarstwa]] na Zôpadze séc gardów ùległa degradacji. [[Renesans]] eùropejsczich gardów nastąpił midzë XI a XIII stalatim w związkù z òżëwienim hańdlu. Na [[Pòmòrskô|Pòmòrzù]] ë [[Słowiańszczëzna|Słowiańszczëznie]] rozwijałë sã w tim czasu wczesnostrzédnowieczné ksążãcé gardë z pòdgardzama, jaczé pózni przejmòwałë zôpadnoeuropejsczé wzorce. Strzédnowieczné gardë lokòwano na miemiecczim prawie (np. magdebùrsczim, lubecczim, chełmińsczim), co dôwało jima prawną aùtonomiã. Jich mòrfòlogiô òpiérała sã na centralnym rënkù z [[Rôtësz|rôtëszã]], farnym kòscołã a téż òtôczającëch gard òbrónnëch mùrach, co zmùszało mieszkańców do gãstégò, pionowégò zabùdowaniégò. === Renesans, Barok ë Òswiécenié === W epòce renesansu wróceno do anticznëch propòrcjów. Pòwstôwałë kòncepcje „idealnëch gardów”, projektowónëch òd spòdlô z geòmetriczną akùratnotą, jaczich przëmiôrama są italskô [[Palmanova]] czë pòlsczi Zamòsc. Barok przëniósł rozwój gardów-rezydencjów z szeroczima, reprezentacyjnyma alejama ë wizualnyma perspektywama, skùpionëma wkół pałacu władcë (np. [[Wersal]], [[Karlsruhe]])<ref>Ostrowski, W. (1975). ''Urbanistyka współczesna''. Warszawa: Arkady.</ref>. === Industrijnô rewòlucjô (XIX wiek) === XIX wiek radikalno zmienił skalã gardów. Rozwij fabriczny industrije ([[parowô maszina]]) wëwòłôł masowé migracje ze [[Wies|wsë]] (agrarny eksodus). Pòwstôwałë stolemné industrijné òstrzódczi z gãstą czinszową ë robòtniczą zabùdową (tzw. familoczi, fabriczné slumsë). Katastrofalné sanitarné warënczi w chùtkò rosnącëch metropòliach (np. epidemie chòlerë w [[Londin|Londinie]]) wëmùsëłë bùdowã nowòczesnëch wòdoprowôdników, kanalizacji a téż pòwstanié planisticznëch rësznotów, taczich jak kòncepcjô „gardu-ògardu” [[Ebenezer Howard|Ebenezera Howarda]]. === XX ë XXI wiek === XX wiek ùpłynął pòd znanką mòdernizmù (inspirowónégò m.jin. Ateńską Kartą Le Corbusiera), jaczi zakłôdôł akùratné òddzelenié mieszkaniowëch, industrijnëch ë rekreacyjnëch conów, bùdowã wiôldżich òsedlów z wiôldżi platë a téż przëpòsobiénié gardów do aùtowégò rëchù. Doprowadzëło to w drëdżi pòłowie stalatégò do mòcny subùrbanizacji – ùcekù strzédny klasë na pòdgardza. W XXI wiekù przédnym wëzwanim stôł sã zrównoważony rozwij, rewitalizacjô zdegradowónëch centrów a téż wprowadzanié kòncepcji ''smart city'' (inteligentnégò gardu) òpiartëch na cyfrizacje<ref name=":2">Sassen, S. (2001). ''The Global City: New York, London, Tokyo''. Princeton: Princeton University Press.</ref>. == Fazë ùrbanizacje == Zgòdno z cyklã żëcégò gardu (mòdelã van den Berga), proces ùrbanizacji przebiégô w sztërzech etapach<ref name=":1" />: # '''Włôscëwô ùrbanizacjô:''' Centralizacjô lëdztwa ë kapitału, napłiw mieszkańców ze wsë do centrum rozwijającégò sã gardu. # '''Subùrbanizacjô:''' Rozléwanié sã gardu na bùten ë przenoszenié sã bògatszégò lëdztwa na pòdgardza, òb czas czej centrum tracy mieszkaniową fùnkcjã na rzecz ùsłëgòwi. # '''Dezùrbanizacjô''': Faza krizysu centralnégò gardu, w chtërny lëdztwò òdpłiwô z całégò gardowégò zespòłu do mniészich òstrzódków, a centrum ùlégô degradacje. # '''Reùrbanizacjô''': Renesans centrum gardu dzãka rewitalizacje ë przebùdowie dôwnëch pòindustrijnëch terenów, co znowa robi westrzódk atrakcyjnym do żëcégò. == Przestrzénné mòdele ë zùrbanizowóné ùkładë == Badérowie z chicagòwsczi szkòłë socjologie òprôcowelë w pierszi pòłowie XX st. klasyczné mòdele mòrfòlogie gardu<ref>Pacione, M. (2009). ''Urban Geography: A Global Perspective''. Nowy Jork: Routledge.</ref>: * '''Kòncentriczny mòdel ([[Ernest Burgess|E. Burgess]], 1925)''': Gard rozwijô sã w sztôłce wespółstrzódkòwëch pierszczeniów wkół Centralnégò Biznesowégò Òkrãgù (CBD). * '''Sektorowi mòdel ([[Hòmer Hoyt|H. Hoyt]], 1939)''': Conë ò rozmajitym przeznaczenim rozwijają sã wzdłuż przédnëch kòmùnikacyjnëch szlaków, twòrzącë klinë wëchòdzącé z centrum. * '''Wielocentriczny mòdel (C. Harris, E. Ullman, 1945)''': Miast jednégò CBD, gard mô wiele wëszpecjalizowónëch rdzeniów (np. [[kampùs]], finansowô dzelnica, [[pòrt]]), wkół chtërnëch narôstô gardowô tkanka. Gardë rzôdkò fùnkcjonëją w izolacje, twòrzącë rozległé zùrbanizowóné ùkładë: * '''Mònocentricznô aglomeracjô:''' Jeden wërazno dominëjący centralny gard òtoczony satelitama (np. londinskô, pariskô, warszawskô aglomeracjô). * '''Kònùrbacjô (pòlicentricznô aglomeracjô)''': Zespół gardów ò szlachòwny wiôlgòscë, bez dominëjącégò centrum, zrosłëch przestrzénno ë gòspòdarczo (np. górnoszląskô kònùrbacjô, [[Trzëgard]], Zagłãbié Ruhrë). * '''Megalopòlis''': Wiôldżé, cągłé zùrbanizowóné òbrëmié pòwstałé z pòłączeniô wiele aglomeracjów (np. BosWash w [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]], pas Taiheiyō w Japònie czë Mòdri Banan w [[Eùropa|Eùropie]]). == Globalné gardë ë terôczasné wëzwania == W erze globalizacje wësztôłcëła sã elita tzw. globalnëch gardów (wedle terminologie [[Saskia Sassen|Saskii Sassen]]). Są to òstrzódczi (np. [[Nowi Jork]], [[Londin]], [[Tokio]], [[Pariz]]), jaczé pełnią fùnkcjã wãzłów dowòdzeniô swiatową gòspòdarką, skùpiającë sedzbë midzënôrodnëch kòrpòracjów, nôwôżniészé giełdë ë finansowé institucje<ref name=":2" />. Terôczasné gardë mierzą sã z wielnyma problemama ë procesama, taczima jak: * '''''Urban sprawl'' (rozléwanié sã gardów)''': Żëwiołowi rozrost przedmiesców, jaczi generëje stolemné kòsztë, niszczy rolniczi krôjòbrôz ë pòtãgùje zanôleżnosc òd aùtowégò transpòrtu. * '''Gentrifikacjô:''' Przesztôłcanié sã zdegradowóny dzelnice gardu w òbrëmié zamieszkóné przez bògatszą strzédną klasã, co prowadzy do zrostu cenów ë wëpiéraniô ùbòższich mieszkańców. * '''Klimaticzné ë ekòlogiczné problemë''': Gardowô wëspa cepła, smòg ë słabô retencjô wòdë, na co òdpòwiedzą je m.jin. ùdba '''„15-minutowégò gardu”''' Carlosa Moreno (wszëtczé pòtrzebë w zasygù 15 minut szpacéru abò jazdë kòlã). * '''Slumsë:''' W krajach Globalnégò Pòłniô niekòntrolowóny ùrbanizacji towarzëszi rozrost dzelniców biédë (np. fawele w Brazylie), bez przëstãpù do wòdë, elektricznoscë ë spòdlowi infrastrukturë. == Przëpisë == <references /> prv6fajurxxcz0fmjl6epl5toscer5t 0 14963 224019 2026-11-10T11:50:13Z Dzywòwidz 17628 Ùsôdzonô nowô starna "[[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru; systematikòwô pòzwa IUPAC: òksydan) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ië wòni, przezérnô cecz<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi ro…" 224019 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru; systematikòwô pòzwa IUPAC: òksydan) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ië wòni, przezérnô cecz<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na [[Zemia|Zemie]], co pòkriwô kòl 71% ji wiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (wòdnô para)<ref name=":1">Gleick, P. H. (red.), ''Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources'', Oxford University Press, 1993, s. 13–15.</ref>. == Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë == Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù tlenu a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Z ògledu na òbecnosc dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (kąt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)<ref>Lide, D. R. (red.), ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', wëd. 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.</ref>. Ta asymetriô sprawiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnych rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. zoli) ë pòlarnëch (np. cëkrów). Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë: * '''Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò:''' Wòda krzepnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé. * '''Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszerzalnoscë):''' W procëmstwie do wiãkszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òbczas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô wte 0,99997 g/cm³)<ref>Chaplin, M., ''Water Structure and Science'', London South Bank University, 2014, dokùment online.</ref>. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letcziészim òd wòdë w cekłim stanie ë pływie na ji wiérzchni. * '''Wësoczé włôscëwé cepło''' '''ë cepło parowaniégò:''' Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na [[Zemia|Zemie]] ë łagòdzą dobòwé a sezonowé chùstania temperaturów. == Wëstãpòwanié w nôtërze == Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je szacowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wiãkszosc zémsczich zasobów to słóné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do zwënégòwaniégò w [[Gbùrstwò|gbùrstwie]]<ref>Shiklomanov, I. A., ''World fresh water resources'', [w:] ''Water in Crisis'', red. P. H. Gleick, Oxford 1993.</ref>. Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak: * '''96,5%''' – wszechòcean ([[Mòrze|mòrza]] ë [[Òcean|òceanë]], słónô wòda) * '''1,7%''' – lodowô pòkriwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë [[Grenlandiô|Grenlandie]]) a gòrsczé lodowcë. * '''1,7%''' – pòdzémné wòdë (w tim zachtny dzél to słóné ë głãbinowé wòdë). * '''< 0,1%''' – słodczé wiérzchniowé wòdë ([[Jezoro|jezora]], [[Rzéka|rzéczi]], błotka ë bagna) a wòda w atmosferze ë biosferze<ref name=":1" />. Wòda w nôtërze pòdlégô wëstawnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną enerdżią. Pòlégô òn na wëstawnym paròwanim z wiérzchni òceanów ë lądów, kòndensacji w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu ë sniégù. == Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié == Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiégù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrãgòwców (np. [[Zôwlôga|zôwlôgów]]) ta wôrtosc mòże przechôdac 95%<ref>Traczyk, W. Z., Trzebski, A., ''Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej'', Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.</ref>. Wòda mô w òrganizmach strukturalné, transpòrtowé (skłôdnik [[Krëwia|krëwie]] ë [[Limfa|limfë]]) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w [[Fòtosynteza|fòtosynteze]] ë tlenowim òddëchanim). Lëdzkô gòspòdarka je czësto ùzależnionô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w: * [[Gbùrstwò|'''Gbùrstwie''']] (nawòdnianié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë). * '''Przemësle''' (jakno chłodziwò, rozpùszczalnik, strzódk do mëcô ë chemiczny surowiec). * '''Kòmunalny gòspòdarce''' (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle). == Przëpisë == <references /> qd08yhwrj8pi15lc6jl3nk67ozj8hgv 224020 224019 2026-11-10T11:53:19Z Dzywòwidz 17628 224020 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru; systematikòwô pòzwa IUPAC: òksydan) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ë wòni, przezérnô cecz<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na [[Zemia|Zemie]], co pòkriwô kòl 71% ji wiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (wòdnô para)<ref name=":1">Gleick, P. H. (red.), ''Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources'', Oxford University Press, 1993, s. 13–15.</ref>. == Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë == Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù tlenu a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Z ògledu na òbecnosc dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (kąt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)<ref>Lide, D. R. (red.), ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', wëd. 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.</ref>. Ta asymetriô sprawiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnych rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. zoli) ë pòlarnëch (np. cëkrów). Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë: * '''Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò:''' Wòda krzepnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé. * '''Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszerzalnoscë):''' W procëmstwie do wiãkszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òbczas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô wte 0,99997 g/cm³)<ref>Chaplin, M., ''Water Structure and Science'', London South Bank University, 2014, dokùment online.</ref>. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letcziészim òd wòdë w cekłim stanie ë pływie na ji wiérzchni. * '''Wësoczé włôscëwé cepło''' '''ë cepło parowaniégò:''' Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na [[Zemia|Zemie]] ë łagòdzą dobòwé a sezonowé chùstania temperaturów. == Wëstãpòwanié w nôtërze == Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je szacowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wiãkszosc zémsczich zasobów to słóné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do zwënégòwaniégò w [[Gbùrstwò|gbùrstwie]]<ref>Shiklomanov, I. A., ''World fresh water resources'', [w:] ''Water in Crisis'', red. P. H. Gleick, Oxford 1993.</ref>. Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak: * '''96,5%''' – wszechòcean ([[Mòrze|mòrza]] ë [[Òcean|òceanë]], słónô wòda) * '''1,7%''' – lodowô pòkriwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë [[Grenlandiô|Grenlandie]]) a gòrsczé lodowcë. * '''1,7%''' – pòdzémné wòdë (w tim zachtny dzél to słóné ë głãbinowé wòdë). * '''< 0,1%''' – słodczé wiérzchniowé wòdë ([[Jezoro|jezora]], [[Rzéka|rzéczi]], błotka ë bagna) a wòda w atmosferze ë biosferze<ref name=":1" />. Wòda w nôtërze pòdlégô wëstawnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną enerdżią. Pòlégô òn na wëstawnym paròwanim z wiérzchni òceanów ë lądów, kòndensacji w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu ë sniégù. == Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié == Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiégù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrãgòwców (np. [[Zôwlôga|zôwlôgów]]) ta wôrtosc mòże przechôdac 95%<ref>Traczyk, W. Z., Trzebski, A., ''Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej'', Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.</ref>. Wòda mô w òrganizmach strukturalné, transpòrtowé (skłôdnik [[Krëwia|krëwie]] ë [[Limfa|limfë]]) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w [[Fòtosynteza|fòtosynteze]] ë tlenowim òddëchanim). Lëdzkô gòspòdarka je czësto ùzależnionô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w: * [[Gbùrstwò|'''Gbùrstwie''']] (nawòdnianié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë). * '''Przemësle''' (jakno chłodziwò, rozpùszczalnik, strzódk do mëcô ë chemiczny surowiec). * '''Kòmunalny gòspòdarce''' (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle). == Przëpisë == <references /> b3dbmhm5phfw1wwnp58hwv21x6iuley