Wikipedia csbwiki https://csb.wikipedia.org/wiki/Prz%C3%A9dn%C3%B4_starna MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Specjalnô Diskùsëjô Brëkòwnik Diskùsëjô brëkòwnika Wiki Diskùsëjô Wiki Òbrôzk Diskùsëjô òbrôzków MediaWiki Diskùsëjô MediaWiki Szablóna Diskùsëjô Szablónë Pòmòc Diskùsëjô Pòmòcë Kategòrëjô Diskùsëjô Kategòrëji TimedText TimedText talk Moduł Dyskusja modułu Wydarzenie Dyskusja wydarzenia 0 1471 224061 223019 2026-11-10T19:12:48Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224061 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Россия (Rossija) |miono = Ruskô |miono-genitiw = Rusczi |fana = Flag of Russia.svg |herb = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |na karce = Russian Federation (orthographic projection).svg |jãzëk = [[Rusczi jãzëk|rusczi]] |stolëca = [[Mòskwa]] |fòrma państwa = [[repùblika]] |wiéchrzëzna = 17.075.200 |lëdztwò = 143,394,458<ref>''[https://www.worldometers.info/world-population/russia-population/ Russia Population (2026)]'' [online], Worldometer [dost. 2026-03-28] ({{jãz.|en}}).</ref> |rok = 2026 |dëtk = rusczi rubel |kòd dëtka = RUB |czasowô cona = +3 do +12 |swiãto = 9 maja, 12 czerwińca |himn = Gosudarstwiennyj gimn Rossijskoj Fiedieracyi<br> Państwòwi Himn Rusczi Federacji <center>[[Òbrôzk:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]</center> |kòd = RU |Internet = .ru .рф (.cu) |telefón = +7 |Prezydeńt=[[Władimir Pùtin]] |Premiéra=Michaił Miszustin |aùtowi kòd=RUS |data ùsôdzenia=26 gòdnika 1991 |kònstitucjô=Kònstitucjô Rusczi }} '''Rusjô'''<ref>{{RKJ|2020|20}}</ref><ref>{{sloworz.org|19532|22107}}</ref>, '''Rëskô'''<ref name=":3">{{RKJ|2007|42}}</ref>, '''Ruskô'''<ref name=":3" /> abò '''Ruskô Federacjô''' ({{jãz.|ru}} Росси́йская Федера́ция) je państwã w Pòrénkòwi [[Eùropa|Eùropie]] ë Nordowi [[Azjô|Azji]] ([[Syberiô]]). Stolecznym gardã Rusczi Federacëji je [[Mòskwa]]. Wedle wiéchrzëznë Ruskô Federacëjô je nôwikszim państwã swiata. == Historiô == Zôczątki państwa sã sparłączoné z Czijewsczi Rusą. W XIII stalata pòwstało Ksãżstwò Mòskiewsczé, pòd władzã dinastëji Rurikowiczów, chtërno stało sã Wiôldżim Ksãżstwã w XIV stalata. W 1547 ksãżã Iwan IV òstał kòrónowany na cara. Po smierci Fiodora I doszło do biôtków o władzã, nôpierwi carem òstał Bòris Godunow, po jego smierci carem òstał Pòlak – Dymitr I. W 1613 kùreszce Sobòr Ziemsczi wëbrał Michôła I Romanowa, chtëren dał zôczątk nowi dinastëji. W latach 1632–1634 Ruskô toczëła wòjnã z [[Repùblika Òbu Nôrodów|Repùbliką Òbu Nôrodów]] o Smoleńsk<ref name=":0">[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Rosja-Historia;4383802.html Rosja. Historia] Encyklopedia PWN [2025-09-07]</ref>. W 1689 carem òstał Pioter I<ref name=":1">[https://www.britannica.com/place/Russia/History History of Russia] Encyclopedia Britannica [2025-09-07]</ref>. Za jegò rządów doszło do umòcnienia pozycji Rusczi na midzënôrodny arenie, zreorgòwał wòjskò na mòdło jinszich eùropejsczich wòjsk, utwòrzëł też wòjnową marinarkã<ref name=":1" />. W 1721 Pioter przyjôł zôpadny titel czezera<ref name=":0" />. W XVI–XIX w. Ruskô zwëskała stolëmne òbéńda w Pòrénkòwi Eùropie, Nordowi Azji, Westrzédni, na Kaùkazie oraz w Nordowi Americe. W 1914 Rusko dołãczëłô do I swiatowi wòjny<ref name=":2">[https://www.onet.pl/informacje/kronikidziejow/abdykacja-mikolaja-ii-swiadkowie-tego-wydarzenia-plakali-rzewnymi-lzami/p9qc7f4,30bc1058 Abdykacja Mikołaja II. Świadkowie tego wydarzenia płakali rzewnymi łzami] Onet [2025-09-07]</ref>. W 1917 mioły mol dwie rewolucëje, z przëczënë gromicznikowi rewolucëji slédny car Mikòłôj II abdikòwał<ref name=":2" />, a w 1918 òstał zamòrdòwany bez kòmùnistów<ref>[https://historia.dorzeczy.pl/pierwsza-wojna-swiatowa/191688/mikolaj-ii-romanow-bolszewicy-zamordowali-cara-i-jego-rodzine.html Zabójstwo Romanowów. Bolszewicy urządzili im okrutną rzeź] [2022-07-16] Historia DoRzeczy [2025-09-07]</ref>. W latach 1922–1991 Ruskô bëła wiôldżim dzélã [[Związk Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików|Związkù Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików]] (ZSSR). == Geògrafiô == === Pòłożenié === W Nordowi [[Azjô|Azji]] greńczë z Arkticznim Òceanã, rozcëga sã òd pòrénkòwi Eùropë (dzél na zôpôd òd Ùralu) do nordowégò [[Spòkójny Òcean|Spòkójnégò Òceanu]]. === Wiéchrzëzna === * całownô: 17,098,242 km² * wiéchrzëzna lądu: 16,377,742 km² * wiéchrzëzna wòdów: 720,500 km² * môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 1 === Lądowé grańce === * òglowô długòsc wszëtczich grańców: 22,407 km * państwa, z jaczima mô grańce: [[Azerbejdżan]] 338 km; [[Biôłorus]] 1,312 km; [[Chińskô Lëdowô Repùblika]] (pôłniôwi pòrénk) 4,133 km ë pôłnie 46 km; [[Estoniô]] 324 km; [[Fińskô]] 1,309 km; [[Grëzóńskô]] 894 km; [[Kazachstan]] 7,644 km; [[Kòrejańskô Lëdowò-Demokraticznô Repùblika|Nordowô Koreja]] 18 km; [[Łotwa]] 332 km; [[Lëtwa]] ([[Kaliningradzkô Òbéńda]]) 261 km; [[Mòngòliô]] 3,452 km; [[Norweskô]] 191 km; [[Pòlskô]] ([[Kaliningradzkô Òbéńda]]) 209 km; [[Ùkrajina]] 1,944 km === Brzegòwô liniô === 37,653 km === Wësokòsc terenu === * strzédnô wësokòsc: 600 m. {{skr.|n.r.m.}} * nôniższô wësokòsc: -28 m m. {{skr.|n.r.m.}} (Kaspijsczé Mòrzé) * nôwëższi czëp: 5,642 m m. {{skr.|n.r.m.}} (Elbrus) === Gruńtë wedle ùżiwaniô === * rolné gruńtë 13.2% (w tim 7.4% òrnëch gruńtów) * lasë 50.7% * jinsze 35.9% (wôrtoscë szacowóné na 2023) === Gardë === {{Kòlumnë |em=20 |1= * [[Mòskwa]] * [[Petersbùrg]] * [[Samara]] * [[Belgard]] * [[Niżni Nowògard]] * [[Abakan]] * [[Anadyr]] * [[Angarsk]] * [[Archangielsk]] * [[Astrachań]] * [[Barnauł]] * [[Biełgorod]] * [[Birobidżan]] * [[Błagowieszczensk]] * [[Brack]] * [[Briańsk]] * [[Bujnaksk]] * [[Chabarowsk]] * [[Chanty-Mansyjsk]] * [[Chasawjurt]] * [[Czeboksary]] * [[Czelabińsk]] * [[Czerkiessk]] * [[Czita]] * [[Derbent]] * [[Elista]] * [[Gorno-Ałtajsk]] * [[Irkuck]] * [[Iwanovo]] * [[Iżewsk]] * [[Jakuck]] * [[Jarosław (miasto w Rosji)|Jarosław]] * [[Jekaterynburg]] * [[Joszkar-Oła]] * [[Jużno-Sachalinsk]] * [[Króléwc]] abò [[Kaliningrad]] * [[Kaługa]] * [[Kaspijsk]] * [[Kazań]] * [[Kiemierowo]] * [[Kirow]] * [[Kizlar]] * [[Kostroma]] * [[Kolomna]] * [[Krasnodar]] (Jekaterinodar) * [[Krasnojarsk]] * [[Kurgan]] * [[Kursk]] * [[Kyzyl]] * [[Lipieck]] * [[Machaczkała]] * [[Magadan]] * [[Majkop]] * [[Murmańsk]] * [[Nabierieżne Czełny]] * [[Nachodka]] * [[Nalczik]] * [[Niżniekamsk]] * [[Nowokujbyszewsk]] * [[Nowosybirsk]] * [[Omsk]] * [[Orienburg]] * [[Orzeł (miasto)|Orzeł]] * [[Perm (miasto)|Perm]] * [[Pienza]] * [[Pietropawłowsk-Kamczatskij]] * [[Pietrozawodsk]] * [[Psków]] * [[Riazań]] * [[Rostów nad Donem]] * [[Salechard]] * [[Saławat]] * [[Samara]] * [[Sarańsk]] * [[Saratów]] * [[Smoleńsk]] * [[Stawropol]] * [[Syktywkar]] * [[Tambow]] * [[Tiumień]] * [[Togliatti]] * [[Tomsk]] * [[Tuła]] * [[Twer]] * [[Ùfa]] * [[Ùljanowsk]] (Symbirsk) * [[Ùłan Ùde]] * [[Władikawkaz]] * [[Władymir]] * [[Władywostok]] * [[Wołgograd]] * [[Wołogda]] * [[Wołżski]] * [[Woroneż]] }} == Lëdze i spòlëzna == === Pòpùlacjô === * wielëna lëdztwa: 143,394,458 (2026) === Etniczné karna === Ruskòwie 77.7%, Tatarzë 3.7%, Ukraińcë 1.4%, Baszkirowié 1.1%, Czuwasze 1%, Checzeni 1%, jinsi 10.2%, niesprecyzowane 3.9% (òk. 2010) === Jãzëczi === Rusczi (òficjalny) 85.7%, Tatarsczi 3.2%, Checheńsczi 1%, jinsze 10.1% (òk. 2010) === Religijné karna === [[Prawòsławié|Rusczi Prawòsławny Kòscół]] 15-20%, [[Islam|mùzułmanie]] 10-15%, jinsi chrzescëjanowie 2% (òk. 2006) === Ùrbanizacjô === * mieskô pòpùlacjô: 75.3% (w 2023 r.) * wikszé miesczé westrzódczi: 12.680 milionów Mòskwa (stolëca), 5.561 milionów Sankt-Petersbùrg, 1.695 milionów Nowosybirsk, 1.528 milionów Jekaterynburg, 1.292 milionów Kazań, 1.251 milionów Niżni Nowògard (2023) == Pòliticzny system == [[Òbrôzk:Владимир Путин (08-03-2024) (cropped).jpg|mały|Prezydent Rusczi Władimir Pùtin]] * òficjalnô pòzwa: Ruskô Federacëjô ([[Rusczi jãzëk|rus]]. ''Росси́йская Федера́ция'') * pòliticzny ùstôw: pół-prezydencko federacëjô * stolëca: Mòskwa * czasowô cona: UTC+3 do +12 * państwowé swiãto: 9 maja – Dzéń zwëcãstwa * nôrodny himn: „Государственный гимн Российской Федерации” (''Państwòwi Himn Rusczi Federacji''), òd 2000 === Wëkònôwczô władza === * prezydent [[Władimir Pùtin]] (òd 7 maja 2012) * premier Michaił Miszustin (òd 16 stëcznika 2020) === Ùstawòdôwczô władza === Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Państwowô Duma (450 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Rada Federacji (170 nôleżników). == Òbaczë téż == * [[Króléwc]] * [[Biôłorus]] * [[Ùkrajina]] * [[Kazachstan]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bibliografiô == * [https://web.archive.org/web/20260201235534/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ Ruskô w „The World Factbook”] == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{CIS}} {{Eùropa}} {{Azjô}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Ruskô| ]] [[Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa]] [[Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] tegkpkq578jq8aav013yrnk3rl3ooc1 0 1473 224077 219997 2026-11-10T20:57:20Z EmausBot 2697 Bòt: Pòprôwiô dëbeltné przeczerowania do [[Wiki:Neùtralny pòzdrzatk]] 224077 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Wiki:Neùtralny pòzdrzatk]] [[Kategòrëjô:Przeczerowania z akronimów w jinszim jãzëkù/en]] nhvb0p0juczwesy88d7r6mufzs447h3 0 2996 224071 218724 2026-11-10T19:21:07Z Iketsi 3254 → 224071 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Timber frame.jpg|mały|Srąb fardich do wëfùlowaniô]] '''Wiãzarka''' – ôrt architektoniczny kònstrukcje, w jaczi drzewiané balczi twòrzą srąb bùdinkù. Drzewiany srąb je wëfùlowiwóny mùrã z cegłów, glëną a słomą abò glëną a strzëną, przë czim balczi òstôwają na wiéchrzù ë mògą bëc dekòracyjnym elemeńtã. Wiãzarka bëła baro pòpùlarną metodą bùdowaniégò òd póznégò [[strzédnowiek|strzédnowiekù]] do [[XiX stolaté|XIX stalatô]], przédno w krajach Nordowi Eùropë: w [[Angliô|Anielsce]], [[Dëńskô|Duńsce]], [[Miemieckô|Miemiecce]], [[Francëskô|Francësce]], [[Pòmòrskô|Pòmòrsce]] a téż we [[Wiôlgòpòlskô|Wiôlgòpòlsce]] czë na [[Szląsk|Szląskù]]. Zwëskã z wiãzarkòwi kònstrukcje je relatiwno dobré trzimanié cepła bënë bùdinkù. Wiãzarkòwô architektura je téż ùznôwónô przez wiele lëdzy za baro esteticzną. Do wadów słëchô pòdatnosc bôlów na gnicé. Procëmno do pòpùlarnégò pòzdrzatkù, dobrze zaprojektowóny wiãzarkòwi bùdink nie je barżi pòdatny na zapôlenié nigle kònstrukcje jinëch ôrtów. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Gdunsk_1.jpg|[[Gduńsk]], spikrze nad [[Mòtława|Mòtławą]] Òbrôzk:Telowo_1.jpg|Kòscół w [[Tëłowò|Tëłowie]] Òbrôzk:Sjónowò_-_kòscół.JPG|Kòscół – Sanktuarium Kaszëbsczi Królewi we [[Swiónowò|Swiónowie]] Òbrôzk:Heppenheim_Rathaus.jpg|Rôtësz w [[Heppenheim]] Òbrôzk:Hann muenden 002.jpg|[[Hann. Münden]] w [[Dólné Saksë|Dólnëch Saksach]] Òbrôzk:Freudenberg Alter Flecken.jpg|[[Freudenberg]], [[Westfale]] Òbrôzk:Denmark-odense-fynske landsby-house.jpg|Mùzeùm w [[Odense]] Òbrôzk:Colmar Altstadt.jpg|Stôri gard w [[Colmar]] </gallery> == Òbaczë téż == * [[Sysełka]] * [[Zwònica]] * [[Ùstrzecha]] == Lëteratura == * [[Jan Trepczik]]: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom I, s. 333. == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Architektura]] 0mecligczmlvqujw8rzumvfzpk6aehp 10 4001 224081 21940 2026-11-11T00:34:41Z Iketsi 3254 <noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do kôrtów]]</noinclude> 224081 wikitext text/x-wiki <includeonly><div style="{{#ifeq:{{{float|}}}|center |margin:0 auto; |float:{{{float|right}}}; clear:{{{float|right}}};}} width:{{#expr:{{{width|240}}} + 4 }}px;"><div style="position:relative; {{#ifeq:{{{border|none}}}|none| |border:1px solid {{#if:{{{border|}}}|{{{border}}}|silver}};}} padding:0px; width:{{{width|240}}}px">[[Òbrôzk:{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|mapa}}|{{{width|240}}}px|{{#if:{{{òpisënk}}}|{{{òpisënk}}}|{{PAGENAME}}}}]]<br /><div style="position:absolute; z-index:200; top:{{#expr:100 * ({{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|top}} - {{#if:{{{szérz_deg|}}} |{{#expr:{{{szérz_deg|0}}} + ({{{szérz_min|0}}} / 60) + ({{{szérz_sec|0}}} / 3600)}} |{{{szérz|}}} }}) / ({{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|top}} - {{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|bottom}}) round 1 }}%; left:{{#expr:100 * ({{#if:{{{długòta_deg|}}} |{{#expr:{{{długòta_deg|0}}} + ({{{długòta_min|0}}} / 60) + ({{{długòta_sec|0}}} / 3600) }} |{{{długòta|}}} }} - {{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|left}}) / ({{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|right}} - {{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|left}}) round 1}}%; height:0; width:0; margin:0; padding:0;"><div style="position:relative; text-align:center; z-index:201; {{#if:{{{wielgòsc_céchù|}}} |left:-{{#expr:{{{wielgòsc_céchù}}} / 2 round 0}}px; top:-{{#expr:{{{wielgòsc_céchù}}} / 2 round 0}}px; width:{{{wielgòsc_céchù}}}px; font-size:{{{wielgòsc_céchù}}}px; |left:-{{#expr:{{#if:{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|8}} / 2 round 0}}px; top:-{{#expr:{{#if:{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|8}} / 2 round 0}}px; width:{{#if:{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|8}}px; font-size:{{#if:{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|8}}px;}}">[[Òbrôzk:{{#if:{{{céch|}}}|{{{céch}}} |{{#if:{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|céch}}|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|céch}}|Red pog.svg}}}}|{{#if:{{{wielgòsc_céchù|}}}|{{{wielgòsc_céchù}}}x{{{wielgòsc_céchù}}} |{{#if:{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}x{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|wielgòsc_céchù}}|8x8}}}}px|{{#if:{{{òpisënk|}}}|{{{òpisënk}}}|{{PAGENAME}}}}]]</div>{{#ifeq:{{{plac|left}}}|none | |<div style="font-size:90%; line-height:110%; position:relative; width:6em; z-index:202; {{#switch:{{{plac}}} |right=top:-1.5em;left:0.5em; text-align:left; |left=top:-1.5em;left:-6.5em; text-align:right; |top=top:-3.0em;left:-2.5em; text-align:center; |bottom=top:-0.5em;left:-2.5em; text-align:center; |#default=left:0.5em; top:-1.5em; text-align:left;}}"><span style="padding:1px; {{#if:{{{spòdlé|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|spòdlé}}}}}|background-color:{{{spòdlé|{{Lokalizacëjowô kôrta/{{{1}}}|spòdlé}}}}};}}">{{{òpisënk|}}}</span></div> }}</div></div></div></includeonly><noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do kôrtów]]</noinclude> pghhenltgq3woni6nxtaof9jyp9orlo 10 4002 224082 21943 2026-11-11T00:34:51Z Iketsi 3254 <noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do kôrtów]]</noinclude> 224082 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}}| |top = 56.5507 |bottom = 47.94014 |left = 13.34151 |right = 24.89511 |mapa = Mapa lokalizacyjna v6.svg }}<noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do kôrtów]]</noinclude> ixgjzuqdgltrtv6r00ptvxf7o5sg9s4 0 5179 224070 217480 2026-11-10T19:18:19Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224070 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Paul P. Rhode.jpg|mały|Paweł Róda]] '''Paweł Pioter Róda''' ({{jãz.|en}} '''Paul Peter Rhode''', {{jãz.|pl}} '''Paweł Piotr Rhode''', ùr. w [[1871]] rokù we [[Wejrowò|Wejrowie]], ùm. [[3 strëmiannika]] [[1945]] w Green Bay), kaszëbsczi biskùp w [[Zjednóné Stanë Americzi|Zjednónëch Stanach Americzi]]. Òd 1908 rokù béł biskùpã sufraganã archidiecezje w [[Chicago|Chicagò]]. Òd rokù [[1915]] béł biskùpã w Green Bay gdze téż ùmiarł 3 strëmiannika 1945 rokù. == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Róda Paweł}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:Dëchòwny]] [[Kategòrëjô:Biskùpi]] [[Kategòrëjô:Ksãdzowie]] [[Kategòrëjô:Amerikanowie]] fwb3d2aynctsj0exdlue94jnfanhrmj 0 6417 224074 217180 2026-11-10T19:32:08Z HaxelKaszëba 17492 224074 wikitext text/x-wiki {{Wies infobox|Wies=Krokòwò|rodzôcz_wsë=Krokòwa|wòjewództwò=pòmòrsczé|kréz=pùcczi|gmina=Krokòwò|lëdztwò=712|rok=2024| Kôrta={{Lokalizacyjnô kôrta|mapa=PL|rozmiar=250|rodzaj=inline|punkty mapy={{Lokalizacyjnô kôrta/pónkt|54°46'45"N 18°09'49"E|pòzycjô=right|merk=Red pog.svg|rozmiôr merka=8|òpisënk=[[Krokòwò]]}}}}|galerëjô_commons=Category:Krokowa|nr_czér=58|reg_tôfla=GPU|SIMC=0165110}} '''Krokòwò''' ({{jãz.|pl}} ''Krokowa'', {{jãz.|de}} ''Krockow'') – [[Kaszëbë|kaszëbskô]] [[wies]] w [[Pòlskô|Pòlsce]], w [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczim wòjewództwie]], w [[Pùcczi kréz|pùcczim krézu]], sedzba [[Gmina Krokòwò|gminë Krokòwò]], kòl rozdrodżi wòjewódzczich drogów nr 213 i nr 218. Krokòwò z òtôczającyma je [[Minkòjce|Minkòjcama]] a [[Gòszczëno|Gòszczënã]] twòrzi jedno zabùdowóné òbrëmié ò môłomiesczim charakterze. To dało tu kùńcowi pòżdôwk banowi linie Pùck – Krokòwò. W latach 1945–1975 wies administracyjno słëcha tpzw. wiôldżémù [[Gduńsczé wòjewództwò (1945–1975)|gduńsczémù wòjewództwù]], a w latach 1975–1998 tpzw. môłémù [[Gduńsczé wòjewództwò (1945–1975)|gduńsczémù wòjewództwù]]. == Historiô == [[Òbrôzk:Krokowa_-_Church_01.jpg|lewo|mały|[[Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi w Krokòwie|Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi]]]] [[Òbrôzk:Krockow-Sammlung_Duncker_(5365839).jpg|lewo|mały|[[Pałac w Krokòwie]], céch. Alexander Duncker (1860)]] Wies òd XII stalatégò do 1945 nôleża do rodu [[Krokòwscë|Krokòwsczich]]. Òd kùńca XVI w. do pòłowë XIX w. Krokòwò bëła centrum [[Kalwinizm|kalwinizmù]] na [[Gduńsczé Pòmòrzé|Gduńsczim Pòmòrzim]] i przënômni do pòłowë XIX w. òdbiwałë sã tuwò regùlarno ewanielëckò-refòrmòwóné nôbòżeństwa pò kaszëbskù. Pò wëgasnienim pòlsczi wietwie rodu pòd kùńc XVIII w., Krokòwò przeszło w rãce miemiecczi wietwie brëkùjący nôzwëska von Krockow. Nôbarżi dramaticzny mòment familie von Krockow przëpôdł na lato 1939. W rodowim majątkù, jakô leża na teritorium [[II Pòlskô Repùblika|II Pòlsczi Repùbliczi]], żëło sztërzech bracynów von Krockowów: [[Albrecht von Krockow|Albrecht]], Heinrich, Reinhold a Urlich, mającëch pòlsczé òbëwatelstwò. Reinhold òstôł zacygniony do pòlsczich ùlanów, a Heinrich i Urlich zwiornãlë na niemiecką stronã i dołączëlë do [[Wehrmacht|Wehrmachtu]]. Wszëtcë trzeji brelë ùdzél w biôtkach [[Séwnikòwô kampaniô|séwnika 1939]]. Albrecht, 26 lat stôri, cobë ùchilëc sã òd pòlétu mòbilizacje do [[Pòlsczé Wòjskò (II PR)|Pòlsczégò Wòjska]], dokònôł samòòkaleczeniégò: stracył pôlc ù nodżi. Béł gòspòdarzã majątkù do 1945. Ùlana Reinhold po czile tidzeniach wrócył z niemiecczi niewòli i pòtkôł sã z bracynama w Krokòwie. Reinhold wstąpił do [[Schutzstaffel|SS]] i z dwùma bracynama biôtkòwôł dlô [[III Rzesza|III Rzeszë]]. Wszëtcë trzeji zdżinãlë na fronce<ref name="Krockow">Roman Daszczyński, [http://wyborcza.pl/1,75478,14361451,Albrecht_von_Krockow___ludzki_pan__Historia_czlowieka_.html Albrecht von Krockow – ludzki pan? Historia człowieka, któremu chcą odebrać obywatelstwo''.'']''&nbsp;wyborcza.pl. ({{jãz.|pl}}) &nbsp;[przëstãp 2013-07-31].''</ref>. Z kwerendë, jaką òbsztëlowôł pòmòrsczi wòjewòda, a szlëgnął profesjonalny historik, wëchôdô, co nekrolodżi trzech padłëch bracynów von Krockow zamikałë w se scwierdzenié: ''Ò'' ''drãdżé czasë pòlsczich rządów òstôwelë wierny niemczëznie''<ref>Roman Daszczyński, [http://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/1,35636,14362007,Pomorski_arystokrata__ktory_mial_byc_przyjacielem.html Pomorski arystokrata, który miał być przyjacielem Polski, zataił, że służył w SS''.''] ''wyborcza.pl. ({{jãz.|pl}}) [przëstãp 2013-07-31].''</ref>. == Zabëtczi == [[Òbrôzk:637089 Krokowa zespół pałacowy 02.JPG|mały|Pałac w Krokòwie]] * [[Kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi w Krokòwie|parafialny kòscół sw. Katarzënë Aleksandrijsczi]], [[Neògòtik|neògòticczi]], z pòłowë XIX w., do 1945 ewanielëcczi. Ceglany, bez òbrzëtu, ò apartnëch, òsmënórtnëch, plaskato ùwińcowónëch tormach z ceglaną balustradą. Główną patrónką krokòwsczégò kòscoła je [[Katarzëna Aleksandrijskô|sw. Katarzëna Aleksandrijskô]], a bòczné òbrazë przedstôwiają: [[Papiéż Pius X|sw. Piusa X]] ë [[Swiãti Wòjcech|sw. Wòjcecha]]. Kòscoła dozérają rezurekcjoniscë. * pałac – z dzélowò ùchòwóną fòsą béł bùdowóny òd XIV stalatégò, a terôczasny sztôłt zwëskôł w XVIII w.<ref name="pomorze2">Piotr&nbsp;Skurzyński'', Pomorze, Warszawa:'' Wëd. Muza S.A.'', 2007, str. 353,'' ISBN&nbsp;978-83-7495-133-3''.''</ref> W 1945, czej gwôscëcele òstelë zmùszony do wëjazdu do [[Niemieckô|Niemiecczi]], bùdink òstôł [[Nacjonalizacjô|znacjonalizowóny]]. W pałacu kòle direkcje Zakładu Hodowlë Roscënów fónksnérowôł Kaszëbsczi Dodóm Kùlturë. To tu sedzbã miało kòl 20-òsobòwé fòlkloristiczné karno ''Kaszëbë,'' założoné ë prowadzoné przez [[Jerzi Łisk|Jerzégò Łiska]] – czerownika Kaszëbsczégò Dodomù Kùlturë. Nen dodóm béł jedną z wiesczich placówków pùcczégò krézu. Pałac òbrócył sã w szmërglënë. W 1990 òstôł òdrestaùrowóny przez pòlskò-niemiecką fùndacjã, chtërny nôleżnikama są téż dôwny gwôscëcele. Dzysdnia pałac je za hotel i mùzeùm. == Ban == [[Òbrôzk:Krokowa-dworzec_kolejowy.jpg|mały|Dôwny krokòwsczi banóf]] We wiôldżim dzélu ùdëtkôwiónô przez familiã von Krockow, jednostrzekòwô banowô liniô (szérzô sztreczi 1435 mm) z Pùcka do Krokòwa o dłużawie 22,39 km, bùdowónô bëła przez kònsorcjum pòblësczich cukrowniów, brańtuzów i gbùrsczich òrganizacjów.<ref>''[https://www.bazakolejowa.pl/index.php?dzial=linie&id=126 Linia Swarzewo – Krokowa (236)], [w:] Ogólnopolska Baza Kolejowa –'' bazakolejowa.pl ''[online] ({{jãz.|pl}}) [przëstãp 2026-01-24].''</ref> Do wsë ban doprzëszedł òb jeséń 1903. Òdemkniãcé całi linie, jaczi wëkònôwcą bëła firma Lenz & Co., òdbëło sã 26 séwnika 1903. W latach 2001–2003 baza [[Drezynowi Ban|Drezynowégò Banu]]<ref>[http://www.drezyny.pl Kolej Drezynowa] ({{jãz.|pl}}), [online], [przëstãp 2026-08-08]</ref> (dzysdnia nie fónksnérëje). Banowô liniô Swôrzewò – Krokòwò òsta rozebrónô i zamiast ni to dzysdnia dô asfaltowi kòłowi tur ò jistnym przebiegù. == Roda == W òkòlim fónksnérëją rezerwatë rodë ''Zeloné'' a ''[[Rezerwat przirodë Biélawa|Biélawa]]''. == Zrzeszony z Krokòwã == * prof. [[Alfréd Czermińsczi]] – ùszłi prorektór [[Gduńsczi Ùniwersytet|Gduńsczégò Ùniwersytetu]], załóżca i rektór [[Wëższô Szkòła Administracje i Biznesu m. Eùgeniusza Kwiatkòwsczégò w Gdinie|Wëższi Szkòłë Administracje i Biznesu m.]] [[Wëższô Szkòła Administracje i Biznesu m. Eùgeniusza Kwiatkòwsczégò w Gdinie|Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni]] * Albrecht von Krockow * Matthias von Krockow * Reinhold von Krockow * [[Kadzmiérz Plocka]] – ùszłi wójt gminë, pòsélc [[Òbëwatelskô Platfòrma|Òbëwatelsczi Platfòrmë]], wiceminyster Rolnictwa i Rozwiju Wsë. == Òbaczë téż == * [[Wiôlgô Piôsznica]] * [[Żarnówc]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} * {{YouTube|v=iTwCSlBbPUI|tit=Krokowa|k=krzasia|jaz=csb|dł=3:22}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gmina Krokòwò]] [[Kategòrëjô:Pùcczi kréz]] [[Kategòrëjô:Starnë z nieprzezdrzanyma dolmaczënkama]] kvf4xt3cavpkbzht1iu99qh50sasmka 0 6757 224063 221345 2026-11-10T19:15:07Z Iketsi 3254 {{Òbaczë téż}} 224063 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Ringed white stork.jpg|mały|]] Bòcónë ùwôżóny są za ptôchë chtërne przënôszają lëdzama szczescy. Przëlôtiwają òne do naji z cepłich krajów na [[Zymk|zymkù]]. [[Kaszëbi]] wierzą, że [[gniôzdo]] bòcóna na bùdinkù je znankum szczescigò dlô gòspòdôrza. Baro znóny je pòrzekadło "Gdze bòcón na gniôzdze sedzy, tam grzmòt nie ùderzi". Nôwiãcy bòcónów pòjôwiô sã na môlekach pòdolnëch. W [[Pòlskô|Pòlsce]] żëją dwa zortë bòcónów: biôłi i czôrny. Pierwszi z nich mô biôłé pióra, a nodżi i dziób czerwiony. Jegò długô szëja pòdczas loty wëcygniony je do przódkù, a nodżi wëproszczony są dalek za ògón. Skóra bòcóna kòl òczów je czôrnô, a westrzódk òka mô cemnobùrą abò szarą farwã. Ptôchë te mają mało mòcë w skrzidłach temù do lôtonigò wëkòrzistiwają òne pòwierzchniã swòjich skrzidłów i cepłé prądë w lëfce. Zanim bòcón pòdlecy w górã nôprzód pôrã razy mùszi pòdskòczëc zanim pòderwie sã w lëft. Bòcónë òdlatiwają grëpama w [[Zélnik|zélnikù]], a przëlôtiwają w [[Strëmiannik|strumiannikù]] i [[Łżëkwiat|łżekwiôce]]. Czedë bòcón przëlecy na swòje [[gniôzdo]], bùten roznôszi sã jegò klekòt. Bòcónë pòtrafią téż pògwizdëwac. === Miara === * dłëgòsc cała 95–130 cm * dłëgòsc ògóna 24–26 cm * dłëgòsc dzioba 16–20 cm * szerokòsc skrzidłów 155–220 cm * wësokòsc {{skr.|òk.}} 80 cm * wôga 2,3–4,4 kg === Zwëczi bòcónów === Bòcóne są ptôchama chtërne rôd są w towarzëstwie. Póznym latem twòrzóm tzw. bòcóni sejmiczi na chtërnych spòtikają sã setczi tich ptôchów.Pòjôwiają sã òne tam,gdze je wiele jedzenié i bezpieczny plac na spanié. Tak przërechtiwôją sã przed rozpòczãcym daleczi drodżi na zemòwiska pòłożony w Africe.Znónym zachòwonim bòcóna je chùdczi kłaponi dziobem, wëkrącônié karkù do tëłu i òpùszczônié głowë. Tak samc òznajmiwô zajãcy gniôzda i stari sã zwabic samicã. === Gniôzdo bòcóna === Bòcónë bùdëjã wiôldżi òkrãgłi gniôzda z ùłożonych warstwama wietewków pòprzetikónych szligama. Gniôzda te nôczãscy robią na drzewie, krótkò bùdinków, na dakach, na nieùżiwónych kòminach fabrików, słupach telegraficznych. Òd lat 70. XX wiekù spòtikô sã gniôzda przërëchtowóné przez człowieka na słupach òd prądu.Bòcónë czãsto bùdëjã gniôzda jedno kòle drëdzigò. Tegò sômégò gniôzda ptôchë ùżiwają przez wiele lat. Kòżdigò rokù ùprôwiają je i przenôszają nowi wietewczi. Znóny są gniôzda ùżiwóny 4000 lat, a nôwikszi z nich mają 225cm szerokòscë, 280 cm wësokòscë i wôżą pònad tonã. <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Andrzejewo 7642.jpg|[[Andrzejewo]] Òbrôzk:Chmielno 29.jpg|[[Chmielno]] Òbrôzk:Ciconia ciconia nest Gacnik.jpg|[[Gacnik]] Òbrôzk:Kożyczkowo, bocianie gniazdo 8499.jpg|[[Kòżëczkòwò]] Òbrôzk:Kwidzyn, bocianie gniazdo - panoramio.jpg|[[Kwidzëno]] Òbrôzk:POL LĘDOWO 008 gniazdo bociana.jpg|[[Lãdowò]] Òbrôzk:Połęczyno 5266.jpg|[[Pòlëczëno]] Òbrôzk:Prokowo, bocianie gniazdo 9028.jpg|[[Prokòwò]] Òbrôzk:Skorzewo, ciconia ciconia nest.jpg|[[Skòrzewò]] Òbrôzk:Staniszewo, bocianie gniazdo 8332.jpg|[[Stajszewò]] Òbrôzk:POL GARDNA WIELKA 66006.jpg|[[Wiôlgô Gardna]] </gallery> === Co lubi jesc bòcón? === Bòcónë chãtno jedzą rozmaité òwadë. Nôbarżi szmakają jima skòczci, chrabąszcze ale téż wieszczórczi, żnije, pisklãta abò môłé zajce.Ptôchë te nie pògardzą téż mëszama, temù gòspòdôrze ùwôżają je za pòżiteczny. Mało czedë bòcónë jedzą żabë, jeżle mają na òkù cos jinszégò. Bòcón biôłi je zortem chtërnemù grozy wedżiniãcy, temù je òn òbjãti òchroną. == Òbaczë téż == {{Òbaczë téż |Szlachòwnô pòzwa= |Sparłãczoné témë= * [[Ptôchë]] |Kategoriô=Bòcónowaté }} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bòcónowaté| ]] s1jm3r98g47k01yjrtaue9f4rkg15xx 0 6879 224056 223944 2026-11-10T19:02:41Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; ok. → {{skr.|òk.}} ; wyd. → {{skr.|wyd.}} 224056 wikitext text/x-wiki {{Do werifikacje}} [[Òbrôzk:Apocrypha.jpg|mały|]] '''Apòkrif''' – jakò lëteraturã apòkrifną òkreslô sã w egzegeze katolicczi lëteraturã żëdowską i stôrochrzescëjańską, nie zaliczoną do [[kanón|kanonu]] ksąg [[Pismò Swiãti|Swiãtégò Pisma]]. Z pòzdrzatkù na wëstãpùjącé w nich wątczi i òkòlim, w chtërnym pòwstałë, mòżna apòkrifë ùznac za lëteraturã pòzabiblëjną. Słowò "apòkrif" fùnkcjonëje téż pòza kòntekstem religijno-filozoficznim w barżi òglowim znaczenim, òpisownym tekscë niegwësnégò pòchòdzeniô, prôwdzëwòtë. Słowò to dobierô sã do dokôzów o fałszëwim pòchòdzenim, czë nie òd aùtora, za chtërnégò jaczis dokôz ùchòdzy, dokôz "wëdostôny z schòwkù", téż bòdôj prôwdzëwi. Słowò to dobierô sã tak samo do dokôzów ò pòprôwdze niewërażonym pòchòdzenim, aùtorstwie i prôwdzëwòcë, ale téż dlô tëch, dlô chtërnëch jich "apòkrificznosc" je doskònale znanô i zamierzonô przez, chòcbë, aùtora. == Pòwstanié nazwë == Słowò ''apòkrif'' je pòchòdzeniô grecczégò apòkryphon i òznôczô dokładno cos, co je ùkrëti i co sã dopiére òdkriwô. W tim znaczenkù nazwë ti ùżił [[Òrygenes]] w òdniesenim do ksąg gnostëcczich, nawlekającëch co le mało do [[Nowi Testameńt|Nowégò Testameńtu]]. == Żëdzëzna i chrzescëjaństwò == Z puńktu widzeniô żëdzëznë i chrzescëjaństwa apòkrifama zwano pisma, chtërné nie òstałë przëjãté do kanonu swiãtëch pism, abò bëti jakbë w pewny procëmnoce do kanonu. W ti mësle dobierô sã téż słowò ''pseudoepigraf''. We wczasnym chrzescëjaństwie i to w jegò nôwczasniészim cządze pismiennëm, tegò órtù ksãdzi òstałë òdrzuconé, bò ùznano, że nie òstałë òne napisôné prosto pòd cëskã [[Swiãti Dëch|Swiãtégò Dëcha]]. Rozeznanié, jaczim czierowano sã przë òdrzuceniu tegò órtù pism bëłë m.in.: * niegwësné pòchòdzenié tegò tekstu, a przez to nierãczonégò przekazu òd apòstoła – ùcznia Jezësa; * niezgòdnosc doktrinalnô z òglowéma wskôzama wiarë, przë czim nie chòdzëło tu leno ò fùl niezgòdnosc, le ò wątplëwé sfòrmulowania czë teorëje zawarté w dané ksãdze czë pismie; * synkretëzm religijny zawarti w zamkłoscë danégò pisma; * wątczi mitologòwé abò prosto wësniti zamkłi w tekscie. [[Kanón]] swiãtëch ksąg w żëdzëznie òpisano kòl kùńca I s.n.e. w Jamni (Jawne). Do swiãtëch ksąg zarechòwóno te, chtërne bëłë spisané pò hebrajskù lub aramejskù – 39 ksąg. Òdcëskano tekstë grecczé (przede wszëtczim [[Septuaginta|Septuagintã]]) i jinszé òpisując je mianem pism bùtnowéch (ha-chiconim). Tak pòwstôł tzw. [[kanón hebrajsczi]], chtëren objimôł miészą lëczbã ksąg niż [[Septuaginta]] (chtërna zawierô 46 ksąg), na chtërnej òparło sã chrzescëjaństwò. Nie je mòżlëwé ùgòdzenié pełné lëstë ksąg apòkrificznëch. Dzysdnia ùwôżô sã, że apòkrifama Starégò Testameńtu je {{skr.|òk.}} 60 pism, a Nowégò Testameńtu bëlno wicy i nie je mòżlëwé ùgòdzené nawetka przëblëżoné lëczbë wszëtczich niekanónicznëch pism Nowégò Testameńtu. Apòkrifë (pseudoepigrafë) dzelą sã na różné grupë w leżnoscë òd przëjãtégò kriterium: wedle gatunków lëteracczich, aùtorstwa przëpisanégò dokôzcy, pòchòdzenégò (żëdowsczié, hellenisticzné), tikania do gwëségò nurtu religijnégò (żëdowskòchrzescëjansczié, gnosticczié) i wiele jinszëch. Co le mało dobiérónym kriterium przy pòdzelenim apòkrifów je jich przënôleżnota do gwëségò gatunkù lëteracczégò, pò pòrzednim tikaniu do Stôrégò abò Nowégò Testameńtu. == Apòkrifë (pseudoepigrafë) Stôrégò Testameńtu == Apòkrifë të są wëdbą leno żëdowscziégò òkòlégò, le nie blós palestinsczégò – wiele z nich pòwstało w òkòlim diaspòrë babilońsczié, antiocheńsczié czë aleksandrëjsczié. Nawlekają òne do ksąg kanónicznëch Stôrégò Testameńtu, ùchôdają czãsto za samobëtné ksãdzi swiãte, abò za rozszérzenié jich kanónicznëch równoznaczënów. Wikszosc z nich pòwstała w czasu òd [[II wiek p.n.e.|II s. p.n.e.]] do kùńca [[I wiek|I s.&nbsp;n.e.]] Wikszosc apòkrifów stôrotestameńtalnëch dożdała do naszëch czasów dzãka wczesnochrzescëjańsczim pisôrzóm. Westrzód apòkrifów stôrotestameńtalnëch wëapartniô sã trzë dërżeniowi grupë: * '''Òpòwiôdania''' mają charakter quasi-historëczny, òpisują dzeje narodu w jaczims wëcynkù, abò dzeje jaczis òsobë – nawlekają òne abò do prôwdzëwëch zdarzeń, abò téż (tak je co le mało) òparti są na legendach. ** Ksãga Jëbleuszów; ** 3 Ksãga Ezdrôsza; ** 3 Ksãga Machabejskô; ** Apòkalipsa Mòjżesza; ** Żëcé Jadama i Jewë; ** Testameńt Jadama; ** Wniebòwstąpienié Jizajôsza. * '''Pisma didakticzné''' to ksãdzi mądroscowé zawierające pòuczenia co tikają spraw òbëczajnych i nôbòżnych. Do nich mòżna zarechòwac: ** Testameńty Dwunastu Patrijarchów; ** Psalm 151 i 4 dalszé; ** Psalmë Salomona; ** Mòdlëtwa Manassesa; ** 4 Ksãga Machabejskô; ** pisma didakticzné z Qumran. * '''Apòkalipsë''' – òne nawlekają przede wszëtczim do kanónicznëch ksąg prorocczich ** Ksãga Henocha; ** Wniebowziãcé Mòjżesza; ** 4 Księga Ezdrasza; ** Apòkalipsa Barucha; ** Apòkalipsa Ôbrama; ** Testameńt Ôbrama; ** Apòkalipsa Eliasza; ** Ksãga Eliasza; ** Apòkalipsa Sofoniasza; ** Apòkalipsa Ezechiela; ** Przepòwiedzënia sybillińsczié. == Apòkrifë (pseudoepigrafë) Nowégò Testameńtu == Apòkrificznô lëteratùra Nowégò Testameńtu nie usztôłcëła sã leno w stôrich czasach. Chòc ji rozwij przëpôdô nôbarżi na [[II wiek|II]] i [[III wiek|III s.]], to równak pisma te pòwstawałë téż w pòstãpnych stalatach, jaż do strzédnowieka (i pózni). Niechterné ksãdzi, ùznané pózni jakò apòkrifë, bëłë szerok stosowôné i komentowôné w żëcu nôbòżnym chrzescëjan i ceszëłë sã wiéldżim autoritetã w pierszich stalatach, nim òstateczno ùsztôłcëł sã kanón. Nôòglowò apòkrifë Nowégò Testameńtu dzeli sã wedle kriterium wiérnotë kanónowi biblëjnemù na: * órtodoksëjné (nieheretëcczi) – nie przestãpiwają doktrynalnie za zamkłoscë przedstawioné w ksãgach kanónicznëch, są leno jich dofùlowaniem; * nieòrtodoksëjné (heretëcczi) – przede wszëtczim jidze tu ò apòkrifë gnostëcczi, znaczno òdbiegającé w swòji zamkłoscë òd ksąg kanónicznëch, jawerno zmieniwających przesłanié Jezësa, abò jegò stanowiszcze i rolã, a nawetka wszëtkò razã. Apòkrifë Nowégò Testameńtu dërżéniowo dzelą sã wedle gatunków literacczich, juwerno jak i jich kanóniczné równoznaczëné, na: * '''[[Ewanieliô|Ewanielie]]''' ** wedle tradicëji usôdztwa apartnych apòstołów: *** Ewanieliô Bartłomienia; *** Ewanieliô Filëpa; *** Ewanieliô Jana (arabskô); *** Ewanieliô Judasza; *** Ewanieliô Maceja; *** Ewanieliô Piotra; *** Ewanieliô Tomasza; ** żëdoskòchrzescëjańsczi: *** Ewanieliô Ebionitów; *** Ewanieliô Hebrajczików; *** Ewanieliô Nazarejczików; ** Ewanielie dzectwa Jezësa: *** Ewanieliô Pseudo-Mateusza; *** Ewanieliô Dzectwa Arabskô; *** Ewanieliô Dzectwa Łacyńskô; *** Ewanieliô Dzectwa Òrmiańskô; *** Ewanieliô Dzectwa Tomasza; *** historëja dzectwa Jezësa bãdąca jiną ewanielią Tomasza; *** òpòwiôdania ò dzectwie Jezësa (gnostyckô); *** Protoewanieliô Jakùba; ** jiszé ewanielie pòswiãconé Jezësowi: *** Ewanieliô Barnabë; *** Ewanieliô Egerton (Papirus Egerton); *** Ewanieliô Gruzëńskô; *** Krëjamnô Ewanieliô Marka; ** maryjne: *** historëja nieskalonégò pòczãcô Matczi Bòżi; *** ewanieliô o narodzeniu Matczi Bòżi; *** ò ùsnieniu Marëji; *** jamrotanié Matczi Bòżi; ** pòswiãconé jinszim pòstacëjóm NT: *** Ewanieliô Egipcjan; *** Ewanieliô Gamaliela; *** Ewanieliô Marii Magdalenë; *** Ewanieliô Nikòdema; *** Historëja Józefa Ceslë; *** Òpòwiôdanié ò scãcu Jana Chrzcëcela; *** Żëwòt Jana Chrzcëcela; ** jinszé ewanielie: *** Ewanieliô Maniego; *** Ewanielie Òxyrhynchos (Papirusë Oxyrhynchos); *** Ewanieliô Pana (zwanô téż jakno ''Ewanieliô Marcjona''); *** Ewanieliô Prôwdë. * '''[[Dzeje Apòstolsczi]]''' ** Dzeje Jana; ** Dzeje Pawła; ** Dzeje Piotra; ** Dzeje Piotra i Pawła; ** Dzeje Tomasza. ** Historëja pòlemik Piotra z Szëmònem Magiem. * '''Lëstë''' ** Lëst Apòstołów; ** Lëst Barnabë; ** Lëstë Ignacegò; ** Apòkrif Jakùba; ** Lëstë Jezësa do Abgara; ** Lëstë Klemensa; ** Lëst Pawła do Aleksandrëjczików; ** Lëst Pawła do Laodëcejczików; ** Lëst Kòrintian do Pawła; ** 3. Lëst do Kòrintczików; ** Kòrespondencëjô sw. Pawła z Seneką (14 lëstów); ** Lëst Pòlikarpa do Kòscoła w Filippi. * '''[[Apòkalipsa|Apòkalipsë]]''' ** Apòkalipsa Pawła; ** Apòkalipsa Piotra; ** Pasterz Hermasa. * '''Jinszé''' ** Didache; == Dzysdniowé apòkrifë == * Ewanieliô Swiãtëch Dwunastu. == Lëteratura == * ''Apòkrifë Stôrégò Testameńtu'', oprac. [[Riszôrd Rubinkiewicz|R. Rubinkiewicz]], Warszawa 1999. * ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', t. 1, ''Ewanielie apòkrificzné'', pod red. [[Mark Starowieysczi|M. Starowieysczégò]], [[Lublin]] 1980. * ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', t. 2, ''Apostołowie'', pod red. M. Starowieysczégò, Kraków 2007. * ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', t. 3, ''Lëstë i apòkalipsy chrzescëjańsczié'', pod red. M. Starowieysczégò, Kraków 2001. * [[Hugolin Langkammer]], ''Słowôrz biblëjny'', {{skr.|wyd.}} II popr. i uzup., [[Katowice]] 1984. * Hugolin Langkammer, ''Apòkrifë Nowégò Testameńtu'', Katowice 1989. * ''Religijô. Encyklopedjô PWN'', t. 5, pod red. T. Gadacza i B. Milersczégò, Warszawa 2002. * ''[[Encyklopedijô Katolickô]]'', t. 1, pod red. F. Grëglewicza, R. Łukaszëka, Z. Sułowsczégò, Lublin 1985, kolumny 758-770. * [[Witóld Tëloch]], ''Dzeje ksąg Stôrégò Testameńtu. Szkice z kritczi biblëjné'', Warszawa 1981. * Witóld Tëloch, ''Żëdzëzna'', Warszawa 1987. == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20090430043411/http://www.staropolska.gimnazjum.com.pl/sredniowiecze/biblia_i_apokryfy/apokryfy.html Staropòlsczié apòkrifë] * [http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TB/apokryfy-01.html Ùżëczoné on-line ùriwczi''Apòkrifów Nowégò Testameńtu'' pod red. ks. M.Starowieysczégò] * Pòdéńdzenié katolicczégò Kòscoła do apòkrifów: ** [https://web.archive.org/web/20120311023423/http://snegdansk.pl/czytelnia/apokryfy.html SNE Gdańsk: ''Kanón, apòkrifë, gnoza – abò wkół "Ewanielji Judasza" i "òdkrëc" Dana Browna''] – ks. Krësztof Kinowsczi. ** [https://web.archive.org/web/20090210230602/http://goscniedzielny.wiara.pl/index.php?grupa=6&cr=0&kolej=0&art=1146121810&dzi=1105487753&katg= W farwnym swiece apòkrifów], Andrzéj Macëra, Niedzelny Gòsc {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô]] jk8fd51gqgsu0eo8vc9axeufkryodnh 0 7278 224038 222658 2026-11-10T16:58:08Z Iketsi 3254 j. 224038 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk |farwa=000066 |farba=ffffff |apartne miono=English |kraj, òbénda1= ''de facto côłi swiat – [[lingua franca]]'' |lëczba= kòl kòl 400 milionów ([[rodnô mòwa]]), kòl 700 mln. ([[Drëdżi jãzëk|L2]]) |môl=- |rodzëzna= [[Jindoeùropejsczé jãzëczi]] * [[Germańsczé jãzëczi]] ** [[Zôpadnogermańsczé jãzëczi]] *** [[anglo-frizyjsczé jãzëczi]] *** [[Angelsczé jãzëczi]] **** Angelsczi jãzëk |alfabét= łacyńsczi |kraj, òbénda2= [[Wiôlgô Britaniô]], [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]], [[Aùstraliô]], [[Kanada]] ë 55 jinszych |agencëjô= |iso1=en |iso2=eng |iso3=eng |sil=ENG |kòd=en |znankównik=Angelskô |jãzëk=angelsczi |znankòwnik2=angelsczégò }} '''angelsczi jãzëk''', téż '''anielsczi<ref>{{sloworz.org|24424|27988}}</ref><ref>{{YouTube|v=6ir6fMiRuTo|tit=Słowniki kaszubskie – 2013|k=Kaszubi PL (ZKP)|d=2014-01-16|dł=24:17|t=1228s}}</ref>''' ({{jãz.|en}} ''English, the English language'') – jãzëk z zôpadnégò karna rodzëznë germańsczich jãzëków, rodny dlô kòl 370 miliónów lëdzy<ref>[https://www.ethnologue.com/language/eng ''English'' na starnie Ethnologue]</ref>. Je ùrzãdnym jãzëkã w 59 państwach, {{skr.|m.jin.}} w [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanie]], [[Aùstraliô|Aùstralii]], [[Kanada|Kanadze]]. Nôwôżniészi dzysdzéń midzënôrodny jãzëk (''[[lingua franca]]''), co je skùtkã kòlonialny politiczi Britijsczégò Jimperium w XIX st. i wiôldżégò swiatowégò znaczënkù [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]] w XX i XXI st. == Bëtnota jãzëka == [[Òbrôzk:Anglospeak (subnational version).svg|mały|center|upright=2|Teritoria, w chtërnëch angelsczi je ùrzãdowim jãzëkã abò rodną mòwą wikszoscë lëdztwa]] Angelsczi jãzëk pò II swiat. wòjnié òstôł globalnym jãzëkã. Je to jãzëk biznésòwych jinteresów ë midzënôrodnych relacëji. Je [[Robòczi jãzëk|robòczym jãzëkã]] wilu firm ë òrganizacëji {{skr.|np.}} [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczéj Ùnii]] (''de facto''; de iure je 24 ùrzãdnych {{skr.|jãzëków}}) == Òbaczë téż == {{Col2 |col1= === Sparłãczoné témë === * [[Wiôlgô Britaniô]] * [[Francësczi jãzëk]] * [[Łacyńsczi jãzëk]] |col2= === Jiné germańsczé jãzëczi === {{#categorytree:Germańsczé jãzëczi|hideroot=on|mode=pages}} }} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * [[:en:List_of_countries_and_territories_where_English_is_an_official_language#Sovereign_states|Lësta państw z angelsczim jakò ùrzãdnym jãzëkã (pò angelskù)]] {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Germańsczé jãzëczi]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] mrg12f4lgy33bdkgnxuhewuj69gek1w 0 7503 224065 218358 2026-11-10T19:16:27Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224065 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:ChrisPineatCampArifjan cropped.jpg|mały|Chris Pine]] '''Chris Pine''' (ùr. [[26 zélnika]] [[1980]]), je [[Zjednóné Stanë Americzi|amerikańsczim]] teatrownikã. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Pine, Chris}} [[Kategòrëjô:Amerikańsczi aktorzë]] jd6w51d83pjy0bc0bsm6pjkv7fqny8z 0 7528 224066 218356 2026-11-10T19:16:35Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224066 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Andrew Garfield Comic-Con 3, 2011.jpg|mały|Andrew Garfield]] '''Andrew Garfield''', (ùr. [[20 zélnika]] [[1983]]) – [[Zjednóné Stanë Americzi|amerikańsczi]] aktór. == Òbaczë téż == * [[Ben Affleck]] * [[Daniel Craig]] * [[Taylor Lautner]] == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} {{SORTUJ:Garfield, Andrew}} [[Kategòrëjô:Amerikańsczi aktorzë]] ajlcc0sb2z4ugux86gwq9bg1gg4tptt 0 10118 224062 222635 2026-11-10T19:14:14Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224062 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Sycomoros old.jpg|mały|Stôri figówc sykòmòra]] '''Figówc sykòmòra''' abò '''Sykòmòra''' (''Ficus sycomorus'' L.) – ôrt roscënë z rodzëznë (''Moraceae''). Na [[Kaszëbë|Kaszëbach]] to drzéwiã nie rosce. Z niegò mòże bëc brzôd. == Lëteratura == * Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na [[kaszëbsczi jãzëk]] ò [[Adam Riszard Sykòra|Adam Ryszard Sikora]], Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Gdańsk 2010, s. 212 ISBN 978-83-87258-39-9 == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Bòtanika]] [[Kategòrëjô:Biblijné roscënë]] 33mbfsdzues8kqk6cik1v7lv08mzwc5 0 10166 224078 209226 2026-11-10T22:03:33Z Martin Macha 2111 13394 /* */ 224078 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Paraguay <br>Tetã Paraguái |miono = Paragwaj |miono-genitiw = Paragwaju |fana = Flag of Paraguay.svg |herb = Coat of arms of Paraguay.svg |na karce = LocationParaguay.svg |mòtto = "Paz y justicia" |jãzëk = [[Szpańsczi_jãzëk|Szpańsczi]], [[guarani]] |stolëca = Asuncion |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 406.752 |procent-wòdë = 2,3 |lëdztwò = 7.012.433 | rok = 2018 |dëtk = Paragwajsczi guarani | kòd dëtka = PYG |czasowô cona = -4 |swiãto = |himn = Paraguayos, ¡República o muerte! |- = - |kòd = PY |Internet = .py |telefón = +595|Mònarcha=|Premiéra=|Prezydeńt=[[Pedro Alliana]] }} '''Paragwaj''' (''República del Paraguay'') – je państwã w [[Pôłniowô Amerika|Pôłniowi Americe]]. Stolëca i nôwikszi gard to [[Asuncion]]. <gallery mode="packed" caption="Galeriô Paragwaju"> Standing_jaguar.jpg|[[Jagùar]] Guacamaya_en_su_habitat.jpg|Papùga czerwiònô ara </gallery> <gallery mode="packed"> Ipê_roxo_(ype-tabebuia_impetiginosa)_cemiterio_São_Paulo_Brazil.jpg|Tabebuia impetiginosa Guaranis.jpg|Lëdze guarani </gallery> <gallery mode="packed"> Saltos_del_Monday111.JPG|Wòdospôd del Monday Ñacunday-salto_vista_panoramica.png|wòdospôd del Nacunday </gallery> <gallery mode="packed"> Puente_San_Roque_y_Costanera.jpg|Mòst Sw. Roque i Kostanera Palacio_de_los_López.jpg|Palacio de los Lopez </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Amerika}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika]] [[Kategòrëjô:Paragwaj]] pxqjepaexunv5xxyk213syk36183pi0 224079 224078 2026-11-10T22:04:49Z Martin Macha 2111 13394 /* */ 224079 wikitext text/x-wiki {{Infobox-państwò |gwôsné miono = Paraguay <br>Tetã Paraguái |miono = Paragwaj |miono-genitiw = Paragwaju |fana = Flag of Paraguay.svg |herb = Coat of arms of Paraguay.svg |na karce = LocationParaguay.svg |mòtto = "Paz y justicia" |jãzëk = [[Szpańsczi_jãzëk|Szpańsczi]], [[guarani]] |stolëca = Asuncion |fòrma państwa = repùblika |wiéchrzëzna = 406.752 |procent-wòdë = 2,6 |lëdztwò = 6.460.159 | rok = 2026 |dëtk = Paragwajsczi guarani | kòd dëtka = PYG |czasowô cona = -4 |swiãto = |himn = Paraguayos, ¡República o muerte! |- = - |kòd = PY |Internet = .py |telefón = +595|Mònarcha=|Premiéra=|Prezydeńt=[[Pedro Alliana]] }} '''Paragwaj''' (''República del Paraguay'') – je państwã w [[Pôłniowô Amerika|Pôłniowi Americe]]. Stolëca i nôwikszi gard to [[Asuncion]]. <gallery mode="packed" caption="Galeriô Paragwaju"> Standing_jaguar.jpg|[[Jagùar]] Guacamaya_en_su_habitat.jpg|Papùga czerwiònô ara </gallery> <gallery mode="packed"> Ipê_roxo_(ype-tabebuia_impetiginosa)_cemiterio_São_Paulo_Brazil.jpg|Tabebuia impetiginosa Guaranis.jpg|Lëdze guarani </gallery> <gallery mode="packed"> Saltos_del_Monday111.JPG|Wòdospôd del Monday Ñacunday-salto_vista_panoramica.png|wòdospôd del Nacunday </gallery> <gallery mode="packed"> Puente_San_Roque_y_Costanera.jpg|Mòst Sw. Roque i Kostanera Palacio_de_los_López.jpg|Palacio de los Lopez </gallery> == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Amerika}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika]] [[Kategòrëjô:Paragwaj]] 8mup3ybpupid3uit38kqcu1bpk4zfq3 0 10642 224049 174440 2026-11-10T17:43:55Z Iketsi 3254 [[Kategòriô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] òsta dodónô za pòmòcą gadżetu [[c:Help:Gadget-Cat-a-lot/csb|Cat-a-lot]] 224049 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Bobolice]] [[Kategòrëjô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] k1v4ulcwdt3r25m4s80g900q6jv11x9 0 10766 224068 217655 2026-11-10T19:17:06Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224068 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Thomas Cole's "The Picnic", Brooklyn Museum IMG 3787.JPG|mały|Piknik]] '''Piknik''' – pòpùlarnô w [[Zjednóné Stanë Americzi|Zjednónëch Stanach Americzi]] fòrma wëpòczinkù na swiżim lëfce na rozłożoni dece. [[Kaszëbi]] mògą tak robic {{skr.|np.}} nad jezorã abò rzéką òb lato. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Môltëchë|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Môltëchë]] t4tzw98a8gveg9okmbhmjyz2jxo7xzg 224069 224068 2026-11-10T19:17:39Z Iketsi 3254 [[]] 224069 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Thomas Cole's "The Picnic", Brooklyn Museum IMG 3787.JPG|mały|Piknik]] '''Piknik''' – pòpùlarnô w [[Zjednóné Stanë Americzi|Zjednónëch Stanach Americzi]] fòrma wëpòczinkù na swiżim lëfce na rozłożoni dece. [[Kaszëbi]] mògą tak robic {{skr.|np.}} nad [[Jezoro|jezorã]] abò [[Rzéka|rzéką]] òb [[lato]]. == Òbaczë téż == {{#categorytree:Môltëchë|hideroot=on|mode=pages}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Môltëchë]] 5389miz88tj1u8ozxd0wiwnfbd09owz 0 10829 224053 224005 2026-11-10T19:00:03Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; historëji→historii 224053 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:British Museum Flood Tablet.jpg|mały|Dzél tôblëcë, w chtërnym napisóny je ò pòtopie – z epòsu ò Gilgameszu (napisóny pò akadijskù)]] '''Epòs ò Gilgameszu''' – akadijsczi epicczi pòemat, co pòchôdô ze [[Stôrożëtnô Mezopòtamia|Stôrożëtny Mezopòtamie]], pòwszechno ùznôwóny za nôstarszé znóné lëdzkòscë wiôldżé lëteracczé dzeło ë drëgą nôstarszą w ògle zachòwóną fòrmã religijnégò tekstu (pò Tekstach Piramidów)<ref>A. George, ''The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian'', Penguin Classics, Londyn 1999, s. 13–14.</ref>. Jegò historiô sygô sumerijsczich legeńdów z III tësąclecô p.n.e., chòc nôpełniészô zachòwónô wersjô, tak zwónô sztandardowô babilońskô wersjô, pòchôdô z czasu miãdzë XIII a X wiekã p.n.e.<ref>K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, ''Epos o Gilgameszu'', Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, s. 5–7.</ref>. Nen dokôz òpòwiôdô ò losach historicznégò ë na pòłë mitologicznégò włôdcë gardu [[Ùruk]], [[Gilgamesz|Gilgamesza]], a téż jegò zmaganiach z lëdzką smiertelnoscą, nôtërą ë bòsczima wërokama. == Historiô òdkrëcégò ë òdczëtaniégò == Epòs ò Gilgameszu òstôł zabëti przez wicy jak dwa tësącleca. Zostôł znowa òdkrëti w pòłowie XIX wiekù òbczas wëkòpòwisków prowadzonëch na môlu starożëtni Niniwë (dzysdniowi nordowi [[Irak]]) przez britijsczich archeòlogów, Austena Henry'égò Layarda a Hormuzda Rassama<ref>D. Damrosch, ''The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh'', Henry Holt and Co., Nowi Jork 2006, s. 34–39.</ref>. Glëniané tôfle zapisóné [[Klinowi szrëft|klinowim]] [[Klinowi szrëft|szrëftã]] nalezëlë w rujinach wiôldżi Ksążnicë [[Aszurbanipal|Aszurbanipala]]. Przełóm w òdczëtanim tekstu nastąpił w 1872 rokù za sprawą [[George Smith|George'a Smitha]], samòùka ë asystenta w British Museum. Smith przełożëł dzél jedenaści tôflë, chtëren zawiérôł relacjã ò wiôldżim pòtopie baro pòdobną do biblijni historii ò Arce Noégò<ref>G. Smith, ''The Chaldean Account of Genesis'', Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, Londyn 1876.</ref>. Prezentacjô tegò òdkrëcô przed Towarzëstwã Biblijni Archeòlogii wëwòłała swiatową sensacjã i zapòczątkòwała pilné szëkba za felëjącëma dzélama tekstu, chtërne trwają do dzys. Co czile dekadów archeòlodzë i filolodzë naléwają nowé, felëjącé lënie epòsu w rozrzucónëch pò swiece mùzealnëch magazynach i na archeòlogicznëch stanowiszczach. == Wersje ë ewòlucjô tekstu == Epòs nie pòwstôł jakno jedno spójné dzeło w jednym czasu. Jegò ewòlucjô trwała setczi lat ë òbjimała czile òdrãbnëch jãzëkòwëch ë redakcëjnëch fazów: # '''Sumerijsczé pòematë''' (òk. 2100 p.n.e.): Piãc niezawisłëch wiérztów w sumerijsczim jãzëkù ò dokôzach Gilgamesza, spisónëch za III dynastie z Ùr<ref>S. N. Kramer, ''The Sumerians: Their History, Culture, and Character'', University of Chicago Press, Chicago 1963, s. 185–188.</ref>. Nie twòrzëłë jesz jednégò epòsu, le miôłë w so klëczowé epizodë. # '''Starobabilońskô wersjô''' (òk. 1800 p.n.e.): Pierszô próba stwòrzeniégò jednolitej naracji w akadyjsczim jãzëkù. Znónô dzys le we fragmentach pòd mionã ''Szūtur eli szarrī'' („Przewëższający wszëtczich jinëch królów”)<ref>S. Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford University Press, Òksfòrd 2000, s. 45–47.</ref>. # '''Sztandardowô babilońskô wersjô''' (òk. 1300–1000 p.n.e.): Nôpełniészô wersjô zredagòwónô przez ùczonégò mionã '''Sin-lēqi-unninni''' pòd titlã ''Sza nagba īmuru''<ref>A. Mierzejewski, ''Tajemnice glinianych tabliczek'', Iskry, Warszawa 1981, s. 112.</ref>. Skłôdô sã z 12 tôflów pò òkòło 300 lëniów tekstu. == Struktura ë zamkłosc sztandardowi babilońsczi wersje == Fabùła nôpełniészi wersje epòsu dzeli sã wërazno na dwa dzéle. Pierszi (tôfle I–VI) skùpiô sã na heroicznëch dokôzach ë drëszbie Gilgamesza z [[Enkidu]], a drëdżi (tôfle VII–XI) na egzystencjalnym krizysu Gilgamesza pò smiercë drëcha ë jegò szëkbie za niesmiertelnoscą<ref>W. Tyloch, ''Opowieści niniwskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 67–69.</ref>. {| class="wikitable" |+ !Tôfla !Òpisënk |- |I |Wprowadzenié ë przedstawienié gardu Ùruk a jegò bezwzglãdnégò włôdcë, Gilgamesza (w dwóch trzecych bòga, w jedny trzecy człowieka). Pòddóny błagają bògów ò pòmòc ë ùlgã. Bògòwie stwôrzają Enkidu – dzëczégò człowieka, chtëren mô bëc równy Gilgameszowi. Enkidu òstôwô ùcywilizowóny przez niezbednice Szamchat. |- |II |Enkidu przëbiwô do Ùruk ë zastãpùje Gilgameszowi dargã na swiãto zdënkù. Dochôdô do brutalny biôtczi. Czej òba ùwidzą, że są równi mòcą, przëriwają starcé ë stôwają sã nierozłącznyma bracynama. Gilgamesz namôwiô gò na wëprawã do Cedrowégò Lasu, żebë zabic pòtwòra Humbabã. |- |III-V |Przëszëkòwania do wëprawë ë wanoga. Dzywné snë Gilgamesza, chtërne Enkidu wëkłôdô na dobrą stronã. Òba heroje docérają do Cedrowégò Lasu, pòkònywają strasznégò strażnika Humbabã (z pòmòcą bòga słuńca Szamasza) ë scynają nôwëższé drzewa. |- |VI |Bòdżini miłotë i wòjnë, [[Isztar]], zakòchiwô sã w Gilgameszu, le ten jã òdrzucô, wëliczającë ji dôwnëch ë zniszczonëch lubków. Rozgniéwónô Isztar zséłô na Ùruk Niebiesczégò Bika, chtëren robi wiôlgą szkòdã. Gilgamesz ë Enkidu zabijają bika, co wëwòłëje gniéw bògów<ref>K. Łyczkowska ë jin., ''Epos o Gilgameszu'', dz. cyt., s. 42 (kòmentôrz do tôflë VI).</ref>. |- |VII |Bògòwie òrzekają, że jakno kara za zabicé Humbabë ë Niebiesczégò Bika jeden z bòhaterów mùszi ùmrzec. Wërok pôdô na Enkidu. Enkidu chòrzeje, rzucô przeklãstwa na swòje cywilizowóné żëcé, mô straszné wizje zaswiatów (Domù Prochù) ë wnetk ùmiérô. |- |VIII |Zrozpaczony Gilgamesz wëgłôszô wiôldżi lament nad całã swòjégò drëcha. Urządzô wiôldżi pògrzéb, òfiarëje skarbë bògóm zaswiatów, a tej pòrzucô królewsczé ruchna na rzecz zwierzãcëch skórów ë ùcekô z gardu na piôszczëznã. |- |IX-X |Gilgamesz wërëszywô w wanogã na kùńc swiata, żebë nalezc Ùtnapisztima – jedurnégò człowieka, chtëren przetrwôł pòtop ë dostôł òd bògów niesmiertelnosc. Pòkònywô górë Maszu pilowóné przez Lëdzy-Skòrpionów, przechôdô przez ògród klejnotów ë dzãka pòmòcë przewòznika Ùrszanabiégò przeprawiô sã przez Wòdë Smiercë. |- |XI |Spòtkanié z Ùtnapisztimã. Stôri człowiek òpòwiôdô historiã pòtopù ë dowòdzy Gilgameszowi, że nie dobãdze niesmiertelnoscë, dôwającë mù próbã niespaniégò przez sétme dni (Gilgamesz zarô zasëpiô). Ùtnapisztim zdrôdzô równak tajemnicã òdmłôdzający roscënë na dnie mòrza. Gilgamesz dobëwô roscënã, ale w pòwrótny dardze kradnie jã żmija (co wëjasniô, czemù żmije zrzucają skórã). Zrezygnowóny król wrôcô do Ùruk ë doceniô mòc wëbùdowónëch przez se gardowëch mùrów. |- |XII |Tôfla-dodôwk, co je prostim przełożenim stôrosumerijsczi wiérztë<ref>A. George, dz. cyt., s. 90–95.</ref>. Przedstôwiô jinszą wersjã wëdarzeniów, w chtërny Enkidu schôdô do zaswiatów, żebë òdebrac zgùbioné rzeczë Gilgamesza, òstôwô tam ùwiãzony, a jegò dëch wrôcô, żebë òpisac smùtną prôwdã pò smiercë. |} == Przédné mòtiwë ë interpretacjô == * '''Nieùchronnosc smiercë''': Przédną mëslą epòsu je zrozumienié przez człowieka swòji smiertelnoscë. Fizycznô niesmiertelnosc nôleżi le do bògów, a jedurną wiecznoscą dlô człowieka je dzedzëctwò, jaczé pò so òstôwiô<ref>M. L. West, ''The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth'', Clarendon Press, Òksfòrd 1997, s. 120–123.</ref>. * '''Nôtëra a cywilizacjô''': Pòstac Enkidu je metaforą przeńcô lëdzkòscë òd dzëkòscë do cywilizacji ë òddaleniô òd nôtërë. Wëcãti Cedrowi Las reprezentëje ùjarzmienié dzëczégò swiata przez mezopòtamską kùlturã. * '''Królewskô włôdza i tiraniô''': Epòs zaczënô sã òd òbrazu złégò włôdcë, co zmuszô lëdzy do cãżczi robòtë ë bierze so prawò pierszi nocë. Dopiéro drëszba z Enkidu ë żałoba zmieniają gò w mądrégò pasterza lëdu<ref>D. Damrosch, dz. cyt., s. 210–213.</ref>. * '''Rola bògów''': Mezopòtamsczi bògòwie są przedstawiony jakno jistotë kaprësné ë czãsto nieprzëchëlné lëdzóm. W historie pòtopù chcą zniszczëc lëdzkòsc le dlôte, że lëdze bëlë za głosny ë nie dalë [[Enlil|Enlilowi]] spac. == Wpłiw na kùlturã ë religiã == Nôszérzi òbgôdëwónym aspektã Epòsu ò Gilgameszu je jegò związk z knégama Stôrégò Testameńtu. Relacjô Ùtnapisztima z tôflë XI mô tak wiele pòdobieństwów z [[Bibliô|biblijną]] òpòwiescą ò Noém, że nie mòże to bëc trafënk<ref>J. H. Walton, ''Starożytny Bliski Wschód a Stary Testament'', Chrześcijański Instytut Biblijny, Warszawa 2005, s. 315–320.</ref>. W òbù historiach je bòsczé òstrzeżenié dlô jednégò człowieka, nakôz bùdowë statkù ùszczelnionégò smòłą, wzycé zwierzãtów, zniszczenié lëdzkòscë, òsadzenié statkù na czëpkù górë pò òpadniãcym wòdów a wëpùszczanié ptôchów (krëka, gòłãbia, jaskùłczi), żebë sprôwdzëc, czë zemia ju wëszła z wòdë. Badérowie zgôdzają sã, że aùtorowie Knédżi Rodzaju czerpalë z mezopòtamsczégò mitu. Widzec téż paralele miãdzë stwòrzenim Enkidu a Adamã w Ògrodze Eden. Òba są stwòrzony z glënë i prochù, òba żëją w zgòdze z nôtërą do czasu pòjawieniégò sã białczi, co prowadzy do ùtratë dôwnégò stanu, ale téż do dobëcégò swiadomòscë. Do tegò mòtiw żmiji, co kradnie roscënã młodoscë, przëpòminô żmijã z Knédżi Rodzaju, chtërna pòzbôwiô lëdzkòsc drzewa żëcégò<ref>S. Dalley, dz. cyt., s. 130–132.</ref>. W klasyczni lëteraturze badérowie widzą echa epòsu w pòematach [[Hòmer|Hòmera]]. Tak samo jak Gilgamesz płacze pò strace Enkidu, tak [[Achilles]] w [[Iliada|Iliadze]] òpłakùje [[Patroklos|Patroklosa]] ë robi mù wiôlgą stëpã ë jigrzëska, a wanoga Gilgamesza na kùńc swiata mô swòje òdpòwiedniczi w wanogach [[Òdyseùsz|Òdyseùsza]]<ref>M. L. West, dz. cyt., s. 336–339.</ref>. Epòs, chtëren zaginął na wicy jak dwa tësącleca, dali ształtëje nasze zrozëmienié tegò, jak ùniwersalné ë stôré są òpòwiescë ò lëdzczich bólach, ambicji ë teskniączce za wiecznoscą. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] 17z3uak10d9r2vxlhk073rkltbfc6oy 224055 224053 2026-11-10T19:02:08Z Dzywòwidz 17628 historii -> historie 224055 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:British Museum Flood Tablet.jpg|mały|Dzél tôblëcë, w chtërnym napisóny je ò pòtopie – z epòsu ò Gilgameszu (napisóny pò akadijskù)]] '''Epòs ò Gilgameszu''' – akadijsczi epicczi pòemat, co pòchôdô ze [[Stôrożëtnô Mezopòtamia|Stôrożëtny Mezopòtamie]], pòwszechno ùznôwóny za nôstarszé znóné lëdzkòscë wiôldżé lëteracczé dzeło ë drëgą nôstarszą w ògle zachòwóną fòrmã religijnégò tekstu (pò Tekstach Piramidów)<ref>A. George, ''The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian'', Penguin Classics, Londyn 1999, s. 13–14.</ref>. Jegò historiô sygô sumerijsczich legeńdów z III tësąclecô p.n.e., chòc nôpełniészô zachòwónô wersjô, tak zwónô sztandardowô babilońskô wersjô, pòchôdô z czasu miãdzë XIII a X wiekã p.n.e.<ref>K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, ''Epos o Gilgameszu'', Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, s. 5–7.</ref>. Nen dokôz òpòwiôdô ò losach historicznégò ë na pòłë mitologicznégò włôdcë gardu [[Ùruk]], [[Gilgamesz|Gilgamesza]], a téż jegò zmaganiach z lëdzką smiertelnoscą, nôtërą ë bòsczima wërokama. == Historiô òdkrëcégò ë òdczëtaniégò == Epòs ò Gilgameszu òstôł zabëti przez wicy jak dwa tësącleca. Zostôł znowa òdkrëti w pòłowie XIX wiekù òbczas wëkòpòwisków prowadzonëch na môlu starożëtni Niniwë (dzysdniowi nordowi [[Irak]]) przez britijsczich archeòlogów, Austena Henry'égò Layarda a Hormuzda Rassama<ref>D. Damrosch, ''The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh'', Henry Holt and Co., Nowi Jork 2006, s. 34–39.</ref>. Glëniané tôfle zapisóné [[Klinowi szrëft|klinowim]] [[Klinowi szrëft|szrëftã]] nalezëlë w rujinach wiôldżi Ksążnicë [[Aszurbanipal|Aszurbanipala]]. Przełóm w òdczëtanim tekstu nastąpił w 1872 rokù za sprawą [[George Smith|George'a Smitha]], samòùka ë asystenta w British Museum. Smith przełożëł dzél jedenaści tôflë, chtëren zawiérôł relacjã ò wiôldżim pòtopie baro pòdobną do biblijni historie ò Arce Noégò<ref>G. Smith, ''The Chaldean Account of Genesis'', Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, Londyn 1876.</ref>. Prezentacjô tegò òdkrëcô przed Towarzëstwã Biblijni Archeòlogii wëwòłała swiatową sensacjã i zapòczątkòwała pilné szëkba za felëjącëma dzélama tekstu, chtërne trwają do dzys. Co czile dekadów archeòlodzë i filolodzë naléwają nowé, felëjącé lënie epòsu w rozrzucónëch pò swiece mùzealnëch magazynach i na archeòlogicznëch stanowiszczach. == Wersje ë ewòlucjô tekstu == Epòs nie pòwstôł jakno jedno spójné dzeło w jednym czasu. Jegò ewòlucjô trwała setczi lat ë òbjimała czile òdrãbnëch jãzëkòwëch ë redakcëjnëch fazów: # '''Sumerijsczé pòematë''' (òk. 2100 p.n.e.): Piãc niezawisłëch wiérztów w sumerijsczim jãzëkù ò dokôzach Gilgamesza, spisónëch za III dynastie z Ùr<ref>S. N. Kramer, ''The Sumerians: Their History, Culture, and Character'', University of Chicago Press, Chicago 1963, s. 185–188.</ref>. Nie twòrzëłë jesz jednégò epòsu, le miôłë w so klëczowé epizodë. # '''Starobabilońskô wersjô''' (òk. 1800 p.n.e.): Pierszô próba stwòrzeniégò jednolitej naracji w akadyjsczim jãzëkù. Znónô dzys le we fragmentach pòd mionã ''Szūtur eli szarrī'' („Przewëższający wszëtczich jinëch królów”)<ref>S. Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford University Press, Òksfòrd 2000, s. 45–47.</ref>. # '''Sztandardowô babilońskô wersjô''' (òk. 1300–1000 p.n.e.): Nôpełniészô wersjô zredagòwónô przez ùczonégò mionã '''Sin-lēqi-unninni''' pòd titlã ''Sza nagba īmuru''<ref>A. Mierzejewski, ''Tajemnice glinianych tabliczek'', Iskry, Warszawa 1981, s. 112.</ref>. Skłôdô sã z 12 tôflów pò òkòło 300 lëniów tekstu. == Struktura ë zamkłosc sztandardowi babilońsczi wersje == Fabùła nôpełniészi wersje epòsu dzeli sã wërazno na dwa dzéle. Pierszi (tôfle I–VI) skùpiô sã na heroicznëch dokôzach ë drëszbie Gilgamesza z [[Enkidu]], a drëdżi (tôfle VII–XI) na egzystencjalnym krizysu Gilgamesza pò smiercë drëcha ë jegò szëkbie za niesmiertelnoscą<ref>W. Tyloch, ''Opowieści niniwskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 67–69.</ref>. {| class="wikitable" |+ !Tôfla !Òpisënk |- |I |Wprowadzenié ë przedstawienié gardu Ùruk a jegò bezwzglãdnégò włôdcë, Gilgamesza (w dwóch trzecych bòga, w jedny trzecy człowieka). Pòddóny błagają bògów ò pòmòc ë ùlgã. Bògòwie stwôrzają Enkidu – dzëczégò człowieka, chtëren mô bëc równy Gilgameszowi. Enkidu òstôwô ùcywilizowóny przez niezbednice Szamchat. |- |II |Enkidu przëbiwô do Ùruk ë zastãpùje Gilgameszowi dargã na swiãto zdënkù. Dochôdô do brutalny biôtczi. Czej òba ùwidzą, że są równi mòcą, przëriwają starcé ë stôwają sã nierozłącznyma bracynama. Gilgamesz namôwiô gò na wëprawã do Cedrowégò Lasu, żebë zabic pòtwòra Humbabã. |- |III-V |Przëszëkòwania do wëprawë ë wanoga. Dzywné snë Gilgamesza, chtërne Enkidu wëkłôdô na dobrą stronã. Òba heroje docérają do Cedrowégò Lasu, pòkònywają strasznégò strażnika Humbabã (z pòmòcą bòga słuńca Szamasza) ë scynają nôwëższé drzewa. |- |VI |Bòdżini miłotë i wòjnë, [[Isztar]], zakòchiwô sã w Gilgameszu, le ten jã òdrzucô, wëliczającë ji dôwnëch ë zniszczonëch lubków. Rozgniéwónô Isztar zséłô na Ùruk Niebiesczégò Bika, chtëren robi wiôlgą szkòdã. Gilgamesz ë Enkidu zabijają bika, co wëwòłëje gniéw bògów<ref>K. Łyczkowska ë jin., ''Epos o Gilgameszu'', dz. cyt., s. 42 (kòmentôrz do tôflë VI).</ref>. |- |VII |Bògòwie òrzekają, że jakno kara za zabicé Humbabë ë Niebiesczégò Bika jeden z bòhaterów mùszi ùmrzec. Wërok pôdô na Enkidu. Enkidu chòrzeje, rzucô przeklãstwa na swòje cywilizowóné żëcé, mô straszné wizje zaswiatów (Domù Prochù) ë wnetk ùmiérô. |- |VIII |Zrozpaczony Gilgamesz wëgłôszô wiôldżi lament nad całã swòjégò drëcha. Urządzô wiôldżi pògrzéb, òfiarëje skarbë bògóm zaswiatów, a tej pòrzucô królewsczé ruchna na rzecz zwierzãcëch skórów ë ùcekô z gardu na piôszczëznã. |- |IX-X |Gilgamesz wërëszywô w wanogã na kùńc swiata, żebë nalezc Ùtnapisztima – jedurnégò człowieka, chtëren przetrwôł pòtop ë dostôł òd bògów niesmiertelnosc. Pòkònywô górë Maszu pilowóné przez Lëdzy-Skòrpionów, przechôdô przez ògród klejnotów ë dzãka pòmòcë przewòznika Ùrszanabiégò przeprawiô sã przez Wòdë Smiercë. |- |XI |Spòtkanié z Ùtnapisztimã. Stôri człowiek òpòwiôdô historiã pòtopù ë dowòdzy Gilgameszowi, że nie dobãdze niesmiertelnoscë, dôwającë mù próbã niespaniégò przez sétme dni (Gilgamesz zarô zasëpiô). Ùtnapisztim zdrôdzô równak tajemnicã òdmłôdzający roscënë na dnie mòrza. Gilgamesz dobëwô roscënã, ale w pòwrótny dardze kradnie jã żmija (co wëjasniô, czemù żmije zrzucają skórã). Zrezygnowóny król wrôcô do Ùruk ë doceniô mòc wëbùdowónëch przez se gardowëch mùrów. |- |XII |Tôfla-dodôwk, co je prostim przełożenim stôrosumerijsczi wiérztë<ref>A. George, dz. cyt., s. 90–95.</ref>. Przedstôwiô jinszą wersjã wëdarzeniów, w chtërny Enkidu schôdô do zaswiatów, żebë òdebrac zgùbioné rzeczë Gilgamesza, òstôwô tam ùwiãzony, a jegò dëch wrôcô, żebë òpisac smùtną prôwdã pò smiercë. |} == Przédné mòtiwë ë interpretacjô == * '''Nieùchronnosc smiercë''': Przédną mëslą epòsu je zrozumienié przez człowieka swòji smiertelnoscë. Fizycznô niesmiertelnosc nôleżi le do bògów, a jedurną wiecznoscą dlô człowieka je dzedzëctwò, jaczé pò so òstôwiô<ref>M. L. West, ''The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth'', Clarendon Press, Òksfòrd 1997, s. 120–123.</ref>. * '''Nôtëra a cywilizacjô''': Pòstac Enkidu je metaforą przeńcô lëdzkòscë òd dzëkòscë do cywilizacji ë òddaleniô òd nôtërë. Wëcãti Cedrowi Las reprezentëje ùjarzmienié dzëczégò swiata przez mezopòtamską kùlturã. * '''Królewskô włôdza i tiraniô''': Epòs zaczënô sã òd òbrazu złégò włôdcë, co zmuszô lëdzy do cãżczi robòtë ë bierze so prawò pierszi nocë. Dopiéro drëszba z Enkidu ë żałoba zmieniają gò w mądrégò pasterza lëdu<ref>D. Damrosch, dz. cyt., s. 210–213.</ref>. * '''Rola bògów''': Mezopòtamsczi bògòwie są przedstawiony jakno jistotë kaprësné ë czãsto nieprzëchëlné lëdzóm. W historie pòtopù chcą zniszczëc lëdzkòsc le dlôte, że lëdze bëlë za głosny ë nie dalë [[Enlil|Enlilowi]] spac. == Wpłiw na kùlturã ë religiã == Nôszérzi òbgôdëwónym aspektã Epòsu ò Gilgameszu je jegò związk z knégama Stôrégò Testameńtu. Relacjô Ùtnapisztima z tôflë XI mô tak wiele pòdobieństwów z [[Bibliô|biblijną]] òpòwiescą ò Noém, że nie mòże to bëc trafënk<ref>J. H. Walton, ''Starożytny Bliski Wschód a Stary Testament'', Chrześcijański Instytut Biblijny, Warszawa 2005, s. 315–320.</ref>. W òbù historiach je bòsczé òstrzeżenié dlô jednégò człowieka, nakôz bùdowë statkù ùszczelnionégò smòłą, wzycé zwierzãtów, zniszczenié lëdzkòscë, òsadzenié statkù na czëpkù górë pò òpadniãcym wòdów a wëpùszczanié ptôchów (krëka, gòłãbia, jaskùłczi), żebë sprôwdzëc, czë zemia ju wëszła z wòdë. Badérowie zgôdzają sã, że aùtorowie Knédżi Rodzaju czerpalë z mezopòtamsczégò mitu. Widzec téż paralele miãdzë stwòrzenim Enkidu a Adamã w Ògrodze Eden. Òba są stwòrzony z glënë i prochù, òba żëją w zgòdze z nôtërą do czasu pòjawieniégò sã białczi, co prowadzy do ùtratë dôwnégò stanu, ale téż do dobëcégò swiadomòscë. Do tegò mòtiw żmiji, co kradnie roscënã młodoscë, przëpòminô żmijã z Knédżi Rodzaju, chtërna pòzbôwiô lëdzkòsc drzewa żëcégò<ref>S. Dalley, dz. cyt., s. 130–132.</ref>. W klasyczni lëteraturze badérowie widzą echa epòsu w pòematach [[Hòmer|Hòmera]]. Tak samo jak Gilgamesz płacze pò strace Enkidu, tak [[Achilles]] w [[Iliada|Iliadze]] òpłakùje [[Patroklos|Patroklosa]] ë robi mù wiôlgą stëpã ë jigrzëska, a wanoga Gilgamesza na kùńc swiata mô swòje òdpòwiedniczi w wanogach [[Òdyseùsz|Òdyseùsza]]<ref>M. L. West, dz. cyt., s. 336–339.</ref>. Epòs, chtëren zaginął na wicy jak dwa tësącleca, dali ształtëje nasze zrozëmienié tegò, jak ùniwersalné ë stôré są òpòwiescë ò lëdzczich bólach, ambicji ë teskniączce za wiecznoscą. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] 7gpuyb1qnenyems924hq7v7kbausxym 224086 224055 2026-11-11T04:58:54Z Terrus38 14026 kòrekta 224086 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:British Museum Flood Tablet.jpg|mały|Dzél tôblëcë, w chtërnym napisóné je ò pòtopie – z epòsu ò Gilgameszu (napisóny pò akadijskù)]] '''Epòs ò Gilgameszu''' – [[Akadijsczi jãzëk|akadijsczi]] epicczi pòemat, co pòchôdô ze [[Stôrożëtnô Mezopòtamia|Stôrożëtny Mezopòtamie]], pòwszechno ùznôwóny za nôstarszé znóné lëdzkòscë wiôldżé lëteracczé dzeło ë drëgą nôstarszą w òglim zachòwóną fòrmã religijnégò tekstu (pò Tekstach Piramidów)<ref>A. George, ''The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian'', Penguin Classics, Londyn 1999, s. 13–14.</ref>. Jegò historiô sygô sumerijsczich legeńdów z III tësąclecô p.n.e., chòc nôpełniészô zachòwónô wersjô, tak zwónô sztandardowô babilońskô wersjô, pòchôdô z czasu midzë XIII a X wiekã p.n.e.<ref>K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, ''Epos o Gilgameszu'', Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, s. 5–7.</ref> Nen dokôz òpòwiôdô ò kawlu historicznégò ë na pòłë mitologicznégò włôdcë gardu [[Ùruk]], [[Gilgamesz|Gilgamesza]], a téż jegò zmagama z lëdzką smiertelnoscą, nôtërą ë bòsczima wërokama. == Historiô òdkrëcégò ë òdczëtaniégò == Epòs ò Gilgameszu òstôł zabëti na wicy jak dwa tësącleca. Òstôł òdkrëti w pòłowie XIX wiekù òb czas badérowaniów naleznisków prowadzonëch na môlu stôrożëtny Niniwë (dzysdniowi nordowi [[Irak]]) przez britijsczich archeòlogów, Austena Henry'égò Layarda a Hormuzda Rassama<ref>D. Damrosch, ''The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh'', Henry Holt and Co., Nowi Jork 2006, s. 34–39.</ref>. Glëniané tôfle zapisóné [[Klinowi szrëft|klinowim]] [[Klinowi szrëft|szrëftã]] nalezlë w rujinach wiôldżi Ksążnicë [[Aszurbanipal|Aszurbanipala]]. Przełómanié w òdczëtanim tekstu nastąpiło w 1872 rokù za sprawą [[George Smith|George'a Smitha]], samòùka ë asystenta w [[British Museum]]. Smith przełożił tôflã, chtëren zamikôł w se relacjã ò wiôldżim pòtopie baro pòdobną do biblijny historie ò [[Arka Noégò|Arce Noégò]], a jakô òkôza sã bëc jednôstim dzélã epòsu<ref>G. Smith, ''The Chaldean Account of Genesis'', Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, Londyn 1876.</ref>. Prezentacjô tegò òdkrëcô przed Towarzëstwã Biblijny Archeòlogie wëwòłała swiatową sensacjã i zapòczątkòwała pilną szëkbã za felëjącyma dzélama tekstu, chtërne warają do dzys. Co czile dekadów archeòlodzë i filolodzë nalôżają nowé, felëjącé rédżi epòsu w rozrzuconëch pò swiece mùzealnëch magazynach i na archeòlogicznëch stanowiszczach. == Wersje ë ewòlucjô tekstu == Epòs nie pòwstôł jakno jedno spójné dzeło w jednym czasu. Jegò ewòlucjô trwała setczi lat ë òbjimała czile apartnëch jãzëkòwëch ë redakcyjnëch fazów: # '''Sumerijsczé pòematë''' (kòl 2100 p.n.e.): Piãc niezanôleżnëch wiérztów w sumerijsczim jãzëkù ò czënach Gilgamesza, spisónëch za III dynastie z Ùr<ref>S. N. Kramer, ''The Sumerians: Their History, Culture, and Character'', University of Chicago Press, Chicago 1963, s. 185–188.</ref>. Nie twòrzëłë jesz jednégò epòsu, le miałë w se kluczowé epizodë. # '''Starobabilońskô wersjô''' (kòl 1800 p.n.e.): Pierszô próba stwòrzeniégò jednorodny narracje w akadijsczim jãzëkù. Znónô dzys le we fragmentach pòd mionã ''Szūtur eli szarrī'' („Przewëższający wszëtczich jinëch królów”)<ref>S. Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford University Press, Òksfòrd 2000, s. 45–47.</ref>. # '''Sztandardowô babilońskô wersjô''' (kòl 1300–1000 p.n.e.): Nôpełniészô wersjô zredagòwónô przez ùczonégò mionã Sin-lēqi-unninni pòd titlã ''Sza nagba īmuru''<ref>A. Mierzejewski, ''Tajemnice glinianych tabliczek'', Iskry, Warszawa 1981, s. 112.</ref>. Skłôdô sã z 12 tôflów pò òkòło 300 réżków tekstu. == Sztruktura ë zamkłosc sztandardowi babilońsczi wersje == Fabùła nôpełniészi wersje epòsu dzeli sã wërazno na dwa dzéle. Pierszi (tôfle I–VI) skùpiô sã na herojicznëch czënach ë drëszbie Gilgamesza z [[Enkidu]], a drëdżi (tôfle VII–XI) na egzystencjalnym krizysu Gilgamesza pò smiercë drëcha ë jegò szëkbie za niesmiertelnoscą<ref>W. Tyloch, ''Opowieści niniwskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 67–69.</ref>. {| class="wikitable" |+ !Tôfla !Òpisënk |- |I |Wprowadzenié ë przedstawienié gardu Ùruk a jegò bezwzglãdnégò włôdcë, Gilgamesza (w dwùch trzecëch bòga, w jedny trzecy człowieka). Pòddóny błagają bògów ò pòmòc ë ùlgã. Bògòwie stwôrzają Enkidu – dzëczégò człowieka, chtëren mô bëc równy Gilgameszowi. Enkidu òstôwô ùcywilizowóny przez niezbednicã Szamchat. |- |II |Enkidu doprzëchôdô do Ùruk ë zastãpùje Gilgameszowi drogã na swiãto zdënkù. Dochôdô do brutalny biôtczi. Czej òbaji merkają, że są równy mòcą, przëriwają starcé ë stôwają sã nierozłącznyma bracynama. Gilgamesz namôwiô gò na wëprawã do Cedrowégò Lasu, żebë zabic pòtwòra Humbabã. |- |III-V |Przëszëkòwania do wëprawë ë wanoga. Dzywné snë Gilgamesza, chtërne Enkidu wëkłôdô na dobrą stronã. Òbaji heroje docérają do Cedrowégò Lasu, pòkònywają strasznégò starżnika Humbabã (z pòmòcą bòga słuńca Szamasza) ë scynają nôwëższé drzewa. |- |VI |Bòżëna miłotë i wòjnë, [[Isztar]], zakòchiwô sã w Gilgameszu, le ten jã òdrzucô, wëliczającë ji dôwnëch ë zniszczonëch mùlków. Rozgòrzonô Isztar zesélô na Ùruk Niebiesczégò Bika, chtëren robi wiôlgą szkòdã. Gilgamesz ë Enkidu zabijają bika, co wëwòłëje gniéw bògów<ref>K. Łyczkowska ë jin., ''Epos o Gilgameszu'', dz. cyt., s. 42 (kòmentôrz do tôflë VI).</ref>. |- |VII |Bògòwie òrzékają, że jakno kara za zabicé Humbabë ë Niebiesczégò Bika jeden z bòhaterów mùszi ùmrzec. Wërok pôdô na Enkidu. Enkidu chòrzeje, rzucô przeklãstwa na swòje cywilizowóné żëcé, mô straszné wizje zaswiatów (Dodomù Prochù) ë wnetk ùmiérô. |- |VIII |Zrozpaczony Gilgamesz wëgłôszô wiôldżi lameńt nad całã swòjégò drëcha. Urządzô wiôldżi pògrzéb, òfiarëje skarbë bògóm zaswiatów, a tej pòrzucô królewsczé ruchna na rzecz zwiérzãcëch skórów ë ùcekô z gardu na pùstiniã. |- |IX-X |Gilgamesz ruszô we wanogã na kùńc swiata, żebë nalezc Ùtnapisztima – jedurnégò człowieka, chtëren przeżił pòtop ë dostôł òd bògów niesmiertelnosc. Pòkònywô górë Maszu pilowóné przez Lëdzy-Skòrpionów, przechôdô przez ògród klejnotów ë dzãka pòmòcë przewòznika Ùrszanabiégò przeprôwiô sã przez Wòdë Smiercë. |- |XI |Spòtkanié z Ùtnapisztimã. Stôri człowiek òpòwiôdô historiã pòtopù ë dowòdzy Gilgameszowi, że nie dobãdze niesmiertelnoscë, dôwającë mù próbã niespaniégò przez sétmë dni (Gilgamesz zarô ùsniwô). Ùtnapisztim zdrôdzô równak tajemnicã òdmłôdzający roscënë na dnie mòrza. Gilgamesz dobiwô roscënã, ale ò drogã nazôd kradze jã żmija (co wëjasniô, czemù żmije zrzucają skórã). Zrezygnowóny król wrôcô do Ùruk ë doceniwô mòc wëbùdowónëch przez se gardowëch mùrów. |- |XII |Tôfla-dodôwk, co je prostim przełożenim stôrosumerijsczi wiérztë<ref>A. George, dz. cyt., s. 90–95.</ref>. Przedstôwiô jinszą wersjã wëdarzeniów, w chtërny Enkidu schôdô do zaswiatów, żebë òdebrac zgùbioné rzeczë Gilgamesza, òstôwô tam zaklamkòwóny, a jegò dëch wrôcô, żebë òpisac smùtną prôwdã pò smiercë. |} == Przédné mòtiwë == * '''Nieùchronnosc smiercë''': Przédną mëslą epòsu je zrozmienié przez człowieka swòji smiertelnoscë. Fizycznô niesmiertelnosc nôleżi le do bògów, a jedurną wiecznoscą dlô człowieka je spôdkòwizna, jaką pò se òstôwiô<ref>M. L. West, ''The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth'', Clarendon Press, Òksfòrd 1997, s. 120–123.</ref>. * '''Nôtëra a cywilizacjô''': Pòstacjô Enkidu je metafòrą przeńcô lëdzkòscë òd dzëkòscë do cywilizacji ë òddaleniô òd nôtërë. Wëcãti Cedrowi Las reprezentëje ùjerzmienié dzëczégò swiata przez mezopòtamską kùlturã. * '''Królewskô włôdza i tiraniô''': Epòs zaczinô sã òd òbrazu złégò włôdcë, co zmuszô lëdzy do cãżczi robòtë ë bierze so prawò pierszi nocë. Dopiérze drëszba z Enkidu ë żałoba zmieniwają gò w mądrégò pasturza lëdu<ref>D. Damrosch, dz. cyt., s. 210–213.</ref>. * '''Rola bògów''': Mezopòtamsczi bògòwie są przedstawiony jakno nôskwarné ë czãsto nieżëczné lëdzóm jistotë. W historie pòtopù chcą zniszczëc lëdzkòsc le dlôte, że lëdze bëlë za głosny ë nie dalë [[Enlil|Enlilowi]] spac. == Cësk == Nôszérzi òbgadiwónym aspektã Epòsu ò Gilgameszu je jegò związk z knégama [[Stôri Testameńt|Stôrégò Testameńtu]]. Relacjô Ùtnapisztima z tôflë XI mô tak wiele pòdobieństwów z [[Bibliô|biblijną]] òpòwiescą ò Noém, że nie mòże to bëc przëtrôfk<ref>J. H. Walton, ''Starożytny Bliski Wschód a Stary Testament'', Chrześcijański Instytut Biblijny, Warszawa 2005, s. 315–320.</ref>. W òbù historiach je bòsczé òstrzeżenié dlô jednégò człowieka, nakôz bùdowë òkrãtu òbszczelonégò smòłą, wzãcé zwiérzãtów, zniszczenié lëdzkòscë, òsadzenié òkrãtu na czëpie górë pò òpadniãcym wòdów a wëpùszczanié ptôchów (krëka, gòłãbia, jaskùłczi), żebë sprôwdzëc, czë zemia ju wëszła z wòdë. Badérowie zgôdzają sã, że aùtorowie [[Knéga Zôczątków|Knédżi Zôczątków]] czerpelë z mezopòtamsczégò mitu. Widzec je téż paralele midzë stwòrzenim Enkidu a Adamã w Ògrodze Eden. Òbaji są stwòrzony z glënë i prochù, òbaji żëją w zgòdze z nôtërą do czasu pòjawieniégò sã białczi, co prowadzy do ùtratë dôwnégò stanu, ale téż do dobëcégò swiąde. Pòsobnym pòdobieństwóm słëchô mòtiw żmije, co kradze roscënã młodoscë, przëpòminô òn żmijã z Knédżi Zôczątków, chtërna pòzbôwiô lëdzkòsc drzewa żëcégò<ref>S. Dalley, dz. cyt., s. 130–132.</ref>. W klasyczny lëteraturze badérowie widzą echa epòsu w pòematach [[Homer|Homera]]. Tak jak Gilgamesz płacze pò strace Enkidu, tak [[Achilles]] w [[Iliada|Iliadze]] nosy trur pò [[Patroklos|Patroklosu]], robi mù wiôldżé òpłaczënë ë jigrzëska, a wanoga Gilgamesza na kùńc swiata mô swòje òdpòwiedniczi we wanogach [[Òdiseùsz|Òdiseùsza]]<ref>M. L. West, dz. cyt., s. 336–339.</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] 49q9zug18eew6ee9znomf6zwrlqya3w 224088 224086 2026-11-11T08:51:43Z Dzywòwidz 17628 224088 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:British Museum Flood Tablet.jpg|mały|Dzél tôblëcë, w chtërnym napisóné je ò pòtopie – z epòsu ò Gilgameszu (napisóny pò akadijskù)]] '''Epòs ò Gilgameszu''' – [[Akadijsczi jãzëk|akadijsczi]] epicczi pòemat, co pòchôdô ze [[Stôrożëtnô Mezopòtamia|Stôrożëtny Mezopòtamie]], pòwszechno ùznôwóny za nôstarszé znóné lëdzkòscë wiôldżé lëteracczé dzeło ë drëgą nôstarszą w òglim zachòwóną fòrmã religijnégò tekstu (pò Tekstach Piramidów)<ref>A. George, ''The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian'', Penguin Classics, Londyn 1999, s. 13–14.</ref>. Jegò historiô sygô sumerijsczich legeńdów z III tësąclecô p.n.e., chòc nôpełniészô zachòwónô wersjô, tak zwónô sztandardowô babilońskô wersjô, pòchôdô z czasu midzë XIII a X wiekã p.n.e.<ref>K. Łyczkowska, P. Puchta, M. Kapełuś, ''Epos o Gilgameszu'', Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, s. 5–7.</ref> Nen dokôz òpòwiôdô ò kawlu historicznégò ë na pòłë mitologicznégò włôdcë gardu [[Ùruk]], [[Gilgamesz|Gilgamesza]], a téż jegò zmagama z lëdzką smiertelnoscą, nôtërą ë bòsczima wërokama. == Historiô òdkrëcégò ë òdczëtaniégò == Epòs ò Gilgameszu òstôł zabëti na wicy jak dwa tësącleca. Òstôł òdkrëti w pòłowie XIX wiekù òb czas badérowaniów naleznisków prowadzonëch na môlu stôrożëtny Niniwë (dzysdniowi nordowi [[Irak]]) przez britijsczich archeòlogów, Austena Henry'égò Layarda a Hormuzda Rassama<ref>D. Damrosch, ''The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh'', Henry Holt and Co., Nowi Jork 2006, s. 34–39.</ref>. Glëniané tôfle zapisóné [[Klinowi szrëft|klinowim]] [[Klinowi szrëft|szrëftã]] nalezlë w rujinach wiôldżi Ksążnicë [[Aszurbanipal|Aszurbanipala]]. Przełómanié w òdczëtanim tekstu nastąpiło w 1872 rokù za sprawą [[George Smith|George'a Smitha]], samòùka ë asystenta w [[British Museum]]. Smith przełożił tôflã, chtëren zamikôł w se relacjã ò wiôldżim pòtopie baro pòdobną do biblijny historie ò [[Arka Noégò|Arce Noégò]], a jakô òkôza sã bëc jednôstim dzélã epòsu<ref>G. Smith, ''The Chaldean Account of Genesis'', Sampson Low, Marston, Searle, and Rivington, Londyn 1876.</ref>. Prezentacjô tegò òdkrëcô przed Towarzëstwã Biblijny Archeòlogie wëwòłała swiatową sensacjã i zapòczątkòwała pilną szëkbã za felëjącyma dzélama tekstu, chtërne warają do dzys. Co czile dekadów archeòlodzë i filolodzë nalôżają nowé, felëjącé rédżi epòsu w rozrzuconëch pò swiece mùzealnëch magazynach i na archeòlogicznëch stanowiszczach. == Wersje ë ewòlucjô tekstu == Epòs nie pòwstôł jakno jedno spójné dzeło w jednym czasu. Jegò ewòlucjô trwała setczi lat ë òbjimała czile apartnëch jãzëkòwëch ë redakcyjnëch fazów: # '''Sumerijsczé pòematë''' (kòl 2100 p.n.e.): Piãc niezanôleżnëch wiérztów w sumerijsczim jãzëkù ò czënach Gilgamesza, spisónëch za III dynastie z Ùr<ref>S. N. Kramer, ''The Sumerians: Their History, Culture, and Character'', University of Chicago Press, Chicago 1963, s. 185–188.</ref>. Nie twòrzëłë jesz jednégò epòsu, le miałë w se kluczowé epizodë. # '''Starobabilońskô wersjô''' (kòl 1800 p.n.e.): Pierszô próba stwòrzeniégò jednorodny narracje w akadijsczim jãzëkù. Znónô dzys le we fragmentach pòd mionã ''Szūtur eli szarrī'' („Przewëższający wszëtczich jinëch królów”)<ref>S. Dalley, ''Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others'', Oxford University Press, Òksfòrd 2000, s. 45–47.</ref>. # '''Sztandardowô babilońskô wersjô''' (kòl 1300–1000 p.n.e.): Nôpełniészô wersjô zredagòwónô przez ùczonégò mionã Sin-lēqi-unninni pòd titlã ''Sza nagba īmuru''<ref>A. Mierzejewski, ''Tajemnice glinianych tabliczek'', Iskry, Warszawa 1981, s. 112.</ref>. Skłôdô sã z 12 tôflów pò òkòło 300 réżków tekstu. == Sztruktura ë zamkłosc sztandardowi babilońsczi wersje == Fabùła nôpełniészi wersje epòsu dzeli sã wërazno na dwa dzéle. Pierszi (tôfle I–VI) skùpiô sã na herojicznëch czënach ë drëszbie Gilgamesza z [[Enkidu]], a drëdżi (tôfle VII–XI) na egzystencjalnym krizysu Gilgamesza pò smiercë drëcha ë jegò szëkbie za niesmiertelnoscą<ref>W. Tyloch, ''Opowieści niniwskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980, s. 67–69.</ref>. {| class="wikitable" |+ !Tôfla !Òpisënk |- |I |Wprowadzenié ë przedstawienié gardu Ùruk a jegò bezwzglãdnégò włôdcë, Gilgamesza (w dwùch trzecëch bòga, w jedny trzecy człowieka). Pòddóny błagają bògów ò pòmòc ë ùlgã. Bògòwie stwôrzają Enkidu – dzëczégò człowieka, chtëren mô bëc równy Gilgameszowi. Enkidu òstôwô ùcywilizowóny przez niezbednicã Szamchat. |- |II |Enkidu doprzëchôdô do Ùruk ë zastãpùje Gilgameszowi drogã na swiãto zdënkù. Dochôdô do brutalny biôtczi. Czej òbaji merkają, że są równy mòcą, przëriwają starcé ë stôwają sã nierozłącznyma bracynama. Gilgamesz namôwiô gò na wëprawã do Cedrowégò Lasu, żebë zabic pòtwòra Humbabã. |- |III-V |Przëszëkòwania do wëprawë ë wanoga. Dzywné snë Gilgamesza, chtërne Enkidu wëkłôdô na dobrą stronã. Òbaji heroje docérają do Cedrowégò Lasu, pòkònywają strasznégò starżnika Humbabã (z pòmòcą bòga słuńca Szamasza) ë scynają nôwëższé drzewa. |- |VI |Bòżëna miłotë i wòjnë, [[Isztar]], zakòchiwô sã w Gilgameszu, le ten jã òdrzucô, wëliczającë ji dôwnëch ë zniszczonëch mùlków. Rozgòrzonô Isztar zesélô na Ùruk Niebiesczégò Bika, chtëren robi wiôlgą szkòdã. Gilgamesz ë Enkidu zabijają bika, co wëwòłëje gniéw bògów<ref>K. Łyczkowska ë jin., ''Epos o Gilgameszu'', dz. cyt., s. 42 (kòmentôrz do tôflë VI).</ref>. |- |VII |Bògòwie òrzékają, że jakno kara za zabicé Humbabë ë Niebiesczégò Bika jeden z bòhaterów mùszi ùmrzec. Wërok pôdô na Enkidu. Enkidu chòrzeje, rzucô przeklãstwa na swòje cywilizowóné żëcé, mô straszné wizje zaswiatów (Dodomù Prochù) ë wnetk ùmiérô. |- |VIII |Zrozpaczony Gilgamesz wëgłôszô wiôldżi lameńt nad całã swòjégò drëcha. Urządzô wiôldżi pògrzéb, òfiarëje skarbë bògóm zaswiatów, a tej pòrzucô królewsczé ruchna na rzecz zwiérzãcëch skórów ë ùcekô z gardu na pùstiniã. |- |IX-X |Gilgamesz ruszô we wanogã na kùńc swiata, żebë nalezc Ùtnapisztima – jedurnégò człowieka, chtëren przeżił pòtop ë dostôł òd bògów niesmiertelnosc. Pòkònywô górë Maszu pilowóné przez Lëdzy-Skòrpionów, przechôdô przez ògród klejnotów ë dzãka pòmòcë przewòznika Ùrszanabiégò przeprôwiô sã przez Wòdë Smiercë. |- |XI |Spòtkanié z Ùtnapisztimã. Stôri człowiek òpòwiôdô historiã pòtopù ë dowòdzy Gilgameszowi, że nie dobãdze niesmiertelnoscë, dôwającë mù próbã niespaniégò przez sétmë dni (Gilgamesz zarô ùsniwô). Ùtnapisztim zdrôdzô równak tajemnicã òdmłôdzający roscënë na dnie mòrza. Gilgamesz dobiwô roscënã, ale ò drogã nazôd kradze jã żmija (co wëjasniô, czemù żmije zrzucają skórã). Zrezygnowóny król wrôcô do Ùruk ë doceniwô mòc wëbùdowónëch przez se gardowëch mùrów. |- |XII |Tôfla-dodôwk, co je prostim przełożenim stôrosumerijsczi wiérztë<ref>A. George, dz. cyt., s. 90–95.</ref>. Przedstôwiô jinszą wersjã wëdarzeniów, w chtërny Enkidu schôdô do zaswiatów, żebë òdebrac zgùbioné rzeczë Gilgamesza, òstôwô tam zaklamkòwóny, a jegò dëch wrôcô, żebë òpisac smùtną prôwdã pò smiercë. |} == Przédné mòtiwë == * '''Nieùchronnosc smiercë''': Przédną mëslą epòsu je zrozmienié przez człowieka swòji smiertelnoscë. Fizycznô niesmiertelnosc nôleżi le do bògów, a jedurną wiecznoscą dlô człowieka je spôdkòwizna, jaką pò se òstôwiô<ref>M. L. West, ''The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth'', Clarendon Press, Òksfòrd 1997, s. 120–123.</ref>. * '''Nôtëra a cywilizacjô''': Pòstacjô Enkidu je metafòrą przeńcô lëdzkòscë òd dzëkòscë do cywilizacji ë òddaleniô òd nôtërë. Wëcãti Cedrowi Las reprezentëje ùjerzmienié dzëczégò swiata przez mezopòtamską kùlturã. * '''Królewskô włôdza i tiraniô''': Epòs zaczinô sã òd òbrazu złégò włôdcë, co zmuszô lëdzy do cãżczi robòtë ë bierze so prawò pierszi nocë. Dopiérze drëszba z Enkidu ë żałoba zmieniwają gò w mądrégò pasturza lëdu<ref>D. Damrosch, dz. cyt., s. 210–213.</ref>. * '''Rola bògów''': Mezopòtamsczi bògòwie są przedstawiony jakno nôskwarné ë czãsto nieżëczné lëdzóm jistotë. W historie pòtopù chcą zniszczëc lëdzkòsc le dlôte, że lëdze bëlë za głosny ë nie dalë [[Enlil|Enlilowi]] spac. == Cësk == Nôszérzi òbgadiwónym aspektã Epòsu ò Gilgameszu je jegò związk z knégama [[Stôri Testameńt|Stôrégò Testameńtu]]. Relacjô Ùtnapisztima z tôflë XI mô tak wiele pòdobieństwów z [[Bibliô|biblijną]] òpòwiescą ò Noém, że nie mòże to bëc przëtrôfk<ref>J. H. Walton, ''Starożytny Bliski Wschód a Stary Testament'', Chrześcijański Instytut Biblijny, Warszawa 2005, s. 315–320.</ref>. W òbù historiach je bòsczé òstrzeżenié dlô jednégò człowieka, nakôz bùdowë òkrãtu òbszczelonégò smòłą, wzãcé zwiérzãtów, zniszczenié lëdzkòscë, òsadzenié òkrãtu na czëpie górë pò òpadniãcym wòdów a wëpùszczanié ptôchów (krëka, gòłãbia, jaskùłczi), żebë sprôwdzëc, czë zemia ju wëszła z wòdë. Badérowie zgôdzają sã, że aùtorowie [[Knéga Zôczątków|Knédżi Zôczątków]] czerpelë z mezopòtamsczégò mitu. Widzec je téż paralele midzë stwòrzenim Enkidu a Adamã w Ògrodze Eden. Òbaji są stwòrzony z glënë i prochù, òbaji żëją w zgòdze z nôtërą do czasu pòjawieniégò sã białczi, co prowadzy do ùtratë dôwnégò stanu, ale téż do dobëcégò swiąde. Pòsobnym pòdobieństwóm słëchô mòtiw żmije, co kradze roscënã młodoscë, przëpòminô òn żmijã z Knédżi Zôczątków, chtërna pòzbôwiô lëdzkòsc drzewa żëcégò<ref>S. Dalley, dz. cyt., s. 130–132.</ref>. W klasyczny lëteraturze badérowie widzą echa epòsu w pòematach [[Hòmer|Hòmera]]. Tak jak Gilgamesz płacze pò strace Enkidu, tak [[Achilles]] w [[Iliada|Iliadze]] nosy trur pò [[Patroklos|Patroklosu]], robi mù wiôldżé òpłaczënë ë jigrzëska, a wanoga Gilgamesza na kùńc swiata mô swòje òdpòwiedniczi we wanogach [[Òdiseùsz|Òdiseùsza]]<ref>M. L. West, dz. cyt., s. 336–339.</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Lëteratura]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] 95r06cb2cne1smjdti4dryyhtlm5otx 0 11107 224051 177138 2026-11-10T17:43:55Z Iketsi 3254 [[Kategòriô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] òsta dodónô za pòmòcą gadżetu [[c:Help:Gadget-Cat-a-lot/csb|Cat-a-lot]] 224051 wikitext text/x-wiki #PATRZ [[Wdzydze]] [[Kategòrëjô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] 8h34tqd1ok5ciecre1jy3xcyv4jmlt1 0 11177 224030 219606 2026-11-10T14:19:25Z ~2026-59776-23 20231 New upgraded article on Newer pawel hebel in solihull 224030 wikitext text/x-wiki {{Bez òdjimka}} '''Paweł Hébel''' ({{jãz.|pl}} ''Paweł Hebel''; ùr. [[8 maja|21 marca]] 2010 rokù w [[Bùrkina Faso|Burkina Faso]] – ùm. 2026 rokù) – Is a former [[Overwatch league]] Veteran and Ct teacher in Birmingham, Solihull. His sister [[Bréńsk|Ollie Hebel]] is a world class tattoo artist and supermodel. Pawel studied Game Design at the University of Northampton and was a fond fan of swimming until he later left the hobby due to bad weather in Solihull. He tragically died from [[Choroba Choroba przenoszona drogą płciową|aids]] in MAy of 2026. To many he was an idol and influence at school and work. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] 9aas4ufmpyop22aiiblz97zgdjpwsdq 224031 224030 2026-11-10T14:34:19Z Orbitminis 18250 Anulowanié wersje [[Special:Diff/224030|224030]] aùtora [[Special:Contributions/~2026-59776-23|~2026-59776-23]] ([[User talk:~2026-59776-23|diskùsjô]]) wandalëzna, nielusny zamkłosc w jinszim jãzëkù (jo je, mòji drodżi mili, znowa do Was wernął jem nazôd) 224031 wikitext text/x-wiki {{Bez òdjimka}} '''Paweł Hébel''' ({{jãz.|pl}} ''Paweł Hebel''; ùr. [[8 maja]] 1920 rokù w [[Bòjano|Bòjanie]] – ùm. 1945 rokù) – béł w [[II swiatowô wòjna|II swiatowi wòjnie]] w [[Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif"|Krëjamni Wòjskòwi Òrganizacëji "Pòmòrsczi Grif"]] i wierã w miemiecczim lagrze [[Stutthof]]<ref>https://web.archive.org/web/20160412145049/http://www.najigoche.kaszuby.pl/artykul/artykul=291,z-dokumentacji-procesu-o-naruszenie-dobrego-imienia-jozefa-gierszewskiego-mjr-rysia/</ref> a mòże zamãczało gò Gestapo. Je mòżno, że òn w 1944 rokù zabił Miemca z KRIPO, chtëren zwôł sã Kurt Hagemann. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé lënczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] rq80mjxiyzgk1yj9bi8d41qb8865rb9 0 12203 224058 223941 2026-11-10T19:05:16Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224058 wikitext text/x-wiki {{Jãzëk |farwa=ADD8E6 |apartne miono=ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ ''(ḷŭg̣"orawetḷ'en jiḷŭjiḷ)'' |kraj, òbénda1=[[Ruskô|Ruskô Federacëjô]] → [[Czukocczi Aùtonomiczny Òkrąg]] |lëczba=8526 (2021 r.) |môl= |rodzëzna=[[Czukockò-kamczacczé jãzëczi]] * [[Czukocczé jãzëczi]] ** [[Czukocczi jãzëk]] ***'''czukocczi jãzëk''' |alfabét=[[cyrilica]] (przóde [[łacyńsczé acécadło|łacyńsczi]]) |farba=ffffff |iso3=ckt |znankównik=Ruskô |jãzëk=czukocczi |znankòwnik2=bułgarsczégò }} '''Czukòcczi jãzëk''' – jãzëk [[Czukczé|Czukczów]] nôleżi do [[Czukockò-kamczacczé jãzëczi|czukockò-kamczacczé jãzëkòwi familii]]. Nim gôdô 8526 lëdzy<ref>https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul rosstat.gov.ru</ref>. Tim jãzëkã mówią jesz spòlëzna ùmirającégò ludu [[Kerekowie|Kereków]] ë [[Czuwańcë|Czuwańców]]. Mô czilka [[Dialekt|dialektów]]: ùeleńsczi (nôwôżnészi), czaùńsczi, enmëlińsczi, nunligrańsczi ë chòtërsczi. W czukòcczim jãzëkù je harmónicznosc samòzwãków. To je aglutinacëjni jãzëk. Òn mô czilka kòniugacjów ë deklinacjów. Czasnik òtmiania sã wedle subiekta ë dofùlowanii. Ten jãzëk charakterizuje sã ergatiwną skłôdnią. W jãzëkù je wiele słowów z [[Rusczi jãzëk|rusczégò jãzëka]]. Òd 1931 szrëft je òparti na [[Łacyńsczi alfabét|łacëńsczim abécadłã]]; òd 1936 na [[Cyrilica|cyrilicë]] z dodôwkã lëtrów Ӄӄ ë Ӈӈ. == Abécadło == {| class="wikitable" cellpadding="5" style="font-size: 1.5em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style="«width:3em;»" |А а | style="«width:3em;»" |Б б | style="«width:3em;»" |В в | style="«width:3em;»" |Г г | style="«width:3em;»" |Д д | style="«width:3em;»" |Е е | style="«width:3em;»" |Ё ё | style="«width:3em;»" |Ж ж | style="«width:3em;»" |З з | style="«width:3em;»" |И и |- | style="«width:3em;»" |Й й | style="«width:3em;»" |К к | style="«width:3em;»" |[[Ӄ|Ӄ ӄ]] | style="«width:3em;»" |Л л | style="«width:3em;»" |[[Ԓ|Ԓ ԓ]] | style="«width:3em;»" |М м | style="«width:3em;»" |Н н | style="«width:3em;»" |[[Ӈ|Ӈ ӈ]] | style="«width:3em;»" |О о | style="«width:3em;»" |П п |- | style="«width:3em;»" |Р р | style="«width:3em;»" |С с | style="«width:3em;»" |Т т | style="«width:3em;»" |У у | style="«width:3em;»" |Ф ф | style="«width:3em;»" |Х х | style="«width:3em;»" |Ц ц | style="«width:3em;»" |Ч ч | style="«width:3em;»" |Ш ш | style="«width:3em;»" |Щ щ |- | style="«width:3em;»" |Ъ ъ | style="«width:3em;»" |Ы ы | style="«width:3em;»" |Ь ь | style="«width:3em;»" |Э э | style="«width:3em;»" |Ю ю | style="«width:3em;»" |Я я | style="«width:3em;»" |ʼ |} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Jãzëczi swiata]] 89fnl5hjj2cdkhex3p0cbtwic3zpqtq 0 12204 224054 223990 2026-11-10T19:01:56Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224054 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Mokosz bogini.jpg|mały|Bòżëna Mòkòszka]] '''Bòżëna Matka''', Bòżëna Nënka, Wiôlgô Bòżëna, Wiôlgô Mac, Nënka Zemia, Królewô Niebios, ''Magna Mater'' – w wierzeniach mnodżëch kùltur główné (abò jedno z głównészëch) bóżstwò w panteónie. [[Bòżëna]] nôczãsti je równô z [[Zemia|Zemią]] (abò je ji patrónkã), w mnodżëch kùlturach bãdącô paralelno królewã niebios (temù do ji atribùtów dochòdzëła jesz nôdoba). Zazwëczôj dôwôczka wszelaczégò żëcégò, ùòsabiającô płodnosc (kùlt płodnoscë) ë macerziństwò. Czãsto je téż òna nënkã bògów. == Wëkòpaliska w Çatalhöyük == [[Òbrôzk:Seated Woman of Çatalhöyük on black background.jpg|mały|246x246px|Sedzącô Białka z Çatalhöyük]] Midzë 1961 a 1965 [[James Mellaart]] prowadzëł seriã wëkòpalisków w [[Çatalhöyük]]. Òn widzôł tam wiele figùrów, chtërné Mellaart ùważôł za figùrë Bòżëni Nënki, bãdącą główną bòżëną matriarchalni kùlture. Nalezono sedzącą białkã, òkòlënô tim, co Mellart òpisëwôł jakò lwicë, w zbiérnik na zbòżé; mòżlëwé, eż chroniła òna zbérë ë skłôd zôrna<ref>Mellaart (1967), p. 180-181</ref>. Ùważôł òn te môlë za sanktuaria. Nalezono téż wiele bezpłcowëch figùrków, chtërné Mellaart ùważôł za òsoblëwé dlô spòlëzni zdominowani przez białki (podczorchnanié seksualnoscé w kùńszce je zwiãzane z chłopsczima pòdskôcënkama ë pragniączkama)<ref>Mellaart (1967)</ref>. Z ùdbą, eż bëła matriachalnô spòlëzna ë kùlt bòżëni nënki, zgôdzała sã badérka stôrodôwnotë – [[Marijô Gimbutas]]. To dało zôczątk terôzniészémù kùltowi Bòżëni Nënki, z kòżdorocznëma pielgrzimkama do Çatalhöyük<ref>Baler (2005), p. 40</ref>. Òd 1993 rokù wznowiono wëkòpaliska, chtërné terô prowadzëł [[Ian Hodder]], a [[Lynn Meskell]] bëła w [[Stanford Figurines Project]], chtëren badérowôł figùrki z Çatalhöyük. To karno doszło do jinszëch wniosków niż Gimbutas ë Mellaart. Jeno czilka figùrków zidentëfikòwano jakò żeńsczé ë nalezono jich w przëtrôfkòwëch môlach, czãsto nô smiecëszczach, co sprawiło, eż kùlt bòżëni nënki w tim môle wëdawôł sã mało mòżlëwi<ref>Hodder (2010)</ref>. == Afrikańsczé religije == W egipsczi mitologiji bòżëna nieba [[Nut]] bëwô nazewanô "Nënką", bò ùrodzëła gwiôzdë ë bòga słuńca. Wierzëno, eż Nut przëcëgô ùmarłëch do swòjégò nieba pôłnégò gwiôzdów ë òbdarzô ich jestkã ë winã<ref>"Papyrus of Ani: Egyptian Book of the Dead", ''Sir'' E. A. Wallis Budge, NuVision Publications, page 57, 2007, ISBN 1-59547-914-7</ref>. W religiji Kongo Niebieskô Nënka, [[Nzambici]], bëła żeńsczim wariantã Niebiesczégò Òjca ë bòga słuńca – [[Nzambi Mpungu]]. Na pòczãtwie lëdze pòstrzégalë ich jakò jednégò dëcha, z jedną chłopską pòłową, a drëgą żeńską. Pò wprowadzëniu chrzescëjaństwa do Westrzédni Africzi òpis Nzambi zmienił sã na Bòga Stwórcã, a Nzambici na jegò białkã<ref>Brown, Ras Michael (2012). ''African-Atlantic Cultures and the South Carolina Lowcountry'' (1st ed.). New York, NY: Cambridge University Press. pp. 26–27. ISBN 978-1-107-66882-9</ref><ref>Dennett, Richard Edward (1906). ''At the Back of the Black Man's Mind; Or, Notes on the kingly office in West Africa''. Forgotten Books. pp. 202–207. ISBN 978-1-60506-011-8</ref>. == Hindujizm == == Chrzescëjaństwò == Mimò, eż w chrzescëjaństwie nié mô Bòżëni Nënki, to [[Katolëcczi Kòscół]] ë [[Prawòsławié|Prawòsławnô Cerkwiô]] nazewają [[Dzewica Marijô|Dzewicã Marijã]] Nënką Bòga. Je to przekłôdã titelu ''[[Theotokos]]'' ë ''[[Deipara]]''. Marijô mô ten titel òd efesczégò sobòru, chterën béł w 431 rokù. Ewangelëcczi ùwôgi ò marijnim kùlce bëłë jignorowané. Jinszé titelë Marijô to: Najô Nënka, Błogòsławionô Nënka abò Swiãta Nënka, bò ùrodzëła Jezësa Christusa, a chrzescëjanowie nazewają sebie "Bratama ë Sostrama w Christuse". W chrzescëjaństwie je mnodżé mòdłë do Mariji, na przëmiar: [[Anielsczé pòzdrowienié|Zdrowas Marijo]] (jinszô nazwa: Zdrowaska) ë [[Pòd Twòjã òbronã]]. Niechtërny lëdze widzą paralelã w nazewaniu Mariji "Naszą Nënką", a Jahwe "Naszim Òjcã". W procëmnosce do pògańsczi bòżëni płodnoscë, Marijô je Wieczną Dzewicą ë Nënką Bòga. Swiãta Marijô w ewangelëcczëch tekstach niga nié bëła nazewanô bòżëną. Òd apòsztolsczëch czasów Kòscół wierzëł, eż Marijô bëła wzãtô żiwcã do nieba ë to sã nazewô [[Matczi Bòsczi Zélny|Wniebòwzãcé Nôswiãtszi Pannë]], a na ósce – Zasnãce Bògòrodzëcë. Niechtërny chrzescëjanowie wierzą, eż Marijô jakò nôwôżnészô swiãtô mòże wpłëwac na swiat przez lëczné òbjawienia, sanktuaria ë nôbòżeństwa. W przedislamsczi Arabii [[Kòlërëdianie]] bëlë chrzescëjańsczim òdłamã, chterën pòdobno tczëł Dzewicã Marijã, składającë całopôlné òfiarë z kùcha. Bëlë òni kritikòwanié przez stôrochrzescëjanów, bò Marijô mòże bëc blós tczonô, a nié adorowanô jakò Bóg-Człowiek<ref>"[https://web.archive.org/web/20120924074201/http://www.ewtn.com/library/HOMELIBR/COLLYRID.TXT Kopijô Archiwùm]". [https://web.archive.org/web/20120924074201/http://www.ewtn.com/library/HOMELIBR/COLLYRID.TXT Originalné] archiwùm z 24 séwnika 2012. Pòbrano 25 gòdnika 2020.</ref>. == Rëch Swiãtëch w Òstatnëch Dniach == W [[Rëch Swiãtëch w Òstatnëch Dniach|rëchù Swiãtëch w Òstatnëch Dniach]], òsoblëwie w Kòscele Jezësa Christusa Swiãtëch w Òstatnëch Dniach, wiele wiérnëch wierzë w Niebieską Nënkã, jakò białkã Bòga Òjca. Òni sã nazewané [[Niebiesczi Rodzëce|Niebieskama Rodzëcama]]<ref>Fletcher Stack, Peggy (9 May 2021). [https://web.archive.org/web/20240118084738/https://www.sltrib.com/religion/2021/05/08/latter-day-saints-are/ "Latter-day Saints are talking more about Heavenly Mother, and that's where the debates and divisions begin"]. ''The Salt Lake Tribune''. Archived from [https://www.sltrib.com/religion/2021/05/08/latter-day-saints-are/ the original] on 18 January 2024 – via Internet Archive.</ref>. Pòniechtërny wierzą, eż je wiele Niebieskëch Nënków, chtërné sã białkama Niebiesczégò Bòga Òjca ë sã w [[Pòligënijô|pòligëniczni łączbie]]<ref>Rosetti, Cristina (1 April 2022). "'[https://www.dialoguejournal.com/articles/o-my-mother-mormon-fundamentalist-mothers-in-heaven-and-womens-authority/ O My Mother': Mormon Fundamentalist Mothers in Heaven and Women's Authority]". ''Dialogue''. '''55''' (1). University of Illinois Press: 133. doi:10.5406/15549399.55.1.05. [https://search.worldcat.org/search?q=n2:0012-2157 ISSN 0012-2157]</ref><ref>Morrill, Susanna (2006). ''[https://books.google.mk/books?id=-Q0pRe-KOSYC&pg=PA55&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false White Roses on the Floor of Heaven: Mormon Women's Popular Theology], 1880–1920''. New York City: Routledge. pp. 55, 108. ISBN 0-415-97735-5</ref><ref>Moench Charles, Melodie (Fall 1988). "[https://www.dialoguejournal.com/wp-content/uploads/sbi/articles/Dialogue_V21N03_75.pdf The Need for a New Mormon Heaven]" (PDF). ''Dialogue''. '''21''' (3). University of Illinois Press: 83. <q>During the era of polygamy some suggested that she is only one of many mothers in heaven. They reasoned that procreation of spirit children could be accomplished more efficiently if Heavenly Father could impregnate many heavenly mothers, just as exalted mortals' procreation of spirit children could be accomplished more efficiently if exalted mortal males could impregnate many wives.</q></ref>. == Nowé religijné rëchë == == Religijô Słowianów == [[Òbrôzk:Makosh-XIX.gif|mały|243x243px|[[Wëszëwka]] z Rusczi Nordë (XIX w.) Jinterpretowané jakò òbrôz Bòżëni Nënki]] Baro czãsto za słowiańską Bòżënã Nënkã ùważô sã '''[[Mòkòszka|Mòkòszkã]]'''<ref>Katičić, Radoslav (2003). ''[https://web.archive.org/web/20160304074137/http://www.peterlang.com/detail/buch/35057/5/50896/ Die Hauswirtin am Tor: Auf den Spuren der großen Göttin in Fragmenten slawischer und baltischer sakraler Dichtung]''. Frankfurt am Main: PETER LANG. p. 40. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/3-631-50896-4|3-631-50896-4]]</bdi>. Archived from the original on 2016-03-04.</ref>. Òna patronowała dzałe, [[Tkactwò|tkactwù]], strzëżeniã blérwów<ref>Miriam R. Dexter, Marija Gimbutas (2001). ''[https://books.google.com/books?id=7DfI39EDbMcC&dq=Slavic+goddess+shearing+of+sheep&pg=PA206 The Living Goddesses]''. University of California Press. pp. 197, 206–208. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9780520229150|9780520229150]]</bdi>.</ref>. Jesz chroniła białczi òbczas pòróda. Mòkoszka pòjawiô sã w "''[[Pòwiesc minionëch lat|Pòwiescë minionëch lat]]''", òna je òpiekùnką białków ë jich [[Kawel|kawlów]]<ref>Ivanits, Linda J. (February 15, 1989). ''[https://books.google.com/books?id=-s36xYcqG1EC&q=mokosh+goddess&pg=PA16 Russian Folk Belief]''. M.E. Sharpe. ISBN <bdi>[[:en:Special:BookSources/9780765630889|9780765630889]]</bdi> – via Google Books.</ref>. Ji wizerënczi przetrwałë głównie nô rãcznikach: bòżëna stoi pòd òdkrëtą kòpùłą swiãtnicë wznosącë rãce kù górze, a nô głowie mô rogatą mùcã. Z òbù stronów Mòkòszczi stoją dwaj jezdnicë nô kòniach. Nô niechtërnëch [[Wëszëwka|wëszëwkach]] pòd kòniama widac [[Swastika|swasticzi]], czasã mùca bòżëni wëzérô jakò kwitnący czerz.<ref>Hałyna Łozko, ''Rodzima Wiara Ukraińska'' (tłum. Antoni Wacyk), Wrocław, wydawnictwo Toporzeł, 1997.</ref> Mòkòszka bëła jedurną bòżëną, chtërni figùra òstała wzniesonô przez [[Włodzmiérz Wiôldżi|Włodzmiérza Wiôldżégò]] w jegò [[Panteón słowiańsczëch bògów Włodzimiérza Wiôldżégò|panteónie słowiańsczëch bògów]] na górze w [[Czijew|Czijewie]]. Wedle wikszoscë badérów Mòkòszka pòjawiô sã w bëlinach ë zamòwach jakò [[Nënka Serô Zemia]]. Jinszą bòżëną nënką ù Słowianów je '''[[Żëwô]]'''. Ji miono òznaczô: "''ta, chtërna żëje''"<ref>Łuczyński, Michał (2020). ''Bogowie dawnych Słowian. Studium onomastyczne''. Kielce: Kieleckie Towarzystwo Naukowe. ISBN 978-83-60777-83-1</ref>. Òna pòjawiô sã w ''[[Chronica Slavorum]].'' Bëła bòżëną [[Òbodrëci|Òbodrëtów]]. [[Wiaczesłôw Iwanow]] ë [[Władimir Toporow]] ùważôlë, eż Żiwa je epitetã bòżëni Mòkòszczi (chtërna pò christianizaciji zachòwała sã w pòłabsczëch mionach)<ref>[[Wiaczesłôw Iwanow]]; [[Władimir Toporow]] (1983). "''[https://inslav.ru/images/stories/books/BSI1982%281983%29.pdf К реконструкции Мокоши как женского персонажа в славянской версии основного мифа]''" (PDF). ''Балто-славянские исследования. 1982''. Moscow: 175–197</ref>. == Psychòlogijô == Mòtiw Bòżëni Nënki baro czãsto pòjawiô sã w mitach. Wedle [[Carl Gustav Jung|Carla Gustava Junga]] nen mòtiw je zwiãzané z archetipã nënki. Je to ùsztôłtowanô struktura w lëdzczi psychice ze wzglãdu na òsoblëwé znanczi nënki. Do klasicznëch fòrm òbjawianiô sã tegò archetipù Jung pòdaje: włôsnô nënka, przëbranô nënka, ale téż: [[Bòżô Nënka]], [[Kòscół (teologijô)|Kòscół]], starka, kôrmica, mòtiw wiôldżi nënki pòchòdzącë z historii religijoznawstwa, przeczuwającô białka, [[Biôłô dama (duch)|biôłô dama]]; gard, krôj, niebò, [[Zemia]], mòrze, bòżëna, materiô, [[Miesądz]]<ref name="jung">[[Carl Gustav Jung]]: Grundwerk. T. 2: Die psychologischen Aspekte des Mutterarchetypus. Olten: Olten und Freiburg/Br., 1984, s. 148-149.</ref>. == Dowòdzëzna ò prehistoricznëm matriarchace == == Bòżëna Nënka w różnëch religijach == Za Bòżënã Nënkã ùznawano: {| class="wikitable sortable" |+ !Wizerënek !Miono !Mitologijô abò religijô |- |[[Òbrôzk:Stèle d'Al-Lât-Musée national d'Alep.jpg|bezramki|150x150px]] |[[Al-Lat]] |[[arabskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Female figure on a gourd, Akan peoples, Ghana, Late 19th to early 20th century Terracotta (2923632170).jpg|bezramki|144x144px]] |[[Asase Ya]] |[[akańskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Astarte Syriaca.jpg|bezramki|193x193px]] |[[Astarte]] |[[fenickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Bhudevi in temple.jpg|bezramki|195x195px]] |[[Bhumi]] |[[hinduskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Coatlicue vector.jpg|bezramki|199x199px]] |[[Coatlicue]] |[[azteckô mitologijô]] |- | |[[Danu]] |[[celickô mitologijô|celtickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Demeter MKL Bd. 4 1890 (132198961).jpg|bezramki|151x151px]] |[[Demeter]] |[[greckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Durga Mahisasuramardini.JPG|bezramki|166x166px]] |[[Durga]] |[[hinduskô mitologijô]] |- | |[[Etügen Eke]] |[[tëreckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Feuerbach Gaea.jpg|bezramki|170x170px]] |[[Gaja]] |[[greckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Chamber A, Yazilikaya 06.jpg|bezramki|114x114px]] |[[Hebat]] |[[hetickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Ishtar on an Akkadian seal.jpg|bezramki|140x140px]] |[[Isztar]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Isis (goddess).png|bezramki|145x145px]] |[[Izida]] |[[egipskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Moder Jord.jpg|bezramki|143x143px]] |[[Jörð|Jord]] |[[nordickô mitologijô]] |- | |[[Ki]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Marble statuette of Kybele MET DP271472.jpg|bezramki|154x154px]] |[[Kybele]] |[[frëgijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Malem Leima (alias Leimalel or Leimalen or Leimarel or Leimaren or Sitapi or Sidabi) — Supreme Goddess — Mother Earth (Mother Nature) — Classical Meitei mythology & religion (Sanamahism alias Lainingthouism) of ancient Kangleipak.jpg|bezramki|122x122px]] |[[Leimarel Sidabi]] |[[mejtejskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Hermes Maia Staatliche Antikensammlungen 2304.jpg|bezramki|128x128px]] |[[Maja (mitologia)|Maja]] |[[Italskô mitologijô|italskô]] ë [[Rimskô mitologijô|rimskô]] mitologijô |- |[[Òbrôzk:Mokosz 01.jpg|bezramki|161x161px]] |[[Mòkòszka]] |[[słowiańskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Ninhursag1.jpg|bezramki|143x143px]] |[[Ninhursag]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Nut (goddess).png|bezramki|291x291px]] |[[Nut]] |[[egipskô mitologijô]] |- | |[[Nzambici]] |[[religijô Kongo]] |- |[[Òbrôzk:Apeiginė saulė.png|bezramki|124x124px]] |[[Saule]] |[[bôłtëckô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Sif from Swedish Edda translation.jpg|bezramki|166x166px]] |[[Sif]] |[[nordickô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Chaos Monster and Sun God.png|bezramki|136x136px]] |[[Tiamat]] |[[sumerijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Tellus - Ara Pacis.jpg|bezramki|145x145px]] |[[Tellus|Tellus (Terra)]] |[[rimskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Colvin Pachamama.jpg|bezramki|155x155px]] |[[Pachamama]] |[[inskaskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Rangi y Papa.jpg|bezramki|217x217px]] |[[Rangi ë Papa|Papatūānuku]] |[[maorijskô mitologijô]] |- |[[Òbrôzk:Prithu - Crop.jpg|bezramki|146x146px]] |[[Prythiwi]] |[[indijskô mitologijô]] |- | |[[Žemyna]] |[[lëtewskô mitologijô]] |} == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô]] [[Kategòrëjô:Pòlitejizm]] cno0p7gt2z0k1aw2e1nejrkhjrqyn8w 0 12510 224067 217640 2026-11-10T19:16:58Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224067 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:United Artists Releasing 2019 logo.svg|mały|Logòtip firmë]] '''United Artists Corporation''' (skrócënk '''UA''') – [[Zjednóné Stanë Americzi|amerikańsczé]] [[Filmòwô wëtwórniô|filmòwé sztudio]], założoné w 1919 rokù. Òd 1981 kòntrolã nad wëtwórnią sprawuje karno [[MGM Holdings]]. == Akcjonérzë == '''MGM Holdings, Inc.''': * [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (29%) * [[TPG]] (21%) * [[Sony|Sony Corporation]] (20%) * [[Comcast|Comcast Corporation]] (20%) * [[DLJ Merchant Banking Partners]] (7%) * [[Quadrangle Group]] (3%) == Òbaczë téż == * [[Film]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Film]] de1vq7gnbr1h3d3i0gdpdbxuvl910a8 10 12522 224093 223898 2026-11-11T09:17:49Z Terrus38 14026 224093 wikitext text/x-wiki <includeonly><abbr title="{{jãz./starna|{{{1|}}}}}">{{No self link|{{jãz./starna|{{{1|}}}}}|{{#switch: {{{1|}}}<!----> |ae=awest.<!--?--> |ar=arab.<!--?--> |be=biôłor.<!-- {{RKJ|2013|93}}, téż biôł. w RKJ 2014 s. 158--> |br=bret.<!--?--> |bg=bùłg.<!--{{RKJ|2013|93}}, téż bùł. w RKJ 2014 s. 158--> |bs=bòsn.<!--?--> |ca=kat.<!--?--> |cs=czes.<!--{{RKJ|2020|31}}--> |csb|kaszëbsczi=kasz.<!--{{RKJ|2014|153}}--> |cnr=czôrnog.<!--?--> |cy=wal.<!--?--> |da=duń.<!--{{RKJ|2013|102}}--> |de=niem.<!--{{RKJ|2014|187}}--> |dsb=dólnołuż.<!--{{RKJ|2013|98}}--> |en=an.<!--{{RKJ|2013|93}}, téż ang. {{RKJ|2015|198}}--> |es=szp.<!--{{RKJ|2013|93}}--> |et=est.<!--{{RKJ|2013|98}}--> |fa=pers.<!--?--> |fi=fiń.<!--fin. w {{RKJ|2013|98}}, ale fińsczi jãzëk--> |fr=fr.<!--{{RKJ|2013|93}}--> |ga=irl.<!--?--> |gl=galic.<!--pl--> |gmh=strz.-wës.-miem.<!--?--> |gr=gr.<!--nowògr. w {{RKJ|2013|98}}; gr. w {{RKJ|2015|126}}--> |grc=stôrogr.<!--{{RKJ|2015|126}}--> |gsw=gsw.<!--?--> |haw=haw.<!--?--> |hbs=serb.-chòrw.<!--?--> |he=hebr.<!--{{RKJ|2016|171}}--> |hr=chòrw.<!--?--> |hsb=górnołuż.<!--{{RKJ|2013|98}}--> |hu=wãg.<!--{{RKJ|2013|102}}--> |hy=òrm.<!--?--> |is=isl.<!--?--> |it=ital.<!--{{RKJ|2013|93}}--> |ja=jap.<!--{{RKJ|2013|135}}--> |ka=grëz.<!--?--> |kk=kaz.<!--?--> |km=khm.<!--?--> |kl=gren.<!--?--> |ko=kòr.<!--{{RKJ|2013|135}}--> |ky=kirg.<!--?--> |la=łac.<!--{{RKJ|2014|154}}--> |lt=lët.<!--lit. w {{RKJ|2013|98}}, ale lit.=liturgiczno w {{RKJ|2012|66}} i jest Lëtwa i Lëtewsczi --> |lu=luks.<!--?--> |lv=łot.<!--{{RKJ|2013|98}}--> |lij-MC=mòn.<!--?--> |mdf=mòksz.<!--?--> |mk=mac.<!--{{RKJ|2013|93}}--> |ms=mal.<!--?--> |nah=nah.<!--?--> |nds=dólnomiem.<!--(RKJ|2014|149); téż dniem. {{RKJ|2014|187}}--> |nl=hòl.<!--{{RKJ|2013|93}}; néderl?--> |no=nor.<!--?--> |nb=nor. (''bok.'')<!--? – bokmål --> |nn=nor. (''nyn.'')<!--? – nynorsk --> |pl=pòl.<!--{{RKJ|2014|149}}--> |pox=pòł. |prg=prës. |pt=pòrt.<!--{{RKJ|2013|93}}--> |rm=romansz<!--?--> |ro=rum.<!--{{RKJ|2013|98}}--> |ru=rus.<!--{{RKJ|2013|93}}--> <!--|sh=sch. wëcopóny z ISO 639 → hbs --> |sk=słow.<!--{{RKJ|2013|102}}--> |sl=słwn.<!--{{RKJ|2013|102}}--> |sq=alb.<!--?--> |sr=serb.<!--{{RKJ|2014|158}}--> |sv=szw.<!--{{RKJ|2013|104}}--> |szl=szl.<!--ISO 639-3--> |tr=tër.<!--?--> |tg=tadż.<!--?--> |tk=turkm.<!--ISO 639-2--> |uk=ùkr.<!--{{RKJ|2014|158}}--> |wym=wël.<!--?--> |vi=wiet.<!--?--> |yi=jid.<!--?--> |zh=chin.<!--{{RKJ|2013|135}}--> |zu=zulu: <!----------------------------------------------------------> |xpsi=prasł.<!--{{RKJ|2008|109}}--> |pie=pie.<!--?--> <!--Skrócënczi i symbòle stosowóné w słowarzu Ramùłta (RKJ 2014 187)--> |#default=[[Category:Dodac jãzëk do Szablóna:jãz. i Szablóna:jãz./starna]]{{{1|}}} }}}}<!-- pom.-niem. – pomorsko-niemieckie //pl:Gwary pomorskie języka dolnoniemieckiego? pr.-niem. – prusko-niemiecki //? śr.-łac. – średniołacińskie //en:Medieval_Latin? Linguist List: lat-med --></abbr></includeonly><noinclude> * [[Szablóna:jãz./starna]] <pre> {{jãz. |1|jãzëk = XX ← kod ISO 639 }} </pre> ---- <code><nowiki>{{jãz.|csb}}</nowiki></code> :{{jãz.|csb}} ---- <code><nowiki>{{jãz.|pl}}</nowiki></code> :{{jãz.|pl}} ---- <code><nowiki>{{jãz.|de}}</nowiki></code> :{{jãz.|de}} ---- <code><nowiki>{{jãz.|en}}</nowiki></code> :{{jãz.|en}} ---- <code><nowiki>{{jãz.|es}}</nowiki></code> :{{jãz.|es}} ---- <code><nowiki>{{jãz.|la}}</nowiki></code> :{{jãz.|la}} ---- [[Kategòrëjô:Jãzëkòwé szablónë]] [[Kategòrëjô:Szablónë zamikającé w se pòdôwczi]] </noinclude> 9r5i73wnvpxit7ij7esfel8n0tlwf8d 0 12636 224064 220187 2026-11-10T19:15:46Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}} 224064 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Harvest-home in Sandomir color.jpg|mały|Bãksowinë w Sandomiersczim, 1841]] '''Òżniwinë'''<ref>https://sloworz.org/word/8833/meaning/10070</ref> abò '''dożniwk'''<ref>https://kaszebi.rastko.net/?p=234</ref> – lëdowé [[swiãto]] pòłączoné z dzãkòwnyma òbrządkama za skùńczenié [[Żniwa|żniw]] ë pòlowëch robòtach. W czasach przedchrzescëjańsczich – etniczné [[Religia Słowian|słowiańsczé swiãto]], przëpôdające w cządze [[Jesénnô równoteka|jesénny równoteczi]] (23 séwnika)<ref>[https://web.archive.org/web/20140905213851/http://slownik.rolnicy.com/d/dozynki.html Gbùrsczi słowôrz]- Dożniwk. [przëstãp 2026-04-19] ({{jãz.|pl}})</ref>. Dzysdniowò dërch òbchòdzòné w jedną z niedzel abò sobòtë zélnika abò séwnika pò zakùńczeniu żniw<ref name="ReferenceA">Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej: Tom 2. 1981</ref>. == Galeriô == <gallery mode="packed"> Òbrôzk:Stachowicz, Dożynki (Muzeum Narodowe).jpg| Òbrôzk:DOŻYNKI BRZEZINY 2011r. 01 - panoramio.jpg|[[Chléb]] Òbrôzk:Wierusz-Kowalski Dożynki 1910.jpg| </gallery> == Òbaczë téż == * [[Zôdëszny Dzéń]] * [[Môjik]] == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} * https://zkaszub.info/dozynki-2018-kartuzy/ ({{jãz.|pl}}) * https://czec.pl/pl/n/35 ({{jãz.|pl}}) * https://kids.kiddle.co/Do%C5%BCynki ({{jãz.|en}}) * https://kaszebsko.com/wp-content/uploads/2023/01/03Jablonski.pdf * https://apcz.umk.pl/AUNC_PED/article/view/36342 * https://kaszubopedia.pl/index.php/glossary/rompski-jan/ * https://kaszebsko.com/wp-content/uploads/2023/01/Historio-Kaszebow-22III.pdf * {{YouTube|v=wI4pu_mYQRM|tit=Mezowianie 2011. ...Dożynki / Òżniwinë|k=@bitkoveri|d=2011-09-01|dł=1:00}} * {{YouTube|v=7JtR7n8F3WQ|tit=Òżniwinë w reżyserii Andrzeja Dudzińskiego|k=@muzeumkaszubskiewkartuzach787|d=2021-08-20|dł=17:48}} * {{YouTube|v=ivnGb6hGUkI|tit=Òżniwinë – stôrô tradicjô w zmieniwającym sã swiece|k=@Kaszebeiswiat|d=2025-09-01|dł=17:17}} === Szëkba === {{Szëkba}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kùltura]] c9nqzuj34wtz8n58wfevjbjdf3h43s2 14 12692 224083 217824 2026-11-11T00:43:11Z Iketsi 3254 kat. 224083 wikitext text/x-wiki [[Kategòrëjô:Szablónë wedle ôrtu szablóna]] [[Kategòrëjô:Szablónë zamikającé w se pòdôwczi]] 7q87c31qc4jzm2g93ylm0chmlqcq3b8 10 12870 224085 217782 2026-11-11T00:46:46Z Iketsi 3254 kat. 224085 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1}}} | chwaszczyno.pl = https://www.chwaszczyno.pl/?s= | ckgminapuck.pl = https://ckgminapuck.pl/?s= | dziennikbaltycki.pl = https://dziennikbaltycki.pl/szukaj?q= | dziennikpucki.pl = https://dziennikpucki.pl/?s= | expresskaszubski.pl = https://expresskaszubski.pl/pl/421_szukaj/?q= | expresskaszebe.pl = https://www.expresskaszebe.pl/szukaj?word= | gdansk.pl = https://www.gdansk.pl/search?q= | gok.luzino.eu = https://gok.luzino.eu/?s= | gp24.pl = https://gp24.pl/szukaj?q= | kartuzy.pl = https://www.kartuzy.pl/wyniki-wyszukiwania?search_api_fulltext= | kartuzy.info = https://kartuzy.info/szukaj?wts=news&sort=+score&when=&fuzzy=T&q= | kaszebsko.com = https://kaszebsko.com/?s= | kaszubi.pl = https://kaszubi.pl/search?q= | kaszuby24.pl = https://kaszuby24.pl/api/search/?q= <!-- API GET --> | kurierkaszubski.eu = http://kurierkaszubski.eu/?s= | kurierbytowski.com.pl = https://kurierbytowski.com.pl/szukaj?wts=&sort=+score&when=&q= | mojestrone.com = https://mojestrone.com/szukaj?wts=news&sort=+score&when=&fuzzy=T&q= | nadmorski24.pl = https://nadmorski24.pl/szukaj?s= | naszemiasto.pl = https://naszemiasto.pl/szukaj?q= | pomorskie.naszemiasto.pl = https://pomorskie.naszemiasto.pl/szukaj?q= | bytow.naszemiasto.pl = https://bytow.naszemiasto.pl/szukaj?q= | chojnice.naszemiasto.pl = https://chojnice.naszemiasto.pl/szukaj?q= | czarne.naszemiasto.pl = https://czarne.naszemiasto.pl/szukaj?q= | czersk.naszemiasto.pl = https://czersk.naszemiasto.pl/szukaj?q= | czluchow.naszemiasto.pl = https://czluchow.naszemiasto.pl/szukaj?q= | dzierzgon.naszemiasto.pl = https://dzierzgon.naszemiasto.pl/szukaj?q= | gdansk.naszemiasto.pl = https://gdansk.naszemiasto.pl/szukaj?q= | gdynia.naszemiasto.pl = https://gdynia.naszemiasto.pl/szukaj?q= | gniew.naszemiasto.pl = https://gniew.naszemiasto.pl/szukaj?q= | hel.naszemiasto.pl = https://hel.naszemiasto.pl/szukaj?q= | kartuzy.naszemiasto.pl = https://kartuzy.naszemiasto.pl/szukaj?q= | koscierzyna.naszemiasto.pl = https://koscierzyna.naszemiasto.pl/szukaj?q= | krynicamorska.naszemiasto.pl = https://krynicamorska.naszemiasto.pl/szukaj?q= | kwidzyn.naszemiasto.pl = https://kwidzyn.naszemiasto.pl/szukaj?q= | leba.naszemiasto.pl = https://leba.naszemiasto.pl/szukaj?q= | lebork.naszemiasto.pl = https://lebork.naszemiasto.pl/szukaj?q= | malbork.naszemiasto.pl = https://malbork.naszemiasto.pl/szukaj?q= | miastko.naszemiasto.pl = https://miastko.naszemiasto.pl/szukaj?q= | nowydworgdanski.naszemiasto.pl = https://nowydworgdanski.naszemiasto.pl/szukaj?q= | pelplin.naszemiasto.pl = https://pelplin.naszemiasto.pl/szukaj?q= | prabuty.naszemiasto.pl = https://prabuty.naszemiasto.pl/szukaj?q= | pruszczgdanski.naszemiasto.pl = https://pruszczgdanski.naszemiasto.pl/szukaj?q= | puck.naszemiasto.pl = https://puck.naszemiasto.pl/szukaj?q= | reda.naszemiasto.pl = https://reda.naszemiasto.pl/szukaj?q= | rumia.naszemiasto.pl = https://rumia.naszemiasto.pl/szukaj?q= | skarszewy.naszemiasto.pl = https://skarszewy.naszemiasto.pl/szukaj?q= | slupsk.naszemiasto.pl = https://slupsk.naszemiasto.pl/szukaj?q= | sopot.naszemiasto.pl = https://sopot.naszemiasto.pl/szukaj?q= | starogardgdanski.naszemiasto.pl = https://starogardgdanski.naszemiasto.pl/szukaj?q= | sztum.naszemiasto.pl = https://sztum.naszemiasto.pl/szukaj?q= | tczew.naszemiasto.pl = https://tczew.naszemiasto.pl/szukaj?q= | ustka.naszemiasto.pl = https://ustka.naszemiasto.pl/szukaj?q= | wejherowo.naszemiasto.pl = https://wejherowo.naszemiasto.pl/szukaj?q= | wladyslawowo.naszemiasto.pl = https://wladyslawowo.naszemiasto.pl/szukaj?q= | zukowo.naszemiasto.pl = https://zukowo.naszemiasto.pl/szukaj?q= | nowepomorze.pl = https://nowepomorze.pl/search.html?q= | odkryjpomorze.pl = https://odkryjpomorze.pl/wyszukaj?q= | pomorskie.travel = https://pomorskie.travel/?s= | pomorskie.eu = https://pomorskie.eu/szukaj/?szukaj= | powiat.puck.pl = https://powiat.puck.pl/szukaj/?search_lang=pl&search=all&string= | radiogdansk.pl = https://radiogdansk.pl/?s= | radiokaszebe.pl = https://radiokaszebe.pl/search/ | radabanino.pl = https://www.radabanino.pl/?s= | kaszebi.rastko.net = https://kaszebi.rastko.net/?s= | rynek-kolejowy.pl = https://www.rynek-kolejowy.pl/szukaj.html?searchVal= | skarbnicakaszubska.pl = http://skarbnicakaszubska.pl/?s= | sp-lubno.pl = https://sp-lubno.pl/wyszukiwarka?phrase= | szwajcariakaszubska.com = https://szwajcariakaszubska.com/item/places?SearchItem%5Bquery%5D= | szwajcaria-kaszubska.pl = http://szwajcaria-kaszubska.pl/component/k2/itemlist/search?searchword= | truso.tv = https://www.truso.tv/szukaj?word= | tubawejherowa.pl = http://www.tubawejherowa.pl/aktualnosci/wszystkie/fraza/ | weekendfm.pl = https://weekendfm.pl/arch.php?search= | wejherowo.pl = https://www.wejherowo.pl/szukaj.html?q= | zawszepomorze.pl = https://www.zawszepomorze.pl/szukaj?word= | zkaszub.info = https://www.zkaszub.info/?s= | zukowo.pl = https://www.zukowo.pl/index.php?search= <!-- Wideo --> | telewizjabaltycka.pl = https://telewizjabaltycka.pl/?s= | telewizjattm.pl = https://www.telewizjattm.pl/szukaj.html?search= | gdansk.tvp.pl = https://gdansk.tvp.pl/szukaj?query= <!-- i18n --> | culture.pl/pl = https://culture.pl/pl/search/ | culture.pl/en = https://culture.pl/en/search/ | culture.pl/ua = https://culture.pl/ua/search/ | culture.pl/kr = https://culture.pl/kr/search/ | culture.pl/jp = https://culture.pl/jp/search/ | culture.pl/zhs = https://culture.pl/zhs/search/ | culture.pl/zht = https://culture.pl/zht/search/ | culture.pl/ru = https://culture.pl/ru/search/ <!-- wayback --> | gazetakaszubska.pl = https://web.archive.org/web/*/gazetakaszubska.pl* <!-- POST --> | chmielno.naszgok.pl = https://chmielno.naszgok.pl/#search-input <!-- POST https://chmielno.naszgok.pl/n,rodno-mowa-program --> | naszekaszuby.pl = https://naszekaszuby.pl/search.php?andor=AND&submit=Szukaj&action=results&query= | #default = !!! }}{{urlencode:{{{2}}}|QUERY}}</includeonly><noinclude> * {{Szëkba/url|chmielno.naszgok.pl|chmielno.naszgok.pl}}<!--POST--> * {{Szëkba/url|ckgminapuck.pl|Rodnô mòwa}} * {{Szëkba/url|dziennikbaltycki.pl|Rodnô mòwa}} * {{Szëkba/url|dziennikpucki.pl|Rodnô mòwa}} * {{Szëkba/url|gok.luzino.eu|Rodnô mòwa}} * {{Szëkba/url|kartuzy.pl|Kaszubski}} * {{Szëkba/url|nadmorski24.pl|Transcassubia}} * {{Szëkba/url|naszemiasto.pl|Transcassubia}} ** {{Szëkba/url|chojnice.naszemiasto.pl|Festiwal filmów kaszubskich}} * {{Szëkba/url|odkryjpomorze.pl|Transcassubia}} * {{Szëkba/url|rynek-kolejowy.pl|Transcassubia}} * {{Szëkba/url|skarbnicakaszubska.pl|Wiater òd Mòrzô}} * {{Szëkba/url|zawszepomorze.pl|Rodnô mòwa}} * {{Szëkba/url|zkaszub.info|Wiater òd Mòrzô}} * {{Szëkba/url|zukowo.pl|Festiwal filmów}} <!-- Wideo --> * [[Òbrôzk:35mm_film_frames.svg|16px|link=]] {{Szëkba/url|telewizjattm.pl|Transcassubia}} * [[Òbrôzk:35mm_film_frames.svg|16px|link=]] {{Szëkba/url|gdansk.tvp.pl|Transcassubia}} [[Kategòrëjô:Szablónë bùtnowëch pòwrózczów]] [[Kategòrëjô:Szablónë zamikającé w se pòdôwczi]] </noinclude> k2qofn5xsve5ss63xiii12c20c5dxlt 0 12962 224044 224002 2026-11-10T17:21:14Z Iketsi 3254 UWAGA: Autorka nie wyraża zgody na udostępnianie ani cytowanie archiwalnych stron internetowych zawierających jej utwory. https://csb.wikipedia.org/w/index.php?title=Hana_Makùrôt-Snuzëk&diff=224002&oldid=221596 224044 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Hanna Makurat.jpg|mały|Hana Makùrôt (2015)]] '''Hana Makùrôt-Snuzëk''' ({{jãz.|pl}} Hanna Makurat-Snuzik) – [[Kaszëbi|kaszëbskô]] i pòlskô pisôrka. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} <!--UWAGA: Autorka nie wyraża zgody na udostępnianie ani cytowanie archiwalnych stron internetowych zawierających jej utwory. https://csb.wikipedia.org/w/index.php?title=Hana_Makùrôt-Snuzëk&diff=224002&oldid=221596--> * https://czec.pl/testamente-jimaginacji {{Ùzémk artikla}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze]] [[Kategòrëjô:Kaszëbi]] [[Kategòrëjô:ZYMKówcë]] ekjqbqwtexq8jqhx2hn0bu1he5sjna5 10 13164 224094 223899 2026-11-11T09:18:05Z Terrus38 14026 224094 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1|}}}<!----> |ae=awestijsczi jãzëk |ar=arabsczi jãzëk<!--?--> |be=biôłorusczi jãzëk |bg=bùłgarsczi jãzëk |br=bretońsczi jãzëk |bs=bòsniacczi jãzëk |ca=katalońsczi jãzëk |cs=czesczi jãzëk |csb=kaszëbsczi jãzëk |cnr=czôrnogórsczi jãzëk |cy=walijsczi jãzëk<!--walëjsczi?--> |da=duńsczi jãzëk<!--dëńsczi jãzëk--> |de=niemiecczi jãzëk |dsb=dólnosorbsczi jãzëk<!-- dólnołuż. --> |en=angelsczi jãzëk |es=szpańsczi jãzëk |et=estońsczi jãzëk |fa=persczi jãzëk<!--{{RKJ|2013|132}}--> |fi=fińsczi jãzëk |fr=francësczi jãzëk |gl=galisyjsczi jãzëk<!--?--> |gmh=strzédno-wësok-niemiecczi<!--{{RKJ|2007|50}}--> |gr=grecczi jãzëk<!--{{RKJ|2014|153}}--> |grc=stôrogrecczi jãzëk<!--{{RKJ|2014|153}}--> |gsw=szwajcarsczé gwarë<!--?--> |haw=hawajsczi jãzëk |hbs=serbòchòrwacczi jãzëk |he=hebrajsczi jãzëk<!--?--> |hr=chòrwacczi jãzëk<!--?--> |hsb=górnosorbsczi jãzëk |hu=wãdżersczi jãzëk |hy=òrmiańsczi jãzëk<!--{{RKJ|2013|132}}--> |ga=irlandzczi jãzëk<!--?--> |is=islandzczi jãzëk<!--?--> |it=italsczi jãzëk |ja=japóńsczi jãzëk<!--{{RKJ|2014|161}}, téż japòńsczi {{RKJ|2013|132}}--> |ka=grëzóńsczi jãzëk<!--grëzyńsczi w {{RKJ|2013|132}}; grëzóńsczi w {{RKJ|2007|42}}--> |kl=grenlandzczi jãzëk<!--?--> |kk=kazachsczi jãzëk<!--?--> |ko=kòrejańsczi jãzëk<!--kòreańsczi w {{RKJ|2013|132}}--> |la=łacyńsczi jãzëk |lt=lëtewsczi jãzëk |lu=luksembùrsczi jãzëk<!--?--> |lv=łotewsczi jãzëk |lij-MC=mònegasczi dialekt<!--?--> |mdf=mòkszańsczi jãzëk<!--?--> |ky=kirgisczi jãzëk<!--?--> |mk=macedońsczi jãzëk |ms=malajsczi jãzëk |nah=jãzëk nahuatl |nds=dólnoniemiecczi jãzëk<!--RKJ 2014 s. 92--> |nl=hòlendersczi jãzëk<!--RKJ 2024 s.354; téż holandzczi, hòlandzczi, niderlandzczi<ref>RKJ 2015 s. 2016</ref>, néderlandczi, néderlandzczi, òlendersczi? --> |no=norwesczi jãzëk |nb=norwesczi jãzëk<!-- bokmål --> |nn=norwesczi jãzëk<!-- nynorsk --> |pl=pòlsczi jãzëk |pox=pòłabsczi jãzëk |prg=prësczi jãzëk |pt=pòrtugalsczi jãzëk |rm=jãzëk romansz<!--?--> |ro=rumùńsczi jãzëk |ru=rusczi jãzëk |sk=słowacczi jãzëk |sl=słoweńsczi jãzëk |sq=albańsczi jãzëk<!--{{RKJ|2021|264}}--> |sr=serbsczi jãzëk |sv=szwédzczi jãzëk |szl=szląsczi etnolekt |tg=tadżicczi jãzëk<!--?--> |tk=turkmeńsczi jãzëk<!--?--> |tr=tërecczi jãzëk<!--{{RKJ|2018|41}}--> |uk=ùkrajińsczi jãzëk |vi=wietnamsczi jãzëk<!--?--> |yi=jãzëk jidisz<!--?--> |zh=chińsczi jãzëk<!--{{RKJ|2024|354}}--> |zu=jãzëk zulu <!----------------------------------------------------------> |xpsi=prasłowiańsczi jãzëk<!--{{RKJ|2016|117}}--> |#default={{{1|}}} }}</includeonly><noinclude> ---- <code><nowiki>{{jãz./starna|csb}}</nowiki></code> :{{jãz./starna|csb}} ---- <code><nowiki>{{jãz./starna|pl}}</nowiki></code> :{{jãz./starna|pl}} ---- <code><nowiki>{{jãz./starna|de}}</nowiki></code> :{{jãz./starna|de}} ---- <code><nowiki>{{jãz./starna|en}}</nowiki></code> :{{jãz./starna|en}} ---- <code><nowiki>{{jãz./starna|es}}</nowiki></code> :{{jãz./starna|es}} ---- [[Kategòrëjô:Jãzëkòwé szablónë]] [[Kategòrëjô:Szablónë zamikającé w se pòdôwczi]] </noinclude> ho9i37xxovh3y6ikwovb2nwf1llzgaa 10 13289 224080 211445 2026-11-11T00:34:20Z Iketsi 3254 <noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do kôrtów]]</noinclude> 224080 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Wespółrzãdné|pónkt}}</includeonly><noinclude>[[Kategòrëjô:Szablónë do kôrtów]]</noinclude> lg627f2ltgsx86m03jxi00cbqaw35a0 0 13493 224052 208353 2026-11-10T17:43:55Z Iketsi 3254 [[Kategòriô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] òsta dodónô za pòmòcą gadżetu [[c:Help:Gadget-Cat-a-lot/csb|Cat-a-lot]] 224052 wikitext text/x-wiki #TAM [[Kaszëbsczi Lëdowi Ùniwersytet]] [[Kategòrëjô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] k7pgh01vhm6umnx8y755r2jr3rhrxzs 10 13565 224084 219849 2026-11-11T00:46:17Z Iketsi 3254 kat. 224084 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1|}}} |24 kaszuby=[[24kaszuby.pl|24 kaszuby]] ([https://www.youtube.com/@ProfilmnetPiotr @ProfilmnetPiotr]) |Adam Drogomirecki / bitkoveri=Adam Drogomirecki / bitkoveri ([https://www.youtube.com/@bitkoveri @bitkoveri]) |Adrian Wenta {{!}} Odkrywaj ze mną=Adrian Wenta {{!}} Odkrywaj ze mną ([https://www.youtube.com/@Adrianwenta @Adrianwenta]) |Akademia Kaszubska=Akademia Kaszubska ([https://www.youtube.com/@akademiakaszubska7380 @akademiakaszubska7380]) |Biblioteka Lębork=Biblioteka Lębork ([https://www.youtube.com/@BibliotekaLebork @BibliotekaLebork]) |Biblioteka Miejska w Kościerzynie=Biblioteka Miejska w Kościerzynie ([https://www.youtube.com/@bibliotekakoscierzyna @bibliotekakoscierzyna]) |Centrum Kultury w Gminie Puck=Centrum Kultury w Gminie Puck ([https://www.youtube.com/@centrumkulturygminypuck @centrumkulturygminypuck]) |Czytaj dzieciom po kaszubsku=Czytaj dzieciom po kaszubsku ([https://www.youtube.com/@czytajdzieciompokaszubsku3044 @czytajdzieciompokaszubsku3044]) |Daniel Kalinowski=Daniel Kalinowski ([https://www.youtube.com/@danielkalinowski2991 @danielkalinowski2991]) |Dom Kultury im. H. Derdowskiego w Wielu=Dom Kultury im. H. Derdowskiego w Wielu ([https://www.youtube.com/@domkulturyim.h.derdowskieg5733 @domkulturyim.h.derdowskieg5733]) |Etnotank=Etnotank ([https://www.youtube.com/@etnotank @etnotank]) |Fundacja "Samorządność" im. Lecha Bądkowskiego=Fundacja "Samorządność" im. Lecha Bądkowskiego ([https://www.youtube.com/@FundacjaSamorzadnosc @FundacjaSamorzadnosc]) |Fundacja Aby chciało się chcieć=[[Fundacja Aby chciało się chcieć]] ([https://www.youtube.com/@fundacjaACSC @fundacjaACSC]) |Fundacja Kurdybanek=Fundacja Kurdybanek ([https://www.youtube.com/fundacja-kurdybanek fundacja-kurdybanek]) |Gdynia Kulturalna=Gdynia Kulturalna ([https://www.youtube.com/@gdyniakulturalnagdyniakult1320 @gdyniakulturalnagdyniakult1320]) |Instytut Kultury Miejskiej=Instytut Kultury Miejskiej ([https://www.youtube.com/@IKMGdansk @IKMGdansk]) |Jerzy Erdman=Jerzy Erdman ([https://www.youtube.com/@jurekELOchojnice @jurekELOchojnice]) |KabaretKùńda=KabaretKùńda ([https://www.youtube.com/@KabaretKùńda @KabaretKùńda]) |Kartuskie Centrum Kultury|([https://www.youtube.com/@kartuskiecentrumkultury231 @kartuskiecentrumkultury231]) |Kaszubi PL (ZKP)=[[Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié|Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô]] „Kaszubi PL (ZKP)” ([https://www.youtube.com/@BiuroZKP @BiuroZKP]) |Kaszubska Influencerka=Kaszubska Influencerka ([https://www.youtube.com/@Kaszubskainfluencerkamusic @Kaszubskainfluencerkamusic]) |Kaszubska Wspólnota Mesjańska Dom Izraela=Kaszubska Wspólnota Mesjańska Dom Izraela ([https://www.youtube.com/@kaszubskawspolnotamesjansk7714 @kaszubskawspolnotamesjansk7714]) |Kaszubski News=Kaszubski News ([https://www.youtube.com/@kaszubskinews @kaszubskinews]) |Kaszubski Uniwersytet Ludowy Wieżyca=[[Kaszëbsczi Lëdowi Ùniwersytet|Kaszubski Uniwersytet Ludowy Wieżyca]] ([https://www.youtube.com/@kaszubskiuniwersytetludowy2438 @kaszubskiuniwersytetludowy2438]) |Kaszubski24=Kaszubski24 ([https://www.youtube.com/@Kaszubski24 @Kaszubski24]) |Kaszubskie Forum Kultury=Kaszubskie Forum Kultury ([https://www.youtube.com/@kaszubskieforumkultury5741 @kaszubskieforumkultury5741]) |Kaszubskie Historie na Dziś=Kaszubskie Historie na Dziś ([https://www.youtube.com/@kaszubskiehistorienadzis @kaszubskiehistorienadzis]) |Kaszuby24=Kaszuby24.pl ([https://www.youtube.com/@kaszuby24tv @kaszuby24tv]) |KASZËBSCZI ROCK ÒBRZÃDOWI=KASZËBSCZI ROCK ÒBRZÃDOWI ([https://www.youtube.com/@kaszebsczirockobrzadowi7890 @kaszebsczirockobrzadowi7890]) |Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié Kòscérzna=Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié Kòscérzna ([https://www.youtube.com/@kaszebsko-pomorsczezrzesze9601 @kaszebsko-pomorsczezrzesze9601]) |Kaszëbskô Paradnica Podcast o Kaszubach={{No self link|Kaszëbskô Paradnica}} Podcast o Kaszubach ([https://www.youtube.com/@kaszebskoparadnicapodcasto1342 @kaszebskoparadnicapodcasto1342]) |Kaszëbë i swiat=[[Kaszëbë i swiat]] ([https://www.youtube.com/@Kaszebeiswiat @Kaszebeiswiat]) |KCK TV=KCK TV ([https://www.youtube.com/@kcktv4165 @kcktv4165]) |kościerzyna24info -TV=kościerzyna24info -TV ([https://www.youtube.com/@koscierzyna24info @koscierzyna24info]) |kreatywni kaszebi=kreatywni kaszebi ([https://www.youtube.com/@kreatywnikaszebi1711 @kreatywnikaszebi1711]) |Mateùsz Titës Meyer=[[Mateùsz Titës Meyer]] ([https://www.youtube.com/@InterDecoratorCSB @InterDecoratorCSB]) |MDK Rumia=MDK Rumia ([https://www.youtube.com/@MDKRumia @MDKRumia]) |miastokoscierzyna pl|@koscierzynagdapl=[[Kòscérzna|gardu Kòscérzna]] ([https://www.youtube.com/@koscierzynagdapl @koscierzynagdapl]) |Muzeum Kaszubskie w Kartuzach=Muzeum Kaszubskie w Kartuzach ([https://www.youtube.com/@muzeumkaszubskiewkartuzach787 @muzeumkaszubskiewkartuzach787]) |@muzeumwejherowo4851|Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej=[[Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie|MKPPiM we Wejrowie]] ([https://www.youtube.com/@muzeumwejherowo4851 @muzeumwejherowo4851]) |Natalia Szroeder Projekt Fani=Natalia Szroeder Projekt Fani ([https://www.youtube.com/@ofcnataliaszroeder @ofcnataliaszroeder]) |ostanceprosb=[[Ocalić Narodową Spuściznę. Ostańce Próśb|Ostańce próśb]] ([https://www.youtube.com/@ostanceprosb @ostanceprosb]) |Ośrodek Kultury i Sportu w Żukowie=Ośrodek Kultury i Sportu w Żukowie ([https://www.youtube.com/@osrodekkulturyisportuwzuko9355 @osrodekkulturyisportuwzuko9355]) |Podróże Busem Przez Świat=Podróże Busem Przez Świat ([https://www.youtube.com/@BusemPrzezSwiat @BusemPrzezSwiat]) |Polish Cultural Center & Museum=Polish Cultural Center & Museum ([https://www.youtube.com/@polishmuseumwinona @polishmuseumwinona]) |Polskie Radio Koszalin=Polskie Radio Koszalin ([https://www.youtube.com/@radiokoszalin @radiokoszalin]) |POMERANIAN TELEVISION NATIONAL|POMERANIA NATIONAL TELEVISION|NATIONAL TELEVISION OF NORDIC= POMERANIAN TELEVISION NATIONAL ([https://www.youtube.com/@CzerwonyKorsarz @CzerwonyKorsarz]) |Pomorska Nagroda Literacka "Wiatr od morza"=Pomorska Nagroda Literacka "Wiatr od morza" ([https://www.youtube.com/@PomorskaNagrodaLiteracka @PomorskaNagrodaLiteracka]) |Pomorskie.eu=Pomorskie.eu ([https://www.youtube.com/@pomorskie_eu @pomorskie_eu]) |PomorzeKultury=PomorzeKultury ([https://www.youtube.com/@PomorzeKultury @PomorzeKultury]) |północ=północ ([https://www.youtube.com/@polnocblog @polnocblog]) |Radio Kaszëbë=[[Radio Kaszëbë|Radia Kaszëbë]] ([https://www.youtube.com/@radiokaszebe @radiokaszebe]) |Republika Marzen=Republika Marzen ([https://www.youtube.com/@republikamarzen7598 @republikamarzen7598]) |RodnyVoice=RodnyVoice ([https://www.youtube.com/@rodnyvoice @rodnyvoice]) |Stowarzyszenie Mòje Stronë=Stowarzyszenie Mòje Stronë ([https://www.youtube.com/@stowarzyszeniemojestrone5571 @stowarzyszeniemojestrone5571]) |Szwajcaria Kaszubska=Szwajcaria Kaszubska ([https://www.youtube.com/@szwajcaria.kaszubska-stk @szwajcaria.kaszubska-stk]) |Tomôsz Fópka=[[Tomôsz Fópka|Tomôsza Fópczi]] ([https://www.youtube.com/@fopke4 @fopke4]) |Video Studio Gdańsk=[https://www.youtube.com/VideoStudiGdansk Video Studio Gdańsk] |wejherowo24info=wejherowo24info ([https://www.youtube.com/@wejherowo24info @wejherowo24info]) |Wydawnictwo Oskar=Wydawnictwo Oskar ([https://www.youtube.com/@wydawnictwooskar7607 @wydawnictwooskar7607]) |@muzeum_wdzydze=[[Kaszëbsczi Etnograficzny Park we Wdzydzach|Mùzeùm – Kaszëbsczégò Etnograficznégo Parkù m. Téòdorë i Izydora Gùlgòwsczich we Wdzydzach]] ([https://www.youtube.com/@muzeum_wdzydze @muzeum_wdzydze]) |#default={{{1|}}} }}</includeonly><noinclude> * [[Szablóna:YouTube]] <pre> {{YouTube-karnôl |1 = XX ← karnôl }} </pre> ---- <code><nowiki>{{YouTube-karnôl|Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej}}</nowiki></code> :{{YouTube-karnôl|Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej}} ---- <code><nowiki>{{YouTube-karnôl|Video Studio Gdańsk}}</nowiki></code> :{{YouTube-karnôl|Video Studio Gdańsk}} ---- <code><nowiki>{{YouTube-karnôl|Kaszubi PL (ZKP)}}</nowiki></code> :{{YouTube-karnôl|Kaszubi PL (ZKP)}} ---- <code><nowiki>{{YouTube-karnôl|Test}}</nowiki></code> :{{YouTube-karnôl|Test}} ---- [[Kategòrëjô:Szablónë bùtnowëch pòwrózczów]] [[Kategòrëjô:Szablónë zamikającé w se pòdôwczi]] </noinclude> 8vtvpu29dkdajtp8g8fqdoqq6siub20 4 13633 224059 223068 2026-11-10T19:07:15Z Iketsi 3254 2026-11-09 224059 wikitext text/x-wiki * [[Szablóna:Articzel tidzenia]] == Lësta == * 2026-07-13: [[Mòskwa]] * 2026-07-20: [[Swiãtopôłk II]] (do 30 lëpińca) * 2026-07-27: [[Jón Trepczik]] (òd 30 lëpińca) * 2026-08-03: [[Restaùracjô Meiji]] * 2026-08-10: [[Szëmkent]] * 2026-08-17: [[Deftones]] * 2026-08-24: " * 2026-08-31: " * 2026-09-07: [[Rapcore]] * 2026-09-14: [[Tosze Proesczi]] * 2026-09-21: [[Sepultura]] * 2026-09-28: [[Limp Bizkit]] * 2026-10-05: [[Jelgava]] * 2026-10-12: " * 2026-10-19: " * 2026-10-26: [[Gwineja Bissaù]] (òd 23 rujana) * 2026-11-02: [[Chi Cheng]] * 2026-11-09: [[The Sims (seriô)]] * 2026-11-16: ? * 2026-11-23: ? * 2026-11-30: ? * 2026-12-07: ? * 2026-12-14: ? * 2026-12-21: ? * 2026-12-28: ? * 2027-01-04: ? 0gaoshmrpdj1s3t94vvv36igl7icb11 0 13727 224048 210617 2026-11-10T17:43:55Z Iketsi 3254 [[Kategòriô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] òsta dodónô za pòmòcą gadżetu [[c:Help:Gadget-Cat-a-lot/csb|Cat-a-lot]] 224048 wikitext text/x-wiki #TAM [[Mùzeùm Kòscersczi Zemi#Mùzeùm akòrdionów]] [[Kategòrëjô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] icto6dhz3wj69d9ax6g66ytzpqi7vkm 0 13897 224050 212902 2026-11-10T17:43:55Z Iketsi 3254 [[Kategòriô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] òsta dodónô za pòmòcą gadżetu [[c:Help:Gadget-Cat-a-lot/csb|Cat-a-lot]] 224050 wikitext text/x-wiki #TAM [[Krôjmalënkòwi park]] [[Kategòrëjô:Przeczerowania do ùrëchtowaniô]] oabo1sy51t8mmclr5wig8thistb5uta 10 14169 224037 222497 2026-11-10T16:57:43Z Iketsi 3254 jãzëków = j. 224037 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#switch: {{{1}}} | arch. = <abbr title="archajicznô fòrma">{{{1}}}</abbr> | dosł. = <abbr title="dosłownié">{{{1}}}</abbr> | m. = <abbr title="miona">{{{1}}}</abbr> | ùr. | ur. = <abbr title="ùrodzëł(a) sã / ùrodzony / ùrodzonô">ùr.</abbr> | ùrodzony = <abbr title="ùrodzony">ùr.</abbr> | ùrodzonô = <abbr title="ùrodzonô">ùr.</abbr> | itd. = <abbr title="itd.">{{{1}}}</abbr><!-- ??? --> | itp. = <abbr title="itp.">{{{1}}}</abbr><!-- ??? --> | ëtp. = <abbr title="ëtp.">{{{1}}}</abbr><!-- ??? --> | np. = <abbr title="na przëkłôd">{{{1}}}</abbr> | m.jin. | m. jin. = <abbr title="midzë jinszima">m.jin.</abbr> | nkv. = <abbr title="klasiczni varianjt">[[klasiczni varianjt|{{{1}}}]]</abbr> | n.r.m. | n. r. m. | n.p.m. | nad rówizną mòrza = <abbr title="nad rówizną mòrza">n.r.m.</abbr> | òk. | ok. = <abbr title="òkòło">{{{1}}}</abbr> | p.n.e. = <abbr title="p.n.e.">{{{1}}}</abbr><!-- ??? --> | ps. = <abbr title="pseudonim">{{{1}}}</abbr> | pt. = <abbr title="pòd titlã">{{{1}}}</abbr> | P.T. = <abbr title="pleno titulo">{{{1}}}</abbr> | j. = [[Kategòrëjô:Szablóna:skr. – j.=?]] j. | jãzëków = <abbr title="jãzëków">j.</abbr> | r. = [[Kategòrëjô:Szablóna:skr. – r.=rok czë rokù?]] r. | rok = <abbr title="rok">r.</abbr> | rokù = <abbr title="rokù">r.</abbr> | sz. = <abbr title="sztrasa">{{{1}}}</abbr> | szt. = <abbr title="sztandardni pisënk">{{{1}}}</abbr> | tpzw. = <abbr title="tpzw.">{{{1}}}</abbr><!-- ??? --> | wëd. | wyd. = [[Kategòrëjô:Szablóna:skr. – wëdanié czë wëdôwizna?]] !!! | wëdanié | wydanie = <abbr title="wëdanié">wëd.</abbr> | Wëdanié | Wydanie = <abbr title="Wëdanié">Wëd.</abbr> | wëdôwizna | wydawnictwo = <abbr title="wëdôwizna">wëd.</abbr> | #default = [[Kategòrëjô:Szablóna:skr. – !!!]] }}</includeonly><noinclude> Skrót: * <code><nowiki>{{skr.|arch.}}</nowiki></code> → {{skr.|arch.}} * <code><nowiki>{{skr.|dosł.}}</nowiki></code> → {{skr.|dosł.}} * <code><nowiki>{{skr.|m.}}</nowiki></code> → {{skr.|m.}} * <code><nowiki>{{skr.|ùr.}}</nowiki></code> → {{skr.|ùr.}} * <code><nowiki>{{skr.|np.}}</nowiki></code> → {{skr.|np.}} * <code><nowiki>{{skr.|m.jin.}}</nowiki></code> → {{skr.|m.jin.}} * <code><nowiki>{{skr.|n.r.m.}}</nowiki></code> abò <code><nowiki>{{skr.|nad rówizną mòrza}}</nowiki></code> → {{skr.|n.r.m.}} * <code><nowiki>{{skr.|ps.}}</nowiki></code> → {{skr.|ps.}} * <code><nowiki>{{skr.|P.T.}}</nowiki></code> → {{skr.|P.T.}} * <code><nowiki>{{skr.|sz.}}</nowiki></code> → {{skr.|sz.}} ---- * <code><nowiki>{{skr.|r.}}</nowiki></code> → [[:Kategòrëjô:Szablóna:skr. – r.=rok czë rokù?]] ** <code><nowiki>{{skr.|rok}}</nowiki></code> → {{skr.|rok}} ** <code><nowiki>{{skr.|rokù}}</nowiki></code> → {{skr.|rokù}} * <code><nowiki>{{skr.|wëd.}}</nowiki></code> → [[:Kategòrëjô:Szablóna:skr. – wëdanié czë wëdôwizna?]] ** <code><nowiki>{{skr.|wëdanié}}</nowiki></code> → {{skr.|wëdanié}} ** <code><nowiki>{{skr.|wëdôwizna}}</nowiki></code> → {{skr.|wëdôwizna}} * <code><nowiki>{{skr.|}}</nowiki></code> → [[:Kategòrëjô:Szablóna:skr. – !!!]] * pòj.l. ? [[Kategòrëjô:Szablónë do artiklów]] [[Kategòrëjô:Szablónë zamikającé w se pòdôwczi]] </noinclude> 8q71khcmpqq3kzdd77o8o8pez40bik4 10 14723 224040 222482 2026-11-10T17:00:25Z Iketsi 3254 CSS 224040 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Categories|main}}</includeonly><noinclude> * [[:Kategòrëjô:Szablónë CSS]] * [[:Kategòrëjô:Mòdułë CSS]] [[Kategòrëjô:Kategòrizacyjné szablónë]] [[Kategòrëjô:Szablónë do szablónów]] </noinclude> hto2ongmzocbk4unef75jckf1h5rnpo 4 14932 224026 223774 2026-11-10T13:57:39Z HaxelKaszëba 17492 224026 wikitext text/x-wiki <div class="wp-5p"> <big>Spòdlowé regle [[Wikipediô|Wikipedie]] mòże nôproscy òpisac w piãc „filarach”:</big> <templatestyles src="Piãc-filarów/styles.css" /> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Encyclopedia_icon.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô je encyklopedią == Wikipediô łączi w se wiele elementë òglowëch ë szpecjalisticznëch encyklopediów a téż różnégò zortu almanachów. Nie je placã do zamieszczaniô zdrojowëch tekstów, słowarzowëch definicjów, ògłosów, promòcyjnëch artiklów, wspòminków, propagòwaniô swòjégò pòzdrzatkù, twòrzeniô katalogów pòwrózków ani placã, dze mòże ùmieszczac starnë WWW. Nie je téż placã do zamieszczaniô gwôsnëch dbów, argùmentów i òsobistëch doswiôdczeniów w artiklach – wszëtcë aùtorzë mùszą przestrzegac regle nieprzedstôwianiô gwôsny ùtwórczoscë (domësłów, niepùblikòwónëch badérowaniów ëtd.). Wszëtcë aùtorzë mielëbë dãżëc do precyzje i zgódnoscë ze zdrojama. </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Scale_icon_green.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô je pisónô wedle neùtralnégò pòzdrzatkù == Artikle ni miałëbë wspierac niżódnégò kònkretnégò pòzdrzatkù. W spòrnëch témach wëmôgóné je przedstawienié mòżebno wszëtczich aspektów na taczi ôrt, cobë kòżdi òd nich béł òpisóny rzetelno a cobë czëtińc ni miôł wątplëwòscë, kòmù słëchô przëpisac dóné òpinie ë cobë niżódny òd nëch dbów nie béł przërozmióny jednoznaczno recht. Wspiarcym w zachòwanim neùtralnoscë je twòrzenië werifikòwalnëch zamkłosców artiklów na spòdlim òpùblikòwónëch dowiérnëch zdrojów wiedno, czej to le mòżlëwé, i ùchilanié sã òd mni dowiérnëch, òsoblëwie w artiklach na kòntrowersyjné témë. Czej wëbùchô kònflikt ò zamkłosc artikla, słëchałobë sã timczasowò zrezygnowac z jegò edicje za tim, bë spòkójno a meritoriczno òbrobic jegò neùtralną zamkłosc np. na starnie diskùsje ne artikla. '''Òbaczë téż: [[Wiki:Neùtralny pòzdrzatk|Neùtralny pòzdrzatk]]''' </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Jigsaw_piece_yellow_01.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô je wòlnym zbiérã wiedzë == <section begin="5p3" />Wszëtcë wikipediscë pùblikùją swòjã prôcã na wòlny licencje, a niżóden editëjący ni mô prawa gwôsnoscë do artikla – jaczikòlwiek wkłôd mòże bëc pózni dali zmieniwóny a rozkòscérzóny. Ni mòże łamac aùtorsczich prawów, a òsoblëwie dopùszczac sã plagiatów z jaczichkòlwiek zdrojów. </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Smiley_icon_orange.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô òznôczô wzôjny szacënk i przestrzéganié netikétë == Ùczãstniczenié w żëcym Wikipedie to téż szacënk wedle jinëch wikipedistów, achtnienié [[Wiki:Wikietikéta|wikietikétë]], ùchilanié sã òd persónalnëch sztridów czë edicyjnëch wòjnów. Miło widzóné je wërôbianié pòspólnégò kònsensusu, dzejanié w dobri wierze i zakłôdanié dòbri wòlë jinëch, òdemkłosc i gòscynnosc wedle nowicjuszów. W przëpôdkù kònfliktów wôrt je spòkójno przediskùtowac na òdpòwiedny starnie diskùsje a miec na bôczenim, że jesz dô {{#expr:{{NUMBEROFARTICLES}}-({{PAGESINCATEGORY:Do rëmniãcô|pages|R}})}} jinëch artiklów na kaszëbsczi Wikipedie, ò jaczich bë mógł diskùtowac i je rozwijac. </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Light_bulb_icon_red.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô ni mô sztiwnëch reglów == Wikipediô mô swòje [[Wiki:Indeks reglów i doradów dlô wikipedistów|regle i doradë]], ale nie są òne sfòrmùłowóné rôz na wiedno; jich zamkłosc a interpretacjô mòże ewòluòwac z czasã. Dëch wôrt je wicy jak kònkretny dobiér słowów, a czasã ùlepszanié Wikipedie wëmôgô czinieniô wëjimków. Mòże smiało (le nié natrzasło) editowac artikle dlô sami przijemnotë, ni miôłbë sã przejimac robienim felów – to mòże je łôtwie ùprawic, bò kòżdô ùszłô wersjô artikla je zachòwónô i mòże òstac przëwróconô. </div> </div> </div> [[Kategòrëjô:Regle Wikipedie]] jjphhvdt59td6vwzgcnfj9xg6zfed22 224029 224026 2026-11-10T14:16:26Z Terrus38 14026 /* Wikipediô je encyklopedią */ 224029 wikitext text/x-wiki <div class="wp-5p"> <big>Spòdlowé regle [[Wikipediô|Wikipedie]] mòże nôproscy òpisac w piãc „filarach”:</big> <templatestyles src="Piãc-filarów/styles.css" /> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Encyclopedia_icon.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô je encyklopedią == Wikipediô łączi w se elementë òglowëch ë szpecjalisticznëch encyklopediów a téż różnégò zortu almanachów. Nie je placã do zamieszczaniô zdrojowëch tekstów, słowarzowëch definicjów, ògłosów, promòcyjnëch artiklów, wspòminków, propagòwaniô swòjégò pòzdrzatkù, twòrzeniô katalogów pòwrózków ani placã, dze mòże ùmieszczac starnë WWW. Nie je téż placã do zamieszczaniô gwôsnëch dbów, argùmentów i òsobistëch doswiôdczeniów w artiklach – wszëtcë aùtorzë mùszą przestrzegac regle nieprzedstôwianiô gwôsny ùtwórczoscë (domësłów, niepùblikòwónëch badérowaniów ëtd.). Wszëtcë aùtorzë mielëbë dãżëc do precyzje i zgódnoscë ze zdrojama. </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Scale_icon_green.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô je pisónô wedle neùtralnégò pòzdrzatkù == Artikle ni miałëbë wspierac niżódnégò kònkretnégò pòzdrzatkù. W spòrnëch témach wëmôgóné je przedstawienié mòżebno wszëtczich aspektów na taczi ôrt, cobë kòżdi òd nich béł òpisóny rzetelno a cobë czëtińc ni miôł wątplëwòscë, kòmù słëchô przëpisac dóné òpinie ë cobë niżódny òd nëch dbów nie béł przërozmióny jednoznaczno recht. Wspiarcym w zachòwanim neùtralnoscë je twòrzenië werifikòwalnëch zamkłosców artiklów na spòdlim òpùblikòwónëch dowiérnëch zdrojów wiedno, czej to le mòżlëwé, i ùchilanié sã òd mni dowiérnëch, òsoblëwie w artiklach na kòntrowersyjné témë. Czej wëbùchô kònflikt ò zamkłosc artikla, słëchałobë sã timczasowò zrezygnowac z jegò edicje za tim, bë spòkójno a meritoriczno òbrobic jegò neùtralną zamkłosc np. na starnie diskùsje ne artikla. '''Òbaczë téż: [[Wiki:Neùtralny pòzdrzatk|Neùtralny pòzdrzatk]]''' </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Jigsaw_piece_yellow_01.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô je wòlnym zbiérã wiedzë == <section begin="5p3" />Wszëtcë wikipediscë pùblikùją swòjã prôcã na wòlny licencje, a niżóden editëjący ni mô prawa gwôsnoscë do artikla – jaczikòlwiek wkłôd mòże bëc pózni dali zmieniwóny a rozkòscérzóny. Ni mòże łamac aùtorsczich prawów, a òsoblëwie dopùszczac sã plagiatów z jaczichkòlwiek zdrojów. </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Smiley_icon_orange.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô òznôczô wzôjny szacënk i przestrzéganié netikétë == Ùczãstniczenié w żëcym Wikipedie to téż szacënk wedle jinëch wikipedistów, achtnienié [[Wiki:Wikietikéta|wikietikétë]], ùchilanié sã òd persónalnëch sztridów czë edicyjnëch wòjnów. Miło widzóné je wërôbianié pòspólnégò kònsensusu, dzejanié w dobri wierze i zakłôdanié dòbri wòlë jinëch, òdemkłosc i gòscynnosc wedle nowicjuszów. W przëpôdkù kònfliktów wôrt je spòkójno przediskùtowac na òdpòwiedny starnie diskùsje a miec na bôczenim, że jesz dô {{#expr:{{NUMBEROFARTICLES}}-({{PAGESINCATEGORY:Do rëmniãcô|pages|R}})}} jinëch artiklów na kaszëbsczi Wikipedie, ò jaczich bë mógł diskùtowac i je rozwijac. </div> </div> <div class="wp-5p-pillar"> <div class="wp-5p-pillar-image">[[File:Light_bulb_icon_red.svg|alt=icon|55x55px]]</div> <div class="wp-5p-pillar-content"> == Wikipediô ni mô sztiwnëch reglów == Wikipediô mô swòje [[Wiki:Indeks reglów i doradów dlô wikipedistów|regle i doradë]], ale nie są òne sfòrmùłowóné rôz na wiedno; jich zamkłosc a interpretacjô mòże ewòluòwac z czasã. Dëch wôrt je wicy jak kònkretny dobiér słowów, a czasã ùlepszanié Wikipedie wëmôgô czinieniô wëjimków. Mòże smiało (le nié natrzasło) editowac artikle dlô sami przijemnotë, ni miôłbë sã przejimac robienim felów – to mòże je łôtwie ùprawic, bò kòżdô ùszłô wersjô artikla je zachòwónô i mòże òstac przëwróconô. </div> </div> </div> [[Kategòrëjô:Regle Wikipedie]] macgw54tic2irqekfscki3786mv0fum 0 14951 224057 223960 2026-11-10T19:04:31Z Iketsi 3254 {{Kòntrola}}; tpzw. → {{skr.|tpzw.}} 224057 wikitext text/x-wiki {{Seriô grów infobox |òdjimk=The Sims series logo.webp |pòzwa=The Sims |producencë=[[Maxis]] (2000-2008; òd 2012) [[The Sims Studio]] (òd 2008) |wëdôwôcze=[[Electronic Arts]] |projektant=[[Will Wright]] |pierszô_gra=''[[The Sims]]'' (2000) |slédnô_gra=''[[The Sims 4]]'' (2014) |platfòrmë=[[Microsoft Windows]], [[Mac OS]], [[PlayStation 2]], [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Nintendo DS]], [[Nintendo 3DS]], [[Wii]], [[Android]], [[IOS]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]], [[N-gage]] |gatënk=[[Symùlatór (kómpùtrowé grë)|symùlatór]] }}'''The Sims''' – seriô kómpùtrowëch grów z gatënkù symùlatorów żëcégò ùsôdzonô przez amerikańsczégò projektanta Willa Wrighta ë sztudio Maxis, a rozwijónô ë wëdôwónô przez firmã Electronic Arts (EA), Òd czasu premiérë pierszégò dzéla w gromicznikù 2000 rokù, ''The Sims'' stało sã jedną z nôlepi przedôwającëch sã seriów grów wideò w historie, òsygającë rówiznã swiatowi przedażë wikszą jak 200 milionów egzemplarzów<ref>Electronic Arts. ''The Sims celebrates 200 million copies sold''. Òficjalny prasowi kòmùnikat, 2016.</ref>. Francziza słënie z òtemkłégò mòdelu grë (sandbox), felënku narzuconégò kùńcowégò célu ë wiôldzi lëczbë òficjalnëch rozszérzwieniów. == Rozgriwka == Rozgriwka w serie ''The Sims'' skùpiô sã na twòrzenim ë kòntrolowanim wirtualnëch lëdzy, zwónëch „Simama”. Grôcze mają bezmała nieògrańczoną wòlnotã w decydowanim ò wëzdrzatkù swòjich pòstacjów, jich znankach charakteru, żëcowëch aspiracjach ë codniowëch òbòwiązkach. Rozegracjô dzeli sã zwëczajno na trzë główné dzéle: * '''Trib twòrzeniégò Sima''': Nôrzãdzé (Create-a-sim / CAS) dôwającé mòżebnotã projektowaniégò wëzdrzatkù, wëbiéru ruchnów, głosu ë òsobòwòscë Simów. Z kòżdą nową generacją grów trib ten òferowôł corôz barżi zaawansowóné òpcje. * '''Bùdowanié ë kùpianié:''' Zaawansowóny architektoniczny editór, chtëren pòzwôlô grôczóm stawiac chëcze òd zwelów, zmieniwac teren ë méblowac bënë z wëzwëskanim katalogù òbiektów. * '''Trib żëcégò:''' Włôscëwô symùlacyjnô czãsc. Grôcz zarządzô czasã Simów, dbô ò jich pòdstawòwé pòtrzebë (głód, higena, pãchérz, energiô, szrum ë towarzëstwò), rozwijô jich kùńsztë, czerëje kariérą ë nawiązëje łączbë z jinszima Simama. == Historiô ë rozwij == [[Òbrôzk:Will Wright - Game Developers Conference 2010 (2).jpg|mały|Will Wright w 2010 rokù]] Kòncepcjô grë narodzëła sã w głowie Willa Wrighta pò tim, jak w 1991 roku stracył òn swój dodóm òb czas wiôldzégò ògnia w [[Oakland]]<ref>Seabrook, John. ''Game Master: Will Wright changed the concept of video games''. The New Yorker, 16 rujana 2006.</ref>. Mùszebnosc òdbùdowaniégò żëcégò òd nowa ë kùpianiegò nowégò wëpòsażeniô zainspirowała gò do ùsôdzeniô "wirtualny chëczë dlô pùpów". Zrazu ta ùdba nie pòtkała sã z entuzjazmã zarządu Maxis, chtëren ùwôżôł, że gra pòlégającô na robienim codniowëch domôcëch robòtów nie mdze sã widzała òdbiércóm. Projekt dostôł zelony wid dopiéro pò przejãcu Maxis przez Electronic Arts w 1997 rokù. == Czasowô òs The Sims == Wszëtczé dzéle grów The Sims są ze sobą pòwiązoné pòwtôrzającyma sã mòtiwama gardów ë jich mieszkańców, a na jich pòdstawie twòrzą sã historie. Pòpùlarné pòstacje ë mieszkańcë abò jich krewny pòjôwiają sã w kòżdi wersje grë, co prowadzy do cygłoscë midzë dzélama grów The Sims. Chòc akcjô ''The Sims 4'' rozgriwô sã na alternatiwny czasowi òsë, pòòstałé grë z ti serie w jawernoce łączą sã ze sobą nôdrzãdną fabùłą<ref>Marina DelGreco, ''How Every Sims Game Fits on the Timeline'', Game Rant, 16 gromicznika 2021</ref>. The Sims bëło pierszim dzélã, w chtërnym przedstôwioné òstałë pierszé pòkòlenia mieszkańców. Pòtim pòwstôł dzél The Sims 2, chtërnégò akcjô rozgriwô sã kòl 25 lat pózni. Trzecy dzel The Sims 3 zostôł òsadzony 50 lat przed dzélã The Sims 2. Swiôdczi ò tim nôscelatny wiek mieszkańców, chtërny w drëdżim dzélu grë bëlë dozdrzeniałi. == Głównô seriô == === ''The Sims'' (2000) === Pierszi dzél serie zadebiutowôł 4 gromicznika 2000 rokù. Gra wëzwëskiwała dwùwëmiarowi izometiczny rzut z trzëwëmiarowima mòdelama Simów. Zrewòlucjonizowała òna rënk grów przez ùnikalną mechanikã symùlacji żëcegò. Do grë wëszło sétmë òficjalnëch dodôwków, chtërne wprowadzëłë biznesowi mòdel òpiarti na regulanym wëdôwanim rozszérzwieniów, ë dwa paczétë Deluxe. {| class="wikitable" |+ !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''Livin' It Up''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am]].: 30 zélnika 2000 [[Pòlskô|PL.]]: 30 séwnika 2000 |- |2. |'''''House Party''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 28 strëmiannika 2001 [[Pòlskô|PL.]]: 9 łżëkwiata 2001 |- |3. |'''''Hot Date''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 14 lëstopadnika 2001 [[Pòlskô|PL.]]: 29 lëstopadnika 2001 |- |4. |'''''Vacation''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 26 strëmiannika 2002 [[Pòlskô|PL.]]: 17 łzëkwiata 2002 |- |5. |'''''Unleashed''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 24 séwnika 2002 [[Pòlskô|PL.]]: 1 pazdzérznika 2002 |- |6. |'''''Superstar''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am.]]: 12 maja 2003 [[Pòlskô|PL.]]: 27 maja 2003 |- |7. |'''''Makin' Magic''''' |[[Nordowô Amerika|Nord. Am]].: 28 pazdrzérznika 2003 [[Pòlskô|PL.]]: 4 lëstopadnika 2003 |} === ''The Sims 2'' (2004) === [[Òbrôzk:The Sims 2 logo (2024).png|mały|''The Sims 2'' (2004) – wersjô logò z 2024 rokù]] Premiéra òdbëła sã w séwnikù 2004 rokù. Nôwikszą innowacją bëło przeniesenié grë w pełné 3D<ref>Adams, Dan. ''The Sims 2 Review''. IGN, 10 séwnika 2004.</ref> ë wprowadzenié cyklu żëcégò – Simë starzałë sã, ewòluùjącë òd malisa pò bëcé seniorã, a na kùńc ùmiérałë z nôtërnëch przëczënów. Wprowadzono system geneticzi (erbòwanié znanków wëzdrzatkù przez dzecë) ë system „pragniączków ë òbawów”, dôwający simóm wikszą psychòlogiczną głãbiã. Do grë wëszło òsmë dodôwków, dzewiãc akcesoriów ë jeden minipack (''The Sims 2: Holiday Party Pack''). {| class="wikitable" !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''University''''' |11 strëmiannika 2005 |- |2. |'''''Nightlife''''' |13 séwnika 2005 |- |3. |'''''Open for Business''''' |14 stëmiannika 2006 |- |4. |'''''Pets''''' |17 pazdzérznika 2003 |- |5. |'''''Seasons''''' |2 stëmiannika 2007 |- |6. |'''''Bon Voyage''''' |7 séwnika 2007 |- |7. |'''''FreeTime''''' |29 gromicznika 2008 |- |8. |'''''Apartment Life''''' |26 zélnika 2008 |} {| class="wikitable" !Nr !Akcesoria !Data wëdôwkù |- |1. |'''''Family Fun Stuff''''' |14 łzëkwiata 2006 |- |2. |'''''Glamour Life Stuff''''' |1 séwnika 2006 |- |3. |'''''Happy Holiday Stuff''''' |10 lëstopadnika 2006 |- |4. |'''''Celebration! Stuff''''' |9 łżëkwiata 2007 |- |5. |'''''H&M Fashion Stuff''''' |8 czerwińca 2007 |- |6. |'''''Teen Style Stuff''''' |9 lëstopadnika 2007 |- |7. |'''''Kitchen & Bath Interior Design Stuff''''' |15 łżëkwiata 2008 |- |8. |'''''IKEA Home Stuff''''' |24 czerwińca 2008 |- |9. |'''''Mansion & Garden Stuff''''' |14 lëstopadnika 2008 |} === ''The Sims 3'' (2009) === [[Òbrôzk:The Sims 3 logo (flat and black version).png|mały|''The Sims 3'' (2009) – logò grë w ùproszczóné wersje]] Trzecy dzél wprowadzył rewòlucyjny, w pełni òtemkłi swiat ({{jãz.|en}} ''seamless open world''). Simë mògłë swòbòdno rëszac sã pò całim miesce bez przerwów na ładowanié pòjedinczëch parcelów. Pòsobną nowòscą béł trib „Stwòrzë Sztil” (''Create-a-Style''), pòzwôlający na dowòlną zmianã farwów ë teksturów bezmała kòżdégò òbiektu w grze. Do grë wëszło jednôsce dodôwków, dzewiãc paczétów akcesoriów ë deluxe edition. {| class="wikitable" !Nr !Dodôwk !Data wëdôwkù |- |1. |'''''World Adventures''''' |20 lëstopadnika 2009 |- |2. |'''''Ambitions''''' |4 czerwińca 2010 |- |3. |'''''Late Night''''' |29 pazdzérznika 2010 |- |4. |'''''Generations''''' |3 czerwińca 2011 |- |5. |'''''Pets''''' |27 pazdzérznika 2011 |- |6. |'''''Showtime''''' |8 strëmiannika 2012 |- |7. |'''''Supernatural''''' |6 séwnika 2012 |- |8. |'''''Season''''' |15 lëstopadnika 2012 |- |9. |'''''University Life''''' |7 strëmiannika 2013 |- |10. |'''''Island Paradise''''' |27 czerwińca 2013 |- |11. |'''''Into the Future''''' |24 pazdzérznika 2013 |} {| class="wikitable" !Nr !Akcesoria !Data wëdôwkù |- |1. |'''''High-End Loft Stuff''''' |5 gromicznika 2010 |- |2. |'''''Fast Lane Stuff''''' |10 séwnika 2010 |- |3. |'''''Outdoor Living Stuff''''' |4 gromicznika 2011 |- |4. |'''''Town Life Stuff''''' |29 lëpińca 2011 |- |5. |'''''Master Suite Stuff''''' |27 stëcznika 2012 |- |6. |'''''Katy Perry's Sweet Treats''''' |8 czerwińca 2012 |- |7. |'''''Diesel Stuff''''' |12 lëpińca 2012 |- |8. |'''''70s, 80s, & 90s Stuff''''' |24 stëcznika 2013 |- |9. |'''''Movie Stuff''''' |12 séwnika 2013 |} === ''The Sims 4'' (2014) === [[Òbrôzk:Logo of The Sims 4.svg|mały|''The Sims 4'' (2014) – logò]] Czwiôrti dzél wëszedł w séwnikù 2014 rokù. Ùsôdzcë zrezygnowelë z òtemkłégò swiata na rzecz znacznégò pòprôwieniô òptimalizacje, intujicyjnégò tribù bùdowaniégò ë systemù emòcjów. Wseczëca Simów zaczãłë miec bezpòstrzédny cësk na jich mòżlëwòtë ë interakcje. Nimò zôczątkòwò zëmnégò przëjãcô przez felënk niechtërnëch fùnkcjów znónëch kòl pòprzedników (dodónëch pózni w darmòwëch aktualizacjach), gra òsygnãła wiôldżi sukces. W pazdzérznikù 2022 rokù spòdlowô wersjô przeszła na mòdel free-to-play<ref>Electronic Arts. ''Gra The Sims 4 bãdze dostãpnô za darmo''. Òficjalny blog The Sims, 14 séwnika 2022.</ref>. == Spin-offë == Òbòk główny wëdôwniczi òsë, Electronic Arts ùsadzëło wiele pòbòcznëch grów, chtërne eksperimentowałë z gatënkama abò dopasowiwałë mechanikã do kònkretnëch platfòrmów: * '''The Sims Online''' (2002): Pierszô próba ùsôdzeniégò grë MMO w ùniwersum The Sims, dze grôcze mòglë prowadzëc geszeftë we wirtualnym swiece. Gra òsta zamkłô w 2008 rokù (na kùńcu dzejała jakò ''EA-Land'')<ref>Fahey, Mike. ''EA-Land Closing Its Doors For Good''. Kotaku, 29 łżëkwiata 2008.</ref>. * '''The Sims Historie''' (2007-2008): Liniô grów (''The Sims Life Stories, The Sims Pet Stories'' ë ''The Sims Castaway Stories'') na zmòdifikòwónym mòtorze The Sims 2. Bëłë òne zòptimalizowóné dlô laptopów ë miałë fabùlarny trib. * '''Seriô MySims''' (2007-2010): Cykl ùsadzony dlô kònsolów Nintendo (Wii, DS) z ùproszczoną grafiką w sztilu chibi. Grôcze òdbùdowiwelë miastka, stôwielë bùdinczi z klocków ë pòmôgelë mieszkańcóm. * '''The Sims Medieval''' (2011): Spin-off na mòtorze The Sims3, bãdący hibridą symùlatora ë RPG. Grôcze czerowelë królestwã ë herojama (np. królã, kòwalã, medikã), robiącë misje w swiece fantasy. == Mòbilné aplikacje == Razã z rozwijã rënkù przenosnëch ùrządzeniów, ùniwersum ''The Sims'' doczekało sã wielu adaptacjów dedikòwónëch mòbilkóm ë smartfònóm. * '''Wczasné grë Java''' (2004-2010): Przed erą smartfònów wëszłë prosté grë na mòbilczi, taczé jak ''The Sims Bowling, The Sims DJ'' czë dwùwëmiarowé adaptacje głównëch dzélów. * '''The Sims FreePlay''' (2011): Pòpùlarnô mòbilnô wersjô òd studia Firemonkeys, òpiartô na jawernym czasu (akcje zajimają prôwdzëwé minutë abò gòdzënë). Rozwijóny przez ponad dekadã, òferëje wiele profesjów ë sezonowëch wëdarzeniów. * '''The Sims Mobile''' (2018): Wersjô zaprojektowónô na sztôłt ''The Sims 4''. Wprowôdzô system erbòwaniégò, rozbùdowóny kreatór pòstacjów ë spòlëznowé interakcje z Simama jinszich grôczów<ref>Takahashi, Dean. ''The Sims Mobile launches on iOS and Android''. VentureBeat, 6 strëmiannika 2018.</ref>. == Jãzëk Simlish == [[Òbrôzk:Simlish.svg|mały|Simlish]] Charakteristicznym elementã serie je jãzëk, w jaczim gôdają pòstacje – [[Jãzëk simlish|Simlish]]. Zostôł òn stwòrzony przez sztudio Maxis, żebë ùchilëc sã òd cygłégò pòwtôrzaniô sã nagrónëch słowów w prôwdzëwim jãzëkù, co mògłobë chùtkò znerwòwac grôczów. Simlish je w wiôldżim dzélu improwizowónym jãzëkã, mającym swòje brzëmienié i kadencjã, z wëraznyma cëskama jãzëka [[Ùkrajińsczi jãzëk|ùkrajińsczégò]], [[Francësczi jãzëk|francësczégò]], [[Łacyńsczi jãzëk|łacëznë]], [[Fińsczi jãzëk|fińsczégò]], [[Tagalsczi jãzëk|tagalsczégò]] ë [[Jãzëk nawaho|nawaho]]. Wiele prôwdzëwëch gwiôzdów mùzyczi (m.jin. [[Katy Perry]], [[My Chemical Romance]], [[Carly Rea Jepsen]]) nagrało specjalné wersje swòjëch szlagrów w jãzëkù Simlish na pòtrzebë grë<ref>Gaudiosi, John. ''Katy Perry Sings in Simlish for New EA The Sims 3 Game''. The Hollywood Reporter, 17 stëcznika 2012.</ref>. == Kùlturowi cësk ë spòlëzna == ''The Sims'' miało ògromny cësk na pòpkùlturã ë spòsób pòstrzeganiégò grów wideò. Franczize przëpisëje sã przëcygniãcé do kómpùtrowëch grów czësto nowé demògraficzné karna – {{skr.|tpzw.}} niedzelnëch grôczów (casual gamers) ë wiôldżégò proceńtu białków, co na pòczątku lat 2000. nie bëło sztandardã w branżë zdominowony przez grë akcje. Kluczowim filarã sukcesu serie je ji spòlëzna skùpiónô wkół twòrzeniô tzw. CC (Custom Content) ë mòdów. Milionë grôczów na całim swiece dzelą sã samòstójno zrobionyma frizurama, ruchnama, méblama ë zaawansowónyma skriptama rozszérzwiającyma mechanikã grë, co znacznie przedłużô żëcé kòżdégò dzélu. Zjawiszcze to doprowadzëło w przepôdkù ''The Sims 4'' do nawiązaniégò przez EA òficjalny wespółrobòtë z ùsôdzcama mòdifikacjów przez platfòrmã [[CurseForge]]<ref>Bolding, Jonathan. ''The Sims 4 is getting an official mod manager via CurseForge''. PC Gamer, 23 pazdzérznika 2022.</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Kómpùtrowé grë]] ey2sqfssyf3jzp7yll2vupd29nz2fqq 14 14953 224060 223928 2026-11-10T19:08:00Z Iketsi 3254 N 224060 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Kategòrëjô:Grë]] [[Kategòrëjô:Infòrmatika]] k63jzu74w8pm2prx627f6gu3w0evsrn 0 14954 224036 223965 2026-11-10T16:55:59Z Iketsi 3254 {{Commons}} 224036 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Spielfiguren (surreal) -- 2021 -- 8820.jpg|mały|Kricczi do grë w ludo/chińczika]] '''Gra''' ({{jãz.|xpsi}} ''jьgra'' ''-'' tuńc, zôbawa) – ùsztrukturizowónô fòrma aktiwnotë, pòdjimónô nôczãscy w rekreacyjnëch, spòlëznowëch, edukacyjnëch abò terapeùticznëch celach. W òdróżnienim òd swòbòdny zôbawë, gra charakterizëje sã jistnienim gwësnëch reglów, célów ë warënków dobëcégò abò zakùńczeniegò. To zjawiszcze je jednym òd nôstarszich ë nôbarżi ùniwersalnëch elementów lëdzczi kùlturë. Chòc grë tradicyjno òddzélô sã òd zaróbkòwi robòtë ë [[Kùńszt|kùńsztu]], w terôczasnym swiece te grańce sã zacérają, czegò przëkładã je profesjonalizacjô [[E-spòrt|e-spòrtu]], rozwij branżë grów wideò ò wësoczich artisticznëch wôrtnotach abò zjawiszcze [[Griwalizacjô|griwalizacjë]]<ref>Deterding, S. ë jin., ''From Game Design Elements to Gamefulness: Defining "Gamification"'', w: ''Proceedings of the 15th International Academic MindTrek Conference'', 2011.</ref>. == Próbë definicje ë filozoficzné ùjãcé == Z ùwôdżi na ògrómną rozmajitosc grów – òd prostëch dzecnëch [[Òdliczanka|òdliczanków]] pò skòmplikòwóné kómpùtrowé symùlacje – ùsadzenié jedny, ùniwersalny definicje òkôzało sã wëzwanim dlô [[Filozof|filozofów]] ë [[Socjolog|socjologów]]. [[Aùstriô|Aùstriacczi]] filozof [[Ludwig Wittgenstein]] w swòjich badérowaniach nad jãzëkã brëkòwôł pòjãcô „grë” jakò sztandarowégò przëkładu zjawiszcza òpiartégò na „familijnym pòdobieństwie”<ref>Wittgenstein, L., ''Dociekania filozoficzne'', dolm. B. Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.</ref>. Ùzdrzôł òn, że nie jistnieje jedna wespólnô znanka łączącô wszëtczé grë (np. [[Planszowé grë|planszowé]], [[Kartowé grë|kartowé]], [[Spòrtowé grë|spòrtowé]]), le prãdzy skòmplikòwónô séc krziżëjącëch sã ë zachòdzącëch na sebie pòdobieństw. Znaczny wkłôd w rozmienié grów wniósł [[Niderlandë|niderlandczi]] historik [[Johan Huizinga]]. W swòjim przełómnym dzele ''Homo Iudens'' (1938) pòstawił tezã, że zôbawa ë gra są starszé jak kùltura ë stanowią kònieczny warënk ji pòwstaniégò<ref>Huizinga, J., ''Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury'', dolm. M. Kurecka, W. Wirpsza, Czytelnik, Warszawa 1985</ref>. Huizinga pòdczorchiwôł, że gra òdbiwô sã w wëapartnionym czasu ë rëmie (tzw. magiczny krąg), a ji ùczãstnicë dobrowòlno sã pòddôwają sztëcznym réglom. Dwie dekadë pózni [[Francjô|francësczi]] socjolog [[Roger Caillois]] w knédze ''Grë ë lëdze'' wëapartnił sztërë spòdlowé kategòrie grów, jaczé do dzys służą badéróm do analizë tegò zjawiszcza<ref>Caillois, R., ''Gry i ludzie'', dolm. A. Tatarkiewicz, Wydawnictwo Oficyna Naukowa, Warszawa 1997.</ref>. Są to: ''agon'' (grë òpiarté na bezpòstrzédny riwalizacjë ë ùmiejãtnoscach, jak [[szachë]] abò [[spòrt]]), ''alea'' (grë òpiarté na kawlowòscë, jak [[ruletka]] abò [[kòstczé]]), ''mimicry'' (grë pòlégającé na szlachòwanim ë òdgriwanim rolów, {{skr.|np.}} [[teater]], [[fabùlarné grë]]) ë ''ilinx'' (grë dążącé do wëwòłaniégò òszołomieniégò abò fizycznégò zawrotu głowë, {{skr.|np.}} jazda na [[Karasela|karaselë]]). Wespółczasno [[ludologiô]] (nôùka ò grach) czãsto òpiérô sã téż na definicjë [[Kanada|kanadijsczégò]] filozofa [[Bernard Suits|Bernarda Suitsa]], jaczi scwierdzył, że granié w grã to dobrowòlné pòdjimanié próbów pòkònywaniégò niekòniecznëch przeszkòdów<ref>Suits, B., ''The Grasshopper: Games, Life and Utopia'', Broadview Press, 2005.</ref>. == Historiô == [[Òbrôzk:Royal game of Ur, 2010-08-03 circles (cropped and adjusted).jpg|mały|263x263px|Królewskô Gra z Ur]] Historiô grów je nierozerwalno zrzeszonô z historią lëdzkòscë. Archeòlogiczné nalezëszcza wskôzëją, że ju w prehistoricznëch czasach lëdze rzucelë astragalama (skòkòwima kòscama zwiérzãt), co ùwôżô sã za pierwòwzór dzysészich kòstków do grë, służącëch pierwòtno do [[Wróżenié|wróżeniégò]]<ref>Parlett, D., ''The Oxford History of Board Games'', Oxford University Press, 1999.</ref>. Nôstarszé w pełni wësztôłconé planszowé grë pòchôdają z òbrëmiô stôrożëtnégò [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]] ë [[Egipt|Egiptu]]. Òdkrëtô w grobùlcach egipskô gra ''[[Senet (grô)|Senet]]'' (datowónô na kòl 3100 r. p.n.e.)<ref>Finkel, I., ''On the Rules for the Royal Game of Ur'', w: ''Ancient Board Games in Perspective'', British Museum Press, 2007.</ref> òraz [[Sumer|sumerijskô]] ''[[Królewskô Gra z Ur]]'' to jedne òd pierszich dowodów na jistnienié sfòrmalizowónëch régli rozriwczi. W Africe wëewòluòwała téż familiô grów znónô jakò ''mankala'', pòlégającô na przekłôdaniu semión abò kamiszków w zagłãbieniach. W stôrożëtny [[Azjô|Azje]] zrodzëłë sã grë ò głãbòczim strategicznym ë filozoficznym spòdlim, taczé jak chińsczé ''Go'', jaczé przetrwało do dzys we wnet niezmieniony fòrmie. Z Indiów wëwòdzy sã ''[[Czaturanga]]'' – gra ùznôwónô za bezpòstrzédnégò przódka mòdernëch szachów. Dzãka Jedwabnémù Szlachòwi ë arabsczi ekspansje szachë doprzëszłë w strzédnëch wiekach do Eùropë, dze zwëskałë swòjã dzysdniową, zmòdernizowóną fòrmã<ref>Murray, H.J.R., ''A History of Chess'', Oxford University Press, 1913.</ref>. [[Strzédnowiek|Strzédné wieczi]] to téż czas ùpòwszechnieniégò sã w [[Eùropa|Eùropie]] kôrtów do grë, jaczé przëwãdrowałë z [[Chińskô Lëdowô Repùblika|Chin]] przez swiat [[Islam|islamù]]. XIX ë XX wiek przëniósł kòmercjalizacjã planszowëch grów ë jich masową prodùkcjã. Przełómanim bëło pòwstanié na zôczątkù XX wieku grë ''The Landlord's Game'', jakô òstateczno przesztôłcëła sã w globalny fenòmen – ''[[Monopoly]]''. Drëgô pòłowa XX wiekù to za to nôrodzënë grów wideò. Pòcząwszë òd akademicczich eksperimentów (jak ''Spacewar!'' z 1962 roku), przez pierszé rënkòwé hitë zortu ''Ponga'' (1972), branża cyfrowi rozriwczi stała sã z czasã jedny z nôbarżi wëdatnëch sektorów rozriwkòwégò przemësłu na swiece. Lata 90. XX wiekù przëniosłë renesans nowòczasnëch planszowëch grów, zapòczątkòwóny przez ògrómny sukces miemiecczich ''Òsedléńcow z Catanu''<ref>Donovan, T., ''It's All a Game: The History of Board Games from Monopoly to Settlers of Catan'', Thomas Dunne Books, 2017.</ref>, co ùdowòdniło, że stołowé grë mògą stanowic atrakcyjną alternatiwã dlô cyfrowégò swiata. == Klasyfikacjô ë tipòlogiô == Zamiast sztiwnëch pòdzélów, mòdernô systematikô grów òpiérô sã na wëróżnianiu przédnëch żochów na spòdlim brëkòwónëch nosników, mechaników ë fòrmë interakcje midzë ùczãstnikama. Dërżéń klasicznëch fòrmów rozriwczi stanowią grë bez sztrómù (czãsto zwóné mionã stołowëch abò [[Analogòwi grë|analogòwëch grów]]). Westrzód nich dominëją planszowé grë, w jaczich rum grë je reprezentowóny przez fizyczną abò tekturową planszã, a grôcze manipùlują pò ni krickama abò markama. Wespółczasné planszowé grë dzelą sã na wiele pòdgatënków, z jaczich nôpòpùlarniészé są {{skr.|tpzw.}} eùrogrë (charakterizëjącé sã niską kawlowòscą, nacëskã na ekònomiczną òptimalizacjã ë felënkã bezpòstrzédny, niszczący riwalizacjë) a grë w amerikańsczim sztilu ({{jãz.|en}} ''Ameritrash'', stôwiającé na mòcny klimat, bezpòstrzédny kònflikt ë kawlowi element)<ref>Woods, S., ''Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games'', McFarland, 2012.</ref>. Kòle nich fùnkcjonëją karcané grë, dze grôcze sami bùdëją swòje szpële przed naczãcym partie. [[Òbrôzk:Role playing gamers (II).jpg|mały|Karno grôczów fabùlarnëch grów bawiącé sã przë nocne sesje "Aventuras en La Marca del Este".]] Apartną, dëcht wôżną wietwiã stanowią fabùlarné grë ({{jãz.|en}} RPG, ''Role-Playing Games''). Òpiérają sã òne na narracjë ë wëòbrazni. Ùczãstnicë wcélają sã w fikcyjné pòstacje, a rozgriwka pòlégô na słownym òpisywaniu pòdjimónëch dzejaniów w przedstawionym swiece, nad jaczégò spójnoscą czuwô zwëczajno Méster Grë<ref>Mackay, D., ''The Fantasy Role-Playing Game: A New Performing Art'', McFarland, 2001.</ref>. Towarzësczé ë salonowé grë to za to aktiwnoscë stôwiające na dedukcjã, interpersonalné zdolnoscë abò słowną zrãcznosc, czãsto niewëmôgającé żodnëch rekwizytów króm kôrtczi papioru ë bliwka. Òd drëdżi pòłowë XX wiekù dynamiczno rozwijają sã grë elektroniczné ë wideò. Òbjimają òne prodùkcje zrëszóné na òsobistëch kómpùtrach, kònsolach, mòbilnëch ùrządzeniach ë w salonach grów (tzw. aùtomatë arcade). Cyfrowé strzodowiszcze pòzwòlëło na ùsadzenié czësto nowëch gatënków, taczich jak trzëwëmiarowé strzélónczi z perspektiwë pierszi òsobë (FPS), strategie jawernégò czasu (RTS) czë masowé wieloòsobòwé grë ònline (MMO), w jaczich tësące grôczów narôz fùnkcjonëje we wirtualnëch swiatach. To zjawiszcze doprowadzëło téż do ùsztôłtowaniegò sã e-spòrtu, w jaczim kómpùtrowi grôcze riwalizëją na profesjonalny rówiznie, analogiczny do tradicyjnëch spòrtowëch dyscyplinów<ref>Taylor, T.L., ''Raising the Stakes: E-Sports and the Professionalization of Computer Gaming'', MIT Press, 2012.</ref>. == „Griwalizacjô” ë bùtenrozriwkòwé zastosowania == Chòc grë są kòjarzoné w przédnym dzélu z swòbòdnym czasã, jich sztrukturë ë mechanizmë są corôz czãscy adaptowóné do jinszich wietwiów żëcégò. Zjawiszcze to, nazéwóné pò [[Pòlsczi jãzëk|pòlskù]] ''grywalizacja'', pò [[Angelsczi jãzëk|anielskù]] ''gamification'', pòlégô na wprowadzenim elementów charakteristicznëch dlô grów – taczich jak systemë pùnktowaniégò, rówiznë doswiadczeniégò, òdznaczi czë rankindżi – do sytuacjów, jaczé grama nie są<ref>Werbach, K., Hunter, D., ''For the Win: How Game Thinking Can Revolutionize Your Business'', Wharton School Press, 2012.</ref>. „Griwalizacjô” je dzys szerok stosowónô w edukacje w célu zwikszeniégò mòtiwacje ùczniów, w aplikacjach wspiérających zdrowi trib żëcégò (np. aplikacje do biegów abò ùczbë cëzëch jãzëków), a téż w kòrpòracyjnëch strzodowiszczach do zarządzaniégò lëdzczima zôsobama ë w lojalnoscowëch programach. Grë służą téż pòwôżnym badérnym ë nôùkòwim célóm. Wëróżniô sã tzw. „pòwôżné grë” ({{jãz.|en}} ''serious games''), jaczé są projektowóné przede wszëtczim z mëslą ò edukacje, medicznym szkólnictwie, wòjskòwëch symùlacjach abò krizysowym rządzenim. Pòzwôlają òne na bezpieczné przetestowanié scenarników, jaczé w jawernym swiece bëłëbë za niebezpieczné, kòsztowné abò niemòżebné do zrealizowaniégò. Pònadto to pòdéńscë fùnksnérëje w matematice ë ekònomie pòd pòstacją [[Teòriô grów|teòrie grów]] – dyscyplinë badérëjący kònfliktowé ë kòòperacyjné sytuacjë, w jaczich decyzje jednostków (nazéwónëch grôczama) mają wpłiw na wëniczi pòòstałëch ùczãstników. Teòriô grów mô fùńdameńtalné znaczenié dlô mòderny ekònomie, pòliticznëch nôùków ë ewòlucyjny socjologie<ref>von Neumann, J., Morgenstern, O., ''Theory of Games and Economic Behavior'', Princeton University Press, 1944.</ref>. == Gatënczi kómpùtrowëch grów == * Rekreacyjné grë * Logiczné grë * Platfòrmòwé grë * Ùwinnoscowé grë * Przigòdowé grë * Grë akcje * Spòrtowé grë, miónczi * Fabùlarné grë (cRPG), MMORPG * Strategiczné grë * Symùlacyjné grë * Survival Horrorë * Edukacyjné grë == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Spòlëzna]] [[Kategòrëjô:Hobby]] qk77rtdrprzeq14f6gnt9ga7rb1uzxr 0 14959 224045 224007 2026-11-10T17:22:01Z Iketsi 3254 kat. 224045 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Faravahar neu.svg|mały|[[Faravahar]] – jeden z symbòli zaratusztrianizmù.]] '''Zaratusztrianizm''' (téż '''zoroastryzm''', '''zoroastrianizm''', [[Awestyjsczi jãzëk|awest.]] ''Mazdajasna'', dosł. "czczenié mądroscë") – jedna z nôstarszich, dërch wëznôwónëch mònoteisticznëch religijów na swiece, jakô wëróżniwô sã mòcnëma dualisticznëma ë eschatologicznëma znankama. Zòstała ùsadzonô przez proroka [[Zaratusztra|Zaratusztrã]] (Zoroastra) na òbéńdze starożëtnégò Wiôldżégò [[Iran|Iranu]]. Zanim [[islam]] stôł sã przédną religią na [[Blësczi Pòrónk|Blësczim Pòrónkù]], zaratusztrianizm béł państwòwą religią trzech wiôldżich persczich imperiów: [[Imperium Achemenidów|Achemenidów]], [[Imperium Partów|Partów]] ë [[Imperium Sasanidów|Sasanidów]]<ref>{{Cytuj knéżkã|rok=2001|aùtór=Boyce, M.|titel=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices|wëdôwca=Routledge|isbn=0710001215}}</ref>. Centralnym bóstwã zaratusztrianizmù je [[Ahura Mazda]] (Pón Mądroscë), Stwòrzëcel swiata (nieba ë zemi), chtëren reprezentëje absolutné dobro, prôwdã ë pòrządk (''asza''). Przédnym teòlogicznym założenim je kòsmiczny kònflikt midzë prôwdą a łżëwòtą (''drudż''), w jaczim lëdzkòsc mô klëczową rolã przez wòlną wòlã ë codniowé wëbiérczi. == Etimòlogiô ë terminologiô == Pòzwa religie w eùropejsczich jãzëkach pòchôdô òd zlatinizowóny fòrmë miona ji ùsôdzcë – Zoroastra ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr.]] ''Ζωροάστρης'' ''Zōroastrēs'', z awest. ''Zarathusztra''). W persczi tradicji ë przez samëch wëznôwców religiô ta je pòzwónô Mazdajasna, co znaczi „kùlt [Ahura] Mazdë” abò „òddôwanié czcë mądroscë” (awest. ''mazda'' – mądrosc, ''jasna'' – czesc, kùlt)<ref>{{Cytuj knéżkã|aùtór=Nigosian, S. A.|titel=The Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research.|rok=1993|isbn=9780773511446}}</ref>. Wëznôwców colemało nazéwô sã zoroastrianama, zaratusztrianama abò, w Indiach, Parsama. Przez mùzułmanów zoroastrianie bëwalë pejoratiwno òkreslóni jakno gebrowie (niewierny) abò „czciciele ògnia”, co òpiérô sã na falszëwim zrozumienim roli ògnia w jich òbrządkach. == Historiô == === Zôczątczi ë żëcé Zaratusztrë === Dokładné datowanié żëcégò Zaratusztrë je przedmiotã akademicczich debatów. Historiczné szacënczi chwieja sã òd II tësąclecô p.n.e. (òk. 1500–1200 p.n.e.) do VI wiekù p.n.e.<ref>Hintze, A. (2013). "Zarathustra's Time and Homeland: Linguistic Perspectives". W: ''The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism''. John Wiley & Sons. s. 31-38.</ref> Lingwisticznô rozłożëna ''Gatów'' – nôstarszich tekstów przëpisywónëch samémù prorokòwi – wskôzëje na blëzczi krewniactwò z wczasnym wedyjsczim [[Sanskrit|sanskritã]], co sugerëje starszé datowanié, kòle 1200–1000 p.n.e.. Zaratusztra béł kapłónã pòliteisticzny indoirańsczi religii, chtëren w wiekù 30 lat doznôł òbjawieniégò nad brzegã rzéczi Daiti. Òbôczëł òn swietlistą jistotã [[Wohu Manah]] (Dobrą Mësel), jakô zaprowadzëła gò przed òblëczé Ahura Mazdë. Òd tegò czasu Zaratusztra zaczął głosëc [[mònoteizm]], òdrzucającë dôwnëch bògów (''dewów'') jakno falszëwé bóżczi abò złé dëchë (''kóble'')<ref>Zaehner, R. C. (1961). ''The Dawn and Twilight of Zoroastrianism''. G. P. Putnam's Sons. s. 42-45.</ref>. === Cząd persczich imperiów === Zaratusztrianizm dobéł pòliticzną wôżnotã za panowaniégò dynastii Achemenidów (550–330 p.n.e.). Chòc ùsôdzca imperium, [[Cyrus II Wiôldżi|Cyrus Wiôldżi]], béł znóny ze swòji religijny tolerancje, napisë z czasów [[Dark I Wiôldżi|Darka I Wiôldżégò]] i [[Kserkses I|Kserksesa I]] jasno wskôzëją na òddôwanié czcë Ahura Mazdze. Pò ùpadkù imperium z rãków [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]] religiô ta stracëła państwòwi sztatus ë dzélowò ùległa hellenizacje. Òdrodzenié ë kòdifikacjô nastąpiłë w cządze Partów (Arsacydów, 247 p.n.e. – 224 n.e.), a pòtemù òb czas panowaniégò imperium Sasanidów (224–651 n.e.). W sasanidzczich czasach zaratusztrianizm stôł sã wësok zorganizowóną, dogmatyczną państwòwą religią z mòcną kapłańską kastą (magama). To w nym cządze zredagòwóno ë spisóno wikszosc swiãtëch pismionów, znónëch jakno [[Awesta]]. === Ùpôdk ë arabsczi najachùnk === Pòdbicé [[Persjô|Persje]] przez Arabów ë ùpôdk imperium Sasanidów w 651 rokù n.e. zapòczątkòwałë marginalizacjã zaratusztrianizmù. Chòcô zoroastrianie òstalë ùznóni za Lëd Knédżi (''Dhimmi'') ë mòglë praktikòwac swòjã wiarã pò zapłacenim pòdatkù dżizja, òb pòsobné stoleca pòddôwóno jich rosnącémù cëskòwi, diskriminacje ë przesladowanióm<ref>Choksy, J. K. (1997). ''Conflict and Cooperation: Zoroastrian Subalterns and Muslim Elites in Medieval Iranian Society''. Columbia University Press. s. 112-116.</ref>. Doprowadzëło to do masowëch kònwersjów na islam. Abë ùcec przed przesladowaniama, w VIII ë X wiekù n.e. karna zaratusztrianów z prowincje Chorasan ùcekłë na łodzach do [[Indie]] (przédno do regionu Gudżarat), dze môlowi włôdca ùdzelëł jima azylu. Jich pòtómkòwie twòrzą dzysô spòlëznã Parsów, nôwikszé na swiece karno wëznôwców ny religie. == Przédné wierzenia == === Mònoteizm ë kòsmiczny dualizm === Zaratusztrianizm je czãsto òpisywóny jakno dualisticznô religiô w òbjimie mònoteizmù. Je leno jeden Bóg Stwòrzëcel, Ahura Mazda, chtëren je wszëtkòwiedzący, wszãdzeòbecny ë czësto dobri. Zło nie pòchôdô òd niegò, le òd Angra Mainju ([[Aryman|Arymana]], Ahrimana) – Niszczącégò Dëcha. Kònflikt midzë twórczim dëchã Ahura Mazdë (Spenta Mainju) a niszczącym dëchã (Angra Mainju) twòrzi ramë kòsmiczny dramë. Fizyczny swiat je pòlã bitwë midzë tyma dwùma mòcama. Zéwiszcza taczé jakno chòrosc, smierc, starosc czë żëwiołowé klãsczi są dokôzã Ahrimana, pòkądka żëcé, zdrowié ë pòrządk są dokôzã Ahura Mazdë<ref>Skjærvø, P. O. (2011). ''The Spirit of Zoroastrianism''. Yale University Press. s. 55-60.</ref>. === Amesza Spenta ë Jazatowie === Ahura Mazda dzeje w swiece za pòstrzédnictwã emanacjów zwónëch Amesza Spenta (Swiãti Niesmiertelny). Mają òni rolã szlachùjącą za archaniołama w abrahamòwëch religiach. Je jich szesc (czasã sétmë, rechùjącë Spenta Mainju): # '''Wohu Manah''' (Dobrô Mësel) # '''Asza Wahiszta''' (Nôlepszô Prôwda/Pòrządk) # '''Kszatra Wairja''' (Pòżądóné Panowanié) # '''Spenta Armaiti''' (Swiãté Òddanie) # '''Haurwatat''' (Zdrowié/Cawnota) # '''Ameretat''' (Niesmiertelnosc) Niżi òd Amesza Spenta nachôdają sã ''Jazatowie'' (Jistotë Gòdné Czcë), w tim tak wôżné pòstacje jakno [[Mitra]] (bóstwò ùmòwë ë słońca) a téż [[Anahita]] (bòdżini wòdów ë płodnoscë). === Trzë mòralné stołpë === Zaratusztriańskô etika òpiérô sã na wòlny wòli kòżdégò człowieka, chtëren mùszi dokònac wëbiérkù midzë Asza (Prôwdą) a Drudż (Łżëwòtą). Spòdlim mòralnégò żëcô je maksyma: * '''Humata''' (Dobré Mëslë) * '''Huchta''' (Dobré Słowa) * '''Hwarszta''' (Dobré Ùczinczi) === Eschatologiô ë Òstatny Sąd === Zaratusztrianizm jakno pierszô znónô religiô rozwinął kòmpleksowi eschatologiczny system z pòchwatã indiwidualnégò sądu, nieba ë piekła a téż kùńca swiata. Pò smiercë dësza przebiwô przë cele òb trzë dnie, a czwiôrtégò dnia jidze do [[Mòst Czinwat|Mòstu Czinwat]] (Mòstu Rozdzelającégò). Tam ùczinczi człowieka są wôżoné przez zoroastryjsczich sãdzów (Mitrã, [[Sraosza|Sraoszã]] ë [[Rasznu]]). Dlô sprawiedlëwëch dëszów mòst stôwô sã szeroczi, a na jegò kùńcu żdże snôżô panna (reprezentëjącô jich własné dobré ùczinczi), jakô prowadzy je do Domù Piesni (Nieba). Dlô niegòdzëwców mòst zwãżô sã do grëbòscë włosa, a dësza, mãczonô przez straszną czarownicã, spôdô w òtchłań do Domù Łżëwòtë (Piekła). Piekło w zaratusztrianizmie je môlã pòprawczim, a nie wiecznym<ref>Pavry, J. D. C. (1926). ''The Zoroastrian Doctrine of a Future Life''. Columbia University Press. s. 86-90.</ref>. Zaratusztrianizm przewidzëje nadeńdzenié kòsmicznégò zbawicela – [[Saoszjant|Saoszjanta]] – narodzonégò z pannë, zapłodniony semionã Zaratusztrë zachòwónym w jezórze. Saoszjant pòprowadzy òstatną bitwã procëm Ahrimanowi, pò jaczi nastąpi ''Fraszokerti'' – òdnowienié swiata. Umarłi zmartwëchwstóną, òdbãdze sã Òstatny Sąd przez próbã płënnégò metalu, zło òstónie na wiedno zniszczoné, a wszëtcë lëdze, w tim ny òczëszczeni w piekle, bãdą żëlë wiecznie w doskònałim swiece bez smiercë, głodu ë pragnieniégò. == Swiãté pismiona == Zbiérk swiãtëch knégów zaratusztrianizmù nosi miono [[Awesta|Awestë]]. Dzysô zachòwôł sã leno dzél pierwòtnégò kanonu (wedle tradicje dzélowò zniszczonégò przez wòjska [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]]). Jãzëk tekstów – [[Awestyjsczi jãzëk|awestyjsczi]] – je archaicznym wschòdnioirańsczim jãzëkã. Awesta dzelë sã na czile dzélów: * '''Jasna''' – nôwôżniészi lëturgiczny tekst, w jaczim drëżéń twòrzą '''Gatë''' (17 hymnów ùznôwónëch za aùtorsczi dokôz samégò Zaratusztrë). * '''Wisprat''' – zbiérk mòdlitwów dopełniającëch Jasnã. * '''Wendidat''' (Prawò procëm złim dëchóm) – rytualny, religijny ë mòralny kòdeks, zamëkający w so {{skr.|m.jin.}} dokładné przepisë tikającé sã czëstoscë. * '''Jasztë''' – pòchwalné hymnë pòswiãconé pòszczególnym Jazatóm (np. Mitrze, Anahice). * '''Chorda Awesta''' (Małô Awesta) – zbiérk codniowëch mòdlitwów dlô swiecczich wëznôwców. Króm Awestë je wielny kòrpùs egzegeticzné ë teòlogiczné lëteraturë ze strzédniopersczégò cządu, spisóny w jãzëkù pahlawi (np. ''Bundahiszn'', ''Denkard''). == Prakticzi ë òbrządczi == === Rola ògnia ë swiãtnice ògnia === Òdżiń (Atasz) je w zaratusztrianizmie nôswiãtszim żëwiołã ë nômòcniészim widzalnym symbòlã Ahura Mazdë a téż Aszë (Bòsczégò Pòrządkù). Zoroastrianie nie „czczą ògnia” jakno bóżka, le brëkùją gò jakno pùnktu skùpieniégò dlô mòdlëtwë – na taczi sóm ôrt, jak mùzułmanie mòdlą sã w czerënkù Kaabë, a chrzescëjanie skùpiają sã wkół ołtôrza czë krziża. Wiedno mòdlą sã przodkã do zdrzódła swiatła (słońca abò ògnia). Môle kùltu znóné są jakno Swiãtnice Ògnia (w [[Indie|Indiach]]: ''Agiary'', w [[Iran|Iranie]]: ''Ateszkade''). Nôwëższim rangą ògniã je ''Atasz Behram'' (Òdżiń Dobëcégò), do chtërnégò kònsekracji wëmôgóné je parłãczenié 16 rozmajitëch ôrtów ògnia. === Inicjacyjné ë codniowé òbrządczi === Dzecë ùrodzoné w zaratusztriańsczich familiach przechôdają òbrządk inicjacje (w Indiach zwóny ''Nawdźot'', w Iranie ''Sedreh Puszi'') zwëczajno midzë 7 a 15 rokã żëcégò. Kandidat dostôwô tedë ''Sedreh'' (białą kòszlã z bawełnë symbòlizëjącą czëstosc) a téż ''Kuszti'' (swiãti powróz ùplecony z 72 wełnianëch nitków, symbòlizëjący 72 rozdzéle Jasnë). Òd ny chwili wëznôwca je zobòwiązóny do noszeniô tëch rekwizytów ë wiązaniô ''Kuszti'' czile razy òb dzéń, recytëjącë przë tim pasowné mòdlëtwë<ref>Kotwal, F. M., & Choksy, J. K. (2004). "Zoroastrian Rituals". W: ''The Hindu World/The Iranian World''. s. 13-18.</ref>. === Pògrzebòwé prakticzi === Zaratusztrianizm mòcno wystrzégô sã znieczëszczeniô swiãtëch żëwiołów (zemi, wòdë, ògnia). Umarłé cało ùwôżô sã za môl, w jaczim pò smiercë zamieszkùje zły dëch rozkładu (''Nasu''), dlôte zwłoków ni mòże spalëc (znieczëszczenié ògnia), zakòpac (znieczëszczenié zemi) ani zatopic (znieczëszczenié wòdë). Tradicjonalno zwłoczi kładzono na szczëtach cylindricznëch, kamiennëch wieżów bez dakù, znónëch jakno ''Dakhma'' (Wieże Milczeniô). Tam cała bëłë wëstawióné na dzejanié słońca ë padlinożernëch ptôchów (przédno sãpów). Zdezynfekòwóné przez słońce, zbielałé gnatë wrzucóno pòtemù do centralny stëdni wieżë, gdze na kùńc rozsëpiwałë sã w proch. Z przëczënë ùrbanizacje ë drasticznégò spadkù pòpùlacji sãpów (òsoblëwie w Indiach pò latach 90. XX wiekù na skùtk brëkòwaniô diklofenakù ù bëdła), wiele spòlëznów przeszło na alternatiwné spòsobë pòchòwkù (jakno smãtôrze z kriptama wëłożonyma cementã abò ekòlogiczné krematoria)<ref>Palsetia, J. (2001). ''The Parsis of India: Preservation of Identity in Bombay City''. Brill. s. 320-325.</ref>. == Cësk na jinszé religie == Ùczeni ë badérowie zgôdzają sã, że zaratusztrianizm miôł głãbòczi wpłiw na rozwiti judaizmù Drëdżi Swiãtini, a przez niegò na [[chrzescëjaństwò]] ë islam<ref>Hinnells, J. R. (2000). ''Zoroastrian and Parsi Studies: Selected Works of John R. Hinnells''. Ashgate. s. 201-205.</ref>. Do pòchwatów, jaczé prôwdopòdobno przeniknãłë do abrahamòwëch religijów w cządze babilońsczi niewòli Żëdów ë persczégò panowaniô, nôleżą: * Wiara w jedurnégò, transcendentalnégò Bòga Stwòrzëcela (wzmòcnienié mònoteizmù). * Kòsmiczny dualizm ë zòbrażenié szatana (diôbła) jakno procëmnika Bòga. * Pòdzél na niebò ë piekło a téż Òstatny Sąd pò smiercë. * Żdanié za mesjaszã (Saoszjantã), chtëren przëwrócy swiatu pierwòtną doskònałosc. * Pòchwôt zmartwëchwstaniégò całów òb czas kùńca czasów. * Rozbùdowónô angelologiô ë demònologiô. Znóny chrzescëjańsczi epizod z Ewanielii Mateùsza ò Pòkłonie Mãdrców ze Wschòdu prosto nawlékô do magów (stgr. ''magoi'') – zaratusztriańsczich kapłónów ë [[Gwiôzdôrz|gwiôzdôrzów]]. == Dzysdniowô demògrafiô ë wëzwania == Dzysô zaratusztrianizm je jedną z nômniészich religijów swiata. Szacëje sã, że na swiece żëje òd 100 000 do 150 000 wëznôwców, chòc niechtërne òptimisticzné statisticzi (wlëczającë nowò nawróconëch, {{skr.|np.}} Kurdów) sugerëją kòle 200 000 lëdzy. Spòlëzna dzelë sã na dwa przédné historiczné karna: # '''Parsowie''' – pòtómkòwie ùchòdzców z Persji, mieszkający przédno w Mumbaju ë regionie Gudżarat w Indiach. Dobëlë òni znaczny ekònomiczny sukces (np. familiô Tata). Spòlëzna ta mô równak demògraficzny krizys przez sztregòwé zakazë przëjimaniô kònwertitów ë wëkluczanié z religie dzecy białków, chtërne wëszłë za mąż za wëznôwców jinszich wiarów. # '''Irańsczi zoroastrianie''' – autochtonicznô spòlëzna w Iranie (skùpionô w Yazdze, Kermanie i Teheranie), żëjącô pòd rygòrama wëznaniowégò państwa, dze zabronionô je òdewstalëzna ([[apòstazjô]]) òd islamù. Znaczącô diaspora je w [[Nordowô Amerika|Nordowi Americe]], [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanii]] a téż [[Aùstraliô|Aùstralii]], dze dërwają intensywné teòlogiczné ë refòrmatorsczé debatë midzë òrtodoksyjnym a liberalnym skrzidłã nad kwestiama egzogamie ë kònwersje<ref>Luhrmann, T. M. (1996). ''The Good Parsi: The Fate of a Colonial Elite in a Postcolonial Society''. Harvard University Press. s. 150-155.</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô]] k4fogr39bg3q86hmop1hqerk3pv5opf 224095 224045 2026-11-11T09:56:29Z Terrus38 14026 kòrekta 224095 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Faravahar neu.svg|mały|[[Faravahar]] – jeden z symbòli zaratusztrianizmù.]] '''Zaratusztrianizm''' ({{Jãz.|ae}} ''Mazdajasna'', dosł. „tczenié mądroscë”) – jedna òd nôstarszich, dërch wëznôwónëch mònotejisticznëch religiów na swiece, jakô wëróżniwô sã mòcnyma dualisticznëma ë eschatologicznyma znankama. Zòstała ùsadzonô przez proroka [[Zaratusztra|Zaratusztrã]] w òbéńdze starożëtnégò Wiôldżégò [[Iran|Iranu]]. Nigle [[islam]] stôł sã przédną religią na [[Blësczi Pòrénk|Blësczim Pòrénkù]], zaratusztrianizm béł państwòwą religią trzech wiôldżich persczich imperiów: [[Imperium Achemenidów|Achemenidów]], [[Imperium Partów|Partów]] ë [[Imperium Sasanidów|Sasanidów]]<ref>{{Cytuj knéżkã|rok=2001|aùtór=Boyce, M.|titel=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices|wëdôwca=Routledge|isbn=0710001215}}</ref>. Centralnym bóstwã zaratusztrianizmù je [[Òrmùzd]] ({{Jãz.|ae}} ''Ahura Mazdā,'' „Pón Mądroscë”), stwòrzëcel swiata (nieba ë zemi), chtëren reprezentëje absolutné dobro, prôwdã ë pòrządk (''asza''). Przédnym teòlogicznym założenim je kòsmiczny kònflikt midzë prôwdą a łżą (''drudż''), w jaczim lëdzkòsc mô kluczową rolã przez wòlną wòlã ë codniowé wëbiérë. == Etimòlogiô ë terminologiô == Pòzwa religie w eùropejsczich jãzëkach pòchôdô òd zlatinizowóny fòrmë miona ji ùsôdzcë – ''Zoroastra'' ({{Jãz.|grc}} ''Ζωροάστρης'' ''Zōroastrēs'', z {{Jãz.|ae}} ''Zarathusztra''). W persczi tradicji ë przez samëch wëznôwców religiô ta je pòzwónô ''Mazdajasna'', co znaczi „kùlt Òrmùzda” abò „òddôwanié tczë mądroscë” ({{Jãz.|ae}} ''mazdā'' – mądrosc, ''jasna'' – czesc, kùlt)<ref>{{Cytuj knéżkã|aùtór=Nigosian, S. A.|titel=The Zoroastrian Faith: Tradition and Modern Research.|rok=1993|isbn=9780773511446}}</ref>. Wëznôwców colemało nazéwô zaratusztrianama, w jinëch krajach zoroastrianama abò, w Indiach, Parsama. Przez mùzelmanów zaratusztrianie biwelë pejoratiwno pòzéwóny gebrama (niewiernyma) abò „tczëcelama ògnia”, co òpiérô sã na falszëwim zrozmienim wiersztë ògnia w jich òbrządkach. == Historiô == === Zôczątczi ë żëcé Zaratusztrë === Dokładné datowanié żëcégò Zaratusztrë je przedmiotã akademicczich debatów. Historiczné szacënczi wichlają sã òd II tësąclecô p.n.e. (kòl 1500–1200 p.n.e.) do VI wiekù p.n.e.<ref>Hintze, A. (2013). "Zarathustra's Time and Homeland: Linguistic Perspectives". W: ''The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism''. John Wiley & Sons. s. 31-38.</ref> Lingwisticzné rozłożenié ''Gatów'' – nôstarszich tekstów przëpisywónëch samémù prorokòwi – wskôzëje na blëską krewnotã ze wczasnym wedijsczim [[Sanskrit|sanskritã]], co sugerëje starszé datowanié, kòle 1200–1000 p.n.e.. Zaratusztra béł kapłanã pòlitejisticzny indoirańsczi religii, chtëren w wiekù 30 lat doznôł òbjawieniégò nad brzegã rzéczi Daiti. Òbôczëł òn widną jistotã [[Wohu Manah]] (Dobrą Mësel), jakô zaprowadzëła gò przed òbliczé Òrmùzda. Òd tegò czasu Zaratusztra zaczął głosëc [[mònotejizm]], òdrzucającë dôwnëch bògów (''dewów'') jakno falszëwé bóżczi abò złé dëchë (''kóble'')<ref>Zaehner, R. C. (1961). ''The Dawn and Twilight of Zoroastrianism''. G. P. Putnam's Sons. s. 42-45.</ref>. === Cząd persczich imperiów === Zaratusztrianizm dobéł pòliticzną wôżnotã za panowaniégò dynastii Achemenidów (550–330 p.n.e.). Chòc ùsôdzca imperium, [[Cyrus II Wiôldżi|Cyrus Wiôldżi]], béł znóny ze swòji religijny tolerancje, nôdpisë z czasów [[Dariusz I Wiôldżi|Dariusza I Wiôldżégò]] i [[Kserkses I|Kserksesa I]] jasno wskazëją na òddôwanié tczë Òrmùzdowi. Pò ùpôdkù imperium z rãków [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]] religiô ta stracëła państwòwi sztatus ë dzélã ùległa hellenizacje. Òdrodzenié ë kòdifikacjô nastąpiłë w cządze Partów (Arsacydów, 247 p.n.e. – 224 n.e.), a pòtemù òb czas panowaniégò imperium Sasanidów (224–651 n.e.). W sasanidzczich czasach zaratusztrianizm stôł sã wësok zòrganizowóną, dogmaticzną państwòwą religią z mòcną kapłańską kastą (magama). To w nym cządze zredagòwónô ë spisónô òstała wikszosc swiãtëch pismionów, znónëch jakno [[Awesta]]. === Ùpôdk ë arabsczi najachùnk === Pòdbicé [[Persjô|Persje]] przez Arabów ë ùpôdk imperium Sasanidów w 651 rokù n.e. zapòczątkòwałë marginalizacjã zaratusztrianizmù. Chòcô zaratusztrianie òstelë ùznóny za Lud Knédżi (''Dhimmi'') ë mòglë praktikòwac swòjã wiarã pò zapłacenim pòdatkù dżizja, òb pòsobné stalata pòddôwóny bëlë roscącémù cëskòwi, diskriminacje ë ùstëgòwanióm<ref>Choksy, J. K. (1997). ''Conflict and Cooperation: Zoroastrian Subalterns and Muslim Elites in Medieval Iranian Society''. Columbia University Press. s. 112-116.</ref>. Doprowadzëło to do masowëch kònwersjów na islam. Abë ùcec przed ùstëgòwaniama, w VIII ë X wiekù n.e. karna zaratusztrianów z prowincje Chòrasan ùcekłë bôtama do [[Indie|Indiów]] (przédno do regionu Gùdżarat), dze môlowi włôdca ùdzelił jima azylu. Jich pòtómkòwie twòrzą dzysô spòlëznã Parsów, nôwikszé na swiece karno wëznôwców ny religie. == Przédné wierzenia == === Mònotejizm ë kòsmiczny dualizm === Zaratusztrianizm je czãsto òpisywóny jakno dualisticznô religiô w òbjimie mònoteizmù. Je leno jeden Bóg Stwòrzëcel, Òrmùzd (Ahura Mazda), chtëren je wszëtkòwiedzący, wszãdzebëtny ë czësto dobri. Zło nie pòchôdô òd niegò, le òd [[Ariman|Arimana]] (Angra Mainju) – Niszczącégò Dëcha. Kònflikt midzë ùtwórczim dëchã Òrmùzda (Spenta Mainju) a niszczącym dëchã (Angra Mainju) twòrzi srąb kòsmiczny dramë. Fizyczny swiat je pòlã bitwë midzë tyma dwiema mòcama. Zéwiszcza taczé jak chòrosc, smierc, starosc czë kataklizmë są dzełã Arimana, czej żëcé, zdrowié ë pòrządk są dzełã Ahura Mazdë<ref>Skjærvø, P. O. (2011). ''The Spirit of Zoroastrianism''. Yale University Press. s. 55-60.</ref>. === Amesza Spenta ë Jazatowie === Ahura Mazda dzejô w swiece za pòstrzédnictwã emanacjów zwónëch Amesza Spenta (Swiãti Niesmiertelny). Mają òni rolã szlachùjącą za archaniołama w ôbramòwëch religiach. Je jich szesc (czasã sétmë, rechùjącë Spenta Mainju): # '''Wohu Manah''' (Dobrô Mësel) # '''Asza Wahiszta''' (Nôlepszô Prôwda/Pòrządk) # '''Kszatra Wairja''' (Pòżądóné Panowanié) # '''Spenta Armaiti''' (Swiãté Òddanié) # '''Haurwatat''' (Zdrowié/Cawnota) # '''Ameretat''' (Niesmiertelnosc) Niżi òd Amesza Spenta nachôdają sã ''Jazatowie'' (Jistotë Gódné Tczë), w tim tak wôżné pòstacje jak [[Mitra]] (bóstwò ùmòwë ë słońca) a téż [[Anahita]] (bòżëna wòdów ë płodnoscë). === Trzë mòralné filarë === Zaratusztriańskô etika òpiérô sã na wòlny wòli kòżdégò człowieka, chtëren mùszi dokònac wëbiérkù midzë Asza (Prôwdą) a Drudż (Łżą). Spòdlim mòralnégò żëcô je maksyma: * '''Humata''' (Dobré Mësle) * '''Huchta''' (Dobré Słowa) * '''Hwarszta''' (Dobré Ùczinczi) === Eschatologiô ë Òstatny Sąd === Zaratusztrianizm jakno pierszô znónô religiô rozwinął kòmpleksowi eschatologiczny system z pòchwôtã indiwidualnégò sądu, nieba ë piekła a téż kùńca swiata. Pò smiercë dësza przebiwô przë cele òb trzë dnie, a czwiôrtégò dnia jidze do [[Mòst Czinwat|Mòstu Czinwat]] (Rozdzélającégò Mòstu). Tam ùczinczi człowieka są wôżoné przez zaratusztriańsczich sãdzów (Mitrã, [[Sraòsza|Sraòszã]] ë [[Rasznu]]). Dlô sprôwiedlëwëch dëszów mòst stôwô sã szeroczi, a na jegò kùńcu żdże snôżô panna (reprezentëjącô jich własné dobré ùczinczi), jakô prowadzy je do Dodomù Piesni (Nieba). Dlô niegòdzëjôszów mòst zwãżô sã do grëbòscë włosa, a dësza, mãczonô przez straszną czarownicã, spôdô w òtchłanié do Dodomù Łżë (Piekła). Piekło w zaratusztrianizmie je môlã pòprawczim, a nié wiecznym<ref>Pavry, J. D. C. (1926). ''The Zoroastrian Doctrine of a Future Life''. Columbia University Press. s. 86-90.</ref>. Zaratusztrianizm przewidëje nadéńdzenié kòsmicznégò zbawicela – [[Saòszjant|Saòszjanta]] – narodzonégò z pannë, zapłodnionégò semieniã Zaratusztrë zachòwónym w jezorze. Saòszjant pòprowadzy òstatną bitwã procëm Arimanowi, pò jaczi nastąpi ''Fraszokerti'' – òdnowienié swiata. Ùmarłi zmartwëchwstóną, òdbãdze sã Òstatny Sąd przez próbã płënnégò metalu, zło òstónie na wiedno zniszczoné, a wszëtcë lëdze, w tim ny òczëszczony w piekle, bãdą żëlë wiecznie w doskònałim swiece bez smiercë, głodu ë pragnieniégò. == Swiãté pismiona == Zbiér swiãtëch knégów zaratusztrianizmù nosi miono [[Awesta|Awestë]]. Dzysô zachòwôł sã leno dzél pierwòtnégò kanonu (wedle tradicje dzélowò zniszczonégò przez wòjska [[Aleksander Macedońsczi|Aleksandra Macedońsczégò]]). Jãzëk tekstów – [[Awestijsczi jãzëk|awestijsczi]] – je archajicznym pòréncznoirańsczim jãzëkã. Awesta dzeli sã na czile dzélów: * '''Jasna''' – nôwôżniészi lëturgiczny tekst, w jaczim drëżéń twòrzą '''Gatë''' (17 himnów ùznôwónëch za aùtorsczi dokôz samégò Zaratusztrë). * '''Wisprat''' – zbiérk mòdlëtwów dopełniwającëch Jasnã. * '''Wendidat''' (''Prawò procëm złim dëchóm'') – ritualny, religijny ë mòralny kòdeks, zamikający w se {{skr.|m.jin.}} dokładné przepisë tikającé sã czëstoscë. * '''Jasztë''' – pòchwalné himnë pòswiãconé kòżdémù Jazatowi z òsóbna (np. Mitrze, Anahice). * '''Chòrda Awesta''' (''Môłô Awesta'') – zbiérk codniowëch mòdlëtwów dlô swiecczich wëznôwców. Króm Awestë to dô zacht kòrpùs egzegeticzny ë teòlogiczny lëteraturë ze strzédnopersczégò cządu, spisóny w jãzëkù pahlawi (np. ''Bundahiszn'', ''Denkard''). == Prakticzi ë òbrządczi == === Rola ògnia ë swiãtnice ògnia === Òdżin (Atasz) je w zaratusztrianizmie nôswiãtszą bôłdzą ë nômòcniészim widzalnym symbòlã Òrmùzda a téż Aszë (Bòsczégò Pòrządkù). Zaratusztrianie nie tczą ògnia jakno bóżka, le brëkùją gò jakno pùnktu skùpieniégò dlô mòdlëtwë – na juwerny ôrt, jak mùzelmanie mòdlą sã w czerënkù Kaabë, a chrzescëjanie skùpiają sã wkół wôłtôrza czë krziża. Wiedno mòdlą sã przódkã do zdrzódła widu (słuńca abò ògnia). Môle kùltu znóné są jakno Swiãtnice Ògnia (w [[Indie|Indiach]]: ''Agiary'', w [[Iran|Iranie]]: ''Ateszkade''). Nôwëższim rangą ògniã je ''Atasz Behram'' (Òdżin Dobëcégò), do chtërnégò kònsekracji wëmôgóné je sparłãczenié 16 rozmajitëch ôrtów ògnia. === Inicjacyjné ë codniowé òbrządczi === Dzecë ùrodzoné w zaratusztriańsczich familiach przechôdają òbrządk inicjacje (w Indiach zwóny ''Nawdżot'', w Iranie ''Sedreh Puszi'') zwëczajno midzë 7 a 15 rokã żëcégò. Kandidat dostôwô tedë ''Sedreh'' (biôłą kòszlã z bawełnë symbòlizëjącą czëstosc) a téż ''Kùszti'' (swiãti powróz ùplotłi z 72 wełnianëch nitków, symbòlizëjący 72 rozdzéle Jasnë). Òd ny chwilë wëznôwca je òbrzeszony do noszeniô tëch rekwizytów ë wiązaniô ''Kùszti'' czile razy òb dzéń, recytëjącë przë tim pasowné mòdlëtwë<ref>Kotwal, F. M., & Choksy, J. K. (2004). "Zoroastrian Rituals". W: ''The Hindu World/The Iranian World''. s. 13-18.</ref>. === Pògrzebòwé prakticzi === Zaratusztrianizm mòcno wëstrzégô sã zniewôżaniô swiãtëch bôłdzów (zemi, wòdë, ògnia). Umarłé cało ùwôżô sã za môl, w jaczim pò smiercë zamieszkùje złi dëch rozkładu (''Nasu''), dlôte trupa ni mòże spalëc (znieprawienié ògnia), zakòpac (znieprawienié zemi) ani zatopic (znieprawienié wòdë). Tradicyjno zwłoczi kładzono na szczëtach cylindricznëch, kamiannëch wieżów bez dakù, znónëch jakno ''Dakhma'' (Wieże Milczeniô). Tam cała bëłë wëstôwióné na dzejanié słuńca ë scërzożérnëch ptôchów (przédno sãpów). Zdezynfekòwóné przez słuńce, zbielałé gnôtë wrzucóné bëłë pòtemù do centralny stëdni wieżë, gdze na kùńc rozsëpiwałë sã w proch. Z przëczënë ùrbanizacje ë drasticznégò spadkù pòpùlacji sãpów (òsoblëwie w Indiach pò latach 90. XX wiekù na skùtk brëkòwaniô diklofenakù ù bëdła), wiele spòlëznów przeszło na alternatiwné spòsobë pòchówkù (jakno smãtôrze z kriptama wëłożonyma cementã abò ekòlogiczné krematoria)<ref>Palsetia, J. (2001). ''The Parsis of India: Preservation of Identity in Bombay City''. Brill. s. 320-325.</ref>. == Cësk na jinszé religie == Ùczałi ë badérowie zgôdzają sã, że zaratusztrianizm miôł głãbòczi wpłiw na rozwicé judajizmù Drëdżi Swiãtini, a przez niegò na [[chrzescëjaństwò]] ë islam<ref>Hinnells, J. R. (2000). ''Zoroastrian and Parsi Studies: Selected Works of John R. Hinnells''. Ashgate. s. 201-205.</ref>. Do pòchwôtów, jaczé gwës przeniknãłë do ôbramòwëch religiów w cządze babilońsczi niewòli Żëdów ë persczégò panowaniô, nôleżą: * wiara w jedurnégò, transcendentalnégò Bòga Stwòrzëcela (wzmòcnienié mònotejizmù), * kòsmiczny dualizm ë zòbrażenié szatana (diôbła) jakno procëmnika Bòga, * pòdzél na niebò ë piekło a téż Òstatny Sąd pò smiercë, * żdanié za mesjôszã (Saòszjantã), chtëren przëwrócy swiatu pierwòtną doskònałosc, * pòchwôt zmartwëchwstaniégò całów òb kùńc czasów, * rozbùdowónô angelologiô ë demònologiô. Znóny chrzescëjańsczi epizod z Ewanielii Mateùsza ò Pòkłonie Mãdrców ze Wschòdu bezpòstrzédno nawlékô do magów ({{Jãz.|grc}} μάγοι, ''magoi'') – zaratusztriańsczich kapłanów ë [[Gwiôzdôrz|gwiôzdarzów]]. == Dzysdniowô demògrafiô ë wëzwania == Dzysô zaratusztrianizm je jedną z mniészich religiów swiata. Taksëje sã, że na swiece żëje òd 100 000 do 150 000 wëznôwców, chòc niechtërne òptimisticzné statisticzi (wliczającë nowò nawróconëch, {{skr.|np.}} Kurdów) sugerëją kòle 200 000 lëdzy. Spòlëzna dzeli sã na dwa przédné historiczné karna: # '''Parsowie''' – pòtómkòwie ùchòdników z Persji, mieszkający przédno w Mùmbaju ë regionie Gùdżarat w Indiach. Òsygnãlë òni znaczny ekònomiczny sukces (np. familiô Tata). Spòlëzna ta doswiôdczô równak demògraficznégò krizysu przez sztiwné zakazë przëjimaniô kònwertitów ë wëkluczanié z religie dzecy białków, chtërne òżeniłë sã z wëznôwcama jinszich wiarów. # '''Irańsczi zaratusztrianie''' – autochtonicznô spòlëzna w Iranie (skùpionô w Jazdze, Kermanie i Teheranie), żëjącô pòd rigòrama [[Iran|Islamsczi Repùbliczi Iranu]], dze zabronionô je [[apòstazjô]] òd islamù. Znaczącô diaspòra jistnieje w [[Nordowô Amerika|Nordowi Americe]], [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanii]] a téż [[Aùstraliô|Aùstralii]], dze warają intensywné teòlogiczné ë refòrmatorsczé debatë midzë òrtodoksyjnym a liberalnym skrzidłã nad kwestiama egzogamie ë kònwersje<ref>Luhrmann, T. M. (1996). ''The Good Parsi: The Fate of a Colonial Elite in a Postcolonial Society''. Harvard University Press. s. 150-155.</ref>. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Religiô]] t7njmv05k6ptwff007m454e2m7jxhdp 0 14961 224024 224016 2026-11-10T13:30:25Z Dzywòwidz 17628 /* Historiô */ 224024 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Red and white wine 12-2015.jpg|mały|Czerzwioné ë biôłé wino w czeliszkach]] '''Wino''' – [[alkòhòlowi napitk]] dobëwóny w skùtkù alkòhòlowi fermentacje (mùtwieniégò) sokù z winowëch grądków (tzw. winnégò mòszczu abò mòcznika)<ref>Robinson, J. (red.) (2015). ''The Oxford Companion to Wine'' (4. wëdôwk). Oxford University Press.</ref>. Do wërobù tradicyjnégò wina wëzwëskiwô sã brzôd zwëczajny winny roscënë (''Vitis vinifera''). Proces przemianë winowëch grądków we wino nazéwô sã [[Winifikacjô|winifikacją]]. Dzél ùczbë, chtëren zajimô sã ùprawą winny roscënë a produkcją wina, to [[enologiô]] i witikùltura. Zawartosc alkòhòlu we winie colemało wôżi sã òd 9% do 15% òbjãtnoscowo, równak wina wzmacnióné alkòhòlã mògą dochòdzëc do mòcë òd 16% do przeszło 20%<ref>MacNeil, K. (2015). ''The Wine Bible'' (2. wëdôwk). Workman Publishing.</ref>. W prawnym ùjãcym we wielu krajach pòzwa „wino” je zastrzeżonô blós dlô napitków wërôbiónëch z winowëch grądków, równak w pòtoczny gôdce mianã tim òkresliwô sã téż napitczi ze sfermentowónëch soków jinégò brzadu (tzw. brzadowé wina, np. jabkòwé czë wiszniowé). == Etimòlogiô == Słowò ''wino'' pòchôdô òd praindoeùropejsczégò drëżenia ''*win-o-'', jaczi przeszedł do wielu terôczasnëch i stôrodôwnëch jãzëków. Bezpòstrzédno do [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò]] wëraz nen trafił za pòstrzédnictwã stôrosłowiańsczégò ''vino'', chtërno bëło zapòżëczenim z [[Łacyńsczi jãzëk|łacyznë]] (''vinum''), krewnym ze [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczim]] słowã ''οἶνος'' (''oînos'')<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie.</ref>. == Historiô == Dzeje wina są mocno sparłãczoné z rozwijã wczasny [[Gbùrzëzna|gbùrzëznë]]. Nôstôrszé ùdokùmentowóné szlachë wërôbianiégò wina pòchôdają z [[Kaùkaz (réga gór)|Kaukazu]] ë [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]]. Archeòlogòwé dowòdë wskôzëją, że proces nen béł znóny na zemia dzysdniowi [[Grëzóńskô|Grëzji]] (kòl 6000 r. p.n.e.), [[Iran|Iranu]] (kòl 5000 r. p.n.e.) a [[Armeniô|Armenii]] (kòl 4100 r. p.n.e.), dze w jaskùli Areni-1 òdkrëto nôstôrszą kòmpletną, zòrganizowóną winowniã<ref>Johnson, H. (1989). ''Vintage: The Story of Wine''. Simon & Schuster.</ref>. W stôrodôwnotë wino stało sã wôżnym dzélã jôdë ë kùlturë wkół [[Strzódzemné Mòrze|Westrzódzemnégò Mòrza]]. W stôrodôwnym Egipce, Grecczi ë Rzimie napitk nen miôł wiôldżi znaczënk hańdlowi ë religijny. Greczanie czcëlë bòga [[Dionizos|Dionizosa]], a Rzimianie jegò òdpòwiednika – [[Bachùs|Bachùsa]]. Wëcmanim z rzimsczima pòdbòjama ùprawa winny roscënë rozeszła sã na zemie całi Pôłniowi ë Zôpadny Eùropë, w tim do dzysdniowi [[Francjô|Francje]], [[Szpańskô|Szpańsczi]] a [[Niemieckô|Miemców]]<ref>Phillips, R. (2000). ''A Short History of Wine''. Ecco Press.</ref>. == Ùprawa winny roscënë ë żniwò wina == Charakter ë jakòsc wina w przédny mierze zanôlégają òd ùprawë winowëch grądków. W winowiznie òsoblëwie wôżny je francësczi pòchwôt ''terroir'', chtëren òpisëje ùnikalny zespół geòlogicznëch ë klimatowëch warënków (skłôd zemi, słóneczëzna, wiżô nad równią mòrza, lokalny klimat), w jaczich dozdrzéwają grądczi wina<ref>Stevenson, T. (2011). ''The Sotheby's Wine Encyclopedia''. Dorling Kindersley.</ref>. Do nôwôżniészich ôrtów winny roscënë na swiece nôlégają: * '''Dlô czerzwiónëch winów''': Cabernet Sauvignon, Merlot, Pinot Noir, Syrah, Tempranillo. * '''Dlô biôłëch winów:''' Chardonnay, Sauvignon Blanc, Riesling, Pinot Grigio. == Proces wërôbianiégò (Winifikacjô) == Spòdlowi proces produkcji wina skłôdô sã z czile etapów, jaczé jinaczą sã w zanôleżnoscë òd tegò, czë pòwstôwô wino biôłé, czerzwióné czë mùsującé: # '''Żniwò wina''' '''ë òdszypùłkòwanié:''' Pò dończenim przez grądczi òptimalny dozdrzeniałoscë są òne zbiéróné (rãczno abò maszinowo), a pòtemù mechaniczno òddzéliwóné òd szypùłków ë gnieconé, żebë dobëc mòszcz. # '''Maceracjô:''' Etap nen je kluczowi przë wërobie czerzwiónégò wina. Sok fermentëje (mùtwi) razã ze skórkama brzadu, co pòzwôlô na wëcygnienié farwników (antocyjanów) a téż garbników (taninów). Biôłé wina colemało fermentëją pò zarôznym òddzelenim sokù òd skórków. # '''Alkòhòlowô fermentacjô''': Zachôdô pòd cëskã młodzów (drożdżów, nôczãscy ôrtów Saccharomyces cerevisiae), jaczé w beztlenowëch warënkach przesztôłcają naturalné cëkrë w [[etanól]] a [[dwùtlenk wãgla]]. # '''Jabkòwò-mlékòwô fermentacjô (òpcionalno)''': Czãsto przeprowadzónô w czerzwiónëch winach a niechtërnëch biôłëch (np. Chardonnay), òb czas jaczi òstré jabkòwé kwasë są redukòwóné przez bakterie do wiele łagòdniészégò mlékòwégò kwasu. # '''Dozdrzéwanié (Starzenié)''': Gòtowé wino mòże leżakòwac przed rozlónim. Brëkùje sã do tegò neùtralnëch stalowëch kadzów (dlô zachòwaniô swiéżotë) abò dãbòwëch beczków (tzw. ''barrique''), chtërne dodôwają do bùkietu nutë drewna, wanilie czë gòzdzików. # '''Klarowanié, filtrowanié''' '''ë òdcyganié w sklónczi''': Òstatny proces, jaczi mô na célu òczëszczenié płënu z mątów, zatrzimanié biòlogicznëch procesów ë bezpieczné zamkniãcé sklónczi (nôczãscy przë ùżëcym naturalnégò kòrka abò zakrãtczi)<ref>Jackson, R.S. (2014). ''Wine Science: Principles and Applications'' (4. wëdôwk). Academic Press.</ref>. == Pòdzél ë klasyfikacjô winów == Wina dzeloné są na dzesątczi kategòriów na spòdlim ùżëtëch surowców, stãpienia fermentacji cëkru, zawartoscë gazu ë alkòhòlu: * '''Farwa:''' wina biôłé, czerzwióné, różewé (baro krótczi kòntakt sokù z cemnyma skórkama) a téż pòmarańczowé wina (wina z biôłëch grądków pòddôwóné dłudżi maceracji na skórkach). * '''Zawartosc resztkòwégò cëkru:''' wëtrawné, półwëtrawné, półmiodné, miodné. * '''Bëtnosc dwùtlenkù wãgla:''' spòkójné wina (bez bąbelków) a mùsującé wina (np. Szampan, Prosecco, Cava). * '''Zawartosc alkòhòlu:''' stołowé wina a wina wzmacnióné dodôwkã mòcnégò grądkòwégò destylatu (np. Porto, Sherry, Madera, Marsala). == Kùltura, prawò ë religijny znaczënk == Kùltura picô wina przez wieczi wësztôłcëła zjawiszcze zwóné sommelierstwã, dze wëkwalifikòwóny znajorze (sommelierzë, szmakôcze wina) dbają ò profesjonalny dobór wina do pòtrawów, pòdczorchiwającë kùlinarné wôrtnotë jedzeniégò (tzw. ''food and wine pairing''). Jinwestowanié w drodżé, historëczné roczniczi wina stało sã téż wôżną wietwiã swiatowégò luksusowégò rënkù. Prawò we wielu eùropejsczich krajach baro òstro pòdchôdô do òkresliwaniô pòchòdzeniô wina i metodów jegò wërobù. Systemë kòntrolë jakòscë, taczé jak [[Francjô|francësczé]] ''Appellation d'Origine Contrôlée'' (AOC), [[Italskô|italsczé]] ''Denominazione di Origine Controllata'' (DOC) czë [[Szpańskô|szpańsczé]] ''Denominación de Origen'' (DO), chrónią winiarską spôdkòwiznã przed falsyfikòwanim ë wëmùszają òkresloné standardë w pòjednëch geògraficznëch regionach. Wino mô téż głãbòczi òbrzãdowi i religijny znaczënk na całim swiece: * '''W [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjaniznie]]''': Symbòlizëje, a wedle wielu wëznaniów przez przejistoczenié (transsubstancjacjã) stanôwi Krew Christusa, bãdącë centralnym ë nieòdłãcznym elementã òdprôwianiégò Eùcharistie<ref>Puckette, M., Hammack, J. (2015). ''Wine Folly: The Essential Guide to Wine''. Avery.</ref>. * '''W [[Judaizm|judaizmie]]''': Ùżiwóné do swiãceniô szabatu ë swiãtecznëch dniów – òbrząd błogòsławieniô wina to Kiddusz. * '''W [[Islam|islamie]]''': Zgódno z ortodoksyjną jinterpretacją Kòranu picé alkòhòlu, a tej i wina, je kategòriczno zakôzóné (''haram''). == Przëpisë == <references /> ov47tppqjegff7k52p2h5umskt4z0ma 224041 224024 2026-11-10T17:02:00Z Iketsi 3254 [[Kategòrëjô:Pitczi]] 224041 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Red and white wine 12-2015.jpg|mały|Czerzwioné ë biôłé wino w czeliszkach]] '''Wino''' – [[alkòhòlowi napitk]] dobëwóny w skùtkù alkòhòlowi fermentacje (mùtwieniégò) sokù z winowëch grądków (tzw. winnégò mòszczu abò mòcznika)<ref>Robinson, J. (red.) (2015). ''The Oxford Companion to Wine'' (4. wëdôwk). Oxford University Press.</ref>. Do wërobù tradicyjnégò wina wëzwëskiwô sã brzôd zwëczajny winny roscënë (''Vitis vinifera''). Proces przemianë winowëch grądków we wino nazéwô sã [[Winifikacjô|winifikacją]]. Dzél ùczbë, chtëren zajimô sã ùprawą winny roscënë a produkcją wina, to [[enologiô]] i witikùltura. Zawartosc alkòhòlu we winie colemało wôżi sã òd 9% do 15% òbjãtnoscowo, równak wina wzmacnióné alkòhòlã mògą dochòdzëc do mòcë òd 16% do przeszło 20%<ref>MacNeil, K. (2015). ''The Wine Bible'' (2. wëdôwk). Workman Publishing.</ref>. W prawnym ùjãcym we wielu krajach pòzwa „wino” je zastrzeżonô blós dlô napitków wërôbiónëch z winowëch grądków, równak w pòtoczny gôdce mianã tim òkresliwô sã téż napitczi ze sfermentowónëch soków jinégò brzadu (tzw. brzadowé wina, {{skr.|np.}} jabkòwé czë wiszniowé). == Etimòlogiô == Słowò ''wino'' pòchôdô òd praindoeùropejsczégò drëżenia ''*win-o-'', jaczi przeszedł do wielu terôczasnëch i stôrodôwnëch jãzëków. Bezpòstrzédno do [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò]] wëraz nen trafił za pòstrzédnictwã stôrosłowiańsczégò ''vino'', chtërno bëło zapòżëczenim z [[Łacyńsczi jãzëk|łacyznë]] (''vinum''), krewnym ze [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczim]] słowã ''οἶνος'' (''oînos'')<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie.</ref>. == Historiô == Dzeje wina są mocno sparłãczoné z rozwijã wczasny [[Gbùrzëzna|gbùrzëznë]]. Nôstôrszé ùdokùmentowóné szlachë wërôbianiégò wina pòchôdają z [[Kaùkaz (réga gór)|Kaukazu]] ë [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]]. Archeòlogòwé dowòdë wskôzëją, że proces nen béł znóny na zemia dzysdniowi [[Grëzóńskô|Grëzji]] (kòl 6000 r. p.n.e.), [[Iran|Iranu]] (kòl 5000 r. p.n.e.) a [[Armeniô|Armenii]] (kòl 4100 r. p.n.e.), dze w jaskùli Areni-1 òdkrëto nôstôrszą kòmpletną, zòrganizowóną winowniã<ref>Johnson, H. (1989). ''Vintage: The Story of Wine''. Simon & Schuster.</ref>. W stôrodôwnotë wino stało sã wôżnym dzélã jôdë ë kùlturë wkół [[Strzódzemné Mòrze|Westrzódzemnégò Mòrza]]. W stôrodôwnym Egipce, Grecczi ë Rzimie napitk nen miôł wiôldżi znaczënk hańdlowi ë religijny. Greczanie czcëlë bòga [[Dionizos|Dionizosa]], a Rzimianie jegò òdpòwiednika – [[Bachùs|Bachùsa]]. Wëcmanim z rzimsczima pòdbòjama ùprawa winny roscënë rozeszła sã na zemie całi Pôłniowi ë Zôpadny Eùropë, w tim do dzysdniowi [[Francjô|Francje]], [[Szpańskô|Szpańsczi]] a [[Niemieckô|Miemców]]<ref>Phillips, R. (2000). ''A Short History of Wine''. Ecco Press.</ref>. == Ùprawa winny roscënë ë żniwò wina == Charakter ë jakòsc wina w przédny mierze zanôlégają òd ùprawë winowëch grądków. W winowiznie òsoblëwie wôżny je francësczi pòchwôt ''terroir'', chtëren òpisëje ùnikalny zespół geòlogicznëch ë klimatowëch warënków (skłôd zemi, słóneczëzna, wiżô nad równią mòrza, lokalny klimat), w jaczich dozdrzéwają grądczi wina<ref>Stevenson, T. (2011). ''The Sotheby's Wine Encyclopedia''. Dorling Kindersley.</ref>. Do nôwôżniészich ôrtów winny roscënë na swiece nôlégają: * '''Dlô czerzwiónëch winów''': Cabernet Sauvignon, Merlot, Pinot Noir, Syrah, Tempranillo. * '''Dlô biôłëch winów:''' Chardonnay, Sauvignon Blanc, Riesling, Pinot Grigio. == Proces wërôbianiégò (Winifikacjô) == Spòdlowi proces produkcji wina skłôdô sã z czile etapów, jaczé jinaczą sã w zanôleżnoscë òd tegò, czë pòwstôwô wino biôłé, czerzwióné czë mùsującé: # '''Żniwò wina''' '''ë òdszypùłkòwanié:''' Pò dończenim przez grądczi òptimalny dozdrzeniałoscë są òne zbiéróné (rãczno abò maszinowo), a pòtemù mechaniczno òddzéliwóné òd szypùłków ë gnieconé, żebë dobëc mòszcz. # '''Maceracjô:''' Etap nen je kluczowi przë wërobie czerzwiónégò wina. Sok fermentëje (mùtwi) razã ze skórkama brzadu, co pòzwôlô na wëcygnienié farwników (antocyjanów) a téż garbników (taninów). Biôłé wina colemało fermentëją pò zarôznym òddzelenim sokù òd skórków. # '''Alkòhòlowô fermentacjô''': Zachôdô pòd cëskã młodzów (drożdżów, nôczãscy ôrtów Saccharomyces cerevisiae), jaczé w beztlenowëch warënkach przesztôłcają naturalné cëkrë w [[etanól]] a [[dwùtlenk wãgla]]. # '''Jabkòwò-mlékòwô fermentacjô (òpcionalno)''': Czãsto przeprowadzónô w czerzwiónëch winach a niechtërnëch biôłëch (np. Chardonnay), òb czas jaczi òstré jabkòwé kwasë są redukòwóné przez bakterie do wiele łagòdniészégò mlékòwégò kwasu. # '''Dozdrzéwanié (Starzenié)''': Gòtowé wino mòże leżakòwac przed rozlónim. Brëkùje sã do tegò neùtralnëch stalowëch kadzów (dlô zachòwaniô swiéżotë) abò dãbòwëch beczków (tzw. ''barrique''), chtërne dodôwają do bùkietu nutë drewna, wanilie czë gòzdzików. # '''Klarowanié, filtrowanié''' '''ë òdcyganié w sklónczi''': Òstatny proces, jaczi mô na célu òczëszczenié płënu z mątów, zatrzimanié biòlogicznëch procesów ë bezpieczné zamkniãcé sklónczi (nôczãscy przë ùżëcym naturalnégò kòrka abò zakrãtczi)<ref>Jackson, R.S. (2014). ''Wine Science: Principles and Applications'' (4. wëdôwk). Academic Press.</ref>. == Pòdzél ë klasyfikacjô winów == Wina dzeloné są na dzesątczi kategòriów na spòdlim ùżëtëch surowców, stãpienia fermentacji cëkru, zawartoscë gazu ë alkòhòlu: * '''Farwa:''' wina biôłé, czerzwióné, różewé (baro krótczi kòntakt sokù z cemnyma skórkama) a téż pòmarańczowé wina (wina z biôłëch grądków pòddôwóné dłudżi maceracji na skórkach). * '''Zawartosc resztkòwégò cëkru:''' wëtrawné, półwëtrawné, półmiodné, miodné. * '''Bëtnosc dwùtlenkù wãgla:''' spòkójné wina (bez bąbelków) a mùsującé wina (np. Szampan, Prosecco, Cava). * '''Zawartosc alkòhòlu:''' stołowé wina a wina wzmacnióné dodôwkã mòcnégò grądkòwégò destylatu (np. Porto, Sherry, Madera, Marsala). == Kùltura, prawò ë religijny znaczënk == Kùltura picô wina przez wieczi wësztôłcëła zjawiszcze zwóné sommelierstwã, dze wëkwalifikòwóny znajorze (sommelierzë, szmakôcze wina) dbają ò profesjonalny dobór wina do pòtrawów, pòdczorchiwającë kùlinarné wôrtnotë jedzeniégò (tzw. ''food and wine pairing''). Jinwestowanié w drodżé, historëczné roczniczi wina stało sã téż wôżną wietwiã swiatowégò luksusowégò rënkù. Prawò we wielu eùropejsczich krajach baro òstro pòdchôdô do òkresliwaniô pòchòdzeniô wina i metodów jegò wërobù. Systemë kòntrolë jakòscë, taczé jak [[Francjô|francësczé]] ''Appellation d'Origine Contrôlée'' (AOC), [[Italskô|italsczé]] ''Denominazione di Origine Controllata'' (DOC) czë [[Szpańskô|szpańsczé]] ''Denominación de Origen'' (DO), chrónią winiarską spôdkòwiznã przed falsyfikòwanim ë wëmùszają òkresloné standardë w pòjednëch geògraficznëch regionach. Wino mô téż głãbòczi òbrzãdowi i religijny znaczënk na całim swiece: * '''W [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjaniznie]]''': Symbòlizëje, a wedle wielu wëznaniów przez przejistoczenié (transsubstancjacjã) stanôwi Krew Christusa, bãdącë centralnym ë nieòdłãcznym elementã òdprôwianiégò Eùcharistie<ref>Puckette, M., Hammack, J. (2015). ''Wine Folly: The Essential Guide to Wine''. Avery.</ref>. * '''W [[Judaizm|judaizmie]]''': Ùżiwóné do swiãceniô szabatu ë swiãtecznëch dniów – òbrząd błogòsławieniô wina to Kiddusz. * '''W [[Islam|islamie]]''': Zgódno z ortodoksyjną jinterpretacją Kòranu picé alkòhòlu, a tej i wina, je kategòriczno zakôzóné (''haram''). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pitczi]] a4s3l9lag4r32muq05uo77qtg01elq7 224089 224041 2026-11-11T08:56:45Z Terrus38 14026 kòrekta 224089 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Red and white wine 12-2015.jpg|mały|Czerwioné ë biôłé wino w czeliszkach]] '''Wino''' – [[alkòhòlowi napitk]] produkòwóny w drodze alkòhòlowi fermentacje (gerowaniô) sokù z winowëch grądków (tpzw. winnégò mòszczu abò mòcznika)<ref>Robinson, J. (red.) (2015). ''The Oxford Companion to Wine'' (4. wëdôwk). Oxford University Press.</ref>. Do wërobù tradicyjnégò wina wëzwëskiwô sã brzôd zwëczajny winny roscënë (''Vitis vinifera''). Dzél ùczbë, chtëren zajimô sã ùprawą winny roscënë a produkcją wina, to [[enologiô]]. Zamkłosc alkòhòlu we winie mést wënôszô òd 9% do 15%, równak wina zmòcniwóné alkòhòlã mògą dochòdzëc do mòcë òd 16% do pònad 20%<ref>MacNeil, K. (2015). ''The Wine Bible'' (2. wëdôwk). Workman Publishing.</ref>. W prawnym ùjãcym we wielu krajach pòzwa „wino” je zastrzeżonô blós dlô napitków wërôbiónëch z winowëch grądków, równak w pòtoczny gôdce tim mionã pòzéwô sã téż napitczi ze sfermentowónëch soków jinégò brzadu (tzw. brzadowé wina, {{skr.|np.}} jabkòwé czë wiszniowé). == Etimòlogiô == Słowò ''wino'' pòchôdô òd [[Praindoeùropejsczi jãzëk|praindoeùropejsczégò]] drëżenia ''*win-o-'', jaczi przeszedł do wielu terôczasnëch i stôrodôwnëch jãzëków. Do [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò]] wëraz nen trafił za pòstrzédnictwã prasłowiańsczégò *''vino'', chtërno bëło zapòżëczenim z [[Łacyńsczi jãzëk|łacëznë]] (''vinum''), krewnym ze [[Stôrogrecczi jãzëk|stôrogrecczim]] słowã ''οἶνος'' (''oînos'')<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie.</ref>. == Historiô == Dzeje wina są mocno sparłãczoné z rozwijã wczasny [[Gbùrzëzna|gbùrzëznë]]. Nôstarszé ùdokùmentowóné szlachë wërôbianiégò wina pòchôdają z [[Kaùkaz (réga gór)|Kaùkazu]] ë [[Blësczi Pòrénk|Blësczégò Pòrénkù]]. Archeòlogiczné dowòdë wskazëją, że nen proces béł znóny na zemiach dzysdniowi [[Grëzóńskô|Grëzóńsczi]] (kòl 6000 r. p.n.e.), [[Iran|Iranu]] (kòl 5000 r. p.n.e.) a [[Armeniô|Armenii]] (kòl 4100 r. p.n.e.), dze w jamie Areni-1 òdkrëtô òsta nôstôrszô kòmpletnô, zòrganizowónô winowniô<ref>Johnson, H. (1989). ''Vintage: The Story of Wine''. Simon & Schuster.</ref>. W stôrożëtnoscë wino stało sã wôżnym dzélã jôdë ë kùlturë wkół [[Strzódzemné Mòrze|Westrzódzemnégò Mòrza]]. W stôrodôwnym Egipce, Grecce ë Rzimie napitk nen miôł wiôldżi hańdlowi ë religijny znaczënk. Grecë tczëlë bòga [[Dionizos|Dionizosa]], a Rzimianie jegò òdpòwiednika – [[Bachùs|Bachùsa]]. Wëcmanim z rzimsczima pòdbòjama ùprawa winny roscënë rozeszła sã na zemie całi Pôłniowi ë Zôpadny Eùropë, w tim do dzysdniowi [[Francjô|Francje]], [[Szpańskô|Szpańsczi]] a [[Niemieckô|Miemców]]<ref>Phillips, R. (2000). ''A Short History of Wine''. Ecco Press.</ref>. == Ùprawa winny roscënë ë żniwò wina == Charakter ë jakòsc wina w przédny mierze zanôlégają òd ùprawë winowëch grądków. W winownictwie òsoblëwie wôżny je francësczi pòchwôt ''terroir'', chtëren òpisëje ùnikalny zespół geòlogicznëch ë klimatowëch warënków (skłôd zemi, òbsłuńcowanié, wiżô nad rówizną mòrza, lokalny klimat), w jaczich dozdrzeléwają grądczi wina<ref>Stevenson, T. (2011). ''The Sotheby's Wine Encyclopedia''. Dorling Kindersley.</ref>. Do nôwôżniészich ôrtów winny roscënë na swiece nôleżą: cabernet sauvignon, merlot, pinot noir, syrah, tempranillo (czerwioné wina); chardonnay, sauvignon blanc, riesling, pinot grigio (biôłé wina). == Proces wërôbianiégò == Spòdlowi proces produkcji wina skłôdô sã z czile etapów, jaczé jinaczą sã w zanôleżnoscë òd tegò, czë pòwstôwô wino biôłé, czerwioné czë brëslëjącé: # '''Żniwò wina''' '''ë rëmniãcé téblów:''' Pò òsygnienim przez winogrona òptimalny dozdrzeniałoscë są òne zbiéróné (rãczno abò maszinowò), a pòtemù mechaniczno òddzeliwóné òd téblów ë gniotłé, żebë zdobëc mòszcz. # '''Maceracjô:''' Nen etap je kluczowi przë wërobie czerwionégò wina. Sok fermentëje razã ze skórkama brzadu, co pòzwôlô na wëcygnienié farwów (antocyjanów) a téż dżerbòwinów (taninów). Biôłé wina colemało fermentëją zarô pò òddzelenim sokù òd skórków. # '''Alkòhòlowô fermentacjô''': Zachôdô pòd cëskã młodzów (nôczãscy ôrtu Saccharomyces cerevisiae), jaczé w beztlenowëch warënkach przesztôłcają nôtërné cëkrë w [[etanól]] a [[dwùtlenk wãgla]]. # '''Jabkòwò-mlékòwô fermentacjô (òpcjonalno)''': Czãsto przeprowôdzónô w czerwionëch winach a niechtërnëch biôłëch (np. Chardonnay), òb czas jaczi òstré jabkòwé kwasë są redukòwóné przez bakterie do wiele łagódniészégò mlékòwégò kwasu. # '''Zdrzelenié (Starzenié)''': Gòtowé wino mòże dostojiwac przed rozlanim. Brëkùje sã do tegò neùtralnëch stalowëch półbeczków (dlô zachòwaniô swiéżotë) abò dãbòwëch beczków (tpzw. ''barrique''), chtërne dodôwają do całoscë nótë drewna, wanilie czë granôtczi. # '''Klarowanié, filtrowanié''' '''ë òdcyganié w sklónczi''': Òstatny proces, jaczi mô na célu òczëszczenié płënu z fùzlu, zatrzimanié biòlogicznëch procesów ë bezpieczné zamkniãcé sklónczi (nôczãscy przë ùżëcym nôtërny tropë abò zakrãtczi)<ref>Jackson, R.S. (2014). ''Wine Science: Principles and Applications'' (4. wëdôwk). Academic Press.</ref>. == Pòdzél ë klasyfikacjô winów == Wina dzeloné są na dzesątczi kategòriów na spòdlim ùżëtëch surowców, stãpienia fermentacji cëkru, zamkłoscë gazu ë alkòhòlu: * '''Farwa:''' wina biôłé, czerwioné, różewé (baro krótczi kòntakt sokù z cemnyma skórkama) a téż pòmarańczowé wina (wina z biôłëch grądków pòddôwóné dłudżi maceracji na skórkach). * '''Zawartosc resztkòwégò cëkru:''' drãdżé, półdrãdżé, półmiodné, miodné. * '''Bëtnosc dwùtlenkù wãgla:''' spòkójné wina (bez bąbelków) a brëslëjącé wina (np. szampan, prosecco, cava). * '''Zawartosc alkòhòlu:''' stołowé wina a wina wzmacnióné dodôwkã mòcnégò grądkòwégò destylatu (np. porto, sherry, madera, marsala). == Kùltura, prawò ë religijny znaczënk == Kùltura picô wina przez wieczi wësztôłcëła zjawiszcze zwóné sommelierstwã, dze wëkwalifikòwóny znajarze (sommeliérzë, szmakôcze wina) dbają ò profesjonalny dobiér wina do môltëchów, pòdczorchiwającë kùlinarné wôrtnotë jedzeniégò (tzw. ''food and wine pairing''). Inwestowanié w drodżé, historiczné roczniczi wina stało sã téż wôżną wietwią swiatowégò luksusowégò rënkù. Prawò we wiele eùropejsczich krajach baro òstro pòdchôdô do òpisowaniô pòchòdzeniô wina i metodów jegò wërobù. Systemë kòntrolë jakòscë, taczé jak [[Francjô|francësczé]] ''Appellation d'Origine Contrôlée'' (AOC), [[Italskô|italsczé]] ''Denominazione di Origine Controllata'' (DOC) czë [[Szpańskô|szpańsczé]] ''Denominación de Origen'' (DO), chrónią spôdkòwiznã winownictwa przed falsyfikòwanim ë wëmùszają kònkretné sztandardë w dónëch geògraficznëch regionach. Wino mô téż głãbòczi òbrzãdowi i religijny znaczënk na całim swiece: * '''W [[Chrzescëjaństwò|chrzescëjaństwie]]''': Symbòlizëje, a wedle wiele wëznaniów przez przejistoczenié (transsubstancjacjã czë kònsubstancjacjã) stanowi Krew Christusa, bãdącë centralnym ë nieòdewstałim elementã òdprôwianiégò Eùcharistie<ref>Puckette, M., Hammack, J. (2015). ''Wine Folly: The Essential Guide to Wine''. Avery.</ref>. * '''W [[Judajizm|judajizmie]]''': Ùżiwóné do swiãceniô szabatu ë swiãtecznëch dniów – òbrząd błogòsławieniô wina to Kiddusz. * '''W [[Islam|islamie]]''': Zgódno z òrtodoksyjną interpretacją Kòranu picé alkòhòlu, a tej i wina, je kategòriczno zakôzóné (''haram''). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pitczi]] 80zs008s7us714gdsmh1bvgfp2t74o0 0 14962 224021 224018 2026-11-10T12:05:32Z Dzywòwidz 17628 224021 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Long Island City New York May 2015 panorama 3.jpg|mały|[[Nowi Jork]]]] '''Gard''' (téż: ''miasto'') – zesadzonô, historiczno ùsztôłconô òsadniczô jednostka, jakô wëapartniwô sã wiôlgą intensywnotą zabùdowaniô, wësoką gãscëzną lëdztwa (zalëdnieniô) a téż òsoblëwą spòlëznowò-warkòwą strukturą, w chtërny bezògôdkòwò dominëje zatrudnienié w pòzarolniczich sektorach: industrije, ùsłëgach, hańdlu ë administracje<ref name=":1">Szymańska, D. (2013). ''Geografia osadnictwa''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. W prawno-administracyjnym ùjãcym gardã je môl, jaczi dostôł gardowé prawa na spòdlim pasownégò prawnégò aktu wëdónégò przez państwòwé władze. Gardë stanowią centralné wãzłë w globalny ë namôlny òsedliéńczi sécë. Są òstrzódkama kòncentracji kapitału, technologòwëch innowacjów, kùlturowégò, nôùkòwégò a téż pòliticznégò żëcégò. Proces pòwstôwaniégò, rozwiju ë przestrzénnégò rozrôstaniégò sã gardów, a téż rozkòscérzaniô sã gardowégò sztilu żëcégò, nosy miono [[Ùrbanizacjô|ùrbanizacje]]<ref>Liszewski, S. (2008). ''Geografia urbanistyczna''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. [[Òbrôzk:Calle Dlugie Pobrzeze, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|mały|[[Gduńsk]]]] == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''gard'' wëwòdzy sã z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] drëżenia ''*gordъ'' ë ùchòwało dôwną pòmòrską fòrmã bez przestôwki płynny spółzwãczi (''*TorT'' przechodzącé w ''TarT'', przër. [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczé]] ''gród'', [[Czesczi jãzëk|czesczé]] ''hrad'', [[Rusczi jãzëk|rusczé]] ''город'' – gorod). Z pòczątkù słowò to òznôczało ògardzony, òbarnny môl (òd [[Czasnik|czasnika]] gardzëc, ògardzëc; z tim samim rdzeniã sparłãczoné je kaszëbsczé słowò ògard), a z czasã zaczãło òznôczac całé zòrganizowóné sedlëszcze ò miejsczim charakterze (stądka miona taczich pòmòrsczich gardów jak [[Starogarda|Stôrogarda]], [[Biôłogarda (gard)|Biôłogarda]] czë [[Nowògard]])<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Kraków: Wydawnictwo Literackie; Trepczyk, J. (1994). ''Słownik polsko-kaszubski''. Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.</ref>. Obòk słowa ''gard'' w kaszëbiznie brëkùje sã téż słowa ''miasto'' (z prasłowiańsczégò ''*město'' – pierwòtno ''môl'', przestrzéń, w chtërny chtos je abò cos sã nachôdô), jaczé z czasã zawãzëło swój znaczënk do òsadów ò tôrgòwim ë rwarkòwnym charakterze, stôwającë sã procëmstójnoscą „wsë” W klasyczny socjologie gardu nen pòchwôt definiowano wielowymiarowò. [[Max Weber]] wskôzywôł, że fùndamentã gardu je jegò markòwô (rënkòwô) fùnkcjô ë ekònomicznô samòstójnota<ref>Weber, M. (1921). ''Die Stadt''. Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik.</ref>. Zôs [[Louis Wirth]] w swòji słôwny prôcë ''Urbanism as a Way of Life'' (1938) zdefiniowôł gard jakno dosc wiôlgą, gãsto zalëdnioną ë stałą òsadã, zamieszkóną przez spòlëznowò niejednôczné (heterogeniczné) jednostczi, co prowadzy do òsoblëwégò, anonimòwégò ë zracjonalizowónégò sztilu żëcégò<ref>Wirth, L. (1938). ''Urbanism as a Way of Life''. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.</ref>. == Kriteria wëapartniwaniégò gardów == Z pòzdrzatkù na rozmajitosc geògrafnëch, historicznëch ë prawnëch ùwarunkòwaniów, nie jistnieje jedna ùniwersalnô, midzënôrodnô definicjô gardu. [[Òrganizacjô Zjednónëch Nôrodów]] rekòmendëje, żebë pòjedinczné państwa brëkòwałë gwôsné kriteria, jaczé nôczãscy òpiérają sã na trzech filarach<ref>Kwiatek-Sołtys, A. (2004). ''Kryteria wyodrębniania miast w różnych państwach na świecie''. Prace Geograficzne, Zeszyt 113, Kraków: IGiGP UJ.</ref>: * '''Prawno-administracjowé kriterium''': Môl je gardã, jeżlë mô fòrmalny sztatus nadóny przez państwòwé òrgana (w [[Pòlskô|Pòlsce]] prawa gardu nadôwô [[Radzëzna Ministrów]] w drodze rozpòrządzeniégò). * '''Statisticzno-demògrafné kriterium''': Ùznanié za gard zanôlégô òd przekroczeniégò progù wielënë mieszkańców – òd 200 w Skandinawie, przez 2000 w [[Niemieckô|Miemcach]] ë [[Francjô|Francje]], jaż pò 50 000 w [[Japóńskô|Japònie]]<ref>Jałowiecki, B., Szczepański, M. S. (2006). ''Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.</ref>. * '''Fizjonomiczné ë fùnkcjonalné kriterium''': Bôczi sã na zwarté zabùdowanié, wëznôczoné darżëce, place, kòmùnalną infrastrukturã ë przewôgã pòzarolniczich warków. == Fùnkcji gardów == Kòżdi gard mô ùstanowioné fùnkcji wzglãdã gwôsnëch mieszkańców a téż òtôczającégò gò regionu. Zgòdno z teòrią ekònomiczny bazë gardu, dzeli sã je na<ref>Suliborski, A. (2010). ''Funkcje i struktura funkcjonalna miast''. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.</ref>: * '''Egzogeniczné (gardotwórczé) fùnkcji''': Dzejanié sczerowóné na bùten, jaczé przënôszô dochód gardowi (np. ekspòrt wôrów z namôlnëch fabrików, òbsłëga turistów, wëższé szkòłë). * '''Endogeniczné (òbsłëgùjącé) fùnkcji:''' Dzejanié dofùlowiwającé bënowé pòtrzebë mieszkańców gardu (np. namôlné piekarnie, spòdlowé szkòłë, gardowô kòmùnikacjô). Z pòzdrzatkù na dominëjący profil dzejaniégò wëapartniwô sã m.jin. industrijné gardë (np. [[Łódź|Łódz]] w XIX st., [[Detroit]]), transpòrtowé ë pòrtowé ([[Hôwinga|hôwingòwé]]) wãzłë (np. [[Rotterdam]], [[Gdiniô]]), òstrzódczi religijnégò kùltu (np. [[Mekka]], [[Jasnô Góra]] w [[Czãstochòwa|Czãstochòwie]], [[Lourdes]]), turistno-ùzdrowiskòwé gardë (np. [[Sopòt]], [[Zakopane|Zakòpané]]) a téż administracjowò-pòliticzné òstrzódczi ë [[Stolëczny gard|stolëczné gardë]] (np. [[Waszingtón]], [[Brasília]]). == Historiô rozwiju gardów == === Stôrodôwnocs (Antik) === Proces pòwstôwaniégò pierszich gardów zapòczątkòwała [[neòliticznô rewòlucjô]]. Nôstarszé znóné protogardë, taczé jak [[Jerichò]] (kòl 8000 p.n.e.) czë [[Çatalhöyük]] (kòl 7500 p.n.e.), ewòluòwałë dzãka wëtwòrzenim rolniczich nadwëżków żëwnotë, co pòzwòlëło na szpecjalizacjã robòtë. Prôwdzëwé gardowé strukturë ùsztôłcëłë sã w IV ë III tësąclecym p.n.e. w dolëznach wiôldżich rzéków: w [[Mezopòtamiô|Mezopòtamie]] ([[Ùruk|Uruk]], [[Ùr|Ur]], [[Babilón]]), [[Egipt|Egipce]], w dolëznie Indusu ([[Mòhendżo-Daro]]) a téż w Chinach<ref>Morris, A.E.J. (1994). ''History of Urban Form: Before the Industrial Revolutions''. Londyn: Longman.</ref>. W [[Stôrodôwnô Greckô|stôrodôwny Grecje]] dominowôł mòdel gardu-państwa ([[pòlis]]), z centralnym placã ([[Agòra|agòrą]]) ë swiątnicznym wzgórzã ([[Akropòl|akropòlã]]). Zastosowano tam téż pò rôz pierszi regùlarny, szachòwnicowi ùkłôd darżëców (tzw. hippòdamejskô séc). [[Stôrodôwny Rzim]] wëniósł [[Ùrbanistika|ùrbanistikã]] na niespòtikóny inżynieryjny równik ([[Akwedukt|akweduktë]], [[termë]], brukòwóné [[Darga|dardżi]], wielopòziomòwé kamienice – ''insule''), a jegò stolëczny gard w szczitowim cządze miôł kòl miliona mieszkańców. === Strzédnowiek === Pò ùpôdkù [[Rzimsczé Césarstwò|Rzimsczégò Césarstwa]] na Zôpadze séc gardów ùległa degradacji. [[Renesans]] eùropejsczich gardów nastąpił midzë XI a XIII stalatim w związkù z òżëwienim hańdlu. Na [[Pòmòrskô|Pòmòrzù]] ë [[Słowiańszczëzna|Słowiańszczëznie]] rozwijałë sã w tim czasu wczesnostrzédnowieczné ksążãcé gardë z pòdgardzama, jaczé pózni przejmòwałë zôpadnoeuropejsczé wzorce. Strzédnowieczné gardë lokòwano na miemiecczim prawie (np. magdebùrsczim, lubecczim, chełmińsczim), co dôwało jima prawną aùtonomiã. Jich mòrfòlogiô òpiérała sã na centralnym rënkù z [[Rôtësz|rôtëszã]], farnym kòscołã a téż òtôczającëch gard òbrónnëch mùrach, co zmùszało mieszkańców do gãstégò, pionowégò zabùdowaniégò. === Renesans, Barok ë Òswiécenié === W epòce renesansu wróceno do anticznëch propòrcjów. Pòwstôwałë kòncepcje „idealnëch gardów”, projektowónëch òd spòdlô z geòmetriczną akùratnotą, jaczich przëmiôrama są italskô [[Palmanova]] czë pòlsczi Zamòsc. Barok przëniósł rozwój gardów-rezydencjów z szeroczima, reprezentacyjnyma alejama ë wizualnyma perspektywama, skùpionëma wkół pałacu władcë (np. [[Wersal]], [[Karlsruhe]])<ref>Ostrowski, W. (1975). ''Urbanistyka współczesna''. Warszawa: Arkady.</ref>. === Industrijnô rewòlucjô (XIX wiek) === XIX wiek radikalno zmienił skalã gardów. Rozwij fabriczny industrije ([[parowô maszina]]) wëwòłôł masowé migracje ze [[Wies|wsë]] (agrarny eksodus). Pòwstôwałë stolemné industrijné òstrzódczi z gãstą czinszową ë robòtniczą zabùdową (tzw. familoczi, fabriczné slumsë). Katastrofalné sanitarné warënczi w chùtkò rosnącëch metropòliach (np. epidemie chòlerë w [[Londin|Londinie]]) wëmùsëłë bùdowã nowòczesnëch wòdoprowôdników, kanalizacji a téż pòwstanié planisticznëch rësznotów, taczich jak kòncepcjô „gardu-ògardu” [[Ebenezer Howard|Ebenezera Howarda]]. === XX ë XXI wiek === XX wiek ùpłynął pòd znanką mòdernizmù (inspirowónégò m.jin. Ateńską Kartą Le Corbusiera), jaczi zakłôdôł akùratné òddzelenié mieszkaniowëch, industrijnëch ë rekreacyjnëch conów, bùdowã wiôldżich òsedlów z wiôldżi platë a téż przëpòsobiénié gardów do aùtowégò rëchù. Doprowadzëło to w drëdżi pòłowie stalatégò do mòcny subùrbanizacji – ùcekù strzédny klasë na pòdgardza. W XXI wiekù przédnym wëzwanim stôł sã zrównoważony rozwij, rewitalizacjô zdegradowónëch centrów a téż wprowadzanié kòncepcji ''smart city'' (inteligentnégò gardu) òpiartëch na cyfrizacje<ref name=":2">Sassen, S. (2001). ''The Global City: New York, London, Tokyo''. Princeton: Princeton University Press.</ref>. == Fazë ùrbanizacje == Zgòdno z cyklã żëcégò gardu (mòdelã van den Berga), proces ùrbanizacji przebiégô w sztërzech etapach<ref name=":1" />: # '''Włôscëwô ùrbanizacjô:''' Centralizacjô lëdztwa ë kapitału, napłiw mieszkańców ze wsë do centrum rozwijającégò sã gardu. # '''Subùrbanizacjô:''' Rozléwanié sã gardu na bùten ë przenoszenié sã bògatszégò lëdztwa na pòdgardza, òb czas czej centrum tracy mieszkaniową fùnkcjã na rzecz ùsłëgòwi. # '''Dezùrbanizacjô''': Faza krizysu centralnégò gardu, w chtërny lëdztwò òdpłiwô z całégò gardowégò zespòłu do mniészich òstrzódków, a centrum ùlégô degradacje. # '''Reùrbanizacjô''': Renesans centrum gardu dzãka rewitalizacje ë przebùdowie dôwnëch pòindustrijnëch terenów, co znowa robi westrzódk atrakcyjnym do żëcégò. == Przestrzénné mòdele ë zùrbanizowóné ùkładë == Badérowie z chicagòwsczi szkòłë socjologie òprôcowelë w pierszi pòłowie XX st. klasyczné mòdele mòrfòlogie gardu<ref>Pacione, M. (2009). ''Urban Geography: A Global Perspective''. Nowy Jork: Routledge.</ref>: * '''Kòncentriczny mòdel ([[Ernest Burgess|E. Burgess]], 1925)''': Gard rozwijô sã w sztôłce wespółstrzódkòwëch pierszczeniów wkół Centralnégò Biznesowégò Òkrãgù (CBD). * '''Sektorowi mòdel ([[Hòmer Hoyt|H. Hoyt]], 1939)''': Conë ò rozmajitym przeznaczenim rozwijają sã wzdłuż przédnëch kòmùnikacyjnëch szlaków, twòrzącë klinë wëchòdzącé z centrum. * '''Wielocentriczny mòdel (C. Harris, E. Ullman, 1945)''': Miast jednégò CBD, gard mô wiele wëszpecjalizowónëch rdzeniów (np. [[kampùs]], finansowô dzelnica, [[pòrt]]), wkół chtërnëch narôstô gardowô tkanka. Gardë rzôdkò fùnkcjonëją w izolacje, twòrzącë rozległé zùrbanizowóné ùkładë: * '''Mònocentricznô aglomeracjô:''' Jeden wërazno dominëjący centralny gard òtoczony satelitama (np. londinskô, pariskô, warszawskô aglomeracjô). * '''Kònùrbacjô (pòlicentricznô aglomeracjô)''': Zespół gardów ò szlachòwny wiôlgòscë, bez dominëjącégò centrum, zrosłëch przestrzénno ë gòspòdarczo (np. górnoszląskô kònùrbacjô, [[Trzëgard]], Zagłãbié Ruhrë). * '''Megalopòlis''': Wiôldżé, cągłé zùrbanizowóné òbrëmié pòwstałé z pòłączeniô wiele aglomeracjów (np. BosWash w [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]], pas Taiheiyō w Japònie czë Mòdri Banan w [[Eùropa|Eùropie]]). == Globalné gardë ë terôczasné wëzwania == W erze globalizacje wësztôłcëła sã elita tzw. globalnëch gardów (wedle terminologie [[Saskia Sassen|Saskii Sassen]]). Są to òstrzódczi (np. [[Nowi Jork]], [[Londin]], [[Tokio]], [[Pariz]]), jaczé pełnią fùnkcjã wãzłów dowòdzeniô swiatową gòspòdarką, skùpiającë sedzbë midzënôrodnëch kòrpòracjów, nôwôżniészé giełdë ë finansowé institucje<ref name=":2" />. Terôczasné gardë mierzą sã z wielnyma problemama ë procesama, taczima jak: * '''''Urban sprawl'' (rozléwanié sã gardów)''': Żëwiołowi rozrost przedmiesców, jaczi generëje stolemné kòsztë, niszczy rolniczi krôjòbrôz ë pòtãgùje zanôleżnosc òd aùtowégò transpòrtu. * '''Gentrifikacjô:''' Przesztôłcanié sã zdegradowóny dzelnice gardu w òbrëmié zamieszkóné przez bògatszą strzédną klasã, co prowadzy do zrostu cenów ë wëpiéraniô ùbòższich mieszkańców. * '''Klimaticzné ë ekòlogiczné problemë''': Gardowô wëspa cepła, smòg ë słabô retencjô wòdë, na co òdpòwiedzą je m.jin. ùdba '''„15-minutowégò gardu”''' Carlosa Moreno (wszëtczé pòtrzebë w zasygù 15 minut szpacéru abò jazdë kòlã). * '''Slumsë:''' W krajach Globalnégò Pòłniô niekòntrolowóny ùrbanizacji towarzëszi rozrost dzelniców biédë (np. fawele w Brazylie), bez przëstãpù do wòdë, elektricznoscë ë spòdlowi infrastrukturë. == Przëpisë == <references /> 56gqx3kicvjumzz848v6se5eji7yksm 224043 224021 2026-11-10T17:09:38Z Iketsi 3254 kat. 224043 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Long Island City New York May 2015 panorama 3.jpg|mały|[[Nowi Jork]]]] '''Gard''' (téż: ''miasto'') – zesadzonô, historiczno ùsztôłconô òsadniczô jednostka, jakô wëapartniwô sã wiôlgą intensywnotą zabùdowaniô, wësoką gãscëzną lëdztwa (zalëdnieniô) a téż òsoblëwą spòlëznowò-warkòwą strukturą, w chtërny bezògôdkòwò dominëje zatrudnienié w pòzarolniczich sektorach: industrije, ùsłëgach, hańdlu ë administracje<ref name=":1">Szymańska, D. (2013). ''Geografia osadnictwa''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. W prawno-administracyjnym ùjãcym gardã je môl, jaczi dostôł gardowé prawa na spòdlim pasownégò prawnégò aktu wëdónégò przez państwòwé władze. Gardë stanowią centralné wãzłë w globalny ë namôlny òsedliéńczi sécë. Są òstrzódkama kòncentracji kapitału, technologòwëch innowacjów, kùlturowégò, nôùkòwégò a téż pòliticznégò żëcégò. Proces pòwstôwaniégò, rozwiju ë przestrzénnégò rozrôstaniégò sã gardów, a téż rozkòscérzaniô sã gardowégò sztilu żëcégò, nosy miono [[Ùrbanizacjô|ùrbanizacje]]<ref>Liszewski, S. (2008). ''Geografia urbanistyczna''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.</ref>. [[Òbrôzk:Calle Dlugie Pobrzeze, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|mały|[[Gduńsk]]]] == Etimòlogiô ë ewòlucjô pòchwôtu == [[Kaszëbsczi jãzëk|Kaszëbsczé]] słowò ''gard'' wëwòdzy sã z [[Prasłowiańsczi jãzëk|prasłowiańsczégò]] drëżenia ''*gordъ'' ë ùchòwało dôwną pòmòrską fòrmã bez przestôwki płynny spółzwãczi (''*TorT'' przechodzącé w ''TarT'', przër. [[Pòlsczi jãzëk|pòlsczé]] ''gród'', [[Czesczi jãzëk|czesczé]] ''hrad'', [[Rusczi jãzëk|rusczé]] ''город'' – gorod). Z pòczątkù słowò to òznôczało ògardzony, òbarnny môl (òd [[Czasnik|czasnika]] gardzëc, ògardzëc; z tim samim rdzeniã sparłãczoné je kaszëbsczé słowò ògard), a z czasã zaczãło òznôczac całé zòrganizowóné sedlëszcze ò miejsczim charakterze (stądka miona taczich pòmòrsczich gardów jak [[Starogarda|Stôrogarda]], [[Biôłogarda (gard)|Biôłogarda]] czë [[Nowògard]])<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Kraków: Wydawnictwo Literackie; Trepczyk, J. (1994). ''Słownik polsko-kaszubski''. Gdańsk: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.</ref>. Obòk słowa ''gard'' w kaszëbiznie brëkùje sã téż słowa ''miasto'' (z prasłowiańsczégò ''*město'' – pierwòtno ''môl'', przestrzéń, w chtërny chtos je abò cos sã nachôdô), jaczé z czasã zawãzëło swój znaczënk do òsadów ò tôrgòwim ë rwarkòwnym charakterze, stôwającë sã procëmstójnoscą „wsë” W klasyczny socjologie gardu nen pòchwôt definiowano wielowymiarowò. [[Max Weber]] wskôzywôł, że fùndamentã gardu je jegò markòwô (rënkòwô) fùnkcjô ë ekònomicznô samòstójnota<ref>Weber, M. (1921). ''Die Stadt''. Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik.</ref>. Zôs [[Louis Wirth]] w swòji słôwny prôcë ''Urbanism as a Way of Life'' (1938) zdefiniowôł gard jakno dosc wiôlgą, gãsto zalëdnioną ë stałą òsadã, zamieszkóną przez spòlëznowò niejednôczné (heterogeniczné) jednostczi, co prowadzy do òsoblëwégò, anonimòwégò ë zracjonalizowónégò sztilu żëcégò<ref>Wirth, L. (1938). ''Urbanism as a Way of Life''. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.</ref>. == Kriteria wëapartniwaniégò gardów == Z pòzdrzatkù na rozmajitosc geògrafnëch, historicznëch ë prawnëch ùwarunkòwaniów, nie jistnieje jedna ùniwersalnô, midzënôrodnô definicjô gardu. [[Òrganizacjô Zjednónëch Nôrodów]] rekòmendëje, żebë pòjedinczné państwa brëkòwałë gwôsné kriteria, jaczé nôczãscy òpiérają sã na trzech filarach<ref>Kwiatek-Sołtys, A. (2004). ''Kryteria wyodrębniania miast w różnych państwach na świecie''. Prace Geograficzne, Zeszyt 113, Kraków: IGiGP UJ.</ref>: * '''Prawno-administracjowé kriterium''': Môl je gardã, jeżlë mô fòrmalny sztatus nadóny przez państwòwé òrgana (w [[Pòlskô|Pòlsce]] prawa gardu nadôwô [[Radzëzna Ministrów]] w drodze rozpòrządzeniégò). * '''Statisticzno-demògrafné kriterium''': Ùznanié za gard zanôlégô òd przekroczeniégò progù wielënë mieszkańców – òd 200 w Skandinawie, przez 2000 w [[Niemieckô|Miemcach]] ë [[Francjô|Francje]], jaż pò 50 000 w [[Japóńskô|Japònie]]<ref>Jałowiecki, B., Szczepański, M. S. (2006). ''Miasto i przestrzeń w perspektywie socjologicznej''. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.</ref>. * '''Fizjonomiczné ë fùnkcjonalné kriterium''': Bôczi sã na zwarté zabùdowanié, wëznôczoné darżëce, place, kòmùnalną infrastrukturã ë przewôgã pòzarolniczich warków. == Fùnkcji gardów == Kòżdi gard mô ùstanowioné fùnkcji wzglãdã gwôsnëch mieszkańców a téż òtôczającégò gò regionu. Zgòdno z teòrią ekònomiczny bazë gardu, dzeli sã je na<ref>Suliborski, A. (2010). ''Funkcje i struktura funkcjonalna miast''. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.</ref>: * '''Egzogeniczné (gardotwórczé) fùnkcji''': Dzejanié sczerowóné na bùten, jaczé przënôszô dochód gardowi (np. ekspòrt wôrów z namôlnëch fabrików, òbsłëga turistów, wëższé szkòłë). * '''Endogeniczné (òbsłëgùjącé) fùnkcji:''' Dzejanié dofùlowiwającé bënowé pòtrzebë mieszkańców gardu (np. namôlné piekarnie, spòdlowé szkòłë, gardowô kòmùnikacjô). Z pòzdrzatkù na dominëjący profil dzejaniégò wëapartniwô sã {{skr.|m.jin.}} industrijné gardë (np. [[Łódź|Łódz]] w XIX st., [[Detroit]]), transpòrtowé ë pòrtowé ([[Hôwinga|hôwingòwé]]) wãzłë (np. [[Rotterdam]], [[Gdiniô]]), òstrzódczi religijnégò kùltu (np. [[Mekka]], [[Jasnô Góra]] w [[Czãstochòwa|Czãstochòwie]], [[Lourdes]]), turistno-ùzdrowiskòwé gardë (np. [[Sopòt]], [[Zakopane|Zakòpané]]) a téż administracjowò-pòliticzné òstrzódczi ë [[Stolëczny gard|stolëczné gardë]] (np. [[Waszingtón]], [[Brasília]]). == Historiô rozwiju gardów == === Stôrodôwnocs (Antik) === Proces pòwstôwaniégò pierszich gardów zapòczątkòwała [[neòliticznô rewòlucjô]]. Nôstarszé znóné protogardë, taczé jak [[Jerichò]] (kòl 8000 p.n.e.) czë [[Çatalhöyük]] (kòl 7500 p.n.e.), ewòluòwałë dzãka wëtwòrzenim rolniczich nadwëżków żëwnotë, co pòzwòlëło na szpecjalizacjã robòtë. Prôwdzëwé gardowé strukturë ùsztôłcëłë sã w IV ë III tësąclecym p.n.e. w dolëznach wiôldżich rzéków: w [[Mezopòtamiô|Mezopòtamie]] ([[Ùruk|Uruk]], [[Ùr|Ur]], [[Babilón]]), [[Egipt|Egipce]], w dolëznie Indusu ([[Mòhendżo-Daro]]) a téż w Chinach<ref>Morris, A.E.J. (1994). ''History of Urban Form: Before the Industrial Revolutions''. Londyn: Longman.</ref>. W [[Stôrodôwnô Greckô|stôrodôwny Grecje]] dominowôł mòdel gardu-państwa ([[pòlis]]), z centralnym placã ([[Agòra|agòrą]]) ë swiątnicznym wzgórzã ([[Akropòl|akropòlã]]). Zastosowano tam téż pò rôz pierszi regùlarny, szachòwnicowi ùkłôd darżëców (tzw. hippòdamejskô séc). [[Stôrodôwny Rzim]] wëniósł [[Ùrbanistika|ùrbanistikã]] na niespòtikóny inżynieryjny równik ([[Akwedukt|akweduktë]], [[termë]], brukòwóné [[Darga|dardżi]], wielopòziomòwé kamienice – ''insule''), a jegò stolëczny gard w szczitowim cządze miôł kòl miliona mieszkańców. === Strzédnowiek === Pò ùpôdkù [[Rzimsczé Césarstwò|Rzimsczégò Césarstwa]] na Zôpadze séc gardów ùległa degradacji. [[Renesans]] eùropejsczich gardów nastąpił midzë XI a XIII stalatim w związkù z òżëwienim hańdlu. Na [[Pòmòrskô|Pòmòrzù]] ë [[Słowiańszczëzna|Słowiańszczëznie]] rozwijałë sã w tim czasu wczesnostrzédnowieczné ksążãcé gardë z pòdgardzama, jaczé pózni przejmòwałë zôpadnoeuropejsczé wzorce. Strzédnowieczné gardë lokòwano na miemiecczim prawie (np. magdebùrsczim, lubecczim, chełmińsczim), co dôwało jima prawną aùtonomiã. Jich mòrfòlogiô òpiérała sã na centralnym rënkù z [[Rôtësz|rôtëszã]], farnym kòscołã a téż òtôczającëch gard òbrónnëch mùrach, co zmùszało mieszkańców do gãstégò, pionowégò zabùdowaniégò. === Renesans, Barok ë Òswiécenié === W epòce renesansu wróceno do anticznëch propòrcjów. Pòwstôwałë kòncepcje „idealnëch gardów”, projektowónëch òd spòdlô z geòmetriczną akùratnotą, jaczich przëmiôrama są italskô [[Palmanova]] czë pòlsczi Zamòsc. Barok przëniósł rozwój gardów-rezydencjów z szeroczima, reprezentacyjnyma alejama ë wizualnyma perspektywama, skùpionëma wkół pałacu władcë (np. [[Wersal]], [[Karlsruhe]])<ref>Ostrowski, W. (1975). ''Urbanistyka współczesna''. Warszawa: Arkady.</ref>. === Industrijnô rewòlucjô (XIX wiek) === XIX wiek radikalno zmienił skalã gardów. Rozwij fabriczny industrije ([[parowô maszina]]) wëwòłôł masowé migracje ze [[Wies|wsë]] (agrarny eksodus). Pòwstôwałë stolemné industrijné òstrzódczi z gãstą czinszową ë robòtniczą zabùdową (tzw. familoczi, fabriczné slumsë). Katastrofalné sanitarné warënczi w chùtkò rosnącëch metropòliach (np. epidemie chòlerë w [[Londin|Londinie]]) wëmùsëłë bùdowã nowòczesnëch wòdoprowôdników, kanalizacji a téż pòwstanié planisticznëch rësznotów, taczich jak kòncepcjô „gardu-ògardu” [[Ebenezer Howard|Ebenezera Howarda]]. === XX ë XXI wiek === XX wiek ùpłynął pòd znanką mòdernizmù (inspirowónégò {{skr.|m.jin.}} Ateńską Kartą Le Corbusiera), jaczi zakłôdôł akùratné òddzelenié mieszkaniowëch, industrijnëch ë rekreacyjnëch conów, bùdowã wiôldżich òsedlów z wiôldżi platë a téż przëpòsobiénié gardów do aùtowégò rëchù. Doprowadzëło to w drëdżi pòłowie stalatégò do mòcny subùrbanizacji – ùcekù strzédny klasë na pòdgardza. W XXI wiekù przédnym wëzwanim stôł sã zrównoważony rozwij, rewitalizacjô zdegradowónëch centrów a téż wprowadzanié kòncepcji ''smart city'' (inteligentnégò gardu) òpiartëch na cyfrizacje<ref name=":2">Sassen, S. (2001). ''The Global City: New York, London, Tokyo''. Princeton: Princeton University Press.</ref>. == Fazë ùrbanizacje == Zgòdno z cyklã żëcégò gardu (mòdelã van den Berga), proces ùrbanizacji przebiégô w sztërzech etapach<ref name=":1" />: # '''Włôscëwô ùrbanizacjô:''' Centralizacjô lëdztwa ë kapitału, napłiw mieszkańców ze wsë do centrum rozwijającégò sã gardu. # '''Subùrbanizacjô:''' Rozléwanié sã gardu na bùten ë przenoszenié sã bògatszégò lëdztwa na pòdgardza, òb czas czej centrum tracy mieszkaniową fùnkcjã na rzecz ùsłëgòwi. # '''Dezùrbanizacjô''': Faza krizysu centralnégò gardu, w chtërny lëdztwò òdpłiwô z całégò gardowégò zespòłu do mniészich òstrzódków, a centrum ùlégô degradacje. # '''Reùrbanizacjô''': Renesans centrum gardu dzãka rewitalizacje ë przebùdowie dôwnëch pòindustrijnëch terenów, co znowa robi westrzódk atrakcyjnym do żëcégò. == Przestrzénné mòdele ë zùrbanizowóné ùkładë == Badérowie z chicagòwsczi szkòłë socjologie òprôcowelë w pierszi pòłowie XX st. klasyczné mòdele mòrfòlogie gardu<ref>Pacione, M. (2009). ''Urban Geography: A Global Perspective''. Nowy Jork: Routledge.</ref>: * '''Kòncentriczny mòdel ([[Ernest Burgess|E. Burgess]], 1925)''': Gard rozwijô sã w sztôłce wespółstrzódkòwëch pierszczeniów wkół Centralnégò Biznesowégò Òkrãgù (CBD). * '''Sektorowi mòdel ([[Hòmer Hoyt|H. Hoyt]], 1939)''': Conë ò rozmajitym przeznaczenim rozwijają sã wzdłuż przédnëch kòmùnikacyjnëch szlaków, twòrzącë klinë wëchòdzącé z centrum. * '''Wielocentriczny mòdel (C. Harris, E. Ullman, 1945)''': Miast jednégò CBD, gard mô wiele wëszpecjalizowónëch rdzeniów (np. [[kampùs]], finansowô dzelnica, [[pòrt]]), wkół chtërnëch narôstô gardowô tkanka. Gardë rzôdkò fùnkcjonëją w izolacje, twòrzącë rozległé zùrbanizowóné ùkładë: * '''Mònocentricznô aglomeracjô:''' Jeden wërazno dominëjący centralny gard òtoczony satelitama (np. londinskô, pariskô, warszawskô aglomeracjô). * '''Kònùrbacjô (pòlicentricznô aglomeracjô)''': Zespół gardów ò szlachòwny wiôlgòscë, bez dominëjącégò centrum, zrosłëch przestrzénno ë gòspòdarczo (np. górnoszląskô kònùrbacjô, [[Trzëgard]], Zagłãbié Ruhrë). * '''Megalopòlis''': Wiôldżé, cągłé zùrbanizowóné òbrëmié pòwstałé z pòłączeniô wiele aglomeracjów (np. BosWash w [[Zjednóné Stanë Americzi|USA]], pas Taiheiyō w Japònie czë Mòdri Banan w [[Eùropa|Eùropie]]). == Globalné gardë ë terôczasné wëzwania == W erze globalizacje wësztôłcëła sã elita tzw. globalnëch gardów (wedle terminologie [[Saskia Sassen|Saskii Sassen]]). Są to òstrzódczi (np. [[Nowi Jork]], [[Londin]], [[Tokio]], [[Pariz]]), jaczé pełnią fùnkcjã wãzłów dowòdzeniô swiatową gòspòdarką, skùpiającë sedzbë midzënôrodnëch kòrpòracjów, nôwôżniészé giełdë ë finansowé institucje<ref name=":2" />. Terôczasné gardë mierzą sã z wielnyma problemama ë procesama, taczima jak: * '''''Urban sprawl'' (rozléwanié sã gardów)''': Żëwiołowi rozrost przedmiesców, jaczi generëje stolemné kòsztë, niszczy rolniczi krôjòbrôz ë pòtãgùje zanôleżnosc òd aùtowégò transpòrtu. * '''Gentrifikacjô:''' Przesztôłcanié sã zdegradowóny dzelnice gardu w òbrëmié zamieszkóné przez bògatszą strzédną klasã, co prowadzy do zrostu cenów ë wëpiéraniô ùbòższich mieszkańców. * '''Klimaticzné ë ekòlogiczné problemë''': Gardowô wëspa cepła, smòg ë słabô retencjô wòdë, na co òdpòwiedzą je {{skr.|m.jin.}} ùdba '''„15-minutowégò gardu”''' Carlosa Moreno (wszëtczé pòtrzebë w zasygù 15 minut szpacéru abò jazdë kòlã). * '''Slumsë:''' W krajach Globalnégò Pòłniô niekòntrolowóny ùrbanizacji towarzëszi rozrost dzelniców biédë (np. fawele w Brazylie), bez przëstãpù do wòdë, elektricznoscë ë spòdlowi infrastrukturë. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Gardë| ]] kjdei1cy5aj6fnlhqp3z1415djxsqlm 0 14963 224022 224020 2026-11-10T13:28:07Z Dzywòwidz 17628 /* Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié */ 224022 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru; systematikòwô pòzwa IUPAC: òksydan) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ë wòni, przezérnô cecz<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na [[Zemia|Zemie]], co pòkriwô kòl 71% ji wiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (wòdnô para)<ref name=":1">Gleick, P. H. (red.), ''Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources'', Oxford University Press, 1993, s. 13–15.</ref>. == Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë == Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù tlenu a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Z ògledu na òbecnosc dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (kąt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)<ref>Lide, D. R. (red.), ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', wëd. 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.</ref>. Ta asymetriô sprawiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnych rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. zoli) ë pòlarnëch (np. cëkrów). Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë: * '''Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò:''' Wòda krzepnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé. * '''Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszerzalnoscë):''' W procëmstwie do wiãkszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òbczas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô wte 0,99997 g/cm³)<ref>Chaplin, M., ''Water Structure and Science'', London South Bank University, 2014, dokùment online.</ref>. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letcziészim òd wòdë w cekłim stanie ë pływie na ji wiérzchni. * '''Wësoczé włôscëwé cepło''' '''ë cepło parowaniégò:''' Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na [[Zemia|Zemie]] ë łagòdzą dobòwé a sezonowé chùstania temperaturów. == Wëstãpòwanié w nôtërze == Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je szacowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wiãkszosc zémsczich zasobów to słóné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do zwënégòwaniégò w [[Gbùrstwò|gbùrstwie]]<ref>Shiklomanov, I. A., ''World fresh water resources'', [w:] ''Water in Crisis'', red. P. H. Gleick, Oxford 1993.</ref>. Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak: * '''96,5%''' – wszechòcean ([[Mòrze|mòrza]] ë [[Òcean|òceanë]], słónô wòda) * '''1,7%''' – lodowô pòkriwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë [[Grenlandiô|Grenlandie]]) a gòrsczé lodowcë. * '''1,7%''' – pòdzémné wòdë (w tim zachtny dzél to słóné ë głãbinowé wòdë). * '''< 0,1%''' – słodczé wiérzchniowé wòdë ([[Jezoro|jezora]], [[Rzéka|rzéczi]], błotka ë bagna) a wòda w atmosferze ë biosferze<ref name=":1" />. Wòda w nôtërze pòdlégô wëstawnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną enerdżią. Pòlégô òn na wëstawnym paròwanim z wiérzchni òceanów ë lądów, kòndensacji w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu ë sniégù. == Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié == Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiégù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrãgòwców (np. [[Zôwlôga|zôwlôgów]]) ta wôrtosc mòże przechôdac 95%<ref>Traczyk, W. Z., Trzebski, A., ''Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej'', Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.</ref>. Wòda mô w òrganizmach strukturalné, transpòrtowé (skłôdnik [[Krëwia|krëwie]] ë [[Limfa|limfë]]) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w [[Fòtosynteza|fòtosynteze]] ë tlenowim òddëchanim). Lëdzkô gòspòdarka je czësto ùzależnionô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w: * [[Gbùrstwò|'''Gbùrstwie''']] (nawòdnianié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë). * [[Industriô|'''Industrie''']] (jakno chłodziwò, rozpùszczalnik, strzódk do mëcô ë chemiczny surowiec). * '''Kòmunalny gòspòdarce''' (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle). == Przëpisë == <references /> ez0gtqtas0vj195nayu9rgaovne0abw 224023 224022 2026-11-10T13:29:16Z Dzywòwidz 17628 /* Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié */ 224023 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru; systematikòwô pòzwa IUPAC: òksydan) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ë wòni, przezérnô cecz<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na [[Zemia|Zemie]], co pòkriwô kòl 71% ji wiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (wòdnô para)<ref name=":1">Gleick, P. H. (red.), ''Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources'', Oxford University Press, 1993, s. 13–15.</ref>. == Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë == Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù tlenu a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Z ògledu na òbecnosc dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (kąt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)<ref>Lide, D. R. (red.), ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', wëd. 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.</ref>. Ta asymetriô sprawiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnych rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. zoli) ë pòlarnëch (np. cëkrów). Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë: * '''Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò:''' Wòda krzepnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé. * '''Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszerzalnoscë):''' W procëmstwie do wiãkszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òbczas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô wte 0,99997 g/cm³)<ref>Chaplin, M., ''Water Structure and Science'', London South Bank University, 2014, dokùment online.</ref>. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letcziészim òd wòdë w cekłim stanie ë pływie na ji wiérzchni. * '''Wësoczé włôscëwé cepło''' '''ë cepło parowaniégò:''' Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na [[Zemia|Zemie]] ë łagòdzą dobòwé a sezonowé chùstania temperaturów. == Wëstãpòwanié w nôtërze == Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je szacowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wiãkszosc zémsczich zasobów to słóné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do zwënégòwaniégò w [[Gbùrzëzna|gbùrzëznie]]<ref>Shiklomanov, I. A., ''World fresh water resources'', [w:] ''Water in Crisis'', red. P. H. Gleick, Oxford 1993.</ref>. Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak: * '''96,5%''' – wszechòcean ([[Mòrze|mòrza]] ë [[Òcean|òceanë]], słónô wòda) * '''1,7%''' – lodowô pòkriwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë [[Grenlandiô|Grenlandie]]) a gòrsczé lodowcë. * '''1,7%''' – pòdzémné wòdë (w tim zachtny dzél to słóné ë głãbinowé wòdë). * '''< 0,1%''' – słodczé wiérzchniowé wòdë ([[Jezoro|jezora]], [[Rzéka|rzéczi]], błotka ë bagna) a wòda w atmosferze ë biosferze<ref name=":1" />. Wòda w nôtërze pòdlégô wëstawnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną enerdżią. Pòlégô òn na wëstawnym paròwanim z wiérzchni òceanów ë lądów, kòndensacji w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu ë sniégù. == Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié == Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiégù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrãgòwców (np. [[Zôwlôga|zôwlôgów]]) ta wôrtosc mòże przechôdac 95%<ref>Traczyk, W. Z., Trzebski, A., ''Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej'', Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.</ref>. Wòda mô w òrganizmach strukturalné, transpòrtowé (skłôdnik [[Krëwia|krëwie]] ë [[Limfa|limfë]]) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w [[Fòtosynteza|fòtosynteze]] ë tlenowim òddëchanim). Lëdzkô gòspòdarka je czësto ùzależnionô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w: * '''[[Gbùrzëzna|Gbùrzëznie]]''' (nawòdnianié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë). * [[Industriô|'''Industrie''']] (jakno chłodziwò, rozpùszczalnik, strzódk do mëcô ë chemiczny surowiec). * '''Kòmunalny gòspòdarce''' (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle). == Przëpisë == <references /> lqx0hlyo9c85ap06gbl67tx1fenl1q3 224042 224023 2026-11-10T17:08:27Z Iketsi 3254 kat. 224042 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru; systematikòwô pòzwa IUPAC: òksydan) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ë wòni, przezérnô cecz<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na [[Zemia|Zemie]], co pòkriwô kòl 71% ji wiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (wòdnô para)<ref name=":1">Gleick, P. H. (red.), ''Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources'', Oxford University Press, 1993, s. 13–15.</ref>. == Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë == Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù tlenu a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Z ògledu na òbecnosc dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (kąt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)<ref>Lide, D. R. (red.), ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', {{skr.|wëd.}} 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.</ref>. Ta asymetriô sprawiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnych rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. zoli) ë pòlarnëch (np. cëkrów). Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë: * '''Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò:''' Wòda krzepnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé. * '''Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszerzalnoscë):''' W procëmstwie do wiãkszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òbczas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô wte 0,99997 g/cm³)<ref>Chaplin, M., ''Water Structure and Science'', London South Bank University, 2014, dokùment online.</ref>. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letcziészim òd wòdë w cekłim stanie ë pływie na ji wiérzchni. * '''Wësoczé włôscëwé cepło''' '''ë cepło parowaniégò:''' Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na [[Zemia|Zemie]] ë łagòdzą dobòwé a sezonowé chùstania temperaturów. == Wëstãpòwanié w nôtërze == Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je szacowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wiãkszosc zémsczich zasobów to słóné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do zwënégòwaniégò w [[Gbùrzëzna|gbùrzëznie]]<ref>Shiklomanov, I. A., ''World fresh water resources'', [w:] ''Water in Crisis'', red. P. H. Gleick, Oxford 1993.</ref>. Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak: * '''96,5%''' – wszechòcean ([[Mòrze|mòrza]] ë [[Òcean|òceanë]], słónô wòda) * '''1,7%''' – lodowô pòkriwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë [[Grenlandiô|Grenlandie]]) a gòrsczé lodowcë. * '''1,7%''' – pòdzémné wòdë (w tim zachtny dzél to słóné ë głãbinowé wòdë). * '''< 0,1%''' – słodczé wiérzchniowé wòdë ([[Jezoro|jezora]], [[Rzéka|rzéczi]], błotka ë bagna) a wòda w atmosferze ë biosferze<ref name=":1" />. Wòda w nôtërze pòdlégô wëstawnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną enerdżią. Pòlégô òn na wëstawnym paròwanim z wiérzchni òceanów ë lądów, kòndensacji w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu ë sniégù. == Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié == Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiégù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrãgòwców (np. [[Zôwlôga|zôwlôgów]]) ta wôrtosc mòże przechôdac 95%<ref>Traczyk, W. Z., Trzebski, A., ''Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej'', Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.</ref>. Wòda mô w òrganizmach strukturalné, transpòrtowé (skłôdnik [[Krëwia|krëwie]] ë [[Limfa|limfë]]) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w [[Fòtosynteza|fòtosynteze]] ë tlenowim òddëchanim). Lëdzkô gòspòdarka je czësto ùzależnionô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w: * '''[[Gbùrzëzna|Gbùrzëznie]]''' (nawòdnianié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë). * [[Industriô|'''Industrie''']] (jakno chłodziwò, rozpùszczalnik, strzódk do mëcô ë chemiczny surowiec). * '''Kòmunalny gòspòdarce''' (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemiô]] 6funh5da5ziv06as2v1lur81f5i1vsm 224046 224042 2026-11-10T17:25:03Z Iketsi 3254 [[Kategòrëjô:Pitczi]] 224046 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru; systematikòwô pòzwa IUPAC: òksydan) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ë wòni, przezérnô cecz<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na [[Zemia|Zemie]], co pòkriwô kòl 71% ji wiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (wòdnô para)<ref name=":1">Gleick, P. H. (red.), ''Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources'', Oxford University Press, 1993, s. 13–15.</ref>. == Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë == Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù tlenu a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Z ògledu na òbecnosc dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (kąt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)<ref>Lide, D. R. (red.), ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', {{skr.|wëd.}} 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.</ref>. Ta asymetriô sprawiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnych rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. zoli) ë pòlarnëch (np. cëkrów). Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë: * '''Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò:''' Wòda krzepnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé. * '''Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszerzalnoscë):''' W procëmstwie do wiãkszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òbczas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô wte 0,99997 g/cm³)<ref>Chaplin, M., ''Water Structure and Science'', London South Bank University, 2014, dokùment online.</ref>. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letcziészim òd wòdë w cekłim stanie ë pływie na ji wiérzchni. * '''Wësoczé włôscëwé cepło''' '''ë cepło parowaniégò:''' Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na [[Zemia|Zemie]] ë łagòdzą dobòwé a sezonowé chùstania temperaturów. == Wëstãpòwanié w nôtërze == Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je szacowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wiãkszosc zémsczich zasobów to słóné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do zwënégòwaniégò w [[Gbùrzëzna|gbùrzëznie]]<ref>Shiklomanov, I. A., ''World fresh water resources'', [w:] ''Water in Crisis'', red. P. H. Gleick, Oxford 1993.</ref>. Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak: * '''96,5%''' – wszechòcean ([[Mòrze|mòrza]] ë [[Òcean|òceanë]], słónô wòda) * '''1,7%''' – lodowô pòkriwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë [[Grenlandiô|Grenlandie]]) a gòrsczé lodowcë. * '''1,7%''' – pòdzémné wòdë (w tim zachtny dzél to słóné ë głãbinowé wòdë). * '''< 0,1%''' – słodczé wiérzchniowé wòdë ([[Jezoro|jezora]], [[Rzéka|rzéczi]], błotka ë bagna) a wòda w atmosferze ë biosferze<ref name=":1" />. Wòda w nôtërze pòdlégô wëstawnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną enerdżią. Pòlégô òn na wëstawnym paròwanim z wiérzchni òceanów ë lądów, kòndensacji w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu ë sniégù. == Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié == Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiégù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrãgòwców (np. [[Zôwlôga|zôwlôgów]]) ta wôrtosc mòże przechôdac 95%<ref>Traczyk, W. Z., Trzebski, A., ''Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej'', Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.</ref>. Wòda mô w òrganizmach strukturalné, transpòrtowé (skłôdnik [[Krëwia|krëwie]] ë [[Limfa|limfë]]) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w [[Fòtosynteza|fòtosynteze]] ë tlenowim òddëchanim). Lëdzkô gòspòdarka je czësto ùzależnionô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w: * '''[[Gbùrzëzna|Gbùrzëznie]]''' (nawòdnianié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë). * [[Industriô|'''Industrie''']] (jakno chłodziwò, rozpùszczalnik, strzódk do mëcô ë chemiczny surowiec). * '''Kòmunalny gòspòdarce''' (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemiô]] [[Kategòrëjô:Pitczi]] gtmsy3hn716e1qm6w7oxxlcbh2s5y5b 224087 224046 2026-11-11T05:12:52Z Terrus38 14026 kòrekta 224087 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Water drop 001.jpg|mały|Kapka wòdë]] '''Wòda''' (tlenk wòdoru) – nieòrganiczny chemiczny związk z karna tlenków ò wzorze H₂O. W standardowëch warënkach (temperatura 20 °C, cësnienié 1013,25 hPa) je to bezfarwnô, pòzbawionô smakù ë wòni, przezérnô ceczô<ref>Bielański, A., ''Podstawy chemii nieorganicznej'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 543–548.</ref>. Wòda je nôbarżi rozkòscérzonym ë nôwôżniészim chemicznym związkã na [[Zemia|Zemie]], co pòkriwô kòl 71% ji nadwiérzchni ë ùsôdzô hidrosferã. Wëstãpùje we wszëtczich trzech stanach skùpieniégò: stałim (lód), cekłim (cekłô wòda) ë gazowim (ropa)<ref name=":1">Gleick, P. H. (red.), ''Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources'', Oxford University Press, 1993, s. 13–15.</ref>. == Bùdowa cząsteczczi ë fizykòchemiczné włôscëwòscë == Cząsteczka wòdë je zbùdowónô z jednégò atomù [[Krziséń|krzisenia]] a dwùch atomów wòdoru sparłãczonëch spòlarizowónyma kòwalencyjnyma wiązaniama. Wòlim bëtnoscë dwùch wòlnëch elektronowëch parów na atomie tlenu, cząsteczka mô asymetriczną bùdowã (nórt midzë wiązaniama H-O-H wënôszô kòl 104,45°)<ref>Lide, D. R. (red.), ''CRC Handbook of Chemistry and Physics'', {{skr.|wëd.}} 90, CRC Press, Boca Raton 2009, s. 6-53.</ref>. Ta asymetriô sprôwiô, że cząsteczka wòdë je mòcnym elektricznym dipòlã. Pòlarnosc wòdë czëni jã bëlnym rozpùszczalnikã dlô wielnëch jonowëch substancjów (np. solów) ë pòlarnëch (np. cëkrów). Dzãka pòlarnoscë cząsteczczi wòdë przëcygają sã wzôjno ë ùsôdzają séc wòdorowëch wiązaniów. Determinëją òne ùnikalné, jaż anomalné na tle jinëch substancjów, fizyczné włôscëwòscë wòdë: * '''Wësokô temperatura topnieniégò ë wrzeniégò:''' Wòda stãgnie w temperaturze 0 °C (273,15 K), a wrze w 100 °C (373,15 K) pòd normalnym cësnienim. Jak na cząsteczkã ò tak môłi mòlowi masë (kòl 18 g/mol), te wôrtoscë są baro wësoczé. * '''Anomaliô gãstoscë (cepłowi rozszérzwialnoscë):''' W procëmnoscë do wikszoscë substancjów, gãstosc wòdë rosce òb czas topnieniégò ë dochôdô do swòjégò maksimum w temperaturze 3,98 °C (wënôszô tej 0,99997 g/cm³)<ref>Chaplin, M., ''Water Structure and Science'', London South Bank University, 2014, dokùment online.</ref>. Pòniżi ti temperaturë wòda sã rozszerzô (ji gãstosc maleje), przez co lód je letszi òd wòdë w cekłim stanie ë płiwô na ji wiérzchni. * '''Wësoczé włôscëwé cepło''' '''ë cepło parowaniégò:''' Zmiana temperaturë wòdë wëmôgô wiôldżi wielënë energie (włôscëwé cepło wënôszô kòl 4184 J/(kg·K)). Dzãka temù wiôldżé wòdné zbiérniczi stabilizëją klimat na [[Zemia|Zemie]] ë łagòdzą dobòwé a sezonowé wichlania temperaturów. == Wëstãpòwanié w nôtërze == Całownô òbjãtosc wòdë na Zemie je taksowónô na kòl 1,386 miliarda km³. Wikszosc zémsczich zôsobów to słoné wòdë, chtërne nie nadôwają sã do prostégò spòżëcégò przez człowieka ani do ùżiwkù w [[Gbùrzëzna|gbùrzëznie]]<ref>Shiklomanov, I. A., ''World fresh water resources'', [w:] ''Water in Crisis'', red. P. H. Gleick, Oxford 1993.</ref>. Wòdné zasobë Zemie dzelą sã tak: * '''96,5%''' – wszechòcean ([[Mòrze|mòrza]] ë [[Òcean|òceanë]], słonô wòda) * '''1,7%''' – lodowô pòkrëwa (lądolodë, òsoblëwie Antarktidë ë [[Grenlandiô|Grenlandie]]) a gòrsczé lodówce. * '''1,7%''' – pòdzemné wòdë (w tim zachtny dzél to słoné ë głãbinowé wòdë). * '''< 0,1%''' – słodczé wiérzchniowé wòdë ([[Jezoro|jezora]], [[Rzéka|rzéczi]], błotka ë sapë) a wòda w atmòsferze ë biosferze<ref name=":1" />. Wòda w nôtërze pòdlégô dërchnémù òbiegòwi, zwónémù hidrologicznym cyklã, jaczi je napãdzóny słoneczną energią. Pòlégô òn na stałim paròwanim z pòwiérzchnie òceanów ë lądów, kòndensacje w atmòsferze a òpôdanim w pòstacje deszczu, sniegù a gradu. == Biologiczné znaczenié ë zwënégòwanié == Wòda je warënkã jistnieniô żëcégò na Zemie. Stanowi głowné òkrãżé przebiegù biochemicznëch procesów ë wchôdô w skłôd wszëtczich żëwëch òrganizmów. Cało dorosłégò człowieka skłôdô sã w kòl 60–70% z wòdë, czej ù niechtërnëch mòrsczich bezkrzélówców (np. [[Zôwlôga|zôwlôgów]]) ta wôrtnosc mòże bëc wikszô jak 95%<ref>Traczyk, W. Z., Trzebski, A., ''Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej'', Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015, s. 420.</ref>. Wòda mô w òrganizmach sztrukturalné, transpòrtowé (składnik [[Krëwia|krëwie]] ë [[Limfa|limfë]]) a termòregulacyjné (pòcenié sã) fùnkcje, a téż je substratã abò produktã w metabolicznëch reakcjach (np. w [[Fòtosynteza|fòtosynteze]] ë tlenowim òddichanim). Lëdzkô gòspòdarka je czësto zanôleżnô òd przëstãpnoscë słodczi wòdë. Wëzwëskiwô sã jã przede wszëtczim w: * '''[[Gbùrzëzna|Gbùrzëznie]]''' (nawòdniwanié ùprawów – òdpòwiôdô za kòl 70% globalnégò zùżëcô słodczi wòdë). * [[Industriô|'''Industrie''']] (jakno chłodzëwò, rozpùszczalnik, métel do mëcô ë chemicznô sërowina). * '''Kòmunalny gòspòdarce''' (pitnô wòda, sanitarné ë higieniczné céle). == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Chemiô]] [[Kategòrëjô:Pitczi]] 2psemdsomxwmm10z7kgpxu0hxyauvke 10 14964 224025 2026-11-10T13:57:24Z HaxelKaszëba 17492 Ùsôdzonô nowô starna ".wp-5p { display: flex; flex-direction: column; gap: 18px; margin: 15px 0; } .wp-5p-pillar { display: flex; align-items: flex-start; gap: 18px; padding: 20px; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #72777d; border-radius: 10px; background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); overflow: hidden; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { border-left-color: #36c; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) {…" 224025 sanitized-css text/css .wp-5p { display: flex; flex-direction: column; gap: 18px; margin: 15px 0; } .wp-5p-pillar { display: flex; align-items: flex-start; gap: 18px; padding: 20px; border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 5px solid #72777d; border-radius: 10px; background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); overflow: hidden; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { border-left-color: #36c; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) { border-left-color: #8a6d3b; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(4) { border-left-color: #14866d; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(5) { border-left-color: #d97706; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(6) { border-left-color: #a558a0; } .wp-5p-pillar-image { flex: 0 0 65px; display: flex; justify-content: center; align-items: center; min-height: 65px; border-radius: 10px; background: var(--background-color-interactive-subtle, #eaecf0); } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 55px; height: auto; } .wp-5p-pillar-content { flex: 1; min-width: 0; line-height: 1.65; } .wp-5p-pillar-content p:first-child { margin-top: 0; } .wp-5p-pillar-content p:last-child { margin-bottom: 0; } @media screen and (max-width: 600px) { .wp-5p-pillar { gap: 12px; padding: 13px; } .wp-5p-pillar-image { flex-basis: 45px; min-height: 45px; } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 38px; } } otf3lt3ci2797u7p4jgams3rgghc9qp 224027 224025 2026-11-10T14:04:45Z HaxelKaszëba 17492 224027 sanitized-css text/css .wp-5p { display: flex; flex-direction: column; gap: 18px; margin: 15px 0; } .wp-5p-pillar { display: flex; align-items: flex-start; gap: 18px; padding: 20px; border: 1px solid; border-left: 6px solid; border-radius: 12px; overflow: hidden; transition: transform 0.2s ease, box-shadow 0.2s ease; } .wp-5p-pillar:hover { transform: translateY(-2px); box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.10); } .wp-5p-pillar:nth-of-type(1) { background: #f0f4f8; border-color: #a8bacd; border-left-color: #526d89; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { background: #edf7ee; border-color: #a8cda9; border-left-color: #39834b; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) { background: #fff8e5; border-color: #e8d18a; border-left-color: #d6a323; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(4) { background: #fff1e8; border-color: #e9b99a; border-left-color: #d97835; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(5) { background: #fff0f0; border-color: #e4aaaa; border-left-color: #c74747; } .wp-5p-pillar-image { flex: 0 0 65px; display: flex; justify-content: center; align-items: center; min-height: 65px; border-radius: 12px; background: rgba(255,255,255,0.65); } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 55px; height: auto; } .wp-5p-pillar-content { flex: 1; min-width: 0; line-height: 1.65; } .wp-5p-pillar-content p:first-child { margin-top: 0; } .wp-5p-pillar-content p:last-child { margin-bottom: 0; } @media (prefers-color-scheme: dark) { .wp-5p-pillar:nth-of-type(1) { background: #202c38; border-color: #526d89; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { background: #203327; border-color: #39834b; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) { background: #38301c; border-color: #b58b28; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(4) { background: #39291f; border-color: #bd7040; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(5) { background: #392323; border-color: #c74747; } } @media screen and (max-width: 600px) { .wp-5p-pillar { gap: 12px; padding: 13px; } .wp-5p-pillar-image { flex-basis: 45px; min-height: 45px; } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 38px; } } 12757utmmr7ofhdxjbtksquiw3x86ns 224028 224027 2026-11-10T14:09:15Z HaxelKaszëba 17492 224028 sanitized-css text/css .wp-5p { display: flex; flex-direction: column; gap: 18px; margin: 15px 0; } .wp-5p-pillar { display: flex; align-items: flex-start; gap: 18px; padding: 20px; border: 1px solid; border-left: 6px solid; border-radius: 12px; overflow: hidden; transition: transform 0.2s ease, box-shadow 0.2s ease; } .wp-5p-pillar:hover { transform: translateY(-2px); box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.10); } .wp-5p-pillar:nth-of-type(1) { background: #f0f4f8; border-color: #a8bacd; border-left-color: #526d89; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { background: #edf7ee; border-color: #a8cda9; border-left-color: #39834b; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) { background: #fff8e5; border-color: #e8d18a; border-left-color: #d6a323; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(4) { background: #fff1e8; border-color: #e9b99a; border-left-color: #d97835; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(5) { background: #fff0f0; border-color: #e4aaaa; border-left-color: #c74747; } .wp-5p-pillar-image { flex: 0 0 65px; display: flex; justify-content: center; align-items: center; min-height: 65px; border-radius: 12px; background: rgba(255,255,255,0.65); } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 55px; height: auto; } .wp-5p-pillar-content { flex: 1; min-width: 0; line-height: 1.65; } .wp-5p-pillar-content p:first-child { margin-top: 0; } .wp-5p-pillar-content p:last-child { margin-bottom: 0; } @media (prefers-color-scheme: dark) { .wp-5p-pillar:nth-of-type(1) { background: #202c38; border-color: #526d89; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { background: #203327; border-color: #39834b; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) { background: #38301c; border-color: #b58b28; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(4) { background: #39291f; border-color: #bd7040; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(5) { background: #392323; border-color: #c74747; } } html.skin-theme-clientpref-day .wp-5p-pillar, html.skin-theme-clientpref-os .wp-5p-pillar { background: #ffffff; } html.skin-theme-clientpref-day .wp-5p-pillar-image, html.skin-theme-clientpref-os .wp-5p-pillar-image { background: #f8f9fa; } @media (prefers-color-scheme: light) { .wp-5p-pillar { background: #ffffff !important; } .wp-5p-pillar-image { background: #f5f5f5 !important; } } @media screen and (max-width: 600px) { .wp-5p-pillar { gap: 12px; padding: 13px; } .wp-5p-pillar-image { flex-basis: 45px; min-height: 45px; } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 38px; } } m6lzmxx6hbkice7j9ftiyzqyvpj0hoj 224039 224028 2026-11-10T16:59:57Z Iketsi 3254 /* {{KatKòd|Szablónë CSS}} */ 224039 sanitized-css text/css /* {{KatKòd|Szablónë CSS}} */ .wp-5p { display: flex; flex-direction: column; gap: 18px; margin: 15px 0; } .wp-5p-pillar { display: flex; align-items: flex-start; gap: 18px; padding: 20px; border: 1px solid; border-left: 6px solid; border-radius: 12px; overflow: hidden; transition: transform 0.2s ease, box-shadow 0.2s ease; } .wp-5p-pillar:hover { transform: translateY(-2px); box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.10); } .wp-5p-pillar:nth-of-type(1) { background: #f0f4f8; border-color: #a8bacd; border-left-color: #526d89; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { background: #edf7ee; border-color: #a8cda9; border-left-color: #39834b; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) { background: #fff8e5; border-color: #e8d18a; border-left-color: #d6a323; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(4) { background: #fff1e8; border-color: #e9b99a; border-left-color: #d97835; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(5) { background: #fff0f0; border-color: #e4aaaa; border-left-color: #c74747; } .wp-5p-pillar-image { flex: 0 0 65px; display: flex; justify-content: center; align-items: center; min-height: 65px; border-radius: 12px; background: rgba(255,255,255,0.65); } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 55px; height: auto; } .wp-5p-pillar-content { flex: 1; min-width: 0; line-height: 1.65; } .wp-5p-pillar-content p:first-child { margin-top: 0; } .wp-5p-pillar-content p:last-child { margin-bottom: 0; } @media (prefers-color-scheme: dark) { .wp-5p-pillar:nth-of-type(1) { background: #202c38; border-color: #526d89; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(2) { background: #203327; border-color: #39834b; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(3) { background: #38301c; border-color: #b58b28; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(4) { background: #39291f; border-color: #bd7040; } .wp-5p-pillar:nth-of-type(5) { background: #392323; border-color: #c74747; } } html.skin-theme-clientpref-day .wp-5p-pillar, html.skin-theme-clientpref-os .wp-5p-pillar { background: #ffffff; } html.skin-theme-clientpref-day .wp-5p-pillar-image, html.skin-theme-clientpref-os .wp-5p-pillar-image { background: #f8f9fa; } @media (prefers-color-scheme: light) { .wp-5p-pillar { background: #ffffff !important; } .wp-5p-pillar-image { background: #f5f5f5 !important; } } @media screen and (max-width: 600px) { .wp-5p-pillar { gap: 12px; padding: 13px; } .wp-5p-pillar-image { flex-basis: 45px; min-height: 45px; } .wp-5p-pillar-image img { max-width: 38px; } } oqz5m81qo7vhff9fdjatw5bnjsq5ep8 0 14965 224032 2026-11-10T15:27:58Z Dzywòwidz 17628 Ùsôdzonô nowô starna "[[Òbrôzk:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|mały|[[Piersnica]] Hòmera]] '''Hòmer''' ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr]]. ''Ὅμηρος'', ''Hómēros'') – legendarny [[Greckô|grecczi]] wanożny spiéwôk ([[aòjda]]), epik, pòwszechno ùznôwóny za òjca epicczi pòezje ë nôwiãkszégò ùsôdzcã lëteraturë stôrożëtny Grecje<ref>Kumaniecki K., ''Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987,…" 224032 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|mały|[[Piersnica]] Hòmera]] '''Hòmer''' ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr]]. ''Ὅμηρος'', ''Hómēros'') – legendarny [[Greckô|grecczi]] wanożny spiéwôk ([[aòjda]]), epik, pòwszechno ùznôwóny za òjca epicczi pòezje ë nôwiãkszégò ùsôdzcã lëteraturë stôrożëtny Grecje<ref>Kumaniecki K., ''Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 45–52.</ref>. Je nôstarszim znónym z miona eùropejsczim [[Pòeta|pòetą]], chtërnemù anticznô tradicjô przëpisëje aùtorstwò dwùch spòdlowëch epòsów – [[Iliada|Iliadë]] ë [[Òdisejô|Òdiseje]], a téż tzw. [[Hòmericczi himnë|Hòmericczich himnów]], heroikòmicznëch pòematów (np. [[Batrachòmyomachia]]) ë [[Epigramat|epigramatów]]. Jegò dokôzë bëłë fùndamentã ùczbë, kùlturë ë tożsamòscë stôrożëtnëch Greków, môjącë wiôldżi ë nieprzerwóny cësk na całą pòzniészą eùropejską [[Lëteratura|lëteraturã]] ë [[Kùltura|kùlturã]]. Trwający òd stôrożëtnoscë jaż do dzys spór ò aùtorstwò Iliadë ë Òdiseje jakno téż samò historiczné jistnienié Hòmera je znóny w nôùce jakno hòmerowô kwestiô<ref>Sinko T., ''Zarys historii literatury greckiej'', Tom 1, PWN, Warszawa 1959, s. 74–88.</ref>. == Żëcé ë legenda == Ò żëcym Hòmera nie zachòwałë sã niżódné wiarëgòdné historiczné wiadła, a ju w klasycznym cządze jegò pòstac bëła w wiôldżim dzélu zmitologizowónô. Stôrożëtny Grekòwie zòbrażelë gò sobie nôczãscy jakno slepégò, stôrégò wanożnégò spiéwôka z [[Lira|lirą]], co wanożił òd dwòru do dwòru. No zòbrażenié òpiérało sã dzélowò na etymologie miona (słowò ''homēros'' w niechtërnëch grecczich dialektach mògło òznaczac „slepc” abò „zakładnik”<ref>Lesky A., ''Historia literatury starożytnej Grecji'', przekł. J. Rybowski, Warszawa 2006, s. 34.</ref>) a téż na pòstacë niewidomégò aojdë [[Demòdok|Demòdoka]] z Òdiseje, w jaczim doszëkiwóno sã aùtopòrtretu ùtwórcë. Ju w stôrożëtnoscë ò miono môlu ùrodzeniégò Hòmera wadzyło sã sédmë grecczich miastów. Zjawiszcze to ùwieczniono w słôwnym epigramace: ''Sédmë miastów wadzy sã ò ród Hòmera: Smyrna, Chios, Kòlofón, Itaka, Pylos, Argòs, Atenë''. Badérowania nad jóńsczim dialektã epòsów wskôzëją, że pòeta (abò tradicjô, z jaczi czerpôł) nôprawdobòdobni pòchôdôł z Jonii, to je z grecczich kòloniów na zôpadnym brzegù [[Mniészô Azjô|Mniészi Azje]], przë czim nôczãscy wskôzëje sã na [[Smyrna|Smyrnã]] abò òstrów Chios. Na Chios przez stalata dzéłôł cech rapsodów zwónëch Hòmeridama (''Homeridai''), chtërny trzëmelë, że są jegò biologicznymi abò dëchòwima pòtomkama<ref>Wipszycka E., Bravo B., ''Historia starożytnych Greków'', Tom 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 110–113.</ref>. Chronologiô żëcégò pòetë téż bëła przedkłôdã domësłów. Historik [[Herodot]], co żił w V wiekù p.n.e., trzëmôł, że Hòmer ë [[Hezjod]] żëlë „nôwëżi sztërësta lat przede mną”, co stawiałobë Hòmera w pòłowie IX wiekù p.n.e.<ref>Herodot, ''Dzieje'', Księga II, 53, dolm. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2007.</ref> Terôczasnô nôùka (m.jin. na spòdlim analizë kùlturowëch realiów, taczich jak ùżëcé żelaza, znajomòsc [[Fenicczi szrëft|fenicczégò]] [[Fenicczi szrëft|szrëfta]] czë òrganizacjô [[pòlis]]) nôczãscy datëje pòwstanié Iliadë na pòłowã abò drëgą pòłowã VIII wiekù p.n.e., a Òdiseje na kòńc negò stalatégò, chòc niechtërny badérowie przesëwają to datowanié na zôczątk VII wiekù p.n.e. == Hòmerowô kwestiô == Problem historicznotë Hòmera ë aùtorstwa jegò dokazów béł pòdnoszony ju w stôrożëtnoscë przez tzw. ''chorizontes'' (rozdzélającëch), chtërny trzëmelë, że Iliada ë Òdisejô mają dwùch rozmajitëch aùtorów, co ùdokaznielë różnicama w nastroju, słowiznie ë psychòlogiczny kònstrukcji herojów òbù pòematów. Prawdzëwô, nowòżëtnô filologicznô diskùsjô zaczãła sã równak w 1795 rokù razã z pùblikacją dokazu ''Prolegomena ad Homerum'' aùtorstwa [[Friedrich Aùgùst Wòlf|Friedricha Aùgùsta Wòlfa]]<ref>Wolf F.A., ''Prolegomena ad Homerum'', Halle 1795.</ref>. Wòlf ùdokazniwôł, że w czasach pòwstôwaniégò epòsów Grekòwie nie znalë jesz pisma, co dôwałobë mòżnota ùtrwaleniô tak dłudżich tekstów. Trzëmôł òn, że pòematë skłôdałë sã z wielnëch krótszich piesniów, przekôzywónëch gãbno ë zebrónëch w całosc dopiérze w VI wiekù p.n.e. w [[Atenë|Atenach]] na rozkôz tirana [[Pizystrat|Pizystrata]] (tzw. pizystratejskô redakcjô). W XIX i XX stalatim badérowie pòdzelëlë sã na dwa karna: * '''Analiticë (Pluraliscë)''' – kòntinuatorzë Wòlfa (m.jin. [[Karl Lachmann]], [[Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff]]). Ùwôżelë òni, że [[Epòs|epòsë]] to zbiérk niezanôleżnëch piesniów (teòriô piesniów) abò rozbùdowanié jednégò môłégò rdzenia (teòriô pra-Iliadë) przez pòzniészich interpolatorów ë redaktorów<ref>Romilly J. de, ''Krótki zarys literatury greckiej'', Warszawa 2004, s. 12–16.</ref>. Argùmentowelë to wielnyma niescisłoscama ë pòwtórzeniama w teksce. * '''Ùnitariscë''' – trzëmelë, że mimò felów (np. heroj zabiti w jedny knédze pòkôzëje sã żëwi w jinszi), kòmpozycyjnô spójnota òbù epòsów, jednoliti sztil ë dokładnô architektura (òsoblëwie w Iliadze) dowòdzą jistnieniô jednégò, genialnégò ùsôdzcë (abò nôwëżi dwùch: jednégò dlô Iliadë, drëdżégò dlô Òdiseje), chtëren na spòdlim gãbny tradicji ùsadzył zwarté arcëdokazë. Przełomã òkôzała sã òralno-fòrmùłowô teoriô, sfòrmùłowónô w 30. latach XX wiekù przez [[Milman Parry|Milmana Parry’égò]] ë [[Albert Lord|Alberta Lorda]]. Zbadërowalë òni żëwą epicką tradicjã pôłniowòsłowiańsczich [[Gãslôrz|gãslôrzów]] w Jugòsławie, co dało mòżnota ùdokaznic, że niepismienny spiéwôcë pòtrafią improwizowac wiôldżé pòematë, kòrzëstającë ze zbiérkù gòtowëch „fòrmùłów” (np. stałëch epitetów). Zgódno z ną teorią Hòmer (abò pòecë krëjący sã pòd nym mionã) béł genialnym improwizatorã, chtëren doprowadzył tradicjã [[Òralnô pòezjô|òralny pòezji]] do szczëtowégò pùnktu prosto przed rozkòscérzenim sã [[Grecczi alfabét|grecczégò alfabetu]]<ref>Parry M., ''The Making of Homeric Verse. The Collected Papers of Milman Parry'', red. A. Parry, Clarendon Press, Oxford 1971, s. 266–293.</ref>. == Dokôzë == Tradicjno pòd mionã Hòmera fùnkconëją dwa wiôldżé epòsë, jaczé zdefiniowałë rozwij gatënkù w swiatowi lëteraturze. === ''Iliada'' === [[Òbrôzk:First paragraph of Homer's Iliad in D. Montbel (1828).jpg|mały|Pierszi akapit ''Iliadë'' Hòmera]] Epòs skłôdô sã z 24 knégów (pòdzélënkù dokònelë aleksandrijscë ùczeni w hellenisticznym cządze, przëpisëjącë knégóm wiôldżé lëtrë grecczégò alfabetu) ë mô kòl 15 693 [[Heksaméter|heksamétrów]]. Tematã [[Iliada|Iliadë]] nie je, procëm pòzwie, całô trojańskô wòjna, le leno 51 dniów ji dzesątégò rokù. Kòmpozycyjną òsą pòematu je „gniéw [[Achilles|Achillesa]]” – spór midzë nôwiãkszim grecczim wòjownikã, Achillesã, a nôczelnym wòdzã, [[Agamemnón|Agamemnónã]], ò brankã Bryzejdã<ref>Łanowski J., ''Święta pieśń – wstęp do Iliady'', Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. V–LXIV.</ref>. Skùtkùje to wëcòfanim sã Achillesa z biôtczi, klãskama Greków, smiercą jegò przëjacela [[Patroklos|Patroklosa]] z rãków [[Hektór|Hektóra]], a na kùńc zemstą Achillesa ë zbezczeszczenim trupù òbarnë [[Trojô|Troje]], pò czim przëchôdô wzruszającé pòjednanié z òjcã Hektora, królã [[Priam|Priamã]]. Dokôz wëróżniwô sã fatalizmã, mònùmentalizmã, sërowim rëcersczim etosã ë brutalnym òpisenkã wòjnowëch realiów, dze bògòwie bez przestankù mieszają sã w losë smiertelników. === ''Òdisejô'' === Skłôdającô sã z 12 110 wiérszów i téż pòdzelonô na 24 knédżi (òznôczoné môłima lëtrama), ''Òdisejô'' òpisëje 10-latną wanogã Òdiseùsza, króla Itaczi, co wrôcô dodóm pò ùpadkù Troje. Pòemat mô znacznikòwò barżi skòmplikòwóną narracyjną strukturã niżlë Iliada. Włôscëwô akcjô trwô kòl 40 dniów, òb czas jaczich zastosowóno zabieg retrospekcji (Òdiseùsz na dwòrze Feaków samòstójno òpòwiôdô ò swòjich rëchlészich, fantasticznëch przëgòdach: m.jin. ò ùcekù òd cyklopa [[Pòlifem|Pòlifema]], pùbëce ù pùrtindżi [[Kirke]] czë zeńdzenim do [[Hades|Hadesu]]). ''Òdisejô'' je wanożno-awanturniczą epòpeją, a sóm hejor ùòsôbiô jinszé cnotë niżlë wòjownicë spòd Troje – lëczi sã tuwò sprët (''metis''), inteligencjô, cerplëwòta ë głãbòkô miłota do tatczëznë ë familie (białczi [[Penelopa|Penelopë]], sëna [[Telemach|Telemacha]]). === Przëpisywóné dokôzë === W stôrożëtnoscë Hòmerowi przëpisywóno téż całi epicczi cykl (pòematë dofùlowëjącé wątczi z trojańsczi ë tebańsczi wòjnë), le z czasã òdrzucono to aùtorstwò. Do dzys pòd jegò mionã przetrwałë tzw. ''[[Hòmericczé himnë]]'' – zbiérk 33 piesniów kù czcë rozmajitëch grecczich bóstwów, co pòchôdają pò prôwdze z VII–V wiekù p.n.e. Nôdroz przëpisywóno mù szpòrtowné, parodisticzné pòematë, z jaczich zachòwała sã ''Batrachòmyomachia'' (''Wòjna żabów z mëszama'' – parodiô sztilu Iliadë) ë fragmentë pòematu ''Margites'', co òpòwiôdô ò losach titlowégò głupca. == Jãzëk, metrika ë sztil == Jãzëk hòmericczich epòsów to twór czësto sztuczny ë lëteracczi – nigdë nie béł ùżiwóny w pòtoczny mòwie. Je to mieszanka rozmajitëch dialektów (przewôżno jóńsczégò ze starszima eòlsczima fòrmama) ë słowiznë z rozmajitëch historicznëch cządów (archajizmë ë nowszé fòrmë)<ref>Jurewicz O., ''Historia literatury starogreckiej'', PWN, Warszawa 2007, s. 43–45.</ref>. Wszëtczé dokôzë Hòmera są napisóné daktilicznym heksamétrã – niezwëczajno miarowim wiérszã òpiartym na klasycznym iloczasu (naprzemiennym ùkłôdze dłudżich ë krótczich [[Szlabiza|szlabizów]]). Sztil Hòmera wëróżniwô sã cziloma stałima znankama, jaczé stałë sã mòdłã dlô epicczi pòezji: * '''[[Stałi epitet|Stałé epitetë]]''' – np. „chùtkònodżi Achilles”, „różanopalcô Eòs”, „Gromòwładny Zeùs”. Pełniłë òne mnemòtechniczną fùnkcjã, pòmôgającë spiéwôkòwi dofùlowac metrum wiérsza òb czas gãbny improwizacji. * '''[[Hòmericczé pòrównanié|Hòmericczé pòrównania]]''' – rozbùdowóné, wieloczłonowé pòrównania, z jaczich drëdżi dzél rozrôstô sã w samòstójny, plasticzny òbrôz przirodë abò codniowégò żëcégò (czãsto kòntrastëjący z brutalnotą òpisywóny biôtczi). * '''[[Retardacjô]]''' – célowé spòwalnianié akcji ë bùdowanié napiãcégò przez dokładné, dygresyjné òpisënczi (np. słôwny, cziladzesãcwersowi òpisënk wëkùwaniô tarczë Achillesa w XVIII knédze Iliadë). * '''Òbiektiwizm''' '''ë wszechwiédza òpòwiôdôcza'''– òpòwiôdôcz nigdë nie szacëje herojów, a jegò wiédza ò swiece bògów i lëdzy je absolutnô, bò, jak sóm zaznôczô w inwòkacjach, spiéwô dzãka natchnieniémù Mùzë. == Znaczenié ë spôdkòwizna == Ju w [[Stôrożëtnô Greckô|stôrożëtny Grecje]] epòsë Hòmera bëłë fùndamentã „paideje” – systemu ùczbë ë wëchòwaniégò. Znóno je na pamiãc, ùczono z nich czëtaniô, eticzi, retoriczi, a nawetka rzemiãsła ë wòjskòwi strategie. [[Platón]], chòc kritikòwôł mòralnota hòmericczich bògów, mùszôł przëznac, że „''Hòmer wëchòwôł Grecjã”''. W hellenisticznym cządze dokôzë Hòmera stałë sã głównym przedkłôdã filologicznëch badéraniów w [[Aleksandrijskô Ksążnica|Aleksandrijsczi]] [[Aleksandrijskô Ksążnica|Ksążnicë]], dze gramaticë taczi jak [[Zenodot z Efezu]], [[Aristofanes z Bizancjum]] ë [[Aristarch ze Samòtraczi]] òczëscëlë tekst z felów ë pòdzelëlë gò na knédżi. Cësk Hòmera na [[Stôrożëtny Rzim|Rzim]] béł równo mòcny. Òd łacyńsczégò przekładu Òdiseje dokònónégò przez [[Liwiusza Andronikùs|Liwiusza Andronikùsa]] zaczãła sã [[rzimskô lëteratura]], a ''[[Enejda]]'' [[Wergiliusz|Wergiliusza]], nôwiãkszi rzimsczi nôrodny epòs, to swiadomé nawlékniãcé ë swòjistô kòmpozycyjnô riwalizacjô z òbùma epòpejama grecczégò slepca (pierszé 6 knég to „rzimskô Òdisejô”, pòsobné 6 to „rzimskô Iliada”). W [[Strzédnowiek|strzédniowieczu]] zôpadnô Eùropa stracëła przëstãp do grecczich òriginałów, znającë trojańsczé dzeje leno z łacyńsczich skrodzeniów (np. Daresa i Diktysa). Pòwrót Hòmera na zôpôd nastąpił na zôczątkù renesansu. Òd nowòżëtnëch czasów mòtiwë, heroje ë sztil pòetë wëwarłë decydujący cësk na lëteraturã (òd [[Dante|Dantégò]], przez [[William Shakespeare|Shakespeare’a]], pò Ùlissesa Jamesa Joyce’a). Dolmaczenia jegò dokazów cëskałë na sztôłtowanié sã nôrodnëch jãzëków, a hòmericczi epòs stôł sã „królewsczim” gatënkã, do jaczégò aspirowelë ùsôdzcë we wszëtczich krajach. == Przëpisë == <references /> jq6l05u4c9ylrprnsp1gk6r6khxi2l2 224033 224032 2026-11-10T15:29:53Z Dzywòwidz 17628 224033 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|mały|[[Piersnica]] Hòmera]] '''Hòmer''' ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr]]. ''Ὅμηρος'', ''Hómēros'') – legendarny [[Greckô|grecczi]] wanożny spiéwôk ([[aòjda]]), epik, pòwszechno ùznôwóny za òjca epicczi pòezje ë nôwiãkszégò ùsôdzcã lëteraturë stôrożëtny Grecje<ref>Kumaniecki K., ''Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 45–52.</ref>. Je nôstarszim znónym z miona eùropejsczim [[Pòeta|pòetą]], chtërnemù anticznô tradicjô przëpisëje aùtorstwò dwùch spòdlowëch epòsów – [[Iliada|Iliadë]] ë [[Òdisejô|Òdiseje]], a téż tzw. [[Hòmericczi himnë|Hòmericczich himnów]], heroikòmicznëch pòematów (np. [[Batrachòmyomachia]]) ë [[Epigramat|epigramatów]]. Jegò dokôzë bëłë fùndamentã ùczbë, kùlturë ë tożsamòscë stôrożëtnëch Greków, môjącë wiôldżi ë nieprzerwóny cësk na całą pòzniészą eùropejską [[Lëteratura|lëteraturã]] ë [[Kùltura|kùlturã]]. Trwający òd stôrożëtnoscë jaż do dzys spór ò aùtorstwò Iliadë ë Òdiseje jakno téż samò historiczné jistnienié Hòmera je znóny w nôùce jakno hòmerowô kwestiô<ref>Sinko T., ''Zarys historii literatury greckiej'', Tom 1, PWN, Warszawa 1959, s. 74–88.</ref>. == Żëcé ë legenda == Ò żëcym Hòmera nie zachòwałë sã niżódné wiarëgòdné historiczné wiadła, a ju w klasycznym cządze jegò pòstac bëła w wiôldżim dzélu zmitologizowónô. Stôrożëtny Grekòwie zòbrażelë gò sobie nôczãscy jakno slepégò, stôrégò wanożnégò spiéwôka z [[Lira|lirą]], co wanożił òd dwòru do dwòru. No zòbrażenié òpiérało sã dzélowò na etymologie miona (słowò ''homēros'' w niechtërnëch grecczich dialektach mògło òznaczac „slepc” abò „zakładnik”<ref>Lesky A., ''Historia literatury starożytnej Grecji'', przekł. J. Rybowski, Warszawa 2006, s. 34.</ref>) a téż na pòstacë niewidomégò aojdë [[Demòdok|Demòdoka]] z Òdiseje, w jaczim doszëkiwóno sã aùtopòrtretu ùtwórcë. Ju w stôrożëtnoscë ò miono môlu ùrodzeniégò Hòmera wadzyło sã sédmë grecczich miastów. Zjawiszcze to ùwieczniono w słôwnym epigramace: ''Sédmë miastów wadzy sã ò ród Hòmera: Smyrna, Chios, Kòlofón, Itaka, Pylos, Argòs, Atenë''. Badérowania nad jóńsczim dialektã epòsów wskôzëją, że pòeta (abò tradicjô, z jaczi czerpôł) nôprawdobòdobni pòchôdôł z Jonii, to je z grecczich kòloniów na zôpadnym brzegù [[Mniészô Azjô|Mniészi Azje]], przë czim nôczãscy wskôzëje sã na [[Smyrna|Smyrnã]] abò òstrów Chios. Na Chios przez stalata dzéłôł cech rapsodów zwónëch Hòmeridama (''Homeridai''), chtërny trzëmelë, że są jegò biologicznymi abò dëchòwima pòtomkama<ref>Wipszycka E., Bravo B., ''Historia starożytnych Greków'', Tom 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 110–113.</ref>. Chronologiô żëcégò pòetë téż bëła przedkłôdã domësłów. Historik [[Herodot]], co żił w V wiekù p.n.e., trzëmôł, że Hòmer ë [[Hezjod]] żëlë „nôwëżi sztërësta lat przede mną”, co stawiałobë Hòmera w pòłowie IX wiekù p.n.e.<ref>Herodot, ''Dzieje'', Księga II, 53, dolm. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2007.</ref> Terôczasnô nôùka (m.jin. na spòdlim analizë kùlturowëch realiów, taczich jak ùżëcé żelaza, znajomòsc [[Fenicczi szrëft|fenicczégò]] [[Fenicczi szrëft|szrëfta]] czë òrganizacjô [[pòlis]]) nôczãscy datëje pòwstanié Iliadë na pòłowã abò drëgą pòłowã VIII wiekù p.n.e., a Òdiseje na kòńc negò stalatégò, chòc niechtërny badérowie przesëwają to datowanié na zôczątk VII wiekù p.n.e. == Hòmerowô kwestiô == Problem historicznotë Hòmera ë aùtorstwa jegò dokazów béł pòdnoszony ju w stôrożëtnoscë przez tzw. ''chorizontes'' (rozdzélającëch), chtërny trzëmelë, że Iliada ë Òdisejô mają dwùch rozmajitëch aùtorów, co ùdokaznielë różnicama w nastroju, słowiznie ë psychòlogiczny kònstrukcji herojów òbù pòematów. Prawdzëwô, nowòżëtnô filologicznô diskùsjô zaczãła sã równak w 1795 rokù razã z pùblikacją dokazu ''Prolegomena ad Homerum'' aùtorstwa [[Friedrich Aùgùst Wòlf|Friedricha Aùgùsta Wòlfa]]<ref>Wolf F.A., ''Prolegomena ad Homerum'', Halle 1795.</ref>. Wòlf ùdokazniwôł, że w czasach pòwstôwaniégò epòsów Grekòwie nie znalë jesz pisma, co dôwałobë mòżnota ùtrwaleniô tak dłudżich tekstów. Trzëmôł òn, że pòematë skłôdałë sã z wielnëch krótszich piesniów, przekôzywónëch gãbno ë zebrónëch w całosc dopiérze w VI wiekù p.n.e. w [[Atenë|Atenach]] na rozkôz tirana [[Pizystrat|Pizystrata]] (tzw. pizystratejskô redakcjô). W XIX ë XX stalatim badérowie pòdzelëlë sã na dwa karna: * '''Analiticë (Pluraliscë)''' – kòntinuatorzë Wòlfa (m.jin. [[Karl Lachmann]], [[Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff]]). Ùwôżelë òni, że [[Epòs|epòsë]] to zbiérk niezanôleżnëch piesniów (teòriô piesniów) abò rozbùdowanié jednégò môłégò rdzenia (teòriô pra-Iliadë) przez pòzniészich interpolatorów ë redaktorów<ref>Romilly J. de, ''Krótki zarys literatury greckiej'', Warszawa 2004, s. 12–16.</ref>. Argùmentowelë to wielnyma niescisłoscama ë pòwtórzeniama w teksce. * '''Ùnitariscë''' – trzëmelë, że mimò felów (np. heroj zabiti w jedny knédze pòkôzëje sã żëwi w jinszi), kòmpozycyjnô spójnota òbù epòsów, jednoliti sztil ë dokładnô architektura (òsoblëwie w Iliadze) dowòdzą jistnieniô jednégò, genialnégò ùsôdzcë (abò nôwëżi dwùch: jednégò dlô Iliadë, drëdżégò dlô Òdiseje), chtëren na spòdlim gãbny tradicji ùsadzył zwarté arcëdokazë. Przełomã òkôzała sã òralno-fòrmùłowô teoriô, sfòrmùłowónô w 30. latach XX wiekù przez [[Milman Parry|Milmana Parry’égò]] ë [[Albert Lord|Alberta Lorda]]. Zbadërowalë òni żëwą epicką tradicjã pôłniowòsłowiańsczich [[Gãslôrz|gãslôrzów]] w Jugòsławie, co dało mòżnota ùdokaznic, że niepismienny spiéwôcë pòtrafią improwizowac wiôldżé pòematë, kòrzëstającë ze zbiérkù gòtowëch „fòrmùłów” (np. stałëch epitetów). Zgódno z ną teorią Hòmer (abò pòecë krëjący sã pòd nym mionã) béł genialnym improwizatorã, chtëren doprowadzył tradicjã [[Òralnô pòezjô|òralny pòezji]] do szczëtowégò pùnktu prosto przed rozkòscérzenim sã [[Grecczi alfabét|grecczégò alfabetu]]<ref>Parry M., ''The Making of Homeric Verse. The Collected Papers of Milman Parry'', red. A. Parry, Clarendon Press, Oxford 1971, s. 266–293.</ref>. == Dokôzë == Tradicjno pòd mionã Hòmera fùnkconëją dwa wiôldżé epòsë, jaczé zdefiniowałë rozwij gatënkù w swiatowi lëteraturze. === ''Iliada'' === [[Òbrôzk:First paragraph of Homer's Iliad in D. Montbel (1828).jpg|mały|Pierszi akapit ''Iliadë'' Hòmera]] Epòs skłôdô sã z 24 knégów (pòdzélënkù dokònelë aleksandrijscë ùczeni w hellenisticznym cządze, przëpisëjącë knégóm wiôldżé lëtrë grecczégò alfabetu) ë mô kòl 15 693 [[Heksaméter|heksamétrów]]. Tematã [[Iliada|Iliadë]] nie je, procëm pòzwie, całô trojańskô wòjna, le leno 51 dniów ji dzesątégò rokù. Kòmpozycyjną òsą pòematu je „gniéw [[Achilles|Achillesa]]” – spór midzë nôwiãkszim grecczim wòjownikã, Achillesã, a nôczelnym wòdzã, [[Agamemnón|Agamemnónã]], ò brankã Bryzejdã<ref>Łanowski J., ''Święta pieśń – wstęp do Iliady'', Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. V–LXIV.</ref>. Skùtkùje to wëcòfanim sã Achillesa z biôtczi, klãskama Greków, smiercą jegò przëjacela [[Patroklos|Patroklosa]] z rãków [[Hektór|Hektóra]], a na kùńc zemstą Achillesa ë zbezczeszczenim trupù òbarnë [[Trojô|Troje]], pò czim przëchôdô wzruszającé pòjednanié z òjcã Hektora, królã [[Priam|Priamã]]. Dokôz wëróżniwô sã fatalizmã, mònùmentalizmã, sërowim rëcersczim etosã ë brutalnym òpisenkã wòjnowëch realiów, dze bògòwie bez przestankù mieszają sã w losë smiertelników. === ''Òdisejô'' === Skłôdającô sã z 12 110 wiérszów ë téż pòdzelonô na 24 knédżi (òznôczoné môłima lëtrama), ''Òdisejô'' òpisëje 10-latną wanogã Òdiseùsza, króla Itaczi, co wrôcô dodóm pò ùpadkù Troje. Pòemat mô znacznikòwò barżi skòmplikòwóną narracyjną strukturã niżlë Iliada. Włôscëwô akcjô trwô kòl 40 dniów, òb czas jaczich zastosowóno zabieg retrospekcji (Òdiseùsz na dwòrze Feaków samòstójno òpòwiôdô ò swòjich rëchlészich, fantasticznëch przëgòdach: m.jin. ò ùcekù òd cyklopa [[Pòlifem|Pòlifema]], pùbëce ù pùrtindżi [[Kirke]] czë zeńdzenim do [[Hades|Hadesu]]). ''Òdisejô'' je wanożno-awanturniczą epòpeją, a sóm hejor ùòsôbiô jinszé cnotë niżlë wòjownicë spòd Troje – lëczi sã tuwò sprët (''metis''), inteligencjô, cerplëwòta ë głãbòkô miłota do tatczëznë ë familie (białczi [[Penelopa|Penelopë]], sëna [[Telemach|Telemacha]]). === Przëpisywóné dokôzë === W stôrożëtnoscë Hòmerowi przëpisywóno téż całi epicczi cykl (pòematë dofùlowëjącé wątczi z trojańsczi ë tebańsczi wòjnë), le z czasã òdrzucono to aùtorstwò. Do dzys pòd jegò mionã przetrwałë tzw. ''[[Hòmericczé himnë]]'' – zbiérk 33 piesniów kù czcë rozmajitëch grecczich bóstwów, co pòchôdają pò prôwdze z VII–V wiekù p.n.e. Nôdroz przëpisywóno mù szpòrtowné, parodisticzné pòematë, z jaczich zachòwała sã ''Batrachòmyomachia'' (''Wòjna żabów z mëszama'' – parodiô sztilu Iliadë) ë fragmentë pòematu ''Margites'', co òpòwiôdô ò losach titlowégò głupca. == Jãzëk, metrika ë sztil == Jãzëk hòmericczich epòsów to twór czësto sztuczny ë lëteracczi – nigdë nie béł ùżiwóny w pòtoczny mòwie. Je to mieszanka rozmajitëch dialektów (przewôżno jóńsczégò ze starszima eòlsczima fòrmama) ë słowiznë z rozmajitëch historicznëch cządów (archajizmë ë nowszé fòrmë)<ref>Jurewicz O., ''Historia literatury starogreckiej'', PWN, Warszawa 2007, s. 43–45.</ref>. Wszëtczé dokôzë Hòmera są napisóné daktilicznym heksamétrã – niezwëczajno miarowim wiérszã òpiartym na klasycznym iloczasu (naprzemiennym ùkłôdze dłudżich ë krótczich [[Szlabiza|szlabizów]]). Sztil Hòmera wëróżniwô sã cziloma stałima znankama, jaczé stałë sã mòdłã dlô epicczi pòezji: * '''[[Stałi epitet|Stałé epitetë]]''' – np. „chùtkònodżi Achilles”, „różanopalcô Eòs”, „Gromòwładny Zeùs”. Pełniłë òne mnemòtechniczną fùnkcjã, pòmôgającë spiéwôkòwi dofùlowac metrum wiérsza òb czas gãbny improwizacji. * '''[[Hòmericczé pòrównanié|Hòmericczé pòrównania]]''' – rozbùdowóné, wieloczłonowé pòrównania, z jaczich drëdżi dzél rozrôstô sã w samòstójny, plasticzny òbrôz przirodë abò codniowégò żëcégò (czãsto kòntrastëjący z brutalnotą òpisywóny biôtczi). * '''[[Retardacjô]]''' – célowé spòwalnianié akcji ë bùdowanié napiãcégò przez dokładné, dygresyjné òpisënczi (np. słôwny, cziladzesãcwersowi òpisënk wëkùwaniô tarczë Achillesa w XVIII knédze Iliadë). * '''Òbiektiwizm''' '''ë wszechwiédza òpòwiôdôcza'''– òpòwiôdôcz nigdë nie szacëje herojów, a jegò wiédza ò swiece bògów ë lëdzy je absolutnô, bò, jak sóm zaznôczô w inwòkacjach, spiéwô dzãka natchnieniémù Mùzë. == Znaczenié ë spôdkòwizna == Ju w [[Stôrożëtnô Greckô|stôrożëtny Grecje]] epòsë Hòmera bëłë fùndamentã „paideje” – systemu ùczbë ë wëchòwaniégò. Znóno je na pamiãc, ùczono z nich czëtaniô, eticzi, retoriczi, a nawetka rzemiãsła ë wòjskòwi strategie. [[Platón]], chòc kritikòwôł mòralnota hòmericczich bògów, mùszôł przëznac, że „''Hòmer wëchòwôł Grecjã”''. W hellenisticznym cządze dokôzë Hòmera stałë sã głównym przedkłôdã filologicznëch badéraniów w [[Aleksandrijskô Ksążnica|Aleksandrijsczi]] [[Aleksandrijskô Ksążnica|Ksążnicë]], dze gramaticë taczi jak [[Zenodot z Efezu]], [[Aristofanes z Bizancjum]] ë [[Aristarch ze Samòtraczi]] òczëscëlë tekst z felów ë pòdzelëlë gò na knédżi. Cësk Hòmera na [[Stôrożëtny Rzim|Rzim]] béł równo mòcny. Òd łacyńsczégò przekładu Òdiseje dokònónégò przez [[Liwiusza Andronikùs|Liwiusza Andronikùsa]] zaczãła sã [[rzimskô lëteratura]], a ''[[Enejda]]'' [[Wergiliusz|Wergiliusza]], nôwiãkszi rzimsczi nôrodny epòs, to swiadomé nawlékniãcé ë swòjistô kòmpozycyjnô riwalizacjô z òbùma epòpejama grecczégò slepca (pierszé 6 knég to „rzimskô Òdisejô”, pòsobné 6 to „rzimskô Iliada”). W [[Strzédnowiek|strzédniowieczu]] zôpadnô Eùropa stracëła przëstãp do grecczich òriginałów, znającë trojańsczé dzeje leno z łacyńsczich skrodzeniów (np. Daresa ë Diktysa). Pòwrót Hòmera na zôpôd nastąpił na zôczątkù renesansu. Òd nowòżëtnëch czasów mòtiwë, heroje ë sztil pòetë wëwarłë decydujący cësk na lëteraturã (òd [[Dante|Dantégò]], przez [[William Shakespeare|Shakespeare’a]], pò Ùlissesa Jamesa Joyce’a). Dolmaczenia jegò dokazów cëskałë na sztôłtowanié sã nôrodnëch jãzëków, a hòmericczi epòs stôł sã „królewsczim” gatënkã, do jaczégò aspirowelë ùsôdzcë we wszëtczich krajach. == Przëpisë == <references /> j4kmlutsp0i9noa1ayr5ggwjqbt1kqf 224034 224033 2026-11-10T16:24:22Z Dzywòwidz 17628 224034 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|mały|[[Piersnica]] Hòmera]] '''Hòmer''' ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr]]. ''Ὅμηρος'', ''Hómēros'') – legendarny [[Greckô|grecczi]] wanożny spiéwôk ([[aòjda]]), epik, pòwszechno ùznôwóny za òjca epicczi pòezje ë nôwiãkszégò ùsôdzcã lëteraturë stôrożëtny Grecje<ref>Kumaniecki K., ''Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 45–52.</ref>. Je nôstarszim znónym z miona eùropejsczim [[Pòeta|pòetą]], chtërnemù anticznô tradicjô przëpisëje aùtorstwò dwùch spòdlowëch epòsów – [[Iliada|Iliadë]] ë [[Òdisejô|Òdiseje]], a téż tzw. [[Hòmericczi himnë|Hòmericczich himnów]], heroikòmicznëch pòematów (np. [[Batrachòmyomachia]]) ë [[Epigramat|epigramatów]]. Jegò dokôzë bëłë fùndamentã ùczbë, kùlturë ë tożsamòscë stôrożëtnëch Greków, môjącë wiôldżi ë nieprzerwóny cësk na całą pòzniészą eùropejską [[Lëteratura|lëteraturã]] ë [[Kùltura|kùlturã]]. Trwający òd stôrożëtnoscë jaż do dzys spór ò aùtorstwò Iliadë ë Òdiseje jakno téż samò historiczné jistnienié Hòmera je znóny w nôùce jakno hòmerowô kwestiô<ref>Sinko T., ''Zarys historii literatury greckiej'', Tom 1, PWN, Warszawa 1959, s. 74–88.</ref>. == Żëcé ë legenda == Ò żëcym Hòmera nie zachòwałë sã niżódné wiarëgòdné historiczné wiadła, a ju w klasycznym cządze jegò pòstac bëła w wiôldżim dzélu zmitologizowónô. Stôrożëtny Grekòwie zòbrażelë gò sobie nôczãscy jakno slépégò, stôrégò wanożnégò spiéwôka z [[Lira|lirą]], co wanożił òd dwòru do dwòru. No zòbrażenié òpiérało sã dzélowò na etimòlogie miona (słowò ''homēros'' w niechtërnëch grecczich dialektach mògło òznaczac „slépc” abò „zôrãcznik”<ref>Lesky A., ''Historia literatury starożytnej Grecji'', przekł. J. Rybowski, Warszawa 2006, s. 34.</ref>) a téż na pòstacë niewidomégò aojdë [[Demòdok|Demòdoka]] z Òdiseje, w jaczim doszëkiwóno sã aùtopòrtretu ùtwórcë. Ju w stôrożëtnoscë ò miono môlu ùrodzeniégò Hòmera wadzyło sã sédmë grecczich miastów. Zjawiszcze to ùwieczniono w słôwnym epigramace: ''Sédmë miastów wadzy sã ò ród Hòmera: Smyrna, Chios, Kòlofón, Itaka, Pylos, Argòs, Atenë''. Badérowania nad jóńsczim dialektã epòsów wskôzëją, że pòeta (abò tradicjô, z jaczi czerpôł) nôprawdobòdobni pòchôdôł z Jonii, to je z grecczich kòloniów na zôpadnym brzegù [[Mniészô Azjô|Mniészi Azje]], przë czim nôczãscy wskôzëje sã na [[Smyrna|Smyrnã]] abò òstrów Chios. Na Chios przez stalata dzéłôł cech rapsodów zwónëch Hòmeridama (''Homeridai''), chtërny trzëmelë, że są jegò biologicznymi abò dëchòwima pòtomkama<ref>Wipszycka E., Bravo B., ''Historia starożytnych Greków'', Tom 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 110–113.</ref>. Chronologiô żëcégò pòetë téż bëła przedkłôdã domësłów. Historik [[Herodot]], co żił w V wiekù p.n.e., trzëmôł, że Hòmer ë [[Hezjod]] żëlë „nôwëżi sztërësta lat przede mną”, co stawiałobë Hòmera w pòłowie IX wiekù p.n.e.<ref>Herodot, ''Dzieje'', Księga II, 53, dolm. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2007.</ref> Terôczasnô nôùka (m.jin. na spòdlim analizë kùlturowëch realiów, taczich jak ùżëcé żelaza, znajomòsc [[Fenicczi szrëft|fenicczégò]] [[Fenicczi szrëft|szrëfta]] czë òrganizacjô [[pòlis]]) nôczãscy datëje pòwstanié Iliadë na pòłowã abò drëgą pòłowã VIII wiekù p.n.e., a Òdiseje na kòńc negò stalatégò, chòc niechtërny badérowie przesëwają to datowanié na zôczątk VII wiekù p.n.e. == Hòmerowô kwestiô == Problem historicznotë Hòmera ë aùtorstwa jegò dokazów béł pòdnoszony ju w stôrożëtnoscë przez tzw. ''chorizontes'' (rozdzélającëch), chtërny trzëmelë, że Iliada ë Òdisejô mają dwùch rozmajitëch aùtorów, co ùdokaznielë różnicama w nastroju, słowiznie ë psychòlogiczny kònstrukcji herojów òbù pòematów. Prawdzëwô, nowòżëtnô filologicznô diskùsjô zaczãła sã równak w 1795 rokù razã z pùblikacją dokazu ''Prolegomena ad Homerum'' aùtorstwa [[Friedrich Aùgùst Wòlf|Friedricha Aùgùsta Wòlfa]]<ref>Wolf F.A., ''Prolegomena ad Homerum'', Halle 1795.</ref>. Wòlf ùdokazniwôł, że w czasach pòwstôwaniégò epòsów Grekòwie nie znalë jesz pisma, co dôwałobë mòżnota ùtrwaleniô tak dłudżich tekstów. Trzëmôł òn, że pòematë skłôdałë sã z wielnëch krótszich piesniów, przekôzywónëch gãbno ë zebrónëch w całosc dopiérze w VI wiekù p.n.e. w [[Atenë|Atenach]] na rozkôz tirana [[Pizystrat|Pizystrata]] (tzw. pizystratejskô redakcjô). W XIX ë XX stalatim badérowie pòdzelëlë sã na dwa karna: * '''Analiticë (Pluraliscë)''' – kòntinuatorzë Wòlfa (m.jin. [[Karl Lachmann]], [[Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff]]). Ùwôżelë òni, że [[Epòs|epòsë]] to zbiérk niezanôleżnëch piesniów (teòriô piesniów) abò rozbùdowanié jednégò môłégò rdzenia (teòriô pra-Iliadë) przez pòzniészich interpolatorów ë redaktorów<ref>Romilly J. de, ''Krótki zarys literatury greckiej'', Warszawa 2004, s. 12–16.</ref>. Argùmentowelë to wielnyma niescisłoscama ë pòwtórzeniama w teksce. * '''Ùnitariscë''' – trzëmelë, że mimò felów (np. heroj zabiti w jedny knédze pòkôzëje sã żëwi w jinszi), kòmpozycyjnô spójnota òbù epòsów, jednoliti sztil ë dokładnô architektura (òsoblëwie w Iliadze) dowòdzą jistnieniô jednégò, genialnégò ùsôdzcë (abò nôwëżi dwùch: jednégò dlô Iliadë, drëdżégò dlô Òdiseje), chtëren na spòdlim gãbny tradicji ùsadzył zwarté arcëdokazë. Przełomã òkôzała sã òralno-fòrmùłowô teoriô, sfòrmùłowónô w 30. latach XX wiekù przez [[Milman Parry|Milmana Parry’égò]] ë [[Albert Lord|Alberta Lorda]]. Zbadërowalë òni żëwą epicką tradicjã pôłniowòsłowiańsczich [[Gãslôrz|gãslôrzów]] w Jugòsławie, co dało mòżnota ùdokaznic, że niepismienny spiéwôcë pòtrafią improwizowac wiôldżé pòematë, kòrzëstającë ze zbiérkù gòtowëch „fòrmùłów” (np. stałëch epitetów). Zgódno z ną teorią Hòmer (abò pòecë krëjący sã pòd nym mionã) béł genialnym improwizatorã, chtëren doprowadzył tradicjã [[Òralnô pòezjô|òralny pòezji]] do szczëtowégò pùnktu prosto przed rozkòscérzenim sã [[Grecczi alfabét|grecczégò alfabetu]]<ref>Parry M., ''The Making of Homeric Verse. The Collected Papers of Milman Parry'', red. A. Parry, Clarendon Press, Oxford 1971, s. 266–293.</ref>. == Dokôzë == Tradicjno pòd mionã Hòmera fùnkconëją dwa wiôldżé epòsë, jaczé zdefiniowałë rozwij gatënkù w swiatowi lëteraturze. === ''Iliada'' === [[Òbrôzk:First paragraph of Homer's Iliad in D. Montbel (1828).jpg|mały|Pierszi akapit ''Iliadë'' Hòmera]] Epòs skłôdô sã z 24 knégów (pòdzélënkù dokònelë aleksandrijscë ùczeni w hellenisticznym cządze, przëpisëjącë knégóm wiôldżé lëtrë grecczégò alfabetu) ë mô kòl 15 693 [[Heksaméter|heksamétrów]]. Tematã [[Iliada|Iliadë]] nie je, procëm pòzwie, całô trojańskô wòjna, le leno 51 dniów ji dzesątégò rokù. Kòmpozycyjną òsą pòematu je „gniéw [[Achilles|Achillesa]]” – spór midzë nôwiãkszim grecczim wòjownikã, Achillesã, a nôczelnym wòdzã, [[Agamemnón|Agamemnónã]], ò brankã Bryzejdã<ref>Łanowski J., ''Święta pieśń – wstęp do Iliady'', Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. V–LXIV.</ref>. Skùtkùje to wëcòfanim sã Achillesa z biôtczi, klãskama Greków, smiercą jegò przëjacela [[Patroklos|Patroklosa]] z rãków [[Hektór|Hektóra]], a na kùńc zemstą Achillesa ë zbezczeszczenim trupù òbarnë [[Trojô|Troje]], pò czim przëchôdô wzruszającé pòjednanié z òjcã Hektora, królã [[Priam|Priamã]]. Dokôz wëróżniwô sã fatalizmã, mònùmentalizmã, sërowim rëcersczim etosã ë brutalnym òpisenkã wòjnowëch realiów, dze bògòwie bez przestankù mieszają sã w losë smiertelników. === ''Òdisejô'' === Skłôdającô sã z 12 110 wiérszów ë téż pòdzelonô na 24 knédżi (òznôczoné môłima lëtrama), ''Òdisejô'' òpisëje 10-latną wanogã Òdiseùsza, króla Itaczi, co wrôcô dodóm pò ùpadkù Troje. Pòemat mô znacznikòwò barżi skòmplikòwóną narracyjną strukturã niżlë Iliada. Włôscëwô akcjô trwô kòl 40 dniów, òb czas jaczich zastosowóno zabieg retrospekcji (Òdiseùsz na dwòrze Feaków samòstójno òpòwiôdô ò swòjich rëchlészich, fantasticznëch przëgòdach: m.jin. ò ùcekù òd cyklopa [[Pòlifem|Pòlifema]], pùbëce ù pùrtindżi [[Kirke]] czë zeńdzenim do [[Hades|Hadesu]]). ''Òdisejô'' je wanożno-awanturniczą epòpeją, a sóm hejor ùòsôbiô jinszé cnotë niżlë wòjownicë spòd Troje – lëczi sã tuwò sprët (''metis''), inteligencjô, cerplëwòta ë głãbòkô miłota do tatczëznë ë familie (białczi [[Penelopa|Penelopë]], sëna [[Telemach|Telemacha]]). === Przëpisywóné dokôzë === W stôrożëtnoscë Hòmerowi przëpisywóno téż całi epicczi cykl (pòematë dofùlowëjącé wątczi z trojańsczi ë tebańsczi wòjnë), le z czasã òdrzucono to aùtorstwò. Do dzys pòd jegò mionã przetrwałë tzw. ''[[Hòmericczé himnë]]'' – zbiérk 33 piesniów kù czcë rozmajitëch grecczich bóstwów, co pòchôdają pò prôwdze z VII–V wiekù p.n.e. Nôdroz przëpisywóno mù szpòrtowné, parodisticzné pòematë, z jaczich zachòwała sã ''Batrachòmyomachia'' (''Wòjna żabów z mëszama'' – parodiô sztilu Iliadë) ë fragmentë pòematu ''Margites'', co òpòwiôdô ò losach titlowégò głupca. == Jãzëk, metrika ë sztil == Jãzëk hòmericczich epòsów to twór czësto sztuczny ë lëteracczi – nigdë nie béł ùżiwóny w pòtoczny mòwie. Je to mieszanka rozmajitëch dialektów (przewôżno jóńsczégò ze starszima eòlsczima fòrmama) ë słowiznë z rozmajitëch historicznëch cządów (archajizmë ë nowszé fòrmë)<ref>Jurewicz O., ''Historia literatury starogreckiej'', PWN, Warszawa 2007, s. 43–45.</ref>. Wszëtczé dokôzë Hòmera są napisóné daktilicznym heksamétrã – niezwëczajno miarowim wiérszã òpiartym na klasycznym iloczasu (naprzemiennym ùkłôdze dłudżich ë krótczich [[Szlabiza|szlabizów]]). Sztil Hòmera wëróżniwô sã cziloma stałima znankama, jaczé stałë sã mòdłã dlô epicczi pòezji: * '''[[Stałi epitet|Stałé epitetë]]''' – np. „chùtkònodżi Achilles”, „różanopalcô Eòs”, „Gromòwładny Zeùs”. Pełniłë òne mnemòtechniczną fùnkcjã, pòmôgającë spiéwôkòwi dofùlowac metrum wiérsza òb czas gãbny improwizacji. * '''[[Hòmericczé pòrównanié|Hòmericczé pòrównania]]''' – rozbùdowóné, wieloczłonowé pòrównania, z jaczich drëdżi dzél rozrôstô sã w samòstójny, plasticzny òbrôz przirodë abò codniowégò żëcégò (czãsto kòntrastëjący z brutalnotą òpisywóny biôtczi). * '''[[Retardacjô]]''' – célowé spòwalnianié akcji ë bùdowanié napiãcégò przez dokładné, dygresyjné òpisënczi (np. słôwny, cziladzesãcwersowi òpisënk wëkùwaniô tarczë Achillesa w XVIII knédze Iliadë). * '''Òbiektiwizm''' '''ë wszechwiédza òpòwiôdôcza'''– òpòwiôdôcz nigdë nie szacëje herojów, a jegò wiédza ò swiece bògów ë lëdzy je absolutnô, bò, jak sóm zaznôczô w inwòkacjach, spiéwô dzãka natchnieniémù Mùzë. == Znaczenié ë spôdkòwizna == Ju w [[Stôrożëtnô Greckô|stôrożëtny Grecje]] epòsë Hòmera bëłë fùndamentã „paideje” – systemu ùczbë ë wëchòwaniégò. Znóno je na pamiãc, ùczono z nich czëtaniô, eticzi, retoriczi, a nawetka rzemiãsła ë wòjskòwi strategie. [[Platón]], chòc kritikòwôł mòralnota hòmericczich bògów, mùszôł przëznac, że „''Hòmer wëchòwôł Grecjã”''. W hellenisticznym cządze dokôzë Hòmera stałë sã głównym przedkłôdã filologicznëch badéraniów w [[Aleksandrijskô Ksążnica|Aleksandrijsczi]] [[Aleksandrijskô Ksążnica|Ksążnicë]], dze gramaticë taczi jak [[Zenodot z Efezu]], [[Aristofanes z Bizancjum]] ë [[Aristarch ze Samòtraczi]] òczëscëlë tekst z felów ë pòdzelëlë gò na knédżi. Cësk Hòmera na [[Stôrożëtny Rzim|Rzim]] béł równo mòcny. Òd łacyńsczégò przekładu Òdiseje dokònónégò przez [[Liwiusza Andronikùs|Liwiusza Andronikùsa]] zaczãła sã [[rzimskô lëteratura]], a ''[[Enejda]]'' [[Wergiliusz|Wergiliusza]], nôwiãkszi rzimsczi nôrodny epòs, to swiadomé nawlékniãcé ë swòjistô kòmpozycyjnô riwalizacjô z òbùma epòpejama grecczégò slépca (pierszé 6 knég to „rzimskô Òdisejô”, pòsobné 6 to „rzimskô Iliada”). W [[Strzédnowiek|strzédniowieczu]] zôpadnô Eùropa stracëła przëstãp do grecczich òriginałów, znającë trojańsczé dzeje leno z łacyńsczich skrodzeniów (np. Daresa ë Diktysa). Pòwrót Hòmera na zôpôd nastąpił na zôczątkù renesansu. Òd nowòżëtnëch czasów mòtiwë, heroje ë sztil pòetë wëwarłë decydujący cësk na lëteraturã (òd [[Dante|Dantégò]], przez [[William Shakespeare|Shakespeare’a]], pò Ùlissesa Jamesa Joyce’a). Dolmaczenia jegò dokazów cëskałë na sztôłtowanié sã nôrodnëch jãzëków, a hòmericczi epòs stôł sã „królewsczim” gatënkã, do jaczégò aspirowelë ùsôdzcë we wszëtczich krajach. == Przëpisë == <references /> fuk4sisa51gec1ekmzuo36y0ma62j8u 224035 224034 2026-11-10T16:26:20Z Dzywòwidz 17628 /* Żëcé ë legenda */ 224035 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|mały|[[Piersnica]] Hòmera]] '''Hòmer''' ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr]]. ''Ὅμηρος'', ''Hómēros'') – legendarny [[Greckô|grecczi]] wanożny spiéwôk ([[aòjda]]), epik, pòwszechno ùznôwóny za òjca epicczi pòezje ë nôwiãkszégò ùsôdzcã lëteraturë stôrożëtny Grecje<ref>Kumaniecki K., ''Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 45–52.</ref>. Je nôstarszim znónym z miona eùropejsczim [[Pòeta|pòetą]], chtërnemù anticznô tradicjô przëpisëje aùtorstwò dwùch spòdlowëch epòsów – [[Iliada|Iliadë]] ë [[Òdisejô|Òdiseje]], a téż tzw. [[Hòmericczi himnë|Hòmericczich himnów]], heroikòmicznëch pòematów (np. [[Batrachòmyomachia]]) ë [[Epigramat|epigramatów]]. Jegò dokôzë bëłë fùndamentã ùczbë, kùlturë ë tożsamòscë stôrożëtnëch Greków, môjącë wiôldżi ë nieprzerwóny cësk na całą pòzniészą eùropejską [[Lëteratura|lëteraturã]] ë [[Kùltura|kùlturã]]. Trwający òd stôrożëtnoscë jaż do dzys spór ò aùtorstwò Iliadë ë Òdiseje jakno téż samò historiczné jistnienié Hòmera je znóny w nôùce jakno hòmerowô kwestiô<ref>Sinko T., ''Zarys historii literatury greckiej'', Tom 1, PWN, Warszawa 1959, s. 74–88.</ref>. == Żëcé ë legenda == Ò żëcym Hòmera nie zachòwałë sã niżódné wiarëgòdné historiczné wiadła, a ju w klasycznym cządze jegò pòstac bëła w wiôldżim dzélu zmitologizowónô. Stôrożëtny Grekòwie zòbrażelë gò sobie nôczãscy jakno slépégò, stôrégò wanożnégò spiéwôka z [[Lira|lirą]], co wanożił òd dwòru do dwòru. No zòbrażenié òpiérało sã dzélowò na etimòlogie miona (słowò ''homēros'' w niechtërnëch grecczich dialektach mògło òznaczac „slépc” abò „zôrãcznik”<ref>Lesky A., ''Historia literatury starożytnej Grecji'', przekł. J. Rybowski, Warszawa 2006, s. 34.</ref>) a téż na pòstacë niewidomégò aojdë [[Demòdok|Demòdoka]] z Òdiseje, w jaczim doszëkiwóno sã aùtopòrtretu ùtwórcë. Ju w stôrożëtnoscë ò miono môlu ùrodzeniégò Hòmera wadzyło sã sédmë grecczich miastów. Zjawiszcze to ùwieczniono w słôwnym epigramace: ''Sédmë miastów wadzy sã ò ród Hòmera: Smyrna, Chios, Kòlofón, Itaka, Pylos, Argòs, Atenë''. Badérowania nad jóńsczim dialektã epòsów wskôzëją, że pòeta (abò tradicjô, z jaczi czerpôł) nôprawdobòdobni pòchôdôł z Jonii, to je z grecczich kòloniów na zôpadnym brzegù [[Mniészô Azjô|Mniészi Azje]], przë czim nôczãscy wskôzëje sã na [[Smyrna|Smyrnã]] abò òstrów Chios. Na Chios przez stalata dzéłôł cech rapsodów zwónëch Hòmeridama (''Homeridai''), chtërny trzëmelë, że są jegò biologicznymi abò dëchòwima pòtomkama<ref>Wipszycka E., Bravo B., ''Historia starożytnych Greków'', Tom 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 110–113.</ref>. Chronologiô żëcégò pòetë téż bëła przedkłôdã domësłów. Historik [[Herodot]], co żił w V wiekù p.n.e., trzëmôł, że Hòmer ë [[Hezjod]] żëlë „nôwëżi sztërësta lat przede mną”, co stawiałobë Hòmera w pòłowie IX wiekù p.n.e.<ref>Herodot, ''Dzieje'', Księga II, 53, dolm. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2007.</ref> Terôczasnô nôùka (m.jin. na spòdlim analizë kùlturowëch realiów, taczich jak ùżëcé żelaza, znajomòsc [[Fenicczi szrëft|fenicczégò]] [[Fenicczi szrëft|szrëfta]] czë òrganizacjô [[pòlis]]) nôczãscy datëje pòwstanié Iliadë na pòłowã abò drëgą pòłowã VIII wiekù p.n.e., a Òdiseje na kùńc negò stalatégò, chòc niechtërny badérowie przesëwają to datowanié na zôczątk VII wiekù p.n.e. == Hòmerowô kwestiô == Problem historicznotë Hòmera ë aùtorstwa jegò dokazów béł pòdnoszony ju w stôrożëtnoscë przez tzw. ''chorizontes'' (rozdzélającëch), chtërny trzëmelë, że Iliada ë Òdisejô mają dwùch rozmajitëch aùtorów, co ùdokaznielë różnicama w nastroju, słowiznie ë psychòlogiczny kònstrukcji herojów òbù pòematów. Prawdzëwô, nowòżëtnô filologicznô diskùsjô zaczãła sã równak w 1795 rokù razã z pùblikacją dokazu ''Prolegomena ad Homerum'' aùtorstwa [[Friedrich Aùgùst Wòlf|Friedricha Aùgùsta Wòlfa]]<ref>Wolf F.A., ''Prolegomena ad Homerum'', Halle 1795.</ref>. Wòlf ùdokazniwôł, że w czasach pòwstôwaniégò epòsów Grekòwie nie znalë jesz pisma, co dôwałobë mòżnota ùtrwaleniô tak dłudżich tekstów. Trzëmôł òn, że pòematë skłôdałë sã z wielnëch krótszich piesniów, przekôzywónëch gãbno ë zebrónëch w całosc dopiérze w VI wiekù p.n.e. w [[Atenë|Atenach]] na rozkôz tirana [[Pizystrat|Pizystrata]] (tzw. pizystratejskô redakcjô). W XIX ë XX stalatim badérowie pòdzelëlë sã na dwa karna: * '''Analiticë (Pluraliscë)''' – kòntinuatorzë Wòlfa (m.jin. [[Karl Lachmann]], [[Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff]]). Ùwôżelë òni, że [[Epòs|epòsë]] to zbiérk niezanôleżnëch piesniów (teòriô piesniów) abò rozbùdowanié jednégò môłégò rdzenia (teòriô pra-Iliadë) przez pòzniészich interpolatorów ë redaktorów<ref>Romilly J. de, ''Krótki zarys literatury greckiej'', Warszawa 2004, s. 12–16.</ref>. Argùmentowelë to wielnyma niescisłoscama ë pòwtórzeniama w teksce. * '''Ùnitariscë''' – trzëmelë, że mimò felów (np. heroj zabiti w jedny knédze pòkôzëje sã żëwi w jinszi), kòmpozycyjnô spójnota òbù epòsów, jednoliti sztil ë dokładnô architektura (òsoblëwie w Iliadze) dowòdzą jistnieniô jednégò, genialnégò ùsôdzcë (abò nôwëżi dwùch: jednégò dlô Iliadë, drëdżégò dlô Òdiseje), chtëren na spòdlim gãbny tradicji ùsadzył zwarté arcëdokazë. Przełomã òkôzała sã òralno-fòrmùłowô teoriô, sfòrmùłowónô w 30. latach XX wiekù przez [[Milman Parry|Milmana Parry’égò]] ë [[Albert Lord|Alberta Lorda]]. Zbadërowalë òni żëwą epicką tradicjã pôłniowòsłowiańsczich [[Gãslôrz|gãslôrzów]] w Jugòsławie, co dało mòżnota ùdokaznic, że niepismienny spiéwôcë pòtrafią improwizowac wiôldżé pòematë, kòrzëstającë ze zbiérkù gòtowëch „fòrmùłów” (np. stałëch epitetów). Zgódno z ną teorią Hòmer (abò pòecë krëjący sã pòd nym mionã) béł genialnym improwizatorã, chtëren doprowadzył tradicjã [[Òralnô pòezjô|òralny pòezji]] do szczëtowégò pùnktu prosto przed rozkòscérzenim sã [[Grecczi alfabét|grecczégò alfabetu]]<ref>Parry M., ''The Making of Homeric Verse. The Collected Papers of Milman Parry'', red. A. Parry, Clarendon Press, Oxford 1971, s. 266–293.</ref>. == Dokôzë == Tradicjno pòd mionã Hòmera fùnkconëją dwa wiôldżé epòsë, jaczé zdefiniowałë rozwij gatënkù w swiatowi lëteraturze. === ''Iliada'' === [[Òbrôzk:First paragraph of Homer's Iliad in D. Montbel (1828).jpg|mały|Pierszi akapit ''Iliadë'' Hòmera]] Epòs skłôdô sã z 24 knégów (pòdzélënkù dokònelë aleksandrijscë ùczeni w hellenisticznym cządze, przëpisëjącë knégóm wiôldżé lëtrë grecczégò alfabetu) ë mô kòl 15 693 [[Heksaméter|heksamétrów]]. Tematã [[Iliada|Iliadë]] nie je, procëm pòzwie, całô trojańskô wòjna, le leno 51 dniów ji dzesątégò rokù. Kòmpozycyjną òsą pòematu je „gniéw [[Achilles|Achillesa]]” – spór midzë nôwiãkszim grecczim wòjownikã, Achillesã, a nôczelnym wòdzã, [[Agamemnón|Agamemnónã]], ò brankã Bryzejdã<ref>Łanowski J., ''Święta pieśń – wstęp do Iliady'', Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. V–LXIV.</ref>. Skùtkùje to wëcòfanim sã Achillesa z biôtczi, klãskama Greków, smiercą jegò przëjacela [[Patroklos|Patroklosa]] z rãków [[Hektór|Hektóra]], a na kùńc zemstą Achillesa ë zbezczeszczenim trupù òbarnë [[Trojô|Troje]], pò czim przëchôdô wzruszającé pòjednanié z òjcã Hektora, królã [[Priam|Priamã]]. Dokôz wëróżniwô sã fatalizmã, mònùmentalizmã, sërowim rëcersczim etosã ë brutalnym òpisenkã wòjnowëch realiów, dze bògòwie bez przestankù mieszają sã w losë smiertelników. === ''Òdisejô'' === Skłôdającô sã z 12 110 wiérszów ë téż pòdzelonô na 24 knédżi (òznôczoné môłima lëtrama), ''Òdisejô'' òpisëje 10-latną wanogã Òdiseùsza, króla Itaczi, co wrôcô dodóm pò ùpadkù Troje. Pòemat mô znacznikòwò barżi skòmplikòwóną narracyjną strukturã niżlë Iliada. Włôscëwô akcjô trwô kòl 40 dniów, òb czas jaczich zastosowóno zabieg retrospekcji (Òdiseùsz na dwòrze Feaków samòstójno òpòwiôdô ò swòjich rëchlészich, fantasticznëch przëgòdach: m.jin. ò ùcekù òd cyklopa [[Pòlifem|Pòlifema]], pùbëce ù pùrtindżi [[Kirke]] czë zeńdzenim do [[Hades|Hadesu]]). ''Òdisejô'' je wanożno-awanturniczą epòpeją, a sóm hejor ùòsôbiô jinszé cnotë niżlë wòjownicë spòd Troje – lëczi sã tuwò sprët (''metis''), inteligencjô, cerplëwòta ë głãbòkô miłota do tatczëznë ë familie (białczi [[Penelopa|Penelopë]], sëna [[Telemach|Telemacha]]). === Przëpisywóné dokôzë === W stôrożëtnoscë Hòmerowi przëpisywóno téż całi epicczi cykl (pòematë dofùlowëjącé wątczi z trojańsczi ë tebańsczi wòjnë), le z czasã òdrzucono to aùtorstwò. Do dzys pòd jegò mionã przetrwałë tzw. ''[[Hòmericczé himnë]]'' – zbiérk 33 piesniów kù czcë rozmajitëch grecczich bóstwów, co pòchôdają pò prôwdze z VII–V wiekù p.n.e. Nôdroz przëpisywóno mù szpòrtowné, parodisticzné pòematë, z jaczich zachòwała sã ''Batrachòmyomachia'' (''Wòjna żabów z mëszama'' – parodiô sztilu Iliadë) ë fragmentë pòematu ''Margites'', co òpòwiôdô ò losach titlowégò głupca. == Jãzëk, metrika ë sztil == Jãzëk hòmericczich epòsów to twór czësto sztuczny ë lëteracczi – nigdë nie béł ùżiwóny w pòtoczny mòwie. Je to mieszanka rozmajitëch dialektów (przewôżno jóńsczégò ze starszima eòlsczima fòrmama) ë słowiznë z rozmajitëch historicznëch cządów (archajizmë ë nowszé fòrmë)<ref>Jurewicz O., ''Historia literatury starogreckiej'', PWN, Warszawa 2007, s. 43–45.</ref>. Wszëtczé dokôzë Hòmera są napisóné daktilicznym heksamétrã – niezwëczajno miarowim wiérszã òpiartym na klasycznym iloczasu (naprzemiennym ùkłôdze dłudżich ë krótczich [[Szlabiza|szlabizów]]). Sztil Hòmera wëróżniwô sã cziloma stałima znankama, jaczé stałë sã mòdłã dlô epicczi pòezji: * '''[[Stałi epitet|Stałé epitetë]]''' – np. „chùtkònodżi Achilles”, „różanopalcô Eòs”, „Gromòwładny Zeùs”. Pełniłë òne mnemòtechniczną fùnkcjã, pòmôgającë spiéwôkòwi dofùlowac metrum wiérsza òb czas gãbny improwizacji. * '''[[Hòmericczé pòrównanié|Hòmericczé pòrównania]]''' – rozbùdowóné, wieloczłonowé pòrównania, z jaczich drëdżi dzél rozrôstô sã w samòstójny, plasticzny òbrôz przirodë abò codniowégò żëcégò (czãsto kòntrastëjący z brutalnotą òpisywóny biôtczi). * '''[[Retardacjô]]''' – célowé spòwalnianié akcji ë bùdowanié napiãcégò przez dokładné, dygresyjné òpisënczi (np. słôwny, cziladzesãcwersowi òpisënk wëkùwaniô tarczë Achillesa w XVIII knédze Iliadë). * '''Òbiektiwizm''' '''ë wszechwiédza òpòwiôdôcza'''– òpòwiôdôcz nigdë nie szacëje herojów, a jegò wiédza ò swiece bògów ë lëdzy je absolutnô, bò, jak sóm zaznôczô w inwòkacjach, spiéwô dzãka natchnieniémù Mùzë. == Znaczenié ë spôdkòwizna == Ju w [[Stôrożëtnô Greckô|stôrożëtny Grecje]] epòsë Hòmera bëłë fùndamentã „paideje” – systemu ùczbë ë wëchòwaniégò. Znóno je na pamiãc, ùczono z nich czëtaniô, eticzi, retoriczi, a nawetka rzemiãsła ë wòjskòwi strategie. [[Platón]], chòc kritikòwôł mòralnota hòmericczich bògów, mùszôł przëznac, że „''Hòmer wëchòwôł Grecjã”''. W hellenisticznym cządze dokôzë Hòmera stałë sã głównym przedkłôdã filologicznëch badéraniów w [[Aleksandrijskô Ksążnica|Aleksandrijsczi]] [[Aleksandrijskô Ksążnica|Ksążnicë]], dze gramaticë taczi jak [[Zenodot z Efezu]], [[Aristofanes z Bizancjum]] ë [[Aristarch ze Samòtraczi]] òczëscëlë tekst z felów ë pòdzelëlë gò na knédżi. Cësk Hòmera na [[Stôrożëtny Rzim|Rzim]] béł równo mòcny. Òd łacyńsczégò przekładu Òdiseje dokònónégò przez [[Liwiusza Andronikùs|Liwiusza Andronikùsa]] zaczãła sã [[rzimskô lëteratura]], a ''[[Enejda]]'' [[Wergiliusz|Wergiliusza]], nôwiãkszi rzimsczi nôrodny epòs, to swiadomé nawlékniãcé ë swòjistô kòmpozycyjnô riwalizacjô z òbùma epòpejama grecczégò slépca (pierszé 6 knég to „rzimskô Òdisejô”, pòsobné 6 to „rzimskô Iliada”). W [[Strzédnowiek|strzédniowieczu]] zôpadnô Eùropa stracëła przëstãp do grecczich òriginałów, znającë trojańsczé dzeje leno z łacyńsczich skrodzeniów (np. Daresa ë Diktysa). Pòwrót Hòmera na zôpôd nastąpił na zôczątkù renesansu. Òd nowòżëtnëch czasów mòtiwë, heroje ë sztil pòetë wëwarłë decydujący cësk na lëteraturã (òd [[Dante|Dantégò]], przez [[William Shakespeare|Shakespeare’a]], pò Ùlissesa Jamesa Joyce’a). Dolmaczenia jegò dokazów cëskałë na sztôłtowanié sã nôrodnëch jãzëków, a hòmericczi epòs stôł sã „królewsczim” gatënkã, do jaczégò aspirowelë ùsôdzcë we wszëtczich krajach. == Przëpisë == <references /> fzbu16096fyywg0vtphbrkqnul358t4 224047 224035 2026-11-10T17:33:23Z Iketsi 3254 kat. 224047 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Homer bust, Farnese collection (Naples).jpg|mały|[[Piersnica]] Hòmera]] '''Hòmer''' ([[Stôrogrecczi jãzëk|stgr]]. ''Ὅμηρος'', ''Hómēros'') – legendarny [[Greckô|grecczi]] wanożny spiéwôk ([[aòjda]]), epik, pòwszechno ùznôwóny za òjca epicczi pòezje ë nôwiãkszégò ùsôdzcã lëteraturë stôrożëtny Grecje<ref>Kumaniecki K., ''Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987, s. 45–52.</ref>. Je nôstarszim znónym z miona eùropejsczim [[Pòeta|pòetą]], chtërnemù anticznô tradicjô przëpisëje aùtorstwò dwùch spòdlowëch epòsów – [[Iliada|Iliadë]] ë [[Òdisejô|Òdiseje]], a téż tzw. [[Hòmericczi himnë|Hòmericczich himnów]], heroikòmicznëch pòematów (np. [[Batrachòmyomachia]]) ë [[Epigramat|epigramatów]]. Jegò dokôzë bëłë fùndamentã ùczbë, kùlturë ë tożsamòscë stôrożëtnëch Greków, môjącë wiôldżi ë nieprzerwóny cësk na całą pòzniészą eùropejską [[Lëteratura|lëteraturã]] ë [[Kùltura|kùlturã]]. Trwający òd stôrożëtnoscë jaż do dzys spór ò aùtorstwò Iliadë ë Òdiseje jakno téż samò historiczné jistnienié Hòmera je znóny w nôùce jakno hòmerowô kwestiô<ref>Sinko T., ''Zarys historii literatury greckiej'', Tom 1, PWN, Warszawa 1959, s. 74–88.</ref>. == Żëcé ë legenda == Ò żëcym Hòmera nie zachòwałë sã niżódné wiarëgòdné historiczné wiadła, a ju w klasycznym cządze jegò pòstac bëła w wiôldżim dzélu zmitologizowónô. Stôrożëtny Grekòwie zòbrażelë gò sobie nôczãscy jakno slépégò, stôrégò wanożnégò spiéwôka z [[Lira|lirą]], co wanożił òd dwòru do dwòru. No zòbrażenié òpiérało sã dzélowò na etimòlogie miona (słowò ''homēros'' w niechtërnëch grecczich dialektach mògło òznaczac „slépc” abò „zôrãcznik”<ref>Lesky A., ''Historia literatury starożytnej Grecji'', przekł. J. Rybowski, Warszawa 2006, s. 34.</ref>) a téż na pòstacë niewidomégò aojdë [[Demòdok|Demòdoka]] z Òdiseje, w jaczim doszëkiwóno sã aùtopòrtretu ùtwórcë. Ju w stôrożëtnoscë ò miono môlu ùrodzeniégò Hòmera wadzyło sã sédmë grecczich miastów. Zjawiszcze to ùwieczniono w słôwnym epigramace: ''Sédmë miastów wadzy sã ò ród Hòmera: Smyrna, Chios, Kòlofón, Itaka, Pylos, Argòs, Atenë''. Badérowania nad jóńsczim dialektã epòsów wskôzëją, że pòeta (abò tradicjô, z jaczi czerpôł) nôprawdobòdobni pòchôdôł z Jonii, to je z grecczich kòloniów na zôpadnym brzegù [[Mniészô Azjô|Mniészi Azje]], przë czim nôczãscy wskôzëje sã na [[Smyrna|Smyrnã]] abò òstrów Chios. Na Chios przez stalata dzéłôł cech rapsodów zwónëch Hòmeridama (''Homeridai''), chtërny trzëmelë, że są jegò biologicznymi abò dëchòwima pòtomkama<ref>Wipszycka E., Bravo B., ''Historia starożytnych Greków'', Tom 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 110–113.</ref>. Chronologiô żëcégò pòetë téż bëła przedkłôdã domësłów. Historik [[Herodot]], co żił w V wiekù p.n.e., trzëmôł, że Hòmer ë [[Hezjod]] żëlë „nôwëżi sztërësta lat przede mną”, co stawiałobë Hòmera w pòłowie IX wiekù p.n.e.<ref>Herodot, ''Dzieje'', Księga II, 53, dolm. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2007.</ref> Terôczasnô nôùka (m.jin. na spòdlim analizë kùlturowëch realiów, taczich jak ùżëcé żelaza, znajomòsc [[Fenicczi szrëft|fenicczégò]] [[Fenicczi szrëft|szrëfta]] czë òrganizacjô [[pòlis]]) nôczãscy datëje pòwstanié Iliadë na pòłowã abò drëgą pòłowã VIII wiekù p.n.e., a Òdiseje na kùńc negò stalatégò, chòc niechtërny badérowie przesëwają to datowanié na zôczątk VII wiekù p.n.e. == Hòmerowô kwestiô == Problem historicznotë Hòmera ë aùtorstwa jegò dokazów béł pòdnoszony ju w stôrożëtnoscë przez tzw. ''chorizontes'' (rozdzélającëch), chtërny trzëmelë, że Iliada ë Òdisejô mają dwùch rozmajitëch aùtorów, co ùdokaznielë różnicama w nastroju, słowiznie ë psychòlogiczny kònstrukcji herojów òbù pòematów. Prawdzëwô, nowòżëtnô filologicznô diskùsjô zaczãła sã równak w 1795 rokù razã z pùblikacją dokazu ''Prolegomena ad Homerum'' aùtorstwa [[Friedrich Aùgùst Wòlf|Friedricha Aùgùsta Wòlfa]]<ref>Wolf F.A., ''Prolegomena ad Homerum'', Halle 1795.</ref>. Wòlf ùdokazniwôł, że w czasach pòwstôwaniégò epòsów Grekòwie nie znalë jesz pisma, co dôwałobë mòżnota ùtrwaleniô tak dłudżich tekstów. Trzëmôł òn, że pòematë skłôdałë sã z wielnëch krótszich piesniów, przekôzywónëch gãbno ë zebrónëch w całosc dopiérze w VI wiekù p.n.e. w [[Atenë|Atenach]] na rozkôz tirana [[Pizystrat|Pizystrata]] (tzw. pizystratejskô redakcjô). W XIX ë XX stalatim badérowie pòdzelëlë sã na dwa karna: * '''Analiticë (Pluraliscë)''' – kòntinuatorzë Wòlfa (m.jin. [[Karl Lachmann]], [[Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff]]). Ùwôżelë òni, że [[Epòs|epòsë]] to zbiérk niezanôleżnëch piesniów (teòriô piesniów) abò rozbùdowanié jednégò môłégò rdzenia (teòriô pra-Iliadë) przez pòzniészich interpolatorów ë redaktorów<ref>Romilly J. de, ''Krótki zarys literatury greckiej'', Warszawa 2004, s. 12–16.</ref>. Argùmentowelë to wielnyma niescisłoscama ë pòwtórzeniama w teksce. * '''Ùnitariscë''' – trzëmelë, że mimò felów (np. heroj zabiti w jedny knédze pòkôzëje sã żëwi w jinszi), kòmpozycyjnô spójnota òbù epòsów, jednoliti sztil ë dokładnô architektura (òsoblëwie w Iliadze) dowòdzą jistnieniô jednégò, genialnégò ùsôdzcë (abò nôwëżi dwùch: jednégò dlô Iliadë, drëdżégò dlô Òdiseje), chtëren na spòdlim gãbny tradicji ùsadzył zwarté arcëdokazë. Przełomã òkôzała sã òralno-fòrmùłowô teoriô, sfòrmùłowónô w 30. latach XX wiekù przez [[Milman Parry|Milmana Parry’égò]] ë [[Albert Lord|Alberta Lorda]]. Zbadërowalë òni żëwą epicką tradicjã pôłniowòsłowiańsczich [[Gãslôrz|gãslôrzów]] w Jugòsławie, co dało mòżnota ùdokaznic, że niepismienny spiéwôcë pòtrafią improwizowac wiôldżé pòematë, kòrzëstającë ze zbiérkù gòtowëch „fòrmùłów” (np. stałëch epitetów). Zgódno z ną teorią Hòmer (abò pòecë krëjący sã pòd nym mionã) béł genialnym improwizatorã, chtëren doprowadzył tradicjã [[Òralnô pòezjô|òralny pòezji]] do szczëtowégò pùnktu prosto przed rozkòscérzenim sã [[Grecczi alfabét|grecczégò alfabetu]]<ref>Parry M., ''The Making of Homeric Verse. The Collected Papers of Milman Parry'', red. A. Parry, Clarendon Press, Oxford 1971, s. 266–293.</ref>. == Dokôzë == Tradicjno pòd mionã Hòmera fùnkconëją dwa wiôldżé epòsë, jaczé zdefiniowałë rozwij gatënkù w swiatowi lëteraturze. === ''Iliada'' === [[Òbrôzk:First paragraph of Homer's Iliad in D. Montbel (1828).jpg|mały|Pierszi akapit ''Iliadë'' Hòmera]] Epòs skłôdô sã z 24 knégów (pòdzélënkù dokònelë aleksandrijscë ùczeni w hellenisticznym cządze, przëpisëjącë knégóm wiôldżé lëtrë grecczégò alfabetu) ë mô kòl 15 693 [[Heksaméter|heksamétrów]]. Tematã [[Iliada|Iliadë]] nie je, procëm pòzwie, całô trojańskô wòjna, le leno 51 dniów ji dzesątégò rokù. Kòmpozycyjną òsą pòematu je „gniéw [[Achilles|Achillesa]]” – spór midzë nôwiãkszim grecczim wòjownikã, Achillesã, a nôczelnym wòdzã, [[Agamemnón|Agamemnónã]], ò brankã Bryzejdã<ref>Łanowski J., ''Święta pieśń – wstęp do Iliady'', Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. V–LXIV.</ref>. Skùtkùje to wëcòfanim sã Achillesa z biôtczi, klãskama Greków, smiercą jegò przëjacela [[Patroklos|Patroklosa]] z rãków [[Hektór|Hektóra]], a na kùńc zemstą Achillesa ë zbezczeszczenim trupù òbarnë [[Trojô|Troje]], pò czim przëchôdô wzruszającé pòjednanié z òjcã Hektora, królã [[Priam|Priamã]]. Dokôz wëróżniwô sã fatalizmã, mònùmentalizmã, sërowim rëcersczim etosã ë brutalnym òpisenkã wòjnowëch realiów, dze bògòwie bez przestankù mieszają sã w losë smiertelników. === ''Òdisejô'' === Skłôdającô sã z 12 110 wiérszów ë téż pòdzelonô na 24 knédżi (òznôczoné môłima lëtrama), ''Òdisejô'' òpisëje 10-latną wanogã Òdiseùsza, króla Itaczi, co wrôcô dodóm pò ùpadkù Troje. Pòemat mô znacznikòwò barżi skòmplikòwóną narracyjną strukturã niżlë Iliada. Włôscëwô akcjô trwô kòl 40 dniów, òb czas jaczich zastosowóno zabieg retrospekcji (Òdiseùsz na dwòrze Feaków samòstójno òpòwiôdô ò swòjich rëchlészich, fantasticznëch przëgòdach: {{skr.|m.jin.}} ò ùcekù òd cyklopa [[Pòlifem|Pòlifema]], pùbëce ù pùrtindżi [[Kirke]] czë zeńdzenim do [[Hades|Hadesu]]). ''Òdisejô'' je wanożno-awanturniczą epòpeją, a sóm hejor ùòsôbiô jinszé cnotë niżlë wòjownicë spòd Troje – lëczi sã tuwò sprët (''metis''), inteligencjô, cerplëwòta ë głãbòkô miłota do tatczëznë ë familie (białczi [[Penelopa|Penelopë]], sëna [[Telemach|Telemacha]]). === Przëpisywóné dokôzë === W stôrożëtnoscë Hòmerowi przëpisywóno téż całi epicczi cykl (pòematë dofùlowëjącé wątczi z trojańsczi ë tebańsczi wòjnë), le z czasã òdrzucono to aùtorstwò. Do dzys pòd jegò mionã przetrwałë tzw. ''[[Hòmericczé himnë]]'' – zbiérk 33 piesniów kù czcë rozmajitëch grecczich bóstwów, co pòchôdają pò prôwdze z VII–V wiekù p.n.e. Nôdroz przëpisywóno mù szpòrtowné, parodisticzné pòematë, z jaczich zachòwała sã ''Batrachòmyomachia'' (''Wòjna żabów z mëszama'' – parodiô sztilu Iliadë) ë fragmentë pòematu ''Margites'', co òpòwiôdô ò losach titlowégò głupca. == Jãzëk, metrika ë sztil == Jãzëk hòmericczich epòsów to twór czësto sztuczny ë lëteracczi – nigdë nie béł ùżiwóny w pòtoczny mòwie. Je to mieszanka rozmajitëch dialektów (przewôżno jóńsczégò ze starszima eòlsczima fòrmama) ë słowiznë z rozmajitëch historicznëch cządów (archajizmë ë nowszé fòrmë)<ref>Jurewicz O., ''Historia literatury starogreckiej'', PWN, Warszawa 2007, s. 43–45.</ref>. Wszëtczé dokôzë Hòmera są napisóné daktilicznym heksamétrã – niezwëczajno miarowim wiérszã òpiartym na klasycznym iloczasu (naprzemiennym ùkłôdze dłudżich ë krótczich [[Szlabiza|szlabizów]]). Sztil Hòmera wëróżniwô sã cziloma stałima znankama, jaczé stałë sã mòdłã dlô epicczi pòezji: * '''[[Stałi epitet|Stałé epitetë]]''' – {{skr.|np.}} „chùtkònodżi Achilles”, „różanopalcô Eòs”, „Gromòwładny Zeùs”. Pełniłë òne mnemòtechniczną fùnkcjã, pòmôgającë spiéwôkòwi dofùlowac metrum wiérsza òb czas gãbny improwizacji. * '''[[Hòmericczé pòrównanié|Hòmericczé pòrównania]]''' – rozbùdowóné, wieloczłonowé pòrównania, z jaczich drëdżi dzél rozrôstô sã w samòstójny, plasticzny òbrôz przirodë abò codniowégò żëcégò (czãsto kòntrastëjący z brutalnotą òpisywóny biôtczi). * '''[[Retardacjô]]''' – célowé spòwalnianié akcji ë bùdowanié napiãcégò przez dokładné, dygresyjné òpisënczi (np. słôwny, cziladzesãcwersowi òpisënk wëkùwaniô tarczë Achillesa w XVIII knédze Iliadë). * '''Òbiektiwizm''' '''ë wszechwiédza òpòwiôdôcza'''– òpòwiôdôcz nigdë nie szacëje herojów, a jegò wiédza ò swiece bògów ë lëdzy je absolutnô, bò, jak sóm zaznôczô w inwòkacjach, spiéwô dzãka natchnieniémù Mùzë. == Znaczenié ë spôdkòwizna == Ju w [[Stôrożëtnô Greckô|stôrożëtny Grecje]] epòsë Hòmera bëłë fùndamentã „paideje” – systemu ùczbë ë wëchòwaniégò. Znóno je na pamiãc, ùczono z nich czëtaniô, eticzi, retoriczi, a nawetka rzemiãsła ë wòjskòwi strategie. [[Platón]], chòc kritikòwôł mòralnota hòmericczich bògów, mùszôł przëznac, że „''Hòmer wëchòwôł Grecjã”''. W hellenisticznym cządze dokôzë Hòmera stałë sã głównym przedkłôdã filologicznëch badéraniów w [[Aleksandrijskô Ksążnica|Aleksandrijsczi]] [[Aleksandrijskô Ksążnica|Ksążnicë]], dze gramaticë taczi jak [[Zenodot z Efezu]], [[Aristofanes z Bizancjum]] ë [[Aristarch ze Samòtraczi]] òczëscëlë tekst z felów ë pòdzelëlë gò na knédżi. Cësk Hòmera na [[Stôrożëtny Rzim|Rzim]] béł równo mòcny. Òd łacyńsczégò przekładu Òdiseje dokònónégò przez [[Liwiusza Andronikùs|Liwiusza Andronikùsa]] zaczãła sã [[rzimskô lëteratura]], a ''[[Enejda]]'' [[Wergiliusz|Wergiliusza]], nôwiãkszi rzimsczi nôrodny epòs, to swiadomé nawlékniãcé ë swòjistô kòmpozycyjnô riwalizacjô z òbùma epòpejama grecczégò slépca (pierszé 6 knég to „rzimskô Òdisejô”, pòsobné 6 to „rzimskô Iliada”). W [[Strzédnowiek|strzédniowieczu]] zôpadnô Eùropa stracëła przëstãp do grecczich òriginałów, znającë trojańsczé dzeje leno z łacyńsczich skrodzeniów (np. Daresa ë Diktysa). Pòwrót Hòmera na zôpôd nastąpił na zôczątkù renesansu. Òd nowòżëtnëch czasów mòtiwë, heroje ë sztil pòetë wëwarłë decydujący cësk na lëteraturã (òd [[Dante|Dantégò]], przez [[William Shakespeare|Shakespeare’a]], pò Ùlissesa Jamesa Joyce’a). Dolmaczenia jegò dokazów cëskałë na sztôłtowanié sã nôrodnëch jãzëków, a hòmericczi epòs stôł sã „królewsczim” gatënkã, do jaczégò aspirowelë ùsôdzcë we wszëtczich krajach. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Greckô]] 2qxfu0tzyvbcv0u261rym4uwnjkcsmk 828 14966 224072 2026-11-10T19:23:06Z Iketsi 3254 {{Do rëmniãcô}} 224072 wikitext text/x-wiki {{Do rëmniãcô}} 4ikcisoacv6uzuai8n7l0g8wh6t3op5 0 14967 224073 2026-11-10T19:31:28Z Dzywòwidz 17628 Ùsôdzonô nowô starna "[[Òbrôzk:Lipton-mug-tea.jpg|mały|Arbata ''Liptón'' w [[Szklónka|szklónczi]]]] '''Arbata''' (téż: ''harbata'') – nôpôr rëchtowóny z lëstów ë pąków karna roscënów nôleżącëch do ôrtu kameliô (Camellia), przede wszëtczim z gatënkù chińskô arbata (''Camellia sinensis''). Je to pò wòdze nôczãscy piti napitk na swiece<ref>Macfarlane, A., & Macfarlane, I. (2004). ''The Empire of Tea''. The Overlook Press, s. 32.</ref>. Na roscëna, co w…" 224073 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Lipton-mug-tea.jpg|mały|Arbata ''Liptón'' w [[Szklónka|szklónczi]]]] '''Arbata''' (téż: ''harbata'') – nôpôr rëchtowóny z lëstów ë pąków karna roscënów nôleżącëch do ôrtu kameliô (Camellia), przede wszëtczim z gatënkù chińskô arbata (''Camellia sinensis''). Je to pò wòdze nôczãscy piti napitk na swiece<ref>Macfarlane, A., & Macfarlane, I. (2004). ''The Empire of Tea''. The Overlook Press, s. 32.</ref>. Na roscëna, co wëwòdzy sã z òbszarów pòrénkòwi ë pôłniowò-pòrénkòwi [[Azjô|Azje]], je terôczasno ùprawiónô w wicy jak 60 krajach, przede wszëtczim w tropikalny ë subtropikalny conie<ref name=":1">Willson, K. C., & Clifford, M. N. (Eds.). (1992). ''Tea: Cultivation to consumption''. Springer Science & Business Media, s. 14–17.</ref>. Słowã „arbata” (abò „harbata”) w [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczim jãzëkù]] òkresliwô sã téż nôparë z jinëch zélów, brzôdów abò kwiatów (np. miãtowô arbata, malënowô arbata,), równak w akùratnym encyklopedicznym ë bòtanicznym znaczenim nen pòchwôt tikô sã leno nôparu z lëstów ''Camellia sinensis''. == Etimòlogiô == Kaszëbskô pòzwa „arbata” je lingwisticznym ùnikatã na eùropejską miarã. Wëwòdzy sã òna ze sparłãczeniôégò łacyńsczégò słowa ''herba'' (zelé) a téż zlatinizowóny fòrmë chińsczégò słowa òznôczającégò arbatã – ''thea''<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie, Krakòwò.</ref>. Pierwòszno nen napitk mionowano „herba thea”, co z czasã dało zroscënã w fòrmã „arbata”. Na swiece pòzwë herbatë dzelą sã spòdlowò na dwie jãzëkòwé familie, co je prosto sparłãczoné z historicznymi hańdlowima szlachama, jaczima nen napitk docérôł do apartnëch krajów<ref>Mair, V. H., & Hoh, E. (2009). ''The True History of Tea''. Thames & Hudson, s. 262–264.</ref>: * '''Familiô „Te”''' (np. ang. ''tea'', fr. ''thé'', niderl. ''thee'', miem. ''Tee'') – pòchôdô z dialektu minnan z prowincje Fùjian. Hòlendersczi kùpcë w XVII wiekù przejãlë nã wëmòwã z mòrsczich pòrtów w Xiamen ë na [[Tajwan|Tajwanie]]. * '''Familiô „Cha”''' (np. rus. ''czaj'', arab. ''shay'', tur. ''çay'', pòrt. ''chá'') – wëwòdzy sã z kantońsczégò ë mandarińsczégò dialektu. Rozkòscérzëła sã dzãka lądowim szlachóm (np. [[Jedwôbni Szlach|Jedwôbnémù Szlachòwi]]) a téż pòrtugalskò-chińsczémù hańdlowi. == Historiô == === Zôczątczi w Chinach === Pòdług chińsczi [[Mitologiô|mitologie]], włôscëwòscë arbatë òdkrił legendarny césôrz [[Shennong]] w 2737 r. p.n.e., czej do jegò kòtlikù z gòtującą sã wòdą przëtrôfkòwò wpadłë lëstë z rosnącégò òpòdôl krza<ref>Benn, J. A. (2015). ''Tea in China: A Religious and Cultural History''. University of Hawaii Press, s. 23.</ref>. Historiczné zapisczi ë archeòlogiczné badérowania wskôzëją, że arbata bëła znónô w Chinach zrazu jakno lékarzelnô roscëna ë dodôwk do jôdë. Ji pòwszechné picé jakno stymùlującégò napitkù zaczãło sã za czasów dinastie Tang (618–907). W nym cządze pòwstała téż pierwszô na swiece mònografiô pòswiãconô arbace, zatitlowónô Knéga Arbatë ([[Chińsczi jãzëk|chiń]]. ''Cha Jing''), aùtorstwa chińsczégò mnicha ë ùczałégò [[Lu Yu]]<ref>Lu, Y. (Terôczasné òprôcowanié: 1974). ''The Classic of Tea'' (Przeł. F.R. Carpenter). Little, Brown and Company.</ref>. === Rozkòscérzenié w Azje === Z Chin kùltura picégò arbatë przeniknãła do [[Japóńskô|Japóńsczi]] na przełomie VIII ë IX wiekù, przede wszëtczim za sprawą [[Bùddizm|bùddijsczich]] [[Mnich|mnichów]] (m.jin. Saichō ë Kūkai), chtërny sprowadzëlë z [[Kòntinent|kòntinentu]] [[Semiã|semiona]] arbacianégò krza. W Japóńsczi naptik dobéł głãbòczé dëchòwé znaczenié, rozwijającë sã w rigoristiczną ë wësok sfòrmalizowóną ceremoniã (''chanoyu'') w XV ë XVI wiekù. === Arbata w Eùropie ë globalnô ekspansjô === Pierwszima Eùropejczikama, co mielë do czënieniégò z arbatą, bëlë [[Pòrtugalskô|Pòrtugale]] (XVI wiekù). Równak to [[Hòlenderskô Pòrénkòwòindijskô Kòmpaniô]] sprowadzëła pierwszé kòmercyjné ładënczi arbatë do [[Eùropa|Eùropë]] w 1606 rokù. W [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanii]] herbata dobëła pòpùlarnosc pò 1662 rokù, czej król [[Karol II Stuart]] òżenił sã z pòrtugalską ksãżniczką [[Katarzëna de Braganza|Katarzëną de Braganza]], znóną miłosniczką negò napitkù<ref>Pettigrew, J. (2001). ''A Social History of Tea''. National Trust, s. 20–22.</ref>. W XVIII ë XIX wiekù zapòtrzebòwanié na arbatã w Eùropie gwałtowno wzrosło. [[Britijskô Pòrénkòwòindijskô Kòmpaniô]], próbùjącë złamac chińsczi mònopòl, zaczãła w XIX wiekù ùprawã arbatë w [[Indie|Indiach]] (w taczich regionach jak Asam ë Dardżyling) a téż na Cejlonie (dzysdniowô [[Sri Lanka]]), kładącë fundamentë pòd terôczasny globalny arbaciany rënk<ref>Moxham, R. (2003). ''Tea: Addiction, Exploitation, and Empire''. Carroll & Graf, s. 95–98.</ref>. == Bòtanika ë ùprawa == Arbaciany czerz (''Camellia sinensis'') to wiedno zelonô roscëna ò cemnozelonëch, ząbkòwónëch lëstach. Do kòmercyjnëch célów wëzwëskiwô sã przede wszëtczim dwie ji òtmianë: # ''Camellia sinensis var. sinensis'' – chińskô òtmiana, drobnolëstnô, lepi znoszącô chłodniészi klimat ë wëższé wëszawë ùprawów, czãsto brëkòwónô do produkcje zelonëch ë biôłëch arbatów. # ''Camellia sinensis var. assamica'' – asamskô òtmiana, wiôlgòlëstnô, tipòwô dlô tropikalnégò klimatu, ò chùtszims wzrosce, preferowónô do produkcje czôrnëch arbatów. Arbata wëmôgô òdpòwiednëch klimatowëch warënków: wësoczi wilgòtnoscë, regularnëch òpadów (òd 1500 do 2500 mm roczno) ë temperaturë w przedzyle 10–30°C. Do produkcje arbatów nôwëższi jakòscë zbiérô sã zwëczajno leno nômłodszi lëstowi pąk a téż dwa pierwszé lëstë (tzw. zbiérk ''two leaves and a bud'')<ref name=":1" />. Nôbarżi cenioné zbiérczi òdbiwają sã rãczno, na górsczich terenach, dze wòlniészi wzrost roscënë kòncentrëje smakòwé substancje w lëstach. == Proces produkcje ë klasyfikacjô arbatów == Klasyfikacjô klasyczny arbatë òpiérô sã na stãpniu òksydacje (enzymaticznégò ùtlenieniô) lëstów, a nié – jak sã pòwszechno ë miłno ùwôżô – na ùżëcym rozmajitëch gatënków roscënów<ref>Heiss, M. L., & Heiss, R. J. (2007). ''The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide''. Ten Speed Press, s. 65–72.</ref>. * '''Zelonô arbata''' – lëstë pò zbiérkù są chùtkò prażoné abò parzoné, co dezaktiwùje enzymë ë zapòbiégô òksydacji. Zachòwùją zeloną farwã, rzésczi aromat ë wiele pòlifenolów (np. Sencha, Matcha, Longjing) * '''Biôłô arbata''' – nômni przerobionô fòrma; zebróné pączi są pòddôwóné leno zwiãdniãcémù ë sëszeniémù na słóńcu. Wëróżniwô sã delikatnym smakã ë kwiatowim zôpachã (np. Baihao Yinzhen, Bai Mudan). * '''Żôłtô''' '''arbata''' – proces produkcje je zblëżony do zelony arbatë, ale z dodôwkòwim etapã tzw. „dëszeniégò” (''menhuang''), przez co lëstë nabiérają żôłtawégò òdcénia ë tracą trôwiastą czerpkòsc. * '''Arbata oolong (ulung)''' – półòksydowónô herbata (òd 10 do 85% ùtlenieniô). Wielerazowò gnieconé ë sëszoné lëstë dôwają zesadzoné aromatë – òd kwiatowëch pò òrzechòwé (np. Tieguanyin, Da Hong Pao). * '''Czôrnô arbata''' (w Pòrénkòwi Azje ''czerzwionô'') – lëstë przechodzą proces fùl òksydacji. Mô mòcniészi smak, cemną farwã ë dłëgszą trwałosc (np. Darjeeling, Assam, Earl Grey z bergamòtką). * '''Pòst-fermentowónô arbata (Pu-erh)''' – napitk, chtëren przechodzy mikrobòlogiczną fermentacjã. Mòże dozrzéwac wiele lat, nabiérającë specyficznëch, zemiowò-drzewnëch aromatów<ref>Zhang, L., et al. (2011). ''Chemistry and health effects of tea and its specific components''. Journal of Agricultural and Food Chemistry.</ref>. == Chemiczny skłôd ë wpłiw na zdrowié == Arbata mô w so zesadzoną miészankã chemicznëch składników, z jaczich nôwôżniészé to<ref>Cabrera, C., Artacho, R., & Giménez, R. (2006). ''Beneficial effects of green tea—A review''. Journal of the American College of Nutrition, 25(2), 79–99.</ref>: * '''Pòlifenole''' (òsoblëwie katechinë, np. EGCG w zelony arbace) – mają mòcné procëmùtleniającé dzéłanié. Zniżiwają rizykò chòrosców ùkładu krążeniô, regùlëją cësnienié krwie ë zmiészają òksydacyjny stres. * '''Pùrinowé alkalojidë''' '''(kòfejina, teòfilina, teòbromina''') – kòfejina (historiczno ''tejina'') stymùlëje nerwòwi ùkłôd ë pòprôwiô kòncentracjã. [[Taska]] arbatë mô òd 15 do 70 mg kòfejinë (mni jak kawa). * '''Aminokwasë (L-teanina)''' – dzéłô relaksëjąco ë stymùlëje w mùskù fale alfa. W sparłãczenim z kòfejiną spòwalniwô ji wchłónianié, dôwającë spòkójné pòbùdzenié ë lepszé skùpienié bez nerwòwòscë<ref>Haskell, C. F., et al. (2008). ''The effects of L-theanine, caffeine and their combination on cognition and mood''. Biological Psychology, 77(2), 113–122.</ref>. * '''Witaminë ë minerałë''' – witaminë z karna B, C, K, E (zanôleżno òd ôrtu arbatë ë temperaturë parzeniégò) a téż minerałë (m.jin. [[fluor]], [[pòtas]], [[cynk]], [[mangan]]). Epidemiologiczné badérowania pòdgadiwają, że codniowé picé niesłodzony herbatë w wielënie 3–4 tasków je sparłãczoné ze statisticzno dłëższim żëcym ë niższim rizykã zapadalnoscë m.jin. na [[Cëkrzëca|cëkrzëcã]] tipù 2<ref>Kuriyama, S. (2008). ''The relation between green tea consumption and cardiovascular disease as evidenced by epidemiological studies''. The Journal of Nutrition, 138(8), 1548S–1553S.</ref>. == Kùltura ë spòsobë przërëchtowaniégò == Rituał parzeniégò ë picégò arbatë stôł sã zachtnym elementã tożsamòscë wielnëch kùlturów na swiece: * '''Chinë (Gongfu Cha)''' – rituał w małëch statkach (gaiwan abò czajniczk z glënë Yixing). Krótczé parzenié (10–30 sekùndów) pòwtôrzô sã wielerazowò na tëch samëch lëstach, wëdobiwającë nowé smakòwé nutë. * '''Japóńskô (Chanoyu / Chadō)''' – skòdifikòwónô ceremoniô przërëchtowaniô sproszkòwóny zelony arbatë ([[Matcha]]). Ùczãstnicë skùpiają sã na harmònii, szacënkù, czëstoscë ë spòkòju. * '''Wiôlgô Britaniô (Afternoon Tea)''' – nôrodny zwëk z XIX wiekù. Pòpôłniowé picé czôrny arbatë, czãsto z dodôwkã mléka, w towarzëstwie drobnëch szteków chleba ë kùszków (''scones''). * '''[[Ruskô]] ë [[Westrzédno-Pòrénkòwô Eùropa]]''' – parzenié z ùżëcym [[Samòwar|samòwara]] do grzóniégò wòdë. Mòcny nôpôr (''zawarka'') naléwô sã na dno szklónczi w kòszëczkù ë rozwadniwô gòrącą wòdą. * '''[[Marokò]]''' – parzenié zelony arbatë tipù ''gunpowder'' ze swiéżą miãtą ë wiôlgą wielëną cëkru. Piana naléwónô z wëszawë z òzdobnégò kòcełka je znanką marokańsczi gòscynnoscë. == Przëpisë == <references /> m97can85orlmdpeudevco9q75pfm6p2 224075 224073 2026-11-10T19:36:19Z Iketsi 3254 [[Kategòrëjô:Pitczi]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] 224075 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Lipton-mug-tea.jpg|mały|Arbata ''Liptón'' w [[Szklónka|szklónczi]]]] '''Arbata''' (téż: ''harbata'') – nôpôr rëchtowóny z lëstów ë pąków karna roscënów nôleżącëch do ôrtu kameliô (Camellia), przede wszëtczim z gatënkù chińskô arbata (''Camellia sinensis''). Je to pò wòdze nôczãscy piti napitk na swiece<ref>Macfarlane, A., & Macfarlane, I. (2004). ''The Empire of Tea''. The Overlook Press, s. 32.</ref>. Na roscëna, co wëwòdzy sã z òbszarów pòrénkòwi ë pôłniowò-pòrénkòwi [[Azjô|Azje]], je terôczasno ùprawiónô w wicy jak 60 krajach, przede wszëtczim w tropikalny ë subtropikalny conie<ref name=":1">Willson, K. C., & Clifford, M. N. (Eds.). (1992). ''Tea: Cultivation to consumption''. Springer Science & Business Media, s. 14–17.</ref>. Słowã „arbata” (abò „harbata”) w [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczim jãzëkù]] òkresliwô sã téż nôparë z jinëch zélów, brzôdów abò kwiatów (np. miãtowô arbata, malënowô arbata,), równak w akùratnym encyklopedicznym ë bòtanicznym znaczenim nen pòchwôt tikô sã leno nôparu z lëstów ''Camellia sinensis''. == Etimòlogiô == Kaszëbskô pòzwa „arbata” je lingwisticznym ùnikatã na eùropejską miarã. Wëwòdzy sã òna ze sparłãczeniôégò łacyńsczégò słowa ''herba'' (zelé) a téż zlatinizowóny fòrmë chińsczégò słowa òznôczającégò arbatã – ''thea''<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie, Krakòwò.</ref>. Pierwòszno nen napitk mionowano „herba thea”, co z czasã dało zroscënã w fòrmã „arbata”. Na swiece pòzwë herbatë dzelą sã spòdlowò na dwie jãzëkòwé familie, co je prosto sparłãczoné z historicznymi hańdlowima szlachama, jaczima nen napitk docérôł do apartnëch krajów<ref>Mair, V. H., & Hoh, E. (2009). ''The True History of Tea''. Thames & Hudson, s. 262–264.</ref>: * '''Familiô „Te”''' (np. ang. ''tea'', fr. ''thé'', niderl. ''thee'', {{jãz.|de}} ''Tee'') – pòchôdô z dialektu minnan z prowincje Fùjian. Hòlendersczi kùpcë w XVII wiekù przejãlë nã wëmòwã z mòrsczich pòrtów w Xiamen ë na [[Tajwan|Tajwanie]]. * '''Familiô „Cha”''' (np. rus. ''czaj'', arab. ''shay'', tur. ''çay'', pòrt. ''chá'') – wëwòdzy sã z kantońsczégò ë mandarińsczégò dialektu. Rozkòscérzëła sã dzãka lądowim szlachóm (np. [[Jedwôbni Szlach|Jedwôbnémù Szlachòwi]]) a téż pòrtugalskò-chińsczémù hańdlowi. == Historiô == === Zôczątczi w Chinach === Pòdług chińsczi [[Mitologiô|mitologie]], włôscëwòscë arbatë òdkrił legendarny césôrz [[Shennong]] w 2737 {{skr.|rokù}} p.n.e., czej do jegò kòtlikù z gòtującą sã wòdą przëtrôfkòwò wpadłë lëstë z rosnącégò òpòdôl krza<ref>Benn, J. A. (2015). ''Tea in China: A Religious and Cultural History''. University of Hawaii Press, s. 23.</ref>. Historiczné zapisczi ë archeòlogiczné badérowania wskôzëją, że arbata bëła znónô w Chinach zrazu jakno lékarzelnô roscëna ë dodôwk do jôdë. Ji pòwszechné picé jakno stymùlującégò napitkù zaczãło sã za czasów dinastie Tang (618–907). W nym cządze pòwstała téż pierwszô na swiece mònografiô pòswiãconô arbace, zatitlowónô Knéga Arbatë ([[Chińsczi jãzëk|chiń]]. ''Cha Jing''), aùtorstwa chińsczégò mnicha ë ùczałégò [[Lu Yu]]<ref>Lu, Y. (Terôczasné òprôcowanié: 1974). ''The Classic of Tea'' (Przeł. F.R. Carpenter). Little, Brown and Company.</ref>. === Rozkòscérzenié w Azje === Z Chin kùltura picégò arbatë przeniknãła do [[Japóńskô|Japóńsczi]] na przełomie VIII ë IX wiekù, przede wszëtczim za sprawą [[Bùddizm|bùddijsczich]] [[Mnich|mnichów]] (m.jin. Saichō ë Kūkai), chtërny sprowadzëlë z [[Kòntinent|kòntinentu]] [[Semiã|semiona]] arbacianégò krza. W Japóńsczi naptik dobéł głãbòczé dëchòwé znaczenié, rozwijającë sã w rigoristiczną ë wësok sfòrmalizowóną ceremoniã (''chanoyu'') w XV ë XVI wiekù. === Arbata w Eùropie ë globalnô ekspansjô === Pierwszima Eùropejczikama, co mielë do czënieniégò z arbatą, bëlë [[Pòrtugalskô|Pòrtugale]] (XVI wiekù). Równak to [[Hòlenderskô Pòrénkòwòindijskô Kòmpaniô]] sprowadzëła pierwszé kòmercyjné ładënczi arbatë do [[Eùropa|Eùropë]] w 1606 rokù. W [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanii]] herbata dobëła pòpùlarnosc pò 1662 rokù, czej król [[Karol II Stuart]] òżenił sã z pòrtugalską ksãżniczką [[Katarzëna de Braganza|Katarzëną de Braganza]], znóną miłosniczką negò napitkù<ref>Pettigrew, J. (2001). ''A Social History of Tea''. National Trust, s. 20–22.</ref>. W XVIII ë XIX wiekù zapòtrzebòwanié na arbatã w Eùropie gwałtowno wzrosło. [[Britijskô Pòrénkòwòindijskô Kòmpaniô]], próbùjącë złamac chińsczi mònopòl, zaczãła w XIX wiekù ùprawã arbatë w [[Indie|Indiach]] (w taczich regionach jak Asam ë Dardżyling) a téż na Cejlonie (dzysdniowô [[Sri Lanka]]), kładącë fundamentë pòd terôczasny globalny arbaciany rënk<ref>Moxham, R. (2003). ''Tea: Addiction, Exploitation, and Empire''. Carroll & Graf, s. 95–98.</ref>. == Bòtanika ë ùprawa == Arbaciany czerz (''Camellia sinensis'') to wiedno zelonô roscëna ò cemnozelonëch, ząbkòwónëch lëstach. Do kòmercyjnëch célów wëzwëskiwô sã przede wszëtczim dwie ji òtmianë: # ''Camellia sinensis var. sinensis'' – chińskô òtmiana, drobnolëstnô, lepi znoszącô chłodniészi klimat ë wëższé wëszawë ùprawów, czãsto brëkòwónô do produkcje zelonëch ë biôłëch arbatów. # ''Camellia sinensis var. assamica'' – asamskô òtmiana, wiôlgòlëstnô, tipòwô dlô tropikalnégò klimatu, ò chùtszims wzrosce, preferowónô do produkcje czôrnëch arbatów. Arbata wëmôgô òdpòwiednëch klimatowëch warënków: wësoczi wilgòtnoscë, regularnëch òpadów (òd 1500 do 2500 mm roczno) ë temperaturë w przedzyle 10–30°C. Do produkcje arbatów nôwëższi jakòscë zbiérô sã zwëczajno leno nômłodszi lëstowi pąk a téż dwa pierwszé lëstë (tzw. zbiérk ''two leaves and a bud'')<ref name=":1" />. Nôbarżi cenioné zbiérczi òdbiwają sã rãczno, na górsczich terenach, dze wòlniészi wzrost roscënë kòncentrëje smakòwé substancje w lëstach. == Proces produkcje ë klasyfikacjô arbatów == Klasyfikacjô klasyczny arbatë òpiérô sã na stãpniu òksydacje (enzymaticznégò ùtlenieniô) lëstów, a nié – jak sã pòwszechno ë miłno ùwôżô – na ùżëcym rozmajitëch gatënków roscënów<ref>Heiss, M. L., & Heiss, R. J. (2007). ''The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide''. Ten Speed Press, s. 65–72.</ref>. * '''Zelonô arbata''' – lëstë pò zbiérkù są chùtkò prażoné abò parzoné, co dezaktiwùje enzymë ë zapòbiégô òksydacji. Zachòwùją zeloną farwã, rzésczi aromat ë wiele pòlifenolów (np. Sencha, Matcha, Longjing) * '''Biôłô arbata''' – nômni przerobionô fòrma; zebróné pączi są pòddôwóné leno zwiãdniãcémù ë sëszeniémù na słóńcu. Wëróżniwô sã delikatnym smakã ë kwiatowim zôpachã (np. Baihao Yinzhen, Bai Mudan). * '''Żôłtô''' '''arbata''' – proces produkcje je zblëżony do zelony arbatë, ale z dodôwkòwim etapã tzw. „dëszeniégò” (''menhuang''), przez co lëstë nabiérają żôłtawégò òdcénia ë tracą trôwiastą czerpkòsc. * '''Arbata oolong (ulung)''' – półòksydowónô herbata (òd 10 do 85% ùtlenieniô). Wielerazowò gnieconé ë sëszoné lëstë dôwają zesadzoné aromatë – òd kwiatowëch pò òrzechòwé (np. Tieguanyin, Da Hong Pao). * '''Czôrnô arbata''' (w Pòrénkòwi Azje ''czerzwionô'') – lëstë przechodzą proces fùl òksydacji. Mô mòcniészi smak, cemną farwã ë dłëgszą trwałosc (np. Darjeeling, Assam, Earl Grey z bergamòtką). * '''Pòst-fermentowónô arbata (Pu-erh)''' – napitk, chtëren przechodzy mikrobòlogiczną fermentacjã. Mòże dozrzéwac wiele lat, nabiérającë specyficznëch, zemiowò-drzewnëch aromatów<ref>Zhang, L., et al. (2011). ''Chemistry and health effects of tea and its specific components''. Journal of Agricultural and Food Chemistry.</ref>. == Chemiczny skłôd ë wpłiw na zdrowié == Arbata mô w so zesadzoną miészankã chemicznëch składników, z jaczich nôwôżniészé to<ref>Cabrera, C., Artacho, R., & Giménez, R. (2006). ''Beneficial effects of green tea—A review''. Journal of the American College of Nutrition, 25(2), 79–99.</ref>: * '''Pòlifenole''' (òsoblëwie katechinë, {{skr.|np.}} EGCG w zelony arbace) – mają mòcné procëmùtleniającé dzéłanié. Zniżiwają rizykò chòrosców ùkładu krążeniô, regùlëją cësnienié krwie ë zmiészają òksydacyjny stres. * '''Pùrinowé alkalojidë''' '''(kòfejina, teòfilina, teòbromina''') – kòfejina (historiczno ''tejina'') stymùlëje nerwòwi ùkłôd ë pòprôwiô kòncentracjã. [[Taska]] arbatë mô òd 15 do 70 mg kòfejinë (mni jak kawa). * '''Aminokwasë (L-teanina)''' – dzéłô relaksëjąco ë stymùlëje w mùskù fale alfa. W sparłãczenim z kòfejiną spòwalniwô ji wchłónianié, dôwającë spòkójné pòbùdzenié ë lepszé skùpienié bez nerwòwòscë<ref>Haskell, C. F., et al. (2008). ''The effects of L-theanine, caffeine and their combination on cognition and mood''. Biological Psychology, 77(2), 113–122.</ref>. * '''Witaminë ë minerałë''' – witaminë z karna B, C, K, E (zanôleżno òd ôrtu arbatë ë temperaturë parzeniégò) a téż minerałë (m.jin. [[fluor]], [[pòtas]], [[cynk]], [[mangan]]). Epidemiologiczné badérowania pòdgadiwają, że codniowé picé niesłodzony herbatë w wielënie 3–4 tasków je sparłãczoné ze statisticzno dłëższim żëcym ë niższim rizykã zapadalnoscë {{skr.|m.jin.}} na [[Cëkrzëca|cëkrzëcã]] tipù 2<ref>Kuriyama, S. (2008). ''The relation between green tea consumption and cardiovascular disease as evidenced by epidemiological studies''. The Journal of Nutrition, 138(8), 1548S–1553S.</ref>. == Kùltura ë spòsobë przërëchtowaniégò == Rituał parzeniégò ë picégò arbatë stôł sã zachtnym elementã tożsamòscë wielnëch kùlturów na swiece: * '''Chinë (Gongfu Cha)''' – rituał w małëch statkach (gaiwan abò czajniczk z glënë Yixing). Krótczé parzenié (10–30 sekùndów) pòwtôrzô sã wielerazowò na tëch samëch lëstach, wëdobiwającë nowé smakòwé nutë. * '''Japóńskô (Chanoyu / Chadō)''' – skòdifikòwónô ceremoniô przërëchtowaniô sproszkòwóny zelony arbatë ([[Matcha]]). Ùczãstnicë skùpiają sã na harmònii, szacënkù, czëstoscë ë spòkòju. * '''Wiôlgô Britaniô (Afternoon Tea)''' – nôrodny zwëk z XIX wiekù. Pòpôłniowé picé czôrny arbatë, czãsto z dodôwkã mléka, w towarzëstwie drobnëch szteków chleba ë kùszków (''scones''). * '''[[Ruskô]] ë [[Westrzédno-Pòrénkòwô Eùropa]]''' – parzenié z ùżëcym [[Samòwar|samòwara]] do grzóniégò wòdë. Mòcny nôpôr (''zawarka'') naléwô sã na dno szklónczi w kòszëczkù ë rozwadniwô gòrącą wòdą. * '''[[Marokò]]''' – parzenié zelony arbatë tipù ''gunpowder'' ze swiéżą miãtą ë wiôlgą wielëną cëkru. Piana naléwónô z wëszawë z òzdobnégò kòcełka je znanką marokańsczi gòscynnoscë. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pitczi]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] 3g4jcfdndvanleh3ro2nssl9kj5u7x3 224076 224075 2026-11-10T19:36:40Z Dzywòwidz 17628 224076 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Lipton-mug-tea.jpg|mały|Arbata ''Liptón'' w [[Szklónka|szklónczi]]]] '''Arbata''' (téż: ''harbata'') – nôpôr rëchtowóny z lëstów ë pąków karna roscënów nôleżącëch do ôrtu kameliô (Camellia), przede wszëtczim z gatënkù chińskô arbata (''Camellia sinensis''). Je to pò wòdze nôczãscy piti napitk na swiece<ref>Macfarlane, A., & Macfarlane, I. (2004). ''The Empire of Tea''. The Overlook Press, s. 32.</ref>. Na roscëna, co wëwòdzy sã z òbszarów pòrénkòwi ë pôłniowò-pòrénkòwi [[Azjô|Azje]], je terôczasno ùprawiónô w wicy jak 60 krajach, przede wszëtczim w tropikalny ë subtropikalny conie<ref name=":1">Willson, K. C., & Clifford, M. N. (Eds.). (1992). ''Tea: Cultivation to consumption''. Springer Science & Business Media, s. 14–17.</ref>. Słowã „arbata” (abò „harbata”) w [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczim jãzëkù]] òkresliwô sã téż nôparë z jinëch zélów, brzôdów abò kwiatów (np. miãtowô arbata, malënowô arbata,), równak w akùratnym encyklopedicznym ë bòtanicznym znaczenim nen pòchwôt tikô sã leno nôparu z lëstów ''Camellia sinensis''. == Etimòlogiô == Kaszëbskô pòzwa „arbata” je lingwisticznym ùnikatã na eùropejską miarã. Wëwòdzy sã òna ze sparłãczeniôégò łacyńsczégò słowa ''herba'' (zelé) a téż zlatinizowóny fòrmë chińsczégò słowa òznôczającégò arbatã – ''thea''<ref>Boryś, W. (2005). ''Słownik etymologiczny języka polskiego''. Wydawnictwo Literackie, Krakòwò.</ref>. Pierwòszno nen napitk mionowano „herba thea”, co z czasã dało zroscënã w fòrmã „arbata”. Na swiece pòzwë herbatë dzelą sã spòdlowò na dwie jãzëkòwé familie, co je prosto sparłãczoné z historicznymi hańdlowima szlachama, jaczima nen napitk docérôł do apartnëch krajów<ref>Mair, V. H., & Hoh, E. (2009). ''The True History of Tea''. Thames & Hudson, s. 262–264.</ref>: * '''Familiô „Te”''' (np. ang. ''tea'', fr. ''thé'', niderl. ''thee'', {{jãz.|de}} ''Tee'') – pòchôdô z dialektu minnan z prowincje Fùjian. Hòlendersczi kùpcë w XVII wiekù przejãlë nã wëmòwã z mòrsczich pòrtów w Xiamen ë na [[Tajwan|Tajwanie]]. * '''Familiô „Cha”''' (np. rus. ''czaj'', arab. ''shay'', tur. ''çay'', pòrt. ''chá'') – wëwòdzy sã z kantońsczégò ë mandarińsczégò dialektu. Rozkòscérzëła sã dzãka lądowim szlachóm (np. [[Jedwôbni Szlach|Jedwôbnémù Szlachòwi]]) a téż pòrtugalskò-chińsczémù hańdlowi. == Historiô == === Zôczątczi w Chinach === Pòdług chińsczi [[Mitologiô|mitologie]], włôscëwòscë arbatë òdkrił legendarny césôrz [[Shennong]] w 2737 {{skr.|rokù}} p.n.e., czej do jegò kòtlikù z gòtującą sã wòdą przëtrôfkòwò wpadłë lëstë z rosnącégò òpòdôl krza<ref>Benn, J. A. (2015). ''Tea in China: A Religious and Cultural History''. University of Hawaii Press, s. 23.</ref>. Historiczné zapisczi ë archeòlogiczné badérowania wskôzëją, że arbata bëła znónô w Chinach zrazu jakno lékarzelnô roscëna ë dodôwk do jôdë. Ji pòwszechné picé jakno stymùlującégò napitkù zaczãło sã za czasów dinastie Tang (618–907). W nym cządze pòwstała téż pierwszô na swiece mònografiô pòswiãconô arbace, zatitlowónô Knéga Arbatë ([[Chińsczi jãzëk|chiń]]. ''Cha Jing''), aùtorstwa chińsczégò mnicha ë ùczałégò [[Lu Yu]]<ref>Lu, Y. (Terôczasné òprôcowanié: 1974). ''The Classic of Tea'' (Przeł. F.R. Carpenter). Little, Brown and Company.</ref>. === Rozkòscérzenié w Azje === Z Chin kùltura picégò arbatë przeniknãła do [[Japóńskô|Japóńsczi]] na przełomie VIII ë IX wiekù, przede wszëtczim za sprawą [[Bùddizm|bùddijsczich]] [[Mnich|mnichów]] (m.jin. Saichō ë Kūkai), chtërny sprowadzëlë z [[Kòntinent|kòntinentu]] [[Semiã|semiona]] arbacianégò krza. W Japóńsczi naptik dobéł głãbòczé dëchòwé znaczenié, rozwijającë sã w rigoristiczną ë wësok sfòrmalizowóną ceremoniã (''chanoyu'') w XV ë XVI wiekù. === Arbata w Eùropie ë globalnô ekspansjô === Pierwszima Eùropejczikama, co mielë do czënieniégò z arbatą, bëlë [[Pòrtugalskô|Pòrtugale]] (XVI wiekù). Równak to [[Hòlenderskô Pòrénkòwòindijskô Kòmpaniô]] sprowadzëła pierwszé kòmercyjné ładënczi arbatë do [[Eùropa|Eùropë]] w 1606 rokù. W [[Wiôlgô Britaniô|Wiôldżi Britanii]] herbata dobëła pòpùlarnosc pò 1662 rokù, czej król [[Karol II Stuart]] òżenił sã z pòrtugalską ksãżniczką [[Katarzëna de Braganza|Katarzëną de Braganza]], znóną miłosniczką negò napitkù<ref>Pettigrew, J. (2001). ''A Social History of Tea''. National Trust, s. 20–22.</ref>. W XVIII ë XIX wiekù zapòtrzebòwanié na arbatã w Eùropie gwałtowno wzrosło. [[Britijskô Pòrénkòwòindijskô Kòmpaniô]], próbùjącë złamac chińsczi mònopòl, zaczãła w XIX wiekù ùprawã arbatë w [[Indie|Indiach]] (w taczich regionach jak Asam ë Dardżyling) a téż na Cejlonie (dzysdniowô [[Sri Lanka]]), kładącë fundamentë pòd terôczasny globalny arbaciany rënk<ref>Moxham, R. (2003). ''Tea: Addiction, Exploitation, and Empire''. Carroll & Graf, s. 95–98.</ref>. == Bòtanika ë ùprawa == Arbaciany czerz (''Camellia sinensis'') to wiedno zelonô roscëna ò cemnozelonëch, ząbkòwónëch lëstach. Do kòmercyjnëch célów wëzwëskiwô sã przede wszëtczim dwie ji òtmianë: # ''Camellia sinensis var. sinensis'' – chińskô òtmiana, drobnolëstnô, lepi znoszącô chłodniészi klimat ë wëższé wëszawë ùprawów, czãsto brëkòwónô do produkcje zelonëch ë biôłëch arbatów. # ''Camellia sinensis var. assamica'' – asamskô òtmiana, wiôlgòlëstnô, tipòwô dlô tropikalnégò klimatu, ò chùtszims wzrosce, preferowónô do produkcje czôrnëch arbatów. Arbata wëmôgô òdpòwiednëch klimatowëch warënków: wësoczi wilgòtnoscë, regularnëch òpadów (òd 1500 do 2500 mm roczno) ë temperaturë w przedzyle 10–30°C. Do produkcje arbatów nôwëższi jakòscë zbiérô sã zwëczajno leno nômłodszi lëstowi pąk a téż dwa pierwszé lëstë (tzw. zbiérk ''two leaves and a bud'')<ref name=":1" />. Nôbarżi cenioné zbiérczi òdbiwają sã rãczno, na górsczich terenach, dze wòlniészi wzrost roscënë kòncentrëje smakòwé substancje w lëstach. == Proces produkcje ë klasyfikacjô arbatów == Klasyfikacjô klasyczny arbatë òpiérô sã na stãpniu òksydacje (enzymaticznégò ùtlenieniô) lëstów, a nié – jak sã pòwszechno ë miłno ùwôżô – na ùżëcym rozmajitëch gatënków roscënów<ref>Heiss, M. L., & Heiss, R. J. (2007). ''The Story of Tea: A Cultural History and Drinking Guide''. Ten Speed Press, s. 65–72.</ref>. * '''Zelonô arbata''' – lëstë pò zbiérkù są chùtkò prażoné abò parzoné, co dezaktiwùje enzymë ë zapòbiégô òksydacji. Zachòwùją zeloną farwã, rzésczi aromat ë wiele pòlifenolów (np. Sencha, Matcha, Longjing) * '''Biôłô arbata''' – nômni przerobionô fòrma; zebróné pączi są pòddôwóné leno zwiãdniãcémù ë sëszeniémù na słóńcu. Wëróżniwô sã delikatnym smakã ë kwiatowim zôpachã (np. Baihao Yinzhen, Bai Mudan). * '''Żôłtô''' '''arbata''' – proces produkcje je zblëżony do zelony arbatë, ale z dodôwkòwim etapã tzw. „dëszeniégò” (''menhuang''), przez co lëstë nabiérają żôłtawégò òdcénia ë tracą trôwiastą czerpkòsc. * '''Arbata oolong (ulung)''' – półòksydowónô herbata (òd 10 do 85% ùtlenieniô). Wielerazowò gnieconé ë sëszoné lëstë dôwają zesadzoné aromatë – òd kwiatowëch pò òrzechòwé (np. Tieguanyin, Da Hong Pao). * '''Czôrnô arbata''' (w Pòrénkòwi Azje ''czerzwionô'') – lëstë przechodzą proces fùl òksydacji. Mô mòcniészi smak, cemną farwã ë dłëgszą trwałosc (np. Darjeeling, Assam, Earl Grey z bergamòtką). * '''Pòst-fermentowónô arbata (Pu-erh)''' – napitk, chtëren przechodzy mikrobòlogiczną fermentacjã. Mòże dozrzéwac wiele lat, nabiérającë specyficznëch, zemiowò-drzewnëch aromatów<ref>Zhang, L., et al. (2011). ''Chemistry and health effects of tea and its specific components''. Journal of Agricultural and Food Chemistry.</ref>. == Chemiczny skłôd ë wpłiw na zdrowié == Arbata mô w so zesadzoną miészankã chemicznëch składników, z jaczich nôwôżniészé to<ref>Cabrera, C., Artacho, R., & Giménez, R. (2006). ''Beneficial effects of green tea—A review''. Journal of the American College of Nutrition, 25(2), 79–99.</ref>: * '''Pòlifenole''' (òsoblëwie katechinë, {{skr.|np.}} EGCG w zelony arbace) – mają mòcné procëmùtleniającé dzéłanié. Zniżiwają rizykò chòrosców ùkładu krążeniô, regùlëją cësnienié krwie ë zmiészają òksydacyjny stres. * '''Pùrinowé alkalojidë''' '''(kòfejina, teòfilina, teòbromina''') – kòfejina (historiczno ''tejina'') stymùlëje nerwòwi ùkłôd ë pòprôwiô kòncentracjã. [[Taska]] arbatë mô òd 15 do 70 mg kòfejinë (mni jak kawa). * '''Aminokwasë (L-teanina)''' – dzéłô relaksëjąco ë stymùlëje w mùskù fale alfa. W sparłãczenim z kòfejiną spòwalniwô ji wchłónianié, dôwającë spòkójné pòbùdzenié ë lepszé skùpienié bez nerwòwòscë<ref>Haskell, C. F., et al. (2008). ''The effects of L-theanine, caffeine and their combination on cognition and mood''. Biological Psychology, 77(2), 113–122.</ref>. * '''Witaminë ë minerałë''' – witaminë z karna B, C, K, E (zanôleżno òd ôrtu arbatë ë temperaturë parzeniégò) a téż minerałë (m.jin. [[fluor]], [[pòtas]], [[cynk]], [[mangan]]). Epidemiologiczné badérowania pòdgadiwają, że codniowé picé niesłodzony herbatë w wielënie 3–4 tasków je sparłãczoné ze statisticzno dłëższim żëcym ë niższim rizykã zapadalnoscë {{skr.|m.jin.}} na [[Cëkrzëca|cëkrzëcã]] tipù 2<ref>Kuriyama, S. (2008). ''The relation between green tea consumption and cardiovascular disease as evidenced by epidemiological studies''. The Journal of Nutrition, 138(8), 1548S–1553S.</ref>. == Kùltura ë spòsobë przërëchtowaniégò == [[Òbrôzk:Jan Antoon Garemijn - Afternoon Tea.jpg|mały|Jan Antoon Garemijn - Pòpôłniowé picé arbatë]] Rituał parzeniégò ë picégò arbatë stôł sã zachtnym elementã tożsamòscë wielnëch kùlturów na swiece: * '''Chinë (Gongfu Cha)''' – rituał w małëch statkach (gaiwan abò czajniczk z glënë Yixing). Krótczé parzenié (10–30 sekùndów) pòwtôrzô sã wielerazowò na tëch samëch lëstach, wëdobiwającë nowé smakòwé nutë. * '''Japóńskô (Chanoyu / Chadō)''' – skòdifikòwónô ceremoniô przërëchtowaniô sproszkòwóny zelony arbatë ([[Matcha]]). Ùczãstnicë skùpiają sã na harmònii, szacënkù, czëstoscë ë spòkòju. * '''Wiôlgô Britaniô (Afternoon Tea)''' – nôrodny zwëk z XIX wiekù. Pòpôłniowé picé czôrny arbatë, czãsto z dodôwkã mléka, w towarzëstwie drobnëch szteków chleba ë kùszków (''scones''). * '''[[Ruskô]] ë [[Westrzédno-Pòrénkòwô Eùropa]]''' – parzenié z ùżëcym [[Samòwar|samòwara]] do grzóniégò wòdë. Mòcny nôpôr (''zawarka'') naléwô sã na dno szklónczi w kòszëczkù ë rozwadniwô gòrącą wòdą. * '''[[Marokò]]''' – parzenié zelony arbatë tipù ''gunpowder'' ze swiéżą miãtą ë wiôlgą wielëną cëkru. Piana naléwónô z wëszawë z òzdobnégò kòcełka je znanką marokańsczi gòscynnoscë. == Przëpisë == {{Przëpisë}} == Bùtnowé pòwrózczi == {{Commons}} {{Kòntrola}} [[Kategòrëjô:Pitczi]] [[Kategòrëjô:1000 nôwôżniészich artiklów]] i72ou723ep2r0y048kbif8rnhr4q3a5 0 14968 224090 2026-11-11T09:01:24Z Terrus38 14026 Przeczérowanié do [[Hòmer]] 224090 wikitext text/x-wiki #TAM [[Hòmer]] 5bm00rfqiakq5zxovlx83by8ugcrsxy 224091 224090 2026-11-11T09:01:47Z Terrus38 14026 224091 wikitext text/x-wiki #TAM [[Hòmer]] [[Kategòrëjô:Przeczerowanié z alternatiwny tipògrafie]] d7p6jay1ywf8hm4jt0mpi5xgtb6yes2 224092 224091 2026-11-11T09:02:14Z Terrus38 14026 224092 wikitext text/x-wiki #TAM [[Hòmer]] [[Kategòrëjô:Przeczerowania z alternatiwny tipògrafie]] jwpcfaef08nk16ml76p0vc7wga9c9wx 0 14969 224096 2026-11-11T10:31:55Z Dzywòwidz 17628 jesz mdã dali pisôł 224096 wikitext text/x-wiki [[Òbrôzk:Early cyrillic alphabet without explenation.png|mały|282x282px|Wczasny cyrilicczi alfabét]] '''Cyrilica''' – alfabeticzné pismò wëwòdzącé sã z grecczi majuskùłë, służącé dôwni ë terôczasno do zapisënkù wielë jãzëków, przédno słowiańsczich, ale téż dzélu niesłowiańsczich jãzëków (w tim m.jin. mòngòlsczich, tùrkijsczich czë ùralsczich) ùżiwónëch w Pòrénkòwi Eùropie ë Azje<ref>Cubberley, P. (1996). ''The Slavic Alphabets'', w: Daniels, P.T., Bright, W. (red.), ''The World's Writing Systems'', Oxford University Press.</ref>. Kòl łacyńsczégò ë arabsczégò alfabetu je jednym z nôbarżi rozkòscérzonëch systemów szrëfta na swiece. W swòji òriginalny fòrmie cyrilica òstała òbrobionô w IX wiekù na [[Bałkanë|Bałkanach]], w greńcach Pierszégò [[Bùłgariô|bùlgarsczégò]] państwa. Przez stalata pismò to przechadzało lëczné mòdifikacje i adaptacje, z jaczich nôwôżniészą bëła wprowadzonô w Rusce w 1708 rokù refòrma [[Pioter I Wiôldżi|Piotra I Wiôldżégò]], tzw. grażdanka. Cyrilica je terô trzecym òficjalnym alfabetã [[Eùropejskô Ùniô|Eùropejsczi Ùnie]] (pò łacynce ë grecczim alfabecie) w związkù z przëstąpienim do ni Bùlgarie w 2007 rokù<ref>Leonard, O. (2007). ''Cyrillic, the third official alphabet of the EU, created by a truly European diplomat'', „Diplomat Magazine”.</ref>. == Historiô == === Geneza ë wczasny rozwij === Procëmno do swòjégò miona, cyrilica nie òstała ùsadzonô bezpòstrzédno przez [[Sw. Cyril|sw. Cyrila]] ë jegò brata, [[Sw. Metodi|sw. Metodégò]]. Ùwôżô sã, że [[Sw. Cyril ë Metodi|solùńsczi bracô]] òbrobilë kòl 863 rokù jiny alfabet – [[Głagòlëca|głagòlëcã]], jaczô służëła do zapisënkù [[Stôro-cerkiewno-słowiańsczi jãzëk|stôro-cerkiewno-słowiańsczégò jãzëka]] (òpiartégò na słowiańsczim dialekce z òkòlégò Tesaloniczi) òb czas jich chrystianizacyjny misje na [[Mòrawskô|Mòrawach]]<ref>Schenker, A.M. (1995). ''The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology'', Yale University Press, s. 168–172.</ref>. Cyrilica pòwstała kąsk pózni, nôpewni pòd kùńc IX wiekù w presławsczi szkòle pismieniznë, dzejający na dwòrze bùlgarsczégò cara [[Bòris I|Bòrisa I]], a pózni [[Symeón I Wiôldżi|Symeòna I Wiôldżégò]]. Ùsadzenié negò pisma przëpisëje sã ùcznióm Cyrila ë Metodégò, westrzód jaczich nôczãscy wëmieniô sã [[Klémens z Òchridë|Klémensa z Òchridë]] a téż [[Kònstãtin Presławsczi|Kònstãtina Presławsczégò]]<ref>Curta, F. (2006). ''Southeastern Europe in the Middle Ages, 500-1250'', Cambridge University Press.</ref>. Nen alfabét òkôzôł sã barżi prakticzny òd głagòlëcë, temù że òpiérôł sã na dobrze znónym w regionie grecczim ùncjalnym (majuskùłowim) alfabecie. Z greczi przejãto 24 lëtrë, a dlô òsoblëwëch słowiańsczich fònemów, niewëstãpùjącëch w grecczim jãzëkù (np. /b/, /zh/, /ch/, /sh/, /ts/), ùsadzono nowé znanczi, dzélowò jinspirëjącë sã głagòlëcczima sztôłtama abò hebrajsczim pismã (np. lëtrë Ш, Ц)<ref>Krys’ko, V.B. (2007). ''Историческая грамматика русского языка'', Mòskwa, Nauka, s. 45–52.</ref>. === Strzédnowiecznô ekspansjô ë "Złoti Cząd" === === Refòrma Piotra Wiôldżégò: Grażdanka === === XIX ë XX stalatié – cyrilizacjô ë rusyfikacjô === === Terôczasnosc ë latynizacjô pò 1991 rokù === == Bùdowizna ë znanczi alfabetu == === Geògraficzny ë jãzëkòwi syg === === Słowiańsczé jãzëczi === === Niesłowiańsczé jãzëczi === == Cyrilica jakno lëczbòwi system == == Cyrilica w infòrmatice == == Transliteracjô cyrilicë na łacińsczi alfabét == == Przëpisë == <references /> 3d2w2rtzlroe0nn55fru5hllbc2xlu1