Чăваш чĕлхи

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="cv">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cvwiki</dbname>
    <base>https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ятарлă</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сӳтсе явасси</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хутшăнакан</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хутшăнаканăн канашлу страници</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ӳкерчĕк</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблона сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Пулăшу</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Пулăшăва сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорине сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Чăваш чĕлхи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5</id>
    <revision>
      <id>873658</id>
      <parentid>869165</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T04:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23391" sha1="85v1l9jcenfbanw4vkzc86987vsg8se" xml:space="preserve">{{Чĕлхе
|тĕс = алтай
|ят = Чăваш чĕлхи
|тăван ят = {{unicode|Чăваш чĕлхи}}
|патшалăхсем = [[Раççей]]
|регионсем = [[Чăваш Республики]], [[Тутарстан]], [[Пушкăрт Республики]], [[Самар облаçĕ]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]], [[Сарăту облаçĕ]]
|официаллă чĕлхе = [[Чăваш Республики]]
|йĕркелесе пыраканĕ =
|калаçакансен йышĕ = ~1,3 млн.
|рейтинг =
|статус = хăрушлăхра
|çухалнă =
|категори = [[Еврази чĕлхисем]]
|классификаци =
[[Алтай чĕлхисем|Алтай çемьйи]]
:[[Терĕк чĕлхисем|Тĕрĕк турачĕ]]
::[[Пăлхар чĕлхисем|Пăлхар ушкăнĕ]]
|çыру = [[кириллица]] ([[чӑваш алфавичӗ]]) 
|ГОСТ 7.75–97 = чув 795
|ISO1 = cv
|ISO2 = chv
|ISO3 = chv
}}

'''Чăваш чĕлхи''' — [[Чăваш]] халăхĕн чĕлхи. Çавăн пекех, тĕрĕк чĕлхисен йышĕнчи  пăлхар ушкăнне кĕрекен пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхе. Ку ушкăна тата [[Атăлçи Пăлхар]]ăн чĕлхипе [[хасар чĕлхи]] те кĕнĕ. Чăваш чĕлхи [[Чăваш Республики|Чăваш республикинче]] [[патшалăх чĕлхи]] шутланать. Чăваш чĕлхине пĕлекен йышĕ — 1,3 млн. çын яхăн (2002 çулхи кăтарту). Йăлана кĕнĕ тăрăх чăваш чĕлхине виçĕ диалект çине уйăраççĕ: тури (вирьял), анатри тата мал (е анат) енчи. Чӑваш чӗлхине халаллас тӗллевпе [[Ака, 25|ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ре [[Чăваш чĕлхи кунĕ|Чӑваш чӗлхи кунне]] палăртаççĕ.

== Чăваш чĕлхин паллăрах енĕсем ==

Чăваш чĕлхи - сăмах тытăмĕ енĕпе [[агглютинациллĕ чĕлхесем|агглютинациллĕ]], фонетика  енĕпе [[сингармонизм]]лă чĕлхе. Ку енсемпе вăл ытти тĕрĕк чĕлхисенчен ытлашши нимпех те уйралса тăмасть темелле.

== Чăваш чĕлхин диалекчĕсем ==
Хуть те мĕнле чĕлхе те талккăшпех пĕр тĕрлĕ тăрăмра тăмасть. Чăваш чĕлхи те ку тĕлĕшпе ыттисенчен уйрăм мар. Вăл та тĕрлĕрен [[идиом]]сем çине пайланать. Çавăн пек идиомсенчен чи паллăраххисем —  [[Диалект|диалектсем.]] Калас пулать, паянхи наука чĕлхе тата диалект хушшинчи чикĕсене яр уççăн палăртма пĕлмест. Çавна пула кунта тĕрлĕрен туртăмсем пулма пултараççĕ. Хуть те мĕнле пулсан та, чăваш диалекчĕсене виçĕ тĕрлĕ туса кăтартни вырăнлăрах.&lt;ref&gt;http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=1466&lt;/ref&gt;
*Тури диалект, е вирьял диалекчĕ.
*Анат енчи диалект.
*Анатри диалект.

Палăртас пулать, чăваш [[этнос]]ĕ [[этнографи ушкăнĕ]]сем çине те çакнашкалах пайланать.&lt;ref&gt;http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3907&lt;/ref&gt; Ун пек пайланусем пĕр-пĕринпе мая килни тĕпчевçĕсемшĕн те, ыттисемшĕн те питĕ меллĕ. 
Диалектсем тата вакрах идиомсем çине — [[калаçусем]] çине — пайланаççĕ. Хăш чухне вĕсене пуплевсем тени те пулать. 

=== Вырăнти калаçусем ===
* Сĕнтĕр калаçăвĕ 
** Сĕнтĕр вак калаçăвĕ
** Пушкăрт вак калаçăвĕ
* Муркаш-Етĕрне калаçăвĕ
** Муркаш вак калаçăвĕ
** Етĕрне вак калаçăвĕ
** Ишлей вак калаçăвĕ
* Шупашкар калаçăвĕ
* Хĕрлĕ Чутай калаçăвĕ
* Нурăс-Элĕк калаçăвĕ
* Патăрьел калаçăвĕ
** Патăрьел вак калаçăвĕ
** Елчĕк вак калаçăвĕ
* Первомайски калаçăвĕ
* Йĕпреç-Тăвай калаçăвĕ
** Йĕпреç вак калаçăвĕ
** Тăвай вак калаçăвĕ
* Çĕрпӳ-Сĕнтĕрвăрри калаçăвĕ
* Кĕçĕн Çавал калаçăвĕ
* Вăрмар калаçăвĕ
* [[Пушкарт пуплевĕ]]

== Чăвашла тухакан массăллă информаци хатĕрĕсем ==
[[Чăвашла тухакан хаçат-журнал]], радиокăларăмсемпе телепередачăсем Чăваш Енре те, ун тулăшĕнче те тухаççĕ.
* [[Сăвар телеканал|&quot;Сăвар&quot; телеканал]]&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/1262.html «Сăвар» TV канал уçăлнă]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://suvars.livejournal.com/8249.html «Suvar» TV kanal uşălnă]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/user/suvartv&lt;/ref&gt;{{ref-cv}}

== Усă куракан кодлăхĕсем ==
Вырăс кодлăхĕсене хушса тунă 4 ятарлă саспаллисем çакăн пек вырнаçтарнă:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
 |-
 ! width=&quot;10%&quot; | &lt;code&gt;Символ&lt;/code&gt; || width=&quot;20%&quot; | &lt;code&gt;HTML&lt;/code&gt; || width=&quot;20%&quot; | &lt;code&gt;Latin 1+A&lt;/code&gt; || width=&quot;15%&quot; | &lt;code&gt;[[Unicode]]&lt;/code&gt; || width=&quot;15%&quot; | &lt;code&gt;[[UTF-8]]&lt;/code&gt; || width=&quot;10%&quot; | &lt;code&gt;[[CP1251]](чув.)&lt;/code&gt; || width=&quot;10%&quot; | &lt;code&gt;[[CP866]](чув.)&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ӑӑ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1232; &amp;amp;#1233;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#258; &amp;amp;#259;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4D0 4D1&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D3.90 D3.91 &lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8C 9C&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F2 F3&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ӗӗ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1238; &amp;amp;#1239;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#276; &amp;amp;#277;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4D6 4D7&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D3.96 D3.97&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8D 9D&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F4 F5&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ҫҫ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1194; &amp;amp;#1195;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#199; &amp;amp;#231;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4AA 4AB&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D2.AA D2.AB&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8E 9E&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F6 F7&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ӳӳ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1266; &amp;amp;#1267;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#376; &amp;amp;#255;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4F2 4F3&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D3.B2 D3.B3&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8F 9F&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F8 F9&lt;/code&gt;
 |}
Ăнлантаркăч: Latin 1+A кириллица кодлăхĕ пулмасассăн та, ăна пĕтĕм саспалли курăнасси валли тăтăшах усă кураççĕ.

== Чӑваш ҫырулӑхӗ ==
Халӗ [[Чӑваш алфавичӗ]]
{| style=&quot;font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ӑ]] ӑ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ӗ]] ӗ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ҫ]] ҫ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ӳ]] ӳ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|
|
|
|}

== Чăваш чĕлхине тĕпченин историйĕ ==
'''Тĕп статья: [[Чăваш чĕлхине тĕпченин кун-çулĕ]].'''

== Чĕлхен хальхи тăрăмĕ ==
[[XX ĕмĕр|XX]] вĕçĕнче — [[XXI ĕмĕр]] пуçламăшĕнче чăваш чĕлхин аталану хăвачĕ чакать. Пурнăçра усă кураслăхĕ йăшса пырать. Калаçакансен йышĕ пĕчĕкленсе пырать. Çакăн сăлтавĕсене уçăмлăн тата тĕплĕн палăртасси тата унашкал лару-тăруран тухас çулсене уçăмлатасси хăйне майлă кăткăс ыйту шутланать. Анчах та тÿрех паллă, ку ĕçре  патшалăхăн вăйăмĕ пысăк пулма тивĕçлĕ. Влаç ресурсĕне вăя кĕртмесĕр çитĕнÿсем тума майсем çукраххи витĕр курăнса тăрать.   

ЮНЕСКО евичĕпе, чăваш чĕлхи тĕнчери чĕрĕ халăхсен çухалса пыракан чĕлхесен ушкăнне лекнĕ.

Чăваш чĕлхине Чăваш Енĕн патшалăх чĕлхисенчен пĕри тесе саккун йĕркипе çирĕплетнĕ пулсан та, республика пуçлăхĕсемпе ытти официаллă çынсем  ытларах вырăс чĕлхипе çеç  пуплеççĕ, хут ĕçĕсене майлаштараççĕ. ([[Вырăс чĕлхи]] [[Чăваш Республики|Чăваш республикинче]] чăваш чĕлхипе пĕр тан [[патшалăх чĕлхи]] шутланать тенипе пуль.) Кулленхи хутшăнусенче те чăваш çыннине, — хальхи саманари пулăмсене ăнлантарма чăваш терминĕсене пурнăçа кĕртменнипе тата ытти сăлтавсене пула, — чăвашлăхра калаçма кансĕртерех. Çак вара каллех хальхи тапхăрти чĕлхен лару-тăрăвне хăрушлатать&lt;ref&gt;[http://www.cv-haval.org/ru/node/54 Эктор Алос-и-Фонт. Чăваш Республикинчи чĕлхе политикин хаклавĕ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/7684.html Чăваш чĕлхи комиссийĕ чĕлхе хӳтĕлевçин ĕç вырăнне туса хума сĕннĕ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/7633.html Чарăну ячĕсенче чăваш чĕлхи таврăна пуçланă]&lt;/ref&gt;.
Паянкун чăвашсем хушшинче чăвашла-вырăсла тута-масана шута илмесĕр &quot;хутăш&quot; пупленине тăтăшах илтме пулать, сăмахран: &quot;Эп ĕнер сан патна  шăнкăравлаймарăм, уçăлса  çуреме чĕнесшĕнччĕ. Халь вара акка патне хулана каяп &quot; вырăнне {{Цитата пуçламăшĕ}}Эпĕ  ĕнер сан патне свонит тăвамарăм, кулят тума пригласит тăвасшăнччĕ. Халь вара тётя патне хулана каяп.{{Цитата вĕçĕ}}.

ЧНК пĕлтернипе, чăвашла пĕлекенсен йышĕ çулсерен чакать&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/7731.html Чăвашла халăхăн миçе проценчĕ калаçать?]&lt;/ref&gt;.

Юлашки тапхăрта Мускаври ертӳçĕсем, уйрăмах вĕрентӳ шаралăхĕ, шкулта чĕлхесене вĕрентессине юри пăтраштарса тăнине, халăхсене хирĕçтермелли сăлтавсем шыранине палăртатпăр.

Чăваш Республикин ертӳлĕхĕ Тăван чĕлхе пуянлăхне, халăх йăли-йĕркисен пархатарне тĕнче умне кăларма тата вĕрентӳ ĕçĕнче усă курма çителĕклĕ тăрăшмасть&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/content%2F3038-Чӑваш%20ваттисен%20тӗп%20канашӗн%20йышӑнӑвӗ.html ЧĂВАШ ВАТТИСЕН ТĔП КАНАШĔН ЙЫШĂНĂВĔ]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/content%2F3037-На%20чувашском%20конь%20еще%20не%20валялся....html Виталий Станьял: На чувашском конь еще не валялся...]&lt;/ref&gt;

2017 çулта «Ирĕклĕх» хастарĕсем ЧР Элтеперĕ Михаил Игнатьев, Иван Моторин, Владимир Филимонов ячĕпе сĕнӳсем янă. Вĕсем чĕлхе тытăмĕнчи ыйтусене уçăмлатма сĕннĕ&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/15547.html «Ирӗклӗх» тӳре-шарана чӑвашла диктант ҫыртарма сӗннӗ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://moygorod-online.ru/society/society_29944.html «Ирӗклӗх» предложили Игнатьеву и его подчиненным написать диктант на чувашском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421053135/https://moygorod-online.ru/society/society_29944.html |date=2021-04-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Чăваш чĕлхипе ытти чĕлхесем хушшинчи çыхăнусем ==

Чăваш чĕлхипе япон чĕлхи хушшинчи çыхăнусем çинчен [[япон чĕлхи]] ятлă статьяра вулама пултаратăр.

Герман чĕлхисен хальхи чăваш чĕлхипе чылай пĕрлехи лексика никĕсĕ&lt;ref&gt;[http://www.v-stetsyuk.name/ru/Alterling/Germanic/ChuvGer.html Общая лексика чувашского и германских языков]&lt;/ref&gt;.

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш чĕлхи кунĕ]]
* [[Чăваш алфавичĕ]]
* [[Ламбдаизм]]
* [[Ротацизм]]
* [[Чăваш литератури]]
* [[Чăваш чĕлхи çинчен кĕнекесемпе публикацисем]]
* [[Тĕнчери Чĕлхе Фестивалĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Сергеев Л. П., Чăваш чĕлхи, [[Шупашкар]], 1994.
* Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем, библиографи указателĕ, Шупашкар, 2006, ISBN 5-7670-1445-0.
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.

== Каçăсем ==
* [http://samah.chv.su Чăвашла-вырăсла тетел сăмахсарӗ, ку сайтра этимологи пайĕ те пур]
* ''Александр Савельев.'' [https://www.youtube.com/watch?v=DvuCOCAlg5U Чӑваш чӗлхин историйӗ]
* [http://oldforum.chuvash.org/cgi-bin/ikonboard.cgi Чăваш Халăх Канашлавĕ, ыйту пулсан, кунта çӳтсе явма пултаратпăр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919041144/http://oldforum.chuvash.org/cgi-bin/ikonboard.cgi |date=2017-09-19 }}
* [http://genhis.philol.msu.ru/article_132.shtml#chapter_17 М.В.Ломоносов ячĕллĕ МПУ,  Филологи факультечĕ]
* [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=7-16 Language Family Trees]
* [http://cvlat.blogspot.com/2010/11/blog-post.html Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии]
* [http://anticor-21.livejournal.com/209000.html Çĕртмен 15-мĕшĕнче Шупашкарта чăваш чĕлхин патшалăхри шайне хăпартас пикет иртнĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726060910/http://anticor-21.livejournal.com/209000.html |date=2016-07-26 }}
* [http://cv-lingvafest.blogspot.com/ Пĕтĕм Тĕнчери 17-мĕш Чĕлхе Фестивалĕ]
* [http://www.irekle.org/articles/i9.html О ценности языка титульной нации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911022425/http://www.irekle.org/articles/i9.html |date=2012-09-11 }}
* [http://www.irekle.org/articles/i36.html Эктор Алос-и-Фонт, &quot;Чебоксарские школьники лучше относятся к чувашскому языку, чем их родители&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224060333/http://www.irekle.org/articles/i36.html |date=2013-02-24 }}
* [http://chuvash.org/news/7782.html ЧНК ертӳçи чăваш чĕлхине пурне те вĕрентмесен те хирĕç мар]
* [http://chuvash.org/news/7802.html Чăвашсем тăван чĕлхене упрасшăн ăнтăлнине Варнава ырланă]
* [http://chuvash.org/news/7837.html Чăваш чĕлхи: «Эпир, чăвашсем, чăваш пуласшăн...»]
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2524.html Чăваш чĕлхине нумай пурăнма хушса хăварнă саккун]
* [http://chuvash.org/news/12763.html Конгресӑн Мӑн Канашӗ чӑваш чӗлхи пирки калаҫрӗ]
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2783.html Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»]
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2872.html Патӑрьел: чӑвашлӑх тата чӑвашмарлӑх]
* [http://chuvash.org/news/13858.html Чӑваш чӗлхи вӗрентекенӗ Раҫҫей шайӗнче ҫӗнтернӗ]
* [http://chuvash.org/news/14224.html Аэропортра пассажирсем валли чăвашла та калаççĕ]
* [http://suvargazeta.ru/ru/component/k2/item/15363-chăvashsem-hăysen-chӗlhine-hirӗç-pulma-pultaraççӗ-i?.html Чăвашсем хăйсен чӗлхине хирĕç пулма пултараççӗ-и?]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://chuvash.org/news/15489.html Пĕтĕм чăваш диктантне Геннадий Волков çинчен çыртарĕç]
* [https://chuvash.org/news/16117.html Олимпиада ҫӗнтерӳҫисене чысланӑ]
* [http://gov.cap.ru/Info.aspx?type=news&amp;id=3604565&amp;gov_id=49 В День республики чествовали победителей и призеров первой Международной олимпиады по чувашскому языку]
* [https://chuvash.org/content/3139-Заявление%20«Ирӗклӗх»%20в%20связи%20с%20высказыванием%20В.В.%20Путина%20о%20добровольности%20изучения%20национальных%20языков.html Заявление «Ирӗклӗх» в связи с высказыванием В.В. Путина о добровольности изучения национальных языков]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://chuvash.org/news/16243.html Элтепере чӑваш чӗлхин латинла саспаллийӗсене ҫирӗплетме ыйтнӑ]
* [https://chuvash.org/news/16812.html Алексей Венедиктов наци чӗлхисене хӑйсен ирӗкӗпе ҫеҫ вӗрентессине комментариленӗ]
* [https://chuvash.org/content/3156-Прощай%2C%20исчезающий%20чувашский%20язык%3F.html Прощай, исчезающий чувашский язык?]
* [https://chuvash.org/news/17079.html Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест]
* [https://chuvash.org/news/17092.html Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç]
* [https://chuvash.org/news/17162.html Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ]
* [https://chuvash.org/content/3176-Языковое%20унижение%20чревато%20последствиями.html Елена Ухсай: Языковое унижение чревато последствиями]
* [https://chuvash.org/content/3180-Об%20угрозе%20развала%20страны%20в%20будущем%2C%20о%20съезде%20ЧНК%2C%20и%20об%20обращении%20к%20президенту.html Владимир Болгарский. Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту]
* [https://chuvash.org/news/17766.html Путинӑн хитре сӑмахӗсем]
* [https://chuvash.org/news/17786.html Владимир Болгарский чӑваш чӗлхине хӳтӗлесе Патшалӑх думи умне тухнӑ]
* [https://www.idelreal.org/a/27902182.html Почему чуваши не говорят по-чувашски?]
* [https://www.idelreal.org/a/29546401.html &quot;Как это в Чувашии не нужен чувашский?!&quot;]
* [https://chuvash.org/content/5556-Виҫ%20ҫаврӑм%20тивлетлӗ%20сӑмах.html Л.Пӑртас: Виҫ ҫаврӑм тивлетлӗ сӑмах]

{{Чăваш чĕлхи}}
{{Раççей патшалăхĕн чĕлхисем}}
{{Тĕрĕк чĕлхисем}}

[[Категори:Тĕрĕк чĕлхисем]]
[[Категори:Чăваш чĕлхи]]</text>
      <sha1>85v1l9jcenfbanw4vkzc86987vsg8se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шупашкар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>946</id>
    <revision>
      <id>873671</id>
      <parentid>858007</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31456" sha1="lptjksctambjkw7e64e0ff8dwr5ib44" xml:space="preserve">{{Ытти пĕлтерĕшсем|Шупашкар (пĕлтерĕшсем)}}
{{Хула çинчен|Шупашкар&lt;br&gt;Şupaşkar|[[Ӳкерчĕк:Flag of Cheboksary.svg|170 px]] [[Ӳкерчĕк:Chebgerb.svg|65 px]]|[[Раççей]]|[[Чăваш Ен]]|[[1236]]||496 238|2023|251|56° 04'|47° 10'|Ӳкерчĕк=View of the city center of Cheboksary.jpg}}
[[Ӳкерчĕк:Cheboksary COA (Kazan Governorate) (1781).svg|мини|145x145пкс|Шупашкар гербĕ (1781)]]
'''Шупашкар''' (Şupaşkar, {{lang-ru|Чебоксары}}) — [[Чăваш Республики]]н тĕп [[хула|хули]]. [[Атăл]] [[юхан шыв|юханшывĕн]] сылтăм çыранĕнче вырнаçнă пысăк порт. Атăлçи тăрăхĕнчи чи пысăк тĕн, экономика, политика, ăслăлăх, культура тата спорт центрĕсенчен пĕри.

Шупашкар хули тăрăхĕ йĕркелет. Шупашкар хулин тăрăх [[Муркаш районĕ|Муркаш]], [[Красноармейски районĕ|Трак]], [[Çĕрпӳ районĕ|Çĕрпӳ]], [[Сĕнтĕрвăрри]] районĕсемпе тата [[Çĕнĕ Шупашкар]] хулипе чикĕленет.

'''Хула кунне''' çурла уйăхĕн виççĕмĕш вырсарни кунĕнче паллă тăваççĕ. '''Шупашкарта''' пĕтĕмпе 496 238&lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar&lt;/ref&gt; çын пурăнать.

== Тавралăхĕ ==
[[Ӳкерчĕк:Chuvashia03.png|thumb|left|Чăваш Ен картти|275x275px]]

Шупашкар [[Чулхула]]па [[Хусан]] хулисем хушшинче, [[Атăл]] [[юхан шыв|юхан шывĕн]] сылтăм çыранĕнче вырнаçнă. Шупашкар виçĕ района пайланать: [[Шупашкарăн Калинин районĕ|Калинин районĕ]], [[Шупашкарăн Ленин районĕ|Ленин районĕ]], [[Шупашкарăн Мускав районĕ|Мускав районĕ]] тата [[Шупашкарăн Атăл леш енчи çĕр тытăмĕ|Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ]].

Шупашкартан инçех мар хула-спутникĕ [[Çĕнĕ Шупашкар]] вырнаçнă. Унта пĕтĕмпе 125 пин çын пурăнать.[[Ӳкерчĕк:Cheboksary Winter Bay.jpg|thumb|301x301px|Хула варринче]]
[[Ӳкерчĕк:Tsjeboksary-golfen.jpg|thumb|300x300px|[[Анне-Пирĕшти палăкĕ|«Анне» палăкĕ]]]]
[[Ӳкерчĕк:Shupashkar kulmeke.JPG|thumb|300x300px|Шупашкар кӳлмекĕ çумĕнче]]

== Чăваш Енĕн тĕп хули ==
[[Ӳкерчĕк:Cheboksary Exhibition Hall CHUVASHIA-EXPO.jpg|thumb|left|Chuvashia-EXPO центрĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Church in cheboksary.JPG|thumb|left|Шупашкарти православи чиркĕвĕ]]

[[1920]] çулта Шупашкар Чăваш автономлă облаçĕн тĕп хули пулса тăрать. [[1925]] çулхи [[ака, 21|ака уйăхĕн 21 мĕшĕнче]] Чăваш автономлă облаçе Чăваш АССР çине куçарнă. Шупашкар Чăваш АССР [[тĕп хула|тĕп хули]] пулса тăнă.

== Кунçул ==
''Тĕплĕнренрех '''[[Шупашкар историйĕ]]''' статьяна вулăр''.

=== Хула пулса кайни ===
[[Каховский Василий Филиппович]] профессор ирттернĕ археологи экспедицийĕ кăтартнă тăрăх, Шупашкар пулса каяс умĕн çак вырăнта хула евĕр хулаш пулнă. Вăл XIII—XIV ĕмĕрсем хушшинче йĕркеленнĕ, унта пăлхар-чăвашсем пурăннă.

Венецири Францискпа Доминика Пицигани 1367-мĕш çулхи пысăк картти çинче тата Каталинскин 1375-мĕш çулхи атласĕн виççĕмĕш картти çинче Шупашкар вырăнĕнче ятсăр хула тăнă. Маларах тунă карттăсем çине таянса 1459-мĕш çулта Фра-Мауро Альфонс V Португали патши валли карттă хатĕрленĕ. Унта Шупашкар вырăнĕнче Вăта-Сăвар хули тăнă. Апла пулсан та хулана [[1469]] çулта никĕсленĕ тесе палăртаççĕ. Шăпах çак çулта вырăс çулçиравсенчĕ Шупашкар пирки пĕрремĕш хут асăннă. Ҫулçирав тăрăх, хулара ирĕк халăхсене пусмăрлас тесе Хусана каякан Иван Дмитриевич Рун воевода чарăннă.
[[Хаяр Йăван]] 1555 çулта вырăнти халăхсене алăра тытса тăрас тесе кунта вырăссен çар хӳтлĕхне çĕклеме хушнă.
Хулан хӳтлĕхĕ пулнă. Пăлхавçăсем ăна темиçе хут та çунтарса янă, юлашки хут çунса кайнă хыççăн ăна урăх хăпартман.

Историксем хула пулса кайнă çула тепĕр хут пăхса тухма хистеççĕ. Юлашки археологи тĕпчевĕсене кура, Шупашкара XIII ĕмĕртех [[Сăвар]] хулинчен куçса килнĕ пăлхарсем йĕркеленĕ.

=== Хула йĕркеленнĕ тапхăрсем ===

==== Пĕрремĕш тапхăр ====
Пĕрремĕш тапхăра 1555 çулччен тесе палăртма пулать. Авалхи хулаш Чебоксарка вăррийĕн айлăмĕнче икĕ çыран хĕррипе вырнаçнă пулнă. Асăннă тапхăрăн архитектура палăкĕсем сыхланса юлман. Хуралтăсем пулни çинчен археологи тĕпчевĕсенчен кăна паллă. Çуртсем йывăçран пулнă. Археологсем тупнă лаптак кирпӗчсемпе, ахăртнех, тӗпсакайӗнче тата шалта кăмакасем тунă чух усă курнă.

==== Иккĕмĕш тапхăр ====
Вырăс влаçӗ Шупашкарта йывăçран кремль тунă вăхăта иккӗмӗш тапхăр пуçламăшӗ тесе палăртма пулать. Вăл XVII ӗмӗр варричен тăсăлать. Ку та йывăç зодчествин тапхăрӗ шутланать.

1555-мӗш çулта, утă уйăхӗн 23-24-мӗшӗсенче Хусана каякан Хусан тата Свияжск архиепископӗ Гурий [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_(%D0%A0%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD)] Шупашкара чарăнать, [[Хаяр Йăван]] хушнипе вырăна сăваплать, пулас кремлӗн чиккисене палăртать, Введенски соборĕ вырăнĕнче йӗтĕн пиртен çĕленĕ чиркӳ лартать. Çав çултах кремле те тунă.

Кремль сăрт çинче ларнă пулнă. Хальхи вăхăтра унта [[Иванов Константин Васильевич]] тата [[Çеçпĕл Мишши]] урамӗсем вырнаçнă. Кремль ăшне воевода картишӗпе приказ çурчӗ, хысна, тӗрме, аманат картишӗ тата чиркӳсем туса лартнă. Çавăн пекех унта дворянсен, боярсен, тӳре-шарасен, тӗн ӗçченӗсен тата ухăçсен çурчӗсем вырнаçнă пулнă.

==== Виççӗмӗш тапхăр ====
Ку тапхăр 1660-мӗш çулсенчен пуçласа XVIII ӗмӗр вӗçне çити тăсăлать. Вăл чул зодчествин аталанăвӗпе палăрса тăрать. Мӗн пур хулана тенӗ пекех çунтарса янă вăйлă пушар хыççăн чултан пысăк собор чиркӗвне, Введенски соборне туса лартнă. Вăл — паянхи кунччен чылай юлнă чул зодчествин пӗрремӗш палăкӗ. Ун хыççăн тата Троицки соборне, сăваплă Николай валли хушса тунă Толг Тур Амăшӗн тата Феодор Стартилатан хапха çийӗнчи чул чиркӗвӗсене лартнă.

Кремль пушарта темиçе хут та çунса кайнă. Вара 1704-мӗш çулта ăна çӗнӗрен тума шут тытнă.

XVIII ӗмӗрте чул çуртсене тăвас ӗç малалла пырать. Чиркӗве çӳрекенсем, ытти хула çыннисем укçа панипе нумай чул чиркӳ ӳссе ларать. Вӗсенчен нумайăшне йăлана кӗнӗ чатăр архитектурине кура тунă. Хăш-пӗр чиркӳсенче классицизм, теприсенче барокко сӗмӗ палăрса тăнă. Чылай чиркӗве фреска çыравӗпе хитрелетнӗ.

Купсасем пӗр тата икӗ хутлă чул çуртсем лартнă. Чул чиркӳсем, çуртсемпе хуралтăсем тунă хыççăн Шупашкар сăнӗ палăрмаллах улшăннă. «Шупашкар маншăн [[Чулхула]]&lt;nowiki/&gt;ран пур енпе те лайăхрах», — тенӗ [[Екатерина II]] хулара пулса курнă хыççăн.

1773-мӗш çулхи пушар хыççăн Хусан кӗпӗрнаттарӗн архитектура служби тата Петӗрпе Мускав çурт тăвас комитечӗ Сенат хушнипе Шупашкар валли ятарлă план хатӗрленӗ. Ăна кура хула виçӗ пая пайланнă пулнă, Чебоксарка айккипе промышленноç çурчӗсене лартма юраман. Планăн пӗр пайӗ кăна пурнăçланнă.

==== Тăваттăмӗш тапхăр ====
Тăваттăмӗш тапхăр XIX — XX-мӗш ӗмӗр пуçламăшӗпе тӳр килет.

1829-мӗш çулта ятарлă комисси «çӳлтен çирӗплетнӗ» çӗнӗ план хатӗрленӗ. Унта çуртсем мӗнлерех йышши пулмаллине, урамсен вырнаçăвне тӗплӗн çырса кăтартнă пулнă. Анчах та ку планпа та ытла усă курман. Планра маларах палăртнă кăнтăр кварталӗсене пачах та туман. Хăш-пӗр кварталсене вара «мелсӗр вырăн» пулнăран XX ӗмӗрчченех тума пуçламан.

== Географи сăнлавĕ ==
Шупашкар хули [[Атăлçи сăрчӗ]] çинче, [[Шупашкар шыв усравĕ]]&lt;nowiki/&gt;н сылтăм çыранӗ хӗррипе вырнаçнă. Пӗтӗмӗшле хула чиккин вăрăмăшӗ 83,3 çухрăмпа танлашать, çав шутра 67,0 çухрăм тип çӗрпе, 16,3 — Атăл çыранӗ хӗррипе.

Тӗп плана кура, хула лаптăкӗ 110 км² танлашать. Хула округӗн пӗтӗмӗшле лаптăкӗнчен шыв фончӗн çӗрӗсем 15,7 %, вăрман фончӗн вара 24,8 % йышăнаççӗ.

== Вăхăт тăрăхĕ ==
Шупашкар хули [[МСК]] (Мускав вăхăчӗ) тăрăхĕнче вырнаçнă. [[Utc|UTC]] вăхăтне кура +3 сехет хушăнать. [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/]

Маларах асăннă вăхăта тата географи [[вăрăмлăх]]&lt;nowiki/&gt;не кура вăтам хĕвеллӗ [[кăнтăр вăхăчӗ]] 11.51 пуçланать.

== Çĕр пичĕн тытăмĕ ==
Геоморфлоги тĕлĕшĕнчен хула [[Аталçи платовĕ]] чиккинче тăрать. Çĕр çийĕн чăн паллисем 53 пуçласа 205 метра çити улшăнма пултараççĕ. Шупашкарта çырмаллă вырăнсем чылай. Хулан структуринче ытларах çырма рельефĕ палăрать, пĕчĕк юханшывсем те ([[Чебоксарка]], [[Сугутка]], [[Кайбулка]], [[Кувшинка]], [[Трусиха]], [[Кӗçӗн Кувшинка]]) хулана хăйне майлă сăн кӳреççĕ. Çавна май хулара çуртсем юханшывсен чиккинче вырнаçнă. Вĕсем административлă районсем йĕркелесе кăнтăр еннелле сарăлаççĕ те (шалалла 10 çухрăм) [[Кӳлмек]] патĕнче амфитеатр евĕр пĕрлешеççĕ.

Атăл айлăмĕн сулахай çыранĕ ейӳ, çуркунне шыв илет. Сылтăм çыранĕ вара çӳллĕ, чăнкă, ăна шыв илеймест.

Хăш-пĕр вырăн сăртлă пулнипе хула районĕсене çыхăнтармашкăн кĕперсем тума тивнĕ.

Хальлĕхе хулара 5 тĕп кĕпер пур: Гагарин, Калинин, Мускав, Октябрь, Сăкăт.

== Климат ==
Шупашкар климӑчĕ — [[вăтам континенталлă]], ăна сивĕ çурçĕр тата нӳрлĕ атлантика сывлăш массисем йĕркелеççĕ. Кунсăр пуçне Шупашкар климӑчĕ çине [[Ази]] континенчӗ те витĕм кӳрет.

Хĕлле — сивĕ, юрлă, вăтамран 5 уйăх тăсăлать. Çулла — ăшă, хăш чух шăрăх, 3 уйăх йышăнать.

Çулталăк вăхăчĕсем улшăннă чух, çуркуннепе кĕркунне, çанталăк улшăнуллă, сывлăш температури кĕтмен çĕртен анма е хăпарма пултарать, çуркуннен иккĕмĕш çурринче юр-çумăр калăпăшĕ ӳсме, кĕр пуçламăшĕнче вара чакма пултарать. Куçăм тапхăрĕ çуркунне пĕр-икĕ уйăх, кĕркунне — икĕ уйăх йышăнать.

Шупашкар нӳрлĕх шайĕ çителĕклĕ вырăнта вырнаçнă, анчах та вăл хăвăрт улшăнать. Юр-çумăр сахал пулнăран нӳрлĕх хăвăрт пăсланать, тăтăшах çĕр типет.

Юр чӳк уйăхĕн 3-мĕш декадинче ларать те ака уйăхĕччен ирĕлмесĕр выртать, акан варринче вара пĕтĕмпех ирĕлсе пĕтет. Юр çулталăкра пурĕ 150—160 кун выртать.

== Хула тытăмĕ ==

=== Администрациллĕ пайлану ===
Тĕп статья: [[Шупашкарăн администрациллĕ пайланăвĕ]]

Хула виçĕ районран тытăнса тăрать: [[Шупашкарăн Калинин районĕ|Калинин районĕ]], [[Шупашкарăн Ленин районĕ|Ленин районĕ]], [[Шупашкарăн Мускав районĕ|Мускав районĕ]], ҫавӑн пекех ӑна [[Шупашкарăн Атăл леш енчи çĕр тытăмĕ|Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ]] пӑхӑнса тӑрарть.

Шупашкара хула тăрăхĕн статусне панӑ.

Ҫавӑн пекех тăрăха [[Çĕнĕ Лапсар]], [[Сосновка (Шупашкар)|Сосновка]], Северный тата Чандрово ялӗсем кӗреçĕ.

== Этимологи ==
Шупашкар тесе çыраççĕ, каланă чух Шубашкар теççĕ. Шубаш тени тĕрĕк чĕлхисенче «çарсемпе тăрăхсен енçисене» палăртнă. Вырăсла «наместник» пулать. Енçĕ çумĕнче проффессиллĕ çар çыннисем — чăвашсем — хĕсметре тăнă. Вĕсем пĕчĕк кӗсъе командирĕсем пулнă, çармăссене çар ĕçне вĕрентсе тăнă. Ун чух чăваш, тутар тата çармăс тени халăха пĕлтермен, сословине пĕлтернĕ. Сăмахĕ икĕ пайран тăрать: '''Шупаш''' тата '''кар''' (карса çирĕплетес), карман сăмахран ĕнтĕ. Шупашкар тени Субашăн тата чăваш карманĕ (крепоçĕ) тенине пĕлтерет. Унсăр пуçне Шупашкар хулине Шупаш ятлă паттăр чăваш е чăваш кнеçĕ никĕсленни çинчен каланă [[халап]] та пур.

Тепĕр тĕслĕхпе «Шупашкар» сăмаха Четай районĕнчи диалекчĕпе палăртма пулат, «Шу пош — Шыв пуçĕ»&lt;ref&gt;http://ru.samah.chv.su/s/%D1%88%D1%83%20%D0%BF%D0%BE%C3%A7%C4%95 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106062954/http://ru.samah.chv.su/s/%D1%88%D1%83%20%D0%BF%D0%BE%C3%A7%C4%95 |date=2022-11-06 }}&lt;/ref&gt; палăртат, «Кар» — сăмах ''карталанă хулана'' пĕлтерет. Чăваш сăмахлăхĕнче «''Шу — Шыва''» (''тĕрĕксен Су'') палăртать: ''йокан шу, шу йокки, шу армань, шу пулли, шу хĕрри'' тата ытти. Иккĕмĕш сăмах пайĕ «''Паш, Пош — Пуçа''» пĕлтерет, тĕрĕк чĕлхинче «''Баш''», виççĕмĕш пайĕ «''Кар — Карта''» сăмаха палăртат, финн-укăрсен ''кар'' сăмахĕ ''хулана'' пĕлтерет, вĕсен чĕлхинчи хуласем СыктывКар, Шурышкар, Дондыкар, Весьякар, Эбгакар, Утэмкар, Иднакар, Ижкар, КудымКар, Кукар (халь Советск хули Киров облаçĕнчи), чăваш ял ячĕсем: Шошкар, Муркар, Пушкар. &quot;Кар е Карта&quot; вырăс чĕлхинче: Город, Городить, Ограда, Ограждение, Ограждённый пĕлтерет,, шведссен чĕлхинче — Гард теççĕ, хăшпĕрисем кар ăмаха булгаризм тесе калаççĕ. В. Г. Егоров ăна иран сăмахĕ тесе шутлать. Ф. И. Гордеев шухăшĕпе те çакнашкалах пулать, ирансен x’ar — çĕршыв, хула сăмахĕнчен пулнă тет. Тутар варианчĕнче «''Су Баш''» — «''юханшыв юппине''» пĕлтерет, тӳррĕн куçарсан «''юханшыв пуçĕ/пуçламăшĕ''», çав сăмахах «''Шыв Пуçĕ''» е вырăнти калаçура «''Шу Пош''» тата «''Шу Поç''» пĕлтерет. Шупашкар йĕрĕ таврашĕнчи ялсен ячĕсем: ''Онгапось, Сятрапось и Шупоси''. Аякрарах урăх чăваш ялĕсен ячĕсем: Пайтуканпуç (Ерилкино), Çырмапуç (Сырмапусь), Талкăшпуç (Малоганькино), Ăсапуç (Смолькино), Таркăнпуç (Большая Тархановка), ЧăллаПуç (Челно-Вершины),

ÇырмаПуç (Сырмапусь), ЕршеПуç (Ершипоси), Çăлпуç (''Аксарино''), Шетмĕпуç (Шатьмапоси), Шупуç (Шупоси), Юнкăпуç (Юнгапоси), Юханпуçĕ (Юганпоси), Çырпуçĕ (Сирпозе), Ербаш (''Ербашка''; чув.''Ерпаш''). &lt;blockquote&gt;В ст. о Шуматовском приходе Вы речку ''Ербаш'' (''Ерпаш'') произвели от йор — снег, между тем как известно, что мелкие реки у чуваш — сьырмары шузам — называются более по местности; поэтому Ер есть ни что иное, как тюркское (т. старо-чувашское) а оно же и русское яр — крутой берег — нынешн. чувашск. сьыр (а от него сьырма), а башь — татарск. башы, так что Ербаш — нынешн. чувашскому сьырма позе(ь) — голова (вершина) оврага.— ''Н. И. Золотницкий'' ''Письмо В. К. Магницкому, 1875 год''&lt;/blockquote&gt;Шупоськар ~ Шупашкар -&gt; Шывпуç карĕ — Город на реке «Шыв пуçĕ».

== Влаҫ тытăмĕ ==
Хула администрацийĕн пуçлăхĕ — [[Ладыков Алексей Олегович]].

[[Шупашкар хула администрацийĕн вĕрентӳ ĕçĕн управленийĕ|Вĕрентӳ ĕçĕн управленийĕн]] пуçлăхĕ — [[Кудряшов Сергей Владимирович]].

== Ҫĕнĕ Шупашкар хула-спутник тата Шупашкар агломерацийĕ ==
Шупашкар хулин спутникӗ пур — [[Çĕнĕ Шупашкар]], вӗсенче пурӗпе 680 пин ытла ҫын пурнать [http://old-gcheb.cap.ru/sitemap.aspx?id=539604]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},  полицентрла агломерацине йӗркеленĕ.

2008-мӗш ҫулхи пушӑн 2-мӗшӗнче [[Шупашкарпа Ҫӗнӗ Шупашкара пӗрлештересси]] пирки референдум ирттернӗ, анчах та Ҫӗнӗ Шупашкарта пурӑнакансенчен нумайӑшӗ хирӗҫ пулнӑран ку ыйтӑва татассине ӳлӗме хӑварнӑ. [https://regnum.ru/dossier/1387.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602171338/https://regnum.ru/dossier/1387.html |date=2019-06-02 }}

== Çутĕç, ăслăлăх ==

=== Вĕрентӳ керменĕсем ===
* [[И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ]]
* [[И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕ]]
* [[Чăваш патшалăх ял хуçалăх академийĕ]]
* [[Чăваш республикинчи вĕренӳ институчĕ]]
* [[Шупашкар кооператив институчĕ]]

=== Ăслăлăх-тĕпчев институчĕсем ===
* [[Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ]]

== Культура ==

=== Театрсем ===
[[Ӳкерчĕк:Chuvash State Opera and Ballet Theater.jpg|thumb|300x300пкс|Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ.]]

* [[Чăваш патшалăх К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ]]
* [[Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ]]
* [[Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх çамрăксен театрĕ]]
* [[Чăваш патшалăх пукане театрĕ]]

=== Фестивальсем ===
* [[Шупашкар тĕнче кинофестивалĕ]]

=== Вулавăшсем ===
* [[Чăваш республикин ачасемпе çамрăксен вулавăшĕ]]

=== Музейсем ===
* [[Чăваш наци музейĕ]] Адрес: 5 çурт, Хĕрлĕ лапам.
* [[Чăваш патшалăх ӳнер музейĕ]]
* [[Сăра музейĕ]]
* Курав-музей центрĕ. Адрес: 8 çурт, Ехрем купса урамĕ.
* Этнографи тата вăрçă мухтавĕн музейĕ, вăхăтлă куравсем.
* Чăваш патшалăх ӳнер музейĕ. Адрес: 8 çурт, Ехрем купса урамĕ. Адрес: 60 çурт, Калинин урамĕ.
* Ӳнер пухăмĕ (Атăл çинче). Адрес: 4 çурт, К. Иванов урамĕ.
* ЧПӲМ вырăс тата ютçĕр ӳнер уйрамĕ.
* В. И. Чапаев музейĕ. Адрес: 46А çурт, Ленин проспекчĕ (Чапаев скверĕ)
* Хальхи ӳнер центрĕ. Адрес: 1/15 çурт, Президент бульварĕ.
* К. Иванов ячĕллĕ литература музейĕ. Адрес: 4 çурт, К. Иванов урамĕ. Адрес: 20 çурт, Дзержинский урамĕ.
* Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ литература музейĕ. Адрес: 8 çурт, Çеçпĕл урамĕ.
* Спиридонов М. С. хваттер-музейĕ. Адрес: 1 çурт, Спиридонов урамĕ.
* Халăх пултарулăхĕн çурчĕ. Адрес: 32 çурт, К.Маркс урамĕ.
* Культурăпа курав центрĕ «Асамат кĕперĕ». Адрес: 4А-1 çурт, Эльмень урамĕ
* Ӳнер пухăмĕ &quot;Акварель. Адрес: 6Б çурт, Сверчков урамĕ.
* Вăрман республика музейĕ. Адрес: 10 çурт, Вăрман паççулки.
* Геологи музейĕ. Адрес: 12 çурт, Ехрем купса бульварĕ.
* В. И. Чапаев ячĕллĕ ĕ/п музейĕ. Адрес: 7Д сурт, Промышленная-КАР.
* Чăваш Ен милицин кун-çулĕ. Адрес: 3 çурт, Энгельс урамĕ.
* Пушар техникин куравĕ. Адрес: 37 çурт, К.Маркс урамĕ.

== Скверсем, парксем ==
Шупашкар [[XX ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнчех симĕс хула пулнă. Хула урамĕсенче [[йывăç]] нумай пулнă пулин те, ятарласа илемлетме лартнă ӳсен-тăрансем пулман. [[1930]] çулччен урамсене пачах та хитрелетмен.

'''Тӳремсем''':
* [[Шупашкарăн Ярмарккă лапамĕ|Ярмарккă лапамĕ]]
* [[Шупашкарăн Хĕрлĕ лапамĕ|Хĕрлĕ лапам]]
* [[Шупашкарăн Республика лапамĕ|Республика лапамĕ]]
* [[Шупашкарăн Çĕнтерӳ лапамĕ|Çĕнтерӳ лапамĕ]]

'''Парксем:'''
* «[[Лакрей вăрманĕ]]» культурăпа кану паркĕ;
* [[Этнографи паркĕ (Шупашкар)|Этнографи паркĕ]];
* [[Шупашкарти Н.К. Крупская ячĕллĕ парк|Н. К. Крупская ячĕллĕ парк]];
* [[Шупашкарти ача паркĕ|Ача паркĕ]];
* [[«Шупашкар:500 çул» культурăпа кану паркĕ]];
* [[Шупашкарти А.Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ|А. Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ]];
* [[«Çĕнтерӳ» паркĕ]].

'''Скверсем:'''
* [[Шупашкарти К. В. Иванов ячĕллĕ сквер|К. В. Иванов ячĕллĕ сквер]];
* [[Шупашкарти В.И. Чапаев ячĕллĕ сквер|В. И. Чапаев ячĕллĕ сквер]];
* [[Республика лапамĕнчи сквер]];
* [[И. Я. Яковлев ячĕллĕ сквер]];

* «[[Гузовской культурăсем|Гузовской культурисем]]» çутçанталăк палăкĕ.

==== Шыв айĕнче юлнă ====

== Радио ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
!Тăтăшлăх, МГц
! Ячĕ
!Тăтăшлăх, МГц
!Ячĕ
|-
| 98,5
| «[[Вести ФМ|Вести FМ]]»
|103,0
|«[[Детское радио]]»
|-
| 99,5
| «[[Маяк (радиостанция)|Радио Маяк]]»
|103,5
|«[[Ретро FM]]»
|-
| 99,9
| [[Радио Чувашии]]-России
|104,2
|«[[Love Radio]]»
|-
| 100,3
| «[[Тӑван радио]]»
|105,0
|«[[Национальное радио Чувашии]]»
|-
| 100,7
| «[[Дорожное радио|Дорожное Радио]]»
|105,7
|[[Радио Дача]]
|-
| 101,5
| «[[Авторадио]]»
|107,0
|«[[Русское радио|Русское Радио]]»
|-
| 102,0
|«[[Радио родных дорог]]»
|107,9
|«[[Радио Звезда]]»
|-
|102,5
|«[[Европа Плюс]]»
| colspan=&quot;2&quot; |
|}

== Чыслă граждансем ==
* [[Давыдов-Анатри Василий Иванович]] — [[сăвăç]].
* [[Егорова Валентина Михайловна]] — [[спортсмен]].
* [[Юрьев Элли Михайлович]] — графика енĕпе ӳкерçĕ.
* [[Николаев Андриян Григорьевич]] — космонавт.
* [[Николаева Елена Николаевна]] — [[спортсмен]].

== Тăванлă хуласем ==
Шупашкарăн 3 тăванлă хула:
* {{Турци ялавĕ}} [[Анталья]], [[Турци]]
* {{Куба ялавĕ}} [[Санта-Клара]], [[Куба]]
* {{Венгри ялавĕ}} [[Эгер (хула)|Эгер]], [[Хункăри]]

== Çавăн пекех ==
* [[Шупашкар гимнĕ]]
* [[Кăнтăр посёлокĕ]]
* [[Шупашкар (аэропорт)]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==

== Каçăсем ==
{{Commons|Category:Cheboksary|Шупашкар}}
* [http://www.gcheb.cap.ru/ Официальный сайт города Чебоксары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107142920/https://gcheb.cap.ru/ |date=2024-11-07 }}
* [http://www.cheb.ru/ Шупашкар хулин сайчĕ]
* [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=81 Хула администрацийĕн сайчĕ]
* [http://www.360cities.net/area/cheboksary Шупашкарăн 3D панорамисем]

{{Чăваш Ен}}
{{Чăваш Ен темăсенче}}
{{Раççейри пысăк хуласем}}
{{Атăл çинчи пысăк хуласем}}
{{Ĕçри хастарлăх хулисем}}

{{Chuvash-geo-stub}}

[[Категори:Чăваш Енĕн хулисем]]
[[Категори:Шупашкар|*]]</text>
      <sha1>lptjksctambjkw7e64e0ff8dwr5ib44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусан кĕпĕрни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2438</id>
    <revision>
      <id>873650</id>
      <parentid>867875</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7680" sha1="503n1s1p0hfih7ygn56nsdssagm00u6" xml:space="preserve">{{Администрациллĕ виçе
| Чăвашла ячĕ = Хусан кĕпĕрни
| Тăван ячĕ = {{lang-ru|Казанская губерния}},
{{lang-tt|Казан вилаяте}}
| статус = Кĕпĕрне
| Герб = Coat of arms of Kazan Governorate 1856.svg
| Карттă = Kazan in Russian Empire (1914).svg
| Центр = Хусан
| Йĕркеленĕ = 1796 çул
| Лаптăк = 55 954,8
| Пурăнан халăх = 2 170 665&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=14|title=Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.|access-date=2011-07-14|archive-date=2014-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728212014/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
| Халăха çырнă çул = 1897
| Унчен = Хусан енлĕхĕ
| Хыççăн = Тутар АССР
| п2 = Чăваш автономи облаçĕ
}}
[[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Kazan gubernia (Russian empire).png|thumb|200px|Хусан кĕпĕрни гербĕ]]
'''Хусан кĕпĕрнине''' [[1708]] çулта [[Пётр I]] хутайĕпе туса хунă. Малтан Хусан кĕперни [[Чулхула]]па [[Аçтăрхан]]а çити сарăлса выртнă. Унăн çĕрĕсене [[Атăл]]ăн сылтăмпа сулахай енчи çĕрĕсем кĕнĕ. Хусан, Сĕве, Пенза, Чĕмпĕр, Ĕпхӳ, Аçтăрхан тата ытти вăйпутлăхсенчен тытăнса тăнă. [[Вăйпутлăх]]сене [[1719]] çултан пуçласа провинцисем теме пуçланă. [[XVIII]] ĕмĕрте Хусан кĕпернинчен çĕнĕ тăватă кĕпĕрнене - [[Чулхула кĕпĕрни|Чулхула]], [[Пенза кĕпĕрни|Пенза]], [[Чĕмпĕр кĕпĕрни|Чĕмпĕр]], [[Аçтăрхан кĕпĕрни|Аçтăрхан]] - уйăрнă.

== Администрациллĕ пайлану ==
[[File:Kazanskaya gubernia.png|thumb|300px|Хусан кĕпĕрнин администрациллĕ пайланăвĕ]]
[[1781]] çулта Хусан кĕпĕрнинчен Хусан енлĕхне туса хунă. [[1796]] çулта вара каллех кĕпĕрне ятне панă. Ку вăхăтра кĕпĕрнене çак уессем кĕнĕ: [[Хусан уесĕ]], [[Арча уесĕ]], [[Чикмĕ уесĕ]], [[Лайăш уесĕ]], [[Маматăш уесĕ]], [[Сĕве уесĕ]], [[Сăпас уесĕ (Хусан кĕперни)|Сăпас уесĕ]],  [[Теччĕ уесĕ]], [[Царевококшайск уесĕ]], [[Çĕрпӳ уесĕ]], [[Шупашкар уесĕ]], [[Чистай уесĕ]], [[Етĕрне уесĕ]].

1795 çулта Арча, Сăпас тата Теччĕ уесĕсем çухалнă, 1802 çулта вара вĕсене каллех туса хунă.

Çапла, 1802 çултанпа кĕпĕрнене пĕтеричченех 12 [[Раççей уесĕсем|уес]] пулнă:
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! № п/п
! [[Раççей уесĕсем|Уес]]
! [[Уес хули]]
! Лаптăк, &lt;br /&gt;[[тӑваткал ҫухрӑм|ҫух²]]
! Пурăнан халăх&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot;/&gt; &lt;br /&gt; ([[1897]]), çын
|-
| 1
| [[Хусан уесĕ|Хусан]]
| [[Хусан]] (129 959 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |5012,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |350 719
|-
| 2
| [[Чикмĕ уесĕ|Чикмĕ]]
| [[Чикмĕ]] (5284 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |4610,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |105 633
|-
| 3
| [[Лайăш уесĕ|Лайăш]]
| [[Лайăш|Лайăш]] (3743 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |5033,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |172 460
|-
| 4
| [[Маматăш уесĕ|Маматăш]]
| [[Маматăш]] (4195 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |4887,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |189 795
|-
| 5
| [[Сĕве уесĕ|Сĕве]]
| [[Сĕве]] (2365 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2774,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |126 603
|-
| 6
| [[Сăпас уесĕ (Хусан кĕпĕрни)|Сăпас]]
| [[Пăлхар|Сăпас]] (2770 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |5247,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |175 198
|-
| 7
| [[Теччĕ уесĕ|Теччĕ]]
| [[Теччĕ]] (4754 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3480,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |185 865
|-
| 8
| [[Чархула уесĕ|Чархула]]
| [[Йошкар-Ола|Чархула]] (1658 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |7118,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |112 631
|-
| 9
| [[Çĕрпӳ уесĕ|Çĕрпӳ]]
| [[Çĕрпӳ]] (2336 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3044,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |164 284
|-
| 10
| [[Шупашкар уесĕ|Шупашкар]]
| [[Шупашкар]] (4738 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3696,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |127 273
|-
| 11
| [[Чистай уесĕ|Чистай]]
| [[Чистай]] (20 104 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |8167,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |305 711
|-
| 12
| [[Етĕрне уесĕ|Етĕрне]]
| [[Етĕрне]] (2454 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2881,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |154 493
|}

== Литература ==
* [http://chigirin.narod.ru/book7.html Адрес-календарь служащих в Казанской губернии лиц 1871 год]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1997_1_2/02/02_3/&amp;searched=1 Татарское дворянство Казанской губернии (2-я половина XVI—XVII вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402194307/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1997_1_2%2F02%2F02_3%2F&amp;searched=1 |date=2019-04-02 }}
* [http://www.blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 Списки населенных мест Казанской губернии 1866, JPG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521145704/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=133 |date=2013-05-21 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html Статья из Татарской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419003417/http://www.ite.antat.ru/articles/kazanskaya_guberniya.html |date=2012-04-19 }}
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/25 Карта Казанской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
* [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html Библиотека Царское Село, книги по истории Казанской губернии (Памятные книжки), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209080913/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/14000-Kazanskaya-guberniya.html |date=2015-02-09 }}

{{Хусан кĕпĕрнин уесĕсем}}
{{Чăваш Енĕн историйĕ}}
{{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}}
{{Раççей империн Патшалăх думинчи Хусан кĕпĕрнин депутачĕсем|nocat=1}}

[[Категори:Хусан кĕпĕрни| ]]
[[Категори:Тутарстан историйĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн историйĕ]]</text>
      <sha1>503n1s1p0hfih7ygn56nsdssagm00u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шăмăршă хыпарĕ (хаçат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3412</id>
    <revision>
      <id>873664</id>
      <parentid>633817</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3182" sha1="cq1hegb8g6o43gafwzypogjxq6caoz3" xml:space="preserve">{{Хаçат
| ят               = Шăмăрша хыпарĕ
| ӳкерчĕк             = 
| алпусни                 = 
| тĕс                     = Эрнере икĕ хут, çырăнмалла
| формат                  = А3
| чĕлхе                = [[чăваш чĕлхи|чăвашла]]
| никĕсленĕ               = [[çурла, 3]] [[1932]]
| кăларакан                = 
| редактор                = И. М.Саландаев
| тираж                   = 2000 яхăн экз.
| тĕп оффис            = [[Чăваш Республики]], [[Шăмăршă районĕ]], [[Шамăршă]] ялĕ.
| веб-сайт                =  [http://shemursha-vesti.ru/ shemursha-vesti.ru]
}}

'''Шăмăршă хыпарĕ''' ({{lang-ru|Шемуршинские вести}}) — Чăваш Республикин [[Шăмăршă районĕ]]н хаçачĕ. Пĕрремĕш номерĕ [[çурла]] уйăхĕн 3-мĕшĕнче [[1932]]  çулта тухнă. Ун  чухне вăл «Колхозник сасси» ятпа пичĕтленнĕ. Унтан  «Сталин ялавĕ» тата «Коммунизм çулĕ» ячĕпе тухнă.

Хаçат историйĕнче пурĕ 7 тĕп редактор пулнă. Халĕ [[хаçата]] ăста [[журналист]] [[Саландаев, Иван Михайлович|И. М.Саландаев]] ертсе пырать.

Хăй вăхăтĕнче çак хаçат страницисем çинче Чăваш халăх çыравçи [[Илпек Микулайĕ]], сăвăçă [[Бараев, Владимир|В. Бараев]], çыравçă-тăлмач Зоя Романова ,  драматург Н. Угарин, вырăс драма театрĕн директорĕ В. Лукьянов, режиссер-артист [[Корчаков, Николай Васильевич|Н. В. Корчаков]] , Чăваш Республики призиденчĕн администраци пуçлăхĕн çумĕ пулса ĕçлекĕн В. Максимов хăйсен хайлавĕсене пичетленĕ, район çыннисене хавхалантарса пынă. Хальхи вăхăтра Иван Саландаев, Владимирпа Александр Михайловсем, Иван Медведев журналистсем хăйсен ăсталахĕпе хаçата пуян содержаниллĕ кăларассишĕн вăй хураççĕ.

Паянхи кун «Шăмăршă хыпарĕ» 2000 [[тиражпа]] тухса тăрать.

== Кĕперсем ==
* [http://gov.cap.ru/?gov_id=587 Шăмăршă хыпарĕ хаçатăн страници]
* [http://www.shem-press.cap.ru/ Шăмăршă хыпарĕн сайчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Чăвашла хаçат-журнал}}
{{Press-stub}}

[[Категори:Чăвашла хаçатсем]]
[[Категори:Шăмăршă районĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн периодикăллă кăларăмĕсем]]</text>
      <sha1>cq1hegb8g6o43gafwzypogjxq6caoz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш наци конгресĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8226</id>
    <revision>
      <id>873656</id>
      <parentid>871240</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T04:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33705" sha1="pfncx4h9sqv9jwzmb22bewnjwmt65v7" xml:space="preserve">{{Пĕрлĕх йĕркелĕвĕ
|ячĕ             = Чăваш наци конгресĕ
|аббревиатура    = 
|тăван ячĕ       = 
|эмблема         =
|ӳкерчĕк         = Chuvash National Congress.JPG
|оригинал        =
|йĕркеленĕ вăхăт = 1992 çулхи юпан 6-мĕшĕ
|тĕс             = Регионсем хушшинчи пĕрлĕх организацийĕ
|ертӳç           = [[Клементьев Валерий Леонидович|В.Л. Клементьев]],
|официаллă сайт  = [http://chnk.ru/ chnk.ru]
}}
[[Ӳкерчĕк:Chuvash National Congress.JPG|thumb|250px|Чăваш халăх çурчĕ. Шупашкар, Ехрем купса бульварĕ.]]
'''Чăваш наци конгресĕ''' ({{lang-ru|Чувашский национальный конгресс}}), — чăваш халăхĕн регионсем хушшинчи пĕрлĕх организацийĕ. 

ЧНК йышне наципе культура автономисем, Раççей Федерацинче тата ютçĕр çĕрсенче чăвашсем чăмăртанса пурăнакан регионсенчи пĕрлешӳсемпе ассоциацисем,  пĕрлĕх пĕрлешĕвĕсем, патшалăх тата харпăр предприятисен ĕçлев коллективĕсем, ăслăх йĕркеленĕвĕсем, çаплах [[Чăваш Республики]]н пайăр çыннисем кĕме пултараççĕ. 

ЧНК Раççей субъекчĕсенчи наци-культура пĕрлешĕвĕсемпе пĕрле ĕçлет. 

== Атрибутика ==
Чăваш халăх юрри «Алран кайми аки-сухи...» ЧНК гимнĕ шутланать.

ЧНК пичет органĕ — «Чăваш тĕнчи» хаçат.

== Председательсем ==
* [[Хусанкай Атнер Петрович|Атнер Хусанкай]] (юпа, 1992 ç. — юпа, 1997 ç.)
* [[Архипов Геннадий Николаевич|Геннадий Архипов]] (юпа, 1997 ç. — юпа, 2013)
* [[Угаслов Николай Фёдорович|Николай Угаслов]] (юпа, 2013 — юпа, 2021)
* [[Клементьев Валерий Леонидович|Валерий Клементьев]] (юпа, 2021 — халиччен)

== Кун-çулĕ ==
{{also|Чăваш наци юхăмĕ}} 
Чăваш наци конгресне 1992 çулхи юпан 8-9-мĕшĕнче иртнĕ Йĕркеленӳ пухăвĕнче никĕсленĕ. Президент пулма Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн Культура, вĕренӳ тата нацисен хушшинчи çыхăнусен комитечĕн председательне [[Хусанкай Атнер Петрович|Атнер Петрович Хузангай]] филолог-ăсчаха суйланă.

1992-1993 çулсенче Чăваш наци конгресĕ «Чăваш Республикин чĕлхисем пирки» саккуна, Чăваш Республикин 1993-2000 çулсенче тата каярах пурнăçламалли Патшалăх программине хатĕрлес, ăна Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕнче йышăнас ĕçе хутшăннă.

1992 çулта Чăваш наци конгресĕ Тĕрĕк халăхĕсен ассамблейине (АТН) кĕнĕ, 1993 çулта - Тĕнчене тухман нацисемпе халăхсен организацине (ТТНХО), 1994 çулта - Атăлçи тата Урал тăрăхĕсенчи халăхсен ассамблейне (АУХА), 1995 çулта - Раççей халăхĕсен ассамблейне (АНР).

1994-2000 çулсенче Чăваш наци конгресĕ Чăваш Республикин Конституцине хатĕрлес ĕçе хутшăннă.

1994-1995 çулсенче Чăваш патшалăх кунне (каярахпа – Республика кунĕ) туса хурас ĕçе хутшăннă. Çак куна çĕртмен 24-мĕшĕнче палăртма йышăннă. [[Атăлçи Пăлхар]] патшалăхĕн 1100 çулне халалласа Шупашкар 500 çул тултарнă ятпа хисепленекен паркра «Асран кайми» юпа лартнă.

1995 çулта çĕртмен 21-22-мĕшĕсенче Чăваш наци конгресĕн иккĕмĕш Аслă Пухăвĕ (II съезчĕ) (иртнĕ.

1992-2002 çулсенче Чăваш наци конгресĕ Америкăри Пĕрлешӳллĕ Штатсенче, [[Нидерландсем|Голландире]], [[Эстони]]ре, [[Турци]]ре, Кăркăстанра, Казахстанра, Крымра, Азербайджанра, Кипрта тата ытти çĕрте наци ыйтăвĕсемпе ирттернĕ съездсемпе конференцисене хутшӑннӑ.

1996 ҫултан пуҫласа Чăваш наци конгресĕн Мӑн Канашӗн ларӑвӗсене республика тулашӗнче пурӑнакан чӑвашсем патӗнче те (Пушкӑртстанри Слакпуҫ ялӗнче, Чӗмпӗр, Самар тӑрӑхӗсенче) ирттерме пуҫланӑ.

1997-2002 ҫулсенче [[Мускав]] хулинче, Чӗмпӗр, Самар, Саратов облаҫӗсенче, [[Тутарстан]] Республикинче, Красноярск крайӗнче Чӑваш наци культура автономисене туса хунӑ.

1997 ҫулта Чăваш наци конгресĕн пӗрремӗш президентне А.П. Хусанкая Тĕнчене тухман нацисемпе халăхсен организацийӗн (ОННН, Эстони) вице-председателӗ пулма суйланӑ.

1997 çулхи юпан 24-25-мĕшĕсенче Чăваш наци конгресĕн виççĕмĕш Аслă Пухăвĕ (III съезчĕ) иртнĕ. Геннадий Николаевич Архипова Конгресс президенчĕ пулма суйланă.

1998 çулхи ака уйăхĕнче Чăваш наци конгресĕ Берлинра (Германи) Чăваш культурин кунĕсене ирттернĕ.

1999-2002 çулсенче Чăваш наци конгресĕпе Чăваш Республикин Культура министерстви Шупашкарта чăваш эстрада юррин фестивалĕсене йӗркеленӗ. Каярахпа ун вырӑнне Пӗтӗм тӗнчери чӑваш эстрада юррисен «Кӗмӗл сасӑ» фестиваль-конкурсӗ ирттерме пуҫланӑ.

2000 ҫулхи ҫӗртмен (июлӗн) 21-22-мӗшӗсенче Чăваш наци конгресĕн тӑваттӑмӗш Аслă Пухăвĕ (IV съезчӗ) пулнӑ.

2001 ҫулхи ака (апрель) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн ӗҫ тӑвакан органӗсем Шупашкарти Воробьев композиторсен урамӗнчи 10-мӗш ҫурта куҫнӑ.

2002 ҫулта Чăваш наци конгресĕ Красноярск, Пермь, Тюмень облаҫӗсенче тата ытти регионта чăваш пӗрлӗхӗсен конференцийӗсене ирттернӗ ҫӗре хутшӑннӑ.

2002 ҫулхи авӑн (сентябрь) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн пиллӗкмӗш Аслă Пухăвĕ (V съезчӗ) иртнӗ.

2002 ҫулхи раштав (декабрь) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн делегацийӗ Мускаври чӑвашсен наци культура автономийӗн II съезчӗн ӗҫне хутшӑннӑ.

2003 ҫулхи ака (апрель) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕнче Раççей халăхĕсен ассамблейин (АНР) ӗҫ тӑвакан комитечӗн председателӗн ҫумӗпе тӗлпулу ирттернӗ.

2003 çулта чăваш таврапӗлӳҫисен пӗрремӗш конкурсӗ иртнӗ.

2004 ҫулхи пуш (март) уйӑхӗн 10-мӗшӗнче Чăваш наци конгресĕ Раççей халăхĕсен ассамблейин (АНР) III съезчӗн ӗҫне хутшӑннӑ.

2004 ҫулхи ака (апрель) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн президенчӗ Раҫҫей Федерацийӗн Президенчӗ В.В. Путин Чӑваш академи драма театрӗнче тӗрлӗ наци ҫыннисемпе ирттернӗ тĕлпулура тухса калаçнă.

2004 ҫулхи çурла уйăхĕнче ЧНК элчисем финн-укăр халăхĕсен Таллинн (Эстони) хулинче иртнĕ конгресăн ĕçне хутшăннă.

2005 ҫулхи пуш уйӑхӗн 19-мӗшӗнче Чăваш наци конгресĕн улттӑмӗш Аслă Пухăвĕ (VI съезчӗ) иртнӗ.

2005 ҫултан пуҫласа Муркаш районӗнчи «Кӗрен парӑс» (&quot;Алый парус&quot;) кану лагерӗнче Раҫҫейӗн ытти регионӗнче тата урӑх ҫӗршывсенче пурӑнакан чӑваш ачисем валли ятарлӑ смена йӗркеленӗ.

2005 ҫулхи чӳк уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕ чӑваш чӗлхипе литературине вӗрентекенсен пӗрремӗш конференцине ирттернӗ.

2005 ҫулта Чăваш наци конгресĕ ҫумӗнче «Сывлӑх» клуб уҫӑлнӑ.

2006 ҫулта Красноярск крайӗнчи чӑвашсен пӗрремӗш съездӗнче чӑваш наци культура аталанӑвӗн концепцине сӳтсе явнӑ.

2006 ҫулхи пуш уйӑхӗнче республикӑра пӗрремӗш хут &quot;Чăваш пики&quot; конкурс иртнӗ.

2006 ҫулхи кӑрлач (декабрь) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн Мӑн Канашӗ пухӑнса Конгресс умӗнче тӑракан тӗрлӗ ыйтӑва сӳтсе явнӑ.

2007 ҫулта Шупашкарта пӗрремӗш хут «Чăваш тумӗ» уява ирттернӗ.

2007 çулта Чăваш наци конгресĕн делегацийӗ Баварире (Германи) иртнӗ халӑх пултарулӑхӗн уявне хутшăннă.

2007 ҫулхи утӑ (июнь) уйӑхӗнче Чăваш наци конгресĕн президенчӗ Раççей халăхĕсен конгресӗн Якутск хулинче ирттернӗ съездне хутшӑннӑ.

2007 ҫулхи чӳк уйӑхӗн 3-мӗшӗнче Чăваш наци конгресĕн Мӑн Канашӗ 1917 ҫулта Чӗмпӗр хулинче Пӗтӗм чăвашсен пӗрремӗш съезчӗ пухӑннӑранпа 90 ҫул, Чăваш наци конгресне йӗркеленӗренпе 15 ҫул ҫитнине паллӑ тунӑ.

2009 ҫулхи пуш уйӑхӗн 20-мӗшӗнче Чăваш наци конгресĕн ҫиччӗмӗш Аслӑ Пухӑвӗ иртнӗ.

2009 ҫултанпа Шупашкарта Чӑваш халӑхӗн чи пысӑк уявӗ Акатуй ирттерме пуҫланӑ.

2012 ҫулхи юпа уйӑхӗн 27-мӗшӗнче Чăваш наци конгресӗ 20 ҫул тултарнине паллӑ тунӑ.

2013 çулхи юпа уйăхĕн 26-мĕшĕнче Чăваш наци конгресĕн саккăрмĕш Аслӑ Пухăвĕ иртрĕ. Конгреса ертсе пыма Чăваш Патшалăх Канашĕн депутатне Николай Федорович Угаслова шанчĕç.

2014 ҫулта Чăваш наци конгресĕ халăх историне, культурине, йăли-йĕркине упраса хăварас тата аталантарас тĕллевпе Чăваш Республикинчи кашни район-хулара вырăнти уйрĕмĕсене йĕркелес ĕçе пуçăнчĕ.

== ЧНК йышĕ ==
=== Президиум йышĕ ===
(2021 çулта юпан 25-мĕшĕнче иртнĕ XI Аслă пухура суйланă) 
* [[Клементьев Валерий Леонидович]], ЧНК Президенчĕ
* Угаслов Николай Федорович, ЧНК пĕрремĕш вице-президенчĕ 
* Ивантаев Петр Васильевич, ЧНК вице-президенчĕ
* Леонтьев Алексей Петрович, ЧНК вице-президенчĕ
* Мешков Олег Вадимович, ЧНК вице-президенчĕ
* Яковлев Константин Геннадьевич, ЧНК вице-президенчĕ
* Анисимова Юлия Евсеевна, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Бахмисов Эдуард Константинович, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Воронова Зинаида Ивановна, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Зорин Юрий Александрович, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Иванов Виталий Петрович, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Казаков Сергей Дмитриевич, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Капитонов Александр Петрович, ЧНК президиумĕн пайташĕ
* Краснов Михаил Николаевич, ЧНК президиумĕн пайташĕ 
* Лукиянов Николай Егорович, ЧНК президиумĕн пайташĕ   
* Михайлов Юрий Павлович, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Николаев Станислав Андреевич, ЧНК президиумĕн пайташĕ  
* Османова (Краснова) Елена Кирилловна, ЧНК президиумĕн пайташĕ 
* Павлов Александр Николаевич,  ЧНК президиумĕн пайташĕ
* Трофимов Алексей Александрович, ЧНК президиумĕн пайташĕ 
* [[Хусанкай Атнер Петрович]], ЧНК хисеплĕ президенчĕ 
* [[Архипов Геннадий Николаевич]], ЧНК президиумĕн хисеплĕ пайташĕ

=== Мăн Канаш йышĕ ===
’’’2013 çулхи юпан 26-мĕшĕнче иртнĕ VIII Аслă пухура суйланă’’’
==== Чăваш Республики ====
*[[Асамат Светлана Васильевна]], сăвăç.
*Андреева Евдокия Александрова, профессор, И. Я. Яковлев ячĕллĕ ЧППУ. 
*Андреев Сергей Васильевич, ЧНК çумĕнчи чăваш çамрăкĕсен «Хастар» пĕрлешĕвĕн ертӳçи 
*Анисимова Юлия Елисеевна, вĕрентӳçĕ, 10 № вăтам шкул, Шупашкар 
*Архипов Геннадий Николаевич, журналист. 
*Бахмисов Эдуард Константинович, тăван ен тĕпчевçи 
*Васильев Владимир Александрович, профессор, И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ.
*Васильев Виталий Петрович, Чăваш наци кĕрешĕвĕ ассоциацин ертӳçи 
*Волков Федор Николаевич, «СОМ» савутăн тĕп директорĕ, Вăрнар паç.
*Воронова Зинаида Ивановна, Руководитель Ассоциации мастеров ДПИ при ЧНК 
*Вражкин Александр Николаевич, «СВ-пресс» издательство директорĕ
*Димитриева Нина Ивановна, ЧНК çумĕнчи хĕрарăмсен канашĕн ертӳçи 
*[[Егоров Николай Иванович]], профессор, И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ. 
*Ерагин Евгений Евстафьевич, мăчавар, Муркаш районĕ 
*Захаров Владимир Геннадьевич, çыравçă 
*Иванов Виталий Петрович, истори ăслăхĕсен тухтăрĕ, ЧПГĂИ 
*Иванов Валерий Николаевич, ООО «Акконд» тĕп директорĕ
*Ивантаев Петр Васильевич, Чăваш Республикин агропромышленниксен пĕрлешĕвĕн председателĕ, ЧНК вице-президенчĕ 
*Игнатьева Анисия Павловна, 12 № вăтам шкул вĕрентӳçи, Шупашкар 
*Казаков Сергей Дмитриевич, Чăваш Культура министерстви уйрăмĕн пуçлăхĕ 
*Кириллов Михаил Иосифович, пенсионер, Çĕнĕ Шупашкар.
*Козлова Зинаида Алексеевна, «Уяв» тата «Юрай» ансамблĕсен ертӳçи
*[[Клементьев Валерий Леонидович]], ЧНК пĕрремĕш вице-президенчĕ 
*Краснов Михаил Николаевич, Этнограф 
*Кузнецова Людмила Васильевна, профессор, И. Я. Яковлев ячĕллĕ ЧППУ 
*[[Леонтьев Алексей Петрович]], «Хыпар» хаçатăн тĕп редакторĕ
*[[Лукианов Николай Егорович]], Юрист.
*Малышкин Николай Федорович, Елчĕк районĕн администраци уйрăмĕн пуçлăхĕ.
*Меньшикова Ирина Петровна, Чăваш наци музейĕн директорĕ.
*Мешков Олег Вадимович, Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн Председатель çумĕ.
*Никифоров Геронтий Лукиянович, вĕрентӳçĕ, Чăваш наци лицейĕ.
*Николаев Станислав Андреевич, Чăваш Республикин муниципаллă йĕркелӳсен ĕçтăвакан диреторĕ 
*Николаева Елена Васильевна, Чăваш патшалăхĕн Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Çамрăксен театрĕ, директор.
*Оринов Вячеслав Николаевич, «Орион» студин ертӳçи
*Павлов Александр Николаевич, Юрист 
*Петрова Татьяна Николаевна, вĕрентӳçи, ял хуçалăх хăнăхтару станцийĕ, Çĕрпӳ районĕ. 
*Петрова Нина Пантелеевна, Муркаш район администраци уйрăмĕн пуçлăхĕ
*Петрова Светлана Владимировна, Чăваш Республикин Çутĕç тата çамрăксен политики министрĕн çумĕ
*[[Печникова Светлана Владимировна]], Республикăн халăх пултарулăх çурчĕн методисчĕ 
*Портнов Константин Петрович, журналист.
*Пчелкин Михаил Михайлович, усламçă. 
*[[Родионов Виталий Григорьевич]], профессор, И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ. 
*[[Сарпи Раиса Васильевна]], сăвăç 
*Сапожников Валерий Васильевич, Шупашкарти Н. В. Никольский ячĕллĕ педагогика колледжĕн директорĕ
*[[Станьял Виталий Петрович]], тăван ен тĕпчевçи 
*Тимофеев Вячеслав Александрович, Каратэ федерацин президенчĕ 
*Трофимов Алексей Александрович, ӳнер тишкерĕвĕн тухтăрĕ, ЧПГĂИ. 
*Тукмаков Александр Николаевич, А.Г. Николаев СССР вĕçевçĕ-космонавтăн мемориал комплексĕн директорĕ 
*Тяпкин Владимир Геннадьевич, «Сувар» фондăн ертӳçи
*Угаслов Николай Федорович, УАП «ТУС» тĕп директорĕ, Чăваш Республикин Патшалăх Канашĕн депутачĕ.
*Удалова Ирина Витальевна, Бичурин музейĕн директорĕ, Кӳкеç паç. 
*Федотов Василий Артемьевич, профессор, И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ
*Филиппова Лидия Ивановна, «Республика» хаçатăн редакторĕ
*[[Христофоров Вячеслав Васильевич]], Чăваш халăх артисчĕ, [[Янра, юрă (ушкăн)|«Янра, юрă!»]] ансамблĕн пултарулăх ертӳçи.
*Хусанкай Атнер Петрович, ăсчах, ЧНК хисеплĕ президенчĕ 
*[[Цыпленков Олег Михайлович]], Чăваш çамрăкĕсен «Сувар» пĕрлешĕвĕн ертӳçи
*Ядуркин Илья Николаевич, И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ студенчĕсен профкомĕн ертӳçи

=== II. Шупашкарти Чăваш Республикин районĕсемпе хулисен ентешлĕх пуçлăхĕсем ===
*Викторов Олег Николаевич, Елчĕк районĕ 
*Егоров Владимир Евгеньевич, Çĕрпӳ районĕ 
*Зорин Юрий Александрович, Куславка районĕ 
*Иванов Владимир Александрович, Элĕк районĕ 
*Иванов Алексей Васильевич, Тăвай районĕ 
*Капитонов Александр Петрович, Комсомольски районĕ 
*Кипеч Анатолий Ильич, Канаш районĕ 
*Кузнецов Андрей Геннадьевич, Сĕнтĕрвăрри районĕ 
*Нягин Василий Николаевич, Вăрмар районĕ 
*Османова Елена Кирилловна, Хĕрлĕ Чутай районĕ 
*Семенов Владимир Михайлович, Патăрьел районĕ 
*Смирнов Николай Николаевич, Шупашкар районĕ 
*Ухтияров Анатолий Ильич, Шăмаршă районĕ 

== Раççейри тата чикĕ леш енчи чăваш наци культура центрĕсен ертÿçисем ==
*Абакшина Галина Анатольевна, Перĕм Енри чăвашсен наци культурин автономийĕ «Юрату» 
*Александров Геннадий Алексеевич, Беларуç Республикинчи чăвашсен тĕнчери пĕрлешĕвĕ «Атăл»
*Архипкин Анатолий Александрович, Пенза облаçĕ 
*Архипов Анатолий Иванович, Тĕмен облаçĕнчи пĕрлĕхлĕх йĕркелĕвĕ «Чăвашсен ассоциацийĕ «Тăван» 
*Большова Светлана Васильевна, Мари Эл Республики
*Васильев Сергей Иванович, Сарăту облаçĕнчи чăваш наци культурин автономийĕ «Ентеш» 
*Волков Анатолий Иванович, Мускаври чăваш  культурин пĕрлĕхлĕхĕ 
*[[Глухов Алексей Петрович]], «Шанчăк», Чăваш наци культурин пĕрлĕхлĕхĕ, Тольятти 
*Григорьев Анатолий Михайлович, Федеральная национально-культурная автономия чувашей России 
*Григорьева Лидия Григорьевна, Чăваш культурин «Нарспи» пĕрлĕхлĕхĕ, Нарва, Эстони
*Давыдов Николай Витальевич, Самар облаçĕнчи чăваш нацин культури пĕрлешĕвĕсен координаци канашĕ 
*Ефимов Анатолий Петрович, Чулхула регионĕнчи «Чăваш культурин центрĕ» пĕрлĕхлĕ йĕркеленӳ
*Ефремов Анатолий Николаевич, Тĕмен облаçĕнчи Муравленко хулинчи чăваш наци культурин автономийĕ 
*Живов Владимир Михайлович, Чăваш наци культурин автономийĕ, Санкт-Петербург. 
*Иголкин Анатолий Леонидович, Удмурт Республикинчи «Чăваш наци центрĕ» пĕрлĕхлĕ йĕркеленӳ
*Лисовая Надежда Ивановна, Чăваш культурин пĕрлĕхлĕхĕ, Кейӳ, Украина.
*Михайлов Юрий Павлович, Пушкăртстан Республикинчи чăваш культурин пĕрлĕхлĕхĕ 
*Мульдияров Яков Ярушкович, Томск  облаçĕн чăваш культурин пĕрлĕхлĕхĕ 
*Мустаев Олег Николаевич, Чĕмпĕр облаçĕ
*Немцева Ольга Вениаминовна, Региональная общественная организация «Санкт-Петербургское чувашское объединение» 
*Николаев Дмитрий Максимович, Свердловск облаçĕн чăваш наци культурин пĕрлĕхлĕхĕ 
*Попова Екатерина Петровна, Челепи облаçĕ 
*Портнов Владимир Иванович, Пушкăртстан Республики 
*Самарейкин Анатолий Константинович, Тутарстан Республики 
*Сваев Владимир Ильич, Чĕмпĕр облаçĕнчи чăваш наци культурин автономийĕ
*Семенов Петр Ильич, Ăренпур регионĕн чăвашсен наци культурин автономийĕ
*Сидоров Валерий Александрович, Пушкăртстан Республикин чăвашĕсен Канашĕн (съездăн) Ĕçтăвкомĕ 
*Степанов Егор Георгиевич, Хапар Ен 
*Тимофеев Воладар Аркадьевич, Тутарстан Республики
*Тимофеева Вероника Васильевна, Иркут облаçĕ 
*Храмов Геннадий Иванович, Красноярск регионĕнчи чăваш наци культурин автономийĕ
*Яковлев Константин Геннадьевич, Тутарстан  Республикинчи Чăваш наци культурин автономийĕ 
=== Ваттисен канашĕ ===
ЧНК VI Аслă Пухăвĕнче суйланă Ваттисен Канашĕ
* [[Агеев Владимир Иванович]], ӳкерçĕ, Шупашкар 
* Александров Алексей Николаевич, юрист, Мускав 
* Арланов Константин Федорович, пахчаçă, Шупашкар 
* [[Волков Геннадий Никандрович]], академик, Мускав 
* Воронцов Иосиф Вячеславович, вĕрентӳçĕ, Самар обл. 
* Воронцова Галина Михайловна, тухтăр, академик, Шупашкар 
* Васильев Геннадий Васильевич, çĕр ĕçтешĕ, Шупашкар 
* Герасимов Давид Григорьевич, инженер, Шупашкар 
* Гордеев Денис Викторович, çыравçă, Шупашкар 
* Григорьев Николай Григорьевич, тĕпчевçĕ, профессор, Шупашкар 
* [[Дедушкин Василий Афанасьевич]], çыравçă, [[Хусан]]
* Димитриев Василий Дмитриевич, академик, Шупашкар 
* Долгов Василий Ефремович, юрист, Шупашкар 
* [[Егоров Дмитрий Егорович]], тĕпчевçĕ, Шупашкар 
* [[Енилин Николай Аристархович]], ӳкерçĕ, Шупашкар 
* Енисеев Геннадий Александрович, халăх ăсчахĕ, Шупашкар 
* Ермолаев Юрий Михайлович, Ăренпур 
* Журавлев Петр Александрович, юрист, Шупашкар 
* [[Золотов Виталий Арсентьевич]], Санкт-Петербург 
* Иванов Владимир Александрович, ăсчах, Шупашкар 
* Иванов Лука Мефодьевич, тĕпчевçĕ, Шупашкар 
* [[Исаев Геннадий Ильич]], ӳкерçĕ, Шупашкар 
* [[Илюхин Юрий Александрович]], тĕпчевçĕ, Шупашкар 
* [[Кипеч Анатолий Ильич]], çыравçă, Шупашкар 
* Кондратьев Алексей Александрович, тĕпчевçĕ, Ĕпхÿ.
* [[Кузьмина Вера Кузьминична]], СССР халăх артисчĕ, Шупашкар 
* [[Мадуров Федор Иванович]], ӳкерçĕ, Шупашкар 
* Марков Юрий Егорович, вĕрентӳçĕ, Иккасси ялĕ.
* Михайлов Николай Михайлович, Çĕнĕ Шупашкар 
* Можаев Василий Петрович, тухтăр, Муркаш 
* Моисеев Александр Дмитриевич, ял старости, Самар обл. 
* [[Мульдияров Петр Ярушкович]], тĕпчевçĕ, Мускав 
* Наумов Никифор Егорович, мăчавар, Шупашкар 
* Орлова Вера Афанасьевна, юрăçă, Шупашкар 
* Пряников Виссарион Семенович, профессор, Шупашкар 
* [[Праски Витти]], ӳкерçĕ, Шупашкар 
* Петров Александр Петрович, тĕпчевçĕ, Шупашкар 
* Симаков Виктор Егорович, журналист, Самар
* [[Станьял Виталий Петрович]], ăсчах, Шупашкар 
* Тимофеева Ольга Федоровна, тухтăр, Шупашкар 
* Трофимов Алексей Александрович, ăсчах, академик, Шупашкар.
* [[Тихонов Петр Тихонович]], ăсчах, Шупашкар 
* [[Тихонов Борис Леонтьевич]], çыравçă, Шупашкар 
* Филиппов Анатолий Филиппович, ветерансен ертÿçи, Шупашкар 
* [[Юман Анатолий Федорович]], çыравçă, [[Чĕмпĕр]]
* [[Яковлев Николай Лукич]], ӳкерçĕ, Шупашкар 
* [[Яковлева Земфира Кузьминична]], халăх юрăçи, Шупашкар.

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш наци музейĕ]]
* [[Чăваш наци юхăмĕ]]
* [[Тăван ене тĕпчекен пĕрлĕх (Чăваш Ен)|Тăван ене тĕпчекен пĕрлĕх]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://chnk.cap.ru/ ЧНК сайчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://gov.cap.ru/Default.aspx?gov_id=122 «ЧНК» РХП официаллă сайчĕ]
* [http://nasledie.nbchr.ru/etnos/chuvashi/chnk/ Чăваш наци конгресĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215064423/http://nasledie.nbchr.ru/etnos/chuvashi/chnk/ |date=2014-12-15 }} // «Культурное наследие Чувашии» сайчĕ
* [http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=12&amp;id=612949 Чăваш наци конгресĕ]
* [https://www.idelreal.org/a/28768843.html Чувашский конгресс: &quot;25 лет назад был мощнее, чем культурный центр&quot;]
* [https://www.idelreal.org/a/29583308.html Атнер Хузангай: &quot;Чувашский народ должен стать нормальным субъектом международного права&quot;]

{{Чăваш халăхĕн пĕрлĕх организацисем}}

[[Категори:Раççей пĕрлĕх йĕркелевĕсем]]
[[Категори:Чăваш Ен]]
[[Категори:Чăвашсем]]
[[Категори:ЧНК]]</text>
      <sha1>pfncx4h9sqv9jwzmb22bewnjwmt65v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Токарев Аверий Матвеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8991</id>
    <revision>
      <id>873628</id>
      <parentid>851667</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8185" sha1="jyym9skl44jd05vdlukfxztpbtrpohi" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Токарев}}
{{Мусăкçă
 |Патшалăх         = {{USSR}} {{RUS}}
 |Фон              = non_performing_personnel
 |Ят               = Аверий Токарев
 |Фото             = Токарев_Аверий_Матвеевич.jpg
 |Ӳкерчĕке_аңлантарни =
 |Тулли_ят         = Токарев Аверий Матвеевич  
 |Çуралнă_вăхăт    = [[1918]], [[ака, 18]]
 |Вилнĕ_вăхăт      = [[1997]], [[нарăс, 7]]   
 |Çуралнă_вырăн    = [[Кашмаш]] ялĕ, {{ÇВ|Чикмĕ уесĕ|Чикмĕ уесĕнче}}, [[Хусан кĕпĕрни]], [[Совет Раççейĕ]] 
 |Вилнĕ_вырăн      = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, [[Чăваш Республики]], [[РФ]]
 |Профессисем      = XX ĕмĕрти совет композиторĕ, педагогĕ
 |Жанрсем          =  
 |Парнесем         = 
{{{!}}
{{!}} {{РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ}} {{!!}} {{Тăван Çĕршывăн 1941-1945 çç. Аслă вăрçинче Германие çĕнтернĕшĕн медаль}}
{{!}}}
}}
'''Аверий Матвеевич Токарев''' (18.4.1918, [[Кашмаш]] ялĕ, [[Чикмĕ уесĕ]], Хусан кĕпĕрни (халĕ Чăваш Енĕн [[Муркаш районĕ]]), Совет Раççейĕ — 8.2.1997, Шупашкар, Чăваш Республики, РФ) — совет чăваш мусăкçи, композитор, педагог.

== Биографи ==
[[1918]] çулхи [[ака, 18|ака уйăхĕн 18-мĕшĕнче]] [[Чикмĕ уесĕ]]нчи (халĕ [[Муркаш районĕ]]) [[Кашмаш]] ялĕнче çуралнă. 

Ача чухнех мусăк патнелле туртăннă — [[Балалайка|балалайкăпа]] [[кĕсле]] çинче вылянă. Çичĕ класс вĕренсе тухсан, тăван [[колхоз]]ра ĕçленĕ.  1935 çулта [[Шупашкарти Ф. П. Павлов ячĕллĕ мусăк училищи|Чăваш мусăк училищине]] вĕренме кĕнĕ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://gov.cap.ru/home/71/2012/fotorep/12/Kalendar-2013/april.htm |title=95 лет со дня рождения Токарева Аверия Матвеевича |access-date=2022-04-17 |archive-date=2022-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417163654/http://gov.cap.ru/home/71/2012/fotorep/12/Kalendar-2013/april.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Будучи студентом, с 1936 года являлся участником Чувашского симфонического оркестра.&lt;ref name=ruspanteon.ru&gt;[http://ruspanteon.ru/tokarev-averij-matveevich/ Токарев Аверий Матвеевич]&lt;/ref&gt; 1941 çулта мусăк вĕрентĕшĕнче диплома тивĕçнĕ. 1942 çулта Аверий Токарева [[Хĕрлĕ Çар]]а йыхравланă, хĕсметре оркестр ертӳç пулнă.&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/4348790/ ТОКАРЕВ АВЕРИЙ МАТВЕЕВИЧ]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[1944]]-[[1946]] çулсенче Çар дирижёрĕсен аслă училищин ([[Мускав]]) курсанчĕ пулнă. 

{{External media
|image1=[http://ruspanteon.ru/wp-content/uploads/2020/03/tokarev-am-tomb.jpg Могила А. М. Токарева]
}}

1978 çулта пенсие тухнă. [[1997]] çулхи [[нарăс, 8|нарăсăн 8-мĕшĕнче]] [[Шупашкар]]та вилнĕ. Хулан 5-мĕш çăвинче пытарнă.

==Ӗçĕсем==
Аверий Токарев ытларах енĕпе симфониллĕ ĕçсем çырнă. Вăл 5 [[симфони]] (1961-1986), [[увертюра|увертюрăсем]], [[сюита|сюитăсем]], [[симфониллĕ ташă]]сем çырнă. Ытти ĕçĕсен шутĕнче çаксене асăнмалла: «Чипер пикесемпе маттур йĕкĕтсем» ([[1957]]) кĕвĕллĕ комеди, «Сарпике» ([[1960]]) балет. Вал савăн пекех оркестрпа инструментсем валли концертсем, инструментлă пьесăсем, романссем çырнă, юрăсем хывнă.


== Асăнмалăх ==
* Токарев урамĕ (Шупашкар, Чăваш Ен);
* Асăну хăми, Шупашкар, Ленин проспекчĕ, 24
* Токарев урамĕ (Кашмаш ялĕ, Муркаш районĕ)
* Чăваш Республикин хальхи историн патшалăх архивĕнчи документсем&lt;ref&gt;[http://gazeta1931.ru/18-respublika/61-muzykant-orkestra-kompozitor-pedagog «Музыкант оркестра, композитор, педагог…»]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Литература ==
* ''Л. И. Бушуева'', ''Ю. А. Илюхин'', «Чăваш Енĕн композиторĕсем», Шупашкар, 2014.
* ''Ю. А. Илюхин.'' Токарев Аверий Матвеевич, Краткая чувашская энциклопедия, Шупашкар, 2001.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/tokarev-averijj-matveevich/ Деятели культуры и искусства : Токарев Аверий Матвеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414123638/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/tokarev-averijj-matveevich/ |date=2023-04-14 }}
* [http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?id=11829&amp;gov_id=71 Токарев Аверий Матвеевич]
* [http://900igr.net/kartinka/literatura/averij-matveevich-tokarev.-vydajuschijsja-muzykant-kompozitor-pedagog-73718/averij-matveevich-tokarev-2.html Аверий Матвеевич Токарев]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.gasi.archives21.ru/Press-centr/2018/04/13/Muzikant_orkestra_kompozitor_pedagog%E2%80%A6_(K_100-letiyu_so_dnya_rozhdeniya_Averiya_Matveevicha_Tokareva_(1918-1997)_kompozitora_ispolnitelya_pedagoga_zasluzhennogo_deyatelya_iskusstv_Chuvashskoj_ASSR_i_RSFSR_chlena_Soyuza_kompozitorov_SSSR) К 100-летию со дня рождения Аверия Матвеевича Токарева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230414123638/http://www.gasi.archives21.ru/Press-centr/2018/04/13/Muzikant_orkestra_kompozitor_pedagog%E2%80%A6_(K_100-letiyu_so_dnya_rozhdeniya_Averiya_Matveevicha_Tokareva_(1918-1997)_kompozitora_ispolnitelya_pedagoga_zasluzhennogo_deyatelya_iskusstv_Chuvashskoj_ASSR_i_RSFSR_chlena_Soyuza_kompozitorov_SSSR) |date=2023-04-14 }}
*[https://chuvash.org/news/34721.html Аверий Токарев ҫуралнӑранпа — 105 ҫул]

[[Категори:Чăваш композиторĕсем]]
[[Категори:Чăваш Енĕн композиторĕсем]]
[[Категори:Композиторсем, алфавитпа]]
[[Категори:ССРП композиторĕсем]]
[[Категори:1918 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Акан 18-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Нарăсăн 7-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:1997 çулта вилнисем]]
[[Категори:Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçине хутшăннисем]]
[[Категори:ССРП композиторсен пĕрлешĕвĕн пайташĕсем]]
[[Категори:РФ ХМ Вăрçă университетĕнче вĕренсе тухнисем]]
[[Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕн вĕрентӳçисем]]
[[Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем]]</text>
      <sha1>jyym9skl44jd05vdlukfxztpbtrpohi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элексантăр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10732</id>
    <revision>
      <id>873675</id>
      <parentid>840881</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4589" sha1="t4kfe9hff3jqdmtk2490lqmjt5nnjgz" xml:space="preserve">'''Элекса́нтăр''' е '''Сантăр''' ({{lang-grc|ἀλέξω}} «хӳтĕле», {{lang-grc2|ἀνήρ}} ({{comment|к.ӳ.|камăнлăх ӳкĕмĕ}} ἀνδρός) «арçын») — халăхра чи кăмăлланă арçынсен пайăр ячĕсенчен пĕрри. Хĕрарăмсен  те, чылай чухне урăхларах формăсемпе,  унашкал ят пулма пултарать. Ытти формăсем — [[Сашук]], [[Санюк]], [[Шурка]], паспортпа [[Александр]] .

[[Александр]] ятăн чăвашлатнă форми.

== Менельниксем ==
=== Православи чиркĕвĕ (григориан календарĕ) ===
* [[кăрлач, 8]], [[кăрлач, 10]], [[кăрлач, 14]], [[кăрлач, 17]], [[кăрлач, 31]]
* [[нарăс, 7]], воскресенье после 7 февраля (собор новомучеников и исповедников российских), [[нарăс, 17]], [[нарăс, 19]], [[нарăс, 20]], [[нарăс, 21]]
* [[пуш, 6]], [[пуш, 8]], [[пуш, 10]], [[пуш, 14]], [[пуш, 17]], [[пуш, 22]], [[пуш, 25]], [[пуш, 26]], [[пуш, 28]], [[пуш, 29]], [[пуш, 30]]
* [[ака, 9]], [[ака, 23]], [[ака, 27]], [[ака, 28]], [[ака, 30]]
* [[çу, 3]], [[çу, 4]], [[çу, 24]], [[çу, 26]], [[çу, 27]], [[çу, 29]]
* [[çĕртме, 1]], [[çĕртме, 2]], [[çĕртме, 5]] (ростов сăваплисен соборĕ), [[çĕртме, 8]], [[çĕртме, 11]], [[çĕртме, 20]], [[çĕртме, 22]], [[çĕртме, 23]], [[çĕртме, 26]], [[çĕртме, 27]], Пятидесятницăн 3-мĕш эрнин вырсарникунĕ
* [[утă, 6]], [[утă, 10]], [[утă, 16]], [[утă, 19]] (радонеж сăваплисен соборĕ), [[утă, 20]], [[утă, 21]], [[утă, 22]], [[утă, 23]]
* [[çурла, 2]], [[çурла, 7]], [[çурла, 11]], [[çурла, 14]], [[çурла, 24]], [[çурла, 25]], [[çурла, 27]], [[çурла, 29]]
* [[авăн, 3]], авăнăн 4-мĕшĕнчи вырсарникун умĕн (мускаври сăваплисен соборĕ), [[авăн, 4]], [[авăн, 9]], [[авăн, 12]], [[авăн, 13]], [[авăн, 17]], [[авăн, 20]], [[авăн, 22]], [[авăн, 26]]
* [[юпа, 3]], [[юпа, 4]], [[юпа, 5]], [[юпа, 9]], [[юпа, 11]], [[юпа, 13]], [[юпа, 14]], [[юпа, 25]], [[юпа, 30]]
* [[чӳк, 2]], [[чӳк, 3]], [[чӳк, 4]], [[чӳк, 5]], [[чӳк, 12]], [[чӳк, 13]], [[чӳк, 14]], [[чӳк, 16]], [[чӳк, 17]], [[чӳк, 20]], [[чӳк, 22]], [[чӳк, 23]], [[чӳк, 25]], [[чӳк, 27]]
* [[раштав, 2]], [[раштав, 3]], [[раштав, 6]], [[раштав, 7]], [[раштав, 8]], [[раштав, 17]], [[раштав, 22]], [[раштав, 23]], [[раштав, 25]], [[раштав, 26]], [[раштав, 28]], [[раштав, 30]]&lt;ref&gt;[http://kurufin.ru/html/Calendar/Orthodox/orthodox_a.html#Alexandr Православный календарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418154425/http://kurufin.ru/html/Calendar/Orthodox/orthodox_a.html#Alexandr |date=2017-04-18 }}&lt;/ref&gt;.

=== Католици чиркĕвĕ ===
[[кăрлач, 30]], [[нарăс, 18]], [[нарăс, 26]], [[пуш, 10]], [[пуш, 27]], [[пуш, 28]], [[ака, 22]], [[ака, 24]], [[çу, 3]], [[çĕртме, 2]], [[çĕртме, 4]], [[çĕртме, 6]], [[утă, 10]], [[çурла, 1]], [[çурла, 11]], [[çурла, 26]], [[çурла, 28]], [[авăн, 21]], [[юпа, 5]], [[юпа, 11]], [[юпа, 17]], [[юпа, 22]], [[чӳк, 9]], [[чӳк, 24]], [[раштав, 12]]&lt;ref&gt;[http://kurufin.ru/html/Calendar/Catholic/catholic_a.html#Alexander Католический календарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204428/http://kurufin.ru/html/Calendar/Catholic/catholic_a.html#Alexander |date=2021-06-24 }}&lt;/ref&gt;.
== Каларăш ==
*Элексантăр — кăмака çинчен сиксе антăр.
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

Сантăр - [[грек чĕлхи]]нчен йышăннă [[Александр]] ятăн чăвашлатнă форми.

== Каçăсем ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Александр, римские папы}}

[[Категори:Арçын ячĕсем]]
[[Категори:Вырăсла арçын ячĕсем]]
[[Категори:Грек кăкĕнчен тухнă арçын ячĕсем]]</text>
      <sha1>t4kfe9hff3jqdmtk2490lqmjt5nnjgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феодалисăм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13607</id>
    <revision>
      <id>873645</id>
      <parentid>684418</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5109" sha1="gm4a8nsoqzxpyw7cqh0wnzjegushrsz" xml:space="preserve">'''Феодалисăм''' (феодаллă йĕрке) — хуçалăхлă тата обществăллă модель, çынсен тĕп класĕсем — феодалсем (çĕр хуçисем) тата экономика енчен пăхăнса тăракан çĕр ĕçтĕшĕсем; феодалсем пĕр-пĕринпе ятарланă тĕсĕллĕ шантарулăхпа — ''[[феодаллă пусма]]па'' çыхăнса тăнă.&lt;ref&gt;[https://urokam.net/istorija/5103088.html Феодалла абсолютлӑ строй]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

«Феодал тытăмĕ» терминпа акăлчан юрисчĕсем [[XVII ĕмĕр]]те усăва кĕртнĕ, вăл харпăрлăх тĕсне кăтартнă; обществăллă-политика терминĕ шайĕнче ăна [[Шарль Луи Монтескьё|Монтескьё]] тĕпченĕ. Этемлĕхĕн социаллă-экономикăллă историнче феодал тытăмлăхĕ Европăра [[Вăтам ĕмĕрсем|вăтам ĕмĕрсенче]] аталаннă. [[XIX ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнче Франци историографинче, чи малтанах [[Франсуа-Пьер-Гильом Гизо|Гизо]] тĕпчев ĕçĕсенче сисĕнет. Официаллă совет [[маркс вĕрентĕвĕ]]пе феодал тытăмĕ пилĕк [[общество-историкăллă хормаци]]сенчен пĕри шутланать, çапах та вăл [[чуралăх тытăмĕ|чуралăхран]] ӳсĕмлерех пулать. [[XX ĕмĕр]]те тĕрлĕ истори шкулĕсем феодал тапхăрне пирки кашни хăйĕн концепцийĕпе уçса кăтартнă; теприсем çак палăртăва пачах шута хуман.
Халĕ ăслăлăхра йăлаллă е (çĕр ĕçĕллĕ) аграрлă общество терминпа усă кураççĕ.

Феодал тытăмĕнчи ертсе пыракан хуçалăх тĕсĕ — [[харпăрăллă хуçалăх]], уклад — [[традиционный уклад|традиционный]].
Феодаллă хутшăнусенче харпăр çĕр хуçисем ([[феодал]]сем) феодаллă пусма картлашкиллĕ çыханса тăраççĕ: аялтийĕ ([[вассал]]) çӳлти ([[сеньор]]) патĕнче хĕсмете тӳснĕшĕн унран çĕр кассипе ([[лен]], [[феод]] е [[фьеф]]) çĕр çумне çирĕплетнĕ ĕçтешсене туянать. Феодал пусмин тăррине [[монарх]] йышăнать, анчах та унăн тăрăмĕ яланхиллех пысăк сеньорсенчен начартарах, сеньорĕсем те, хăйсен черетĕпе, аялтарах тăракан пур харпăр çĕр хуçисене алара тытса тăраймаççĕ (Европа континентĕнчи чылай патшалăхсем «ман вассалăн вассалĕ — ман вассал мар» принцип йĕркипе пурăннă). [[Çĕр ĕçченĕсем]] феодалăн харпăр çĕр çинче ĕçлеççĕ, усă курнăшăн [[барщина]] е [[оброк]] тӳлеççĕ.

Хăш пахалăхĕсене сăнасан, Анăç Европăра феодал тытăмĕ [[V ĕмĕр]]тех ([[Рим империйĕ]]н кайри тапхăрĕ) никĕс яма пуçланă. Анăç Европăри феодал тытăмĕн уйрăмлăхĕсем — политика чăмăртанăвĕ енчен питĕ сапаланчăклă, свет тата чун-чĕмлех тытăмĕсем кашни хăй май пулни, европа хулисем ал ăсталахĕпе сутă-илӳ тĕпĕ пулни, обществăри горизонталлă тытамĕсем хăвăрт аталанса пыни, уçăмлă харпăр прави. Каярах, [[вăтам ĕмĕрсем|вăтам ĕмĕрсенче]] вăл Европăра пур çĕрте те вăйа кĕрет те [[буржуази революцийĕ]]сем хыпса тухичченех тытăнса тăрать. Феодал тытăмлăхне [[капитал тытăмлăхĕ]] улăштарать.

Авалхи тĕнчере феодал тытăм йĕркипе [[Перси империйĕ]]нче пурăннă, вăйлă хĕçпăшалланнă юлан ут феодал [[лен]]ĕ пекех çĕр касси тытса тăнă.

== Çавăн пекех пăхăр ==

* [[Оммаж]]
* [[Бенефициари (феодал)]]
* [[Феод]]
* [[Ялхуçалăх пĕрлĕхĕ]]

== Асăрхавсем ==
[[Категори:Феодалисăм]]
[[Категори:Ялхуçалăх пĕрлĕхĕ]]</text>
      <sha1>gm4a8nsoqzxpyw7cqh0wnzjegushrsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тивĕç-ирĕк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14843</id>
    <revision>
      <id>873625</id>
      <parentid>728281</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="4705r0nhba2czek65corudolo19bcqr" xml:space="preserve">[[File:Frankfurt Am Main-Gerechtigkeitsbrunnen-Detail-Justitia von Westen-20110408.jpg|thumb|[[Тивĕç-ирĕк]] хаклăлăхĕсене [[сăнар]]лакан [[Юстици (турă)]] ([[Авалхи Рим]]), вăл авалхи грексен [[Фемида|Фемидине]] тĕл килет]]
'''Тивĕç-ирĕк''' - пĕрлĕхри хутшăнусен йĕркелекеннисен пĕри. Вăл ăславра ятарлă категори шутланать. Ытларах [[юриспруденци]]ри [[ăнлав]] пек палăртаççĕ — [[патшалăх]] ятарласа йĕркелекен тата формаллĕ майпа çирĕплетекен пăркаланми йĕркевсем. 

== Тивĕç-ирĕк паллисем ==
==Тивĕç-ирĕк ăнкарăвĕ тата ăнлавĕ==
{{main|Тивĕç-ирĕк ăнкарăвĕ}}
== Тивĕç-ирĕк çăлкуçĕсем ==
== Вуламалли ==
* [[Нерсесянц, Владик Сумбатович|В. С. Нерсесянц]], Общая теория права и государства, изд. Норма, {{М.}}, [[2002]], ISBN 5-89123-381-9
* В. А. Четвернин, [http://www.sapov.ru/seminar/stenogramma_09.htm Либертарно-юридическая концепция права]
== Каçăсем ==
* [http://www.nyls.edu/library/research_tools_and_sources/dragnet/ DRAGNET: Search of free legal databases from New York Law School] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903005743/http://www.nyls.edu/library/research_tools_and_sources/dragnet |date=2013-09-03 }}
* [http://www.worldlii.org/ WorldLII – World Legal Information Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922075055/http://www.worldlii.org/ |date=2020-09-22 }}
* [http://www.commonlii.org/{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CommonLII – Commonwealth Legal Information Institute|
* [http://www.asianlii.org/ AsianLII – Asian Legal Information Institute (AsianLII)]
* [http://www.austlii.edu.au/ AustLII – Australasian Legal Information Institute]
* [http://www.bailii.org/ BaiLII – British and Irish Legal Information Institute]
* [https://web.archive.org/web/20061004021144/http://canlii.org/ CanLII – Canadian Legal Information Institute]
* [http://www.nzlii.org/ NZLII – New Zealand Legal Information Institute]
* [http://www.paclii.org/ PacLII – Pacific Islands Legal Information Institute]
* [http://www.saflii.org/ SAfLII – Southern African Legal Information Institute]

{{Патшалăх тата тивĕç-ирĕк теорийĕ}}
{{Тивĕç-ирĕк}}

[[Категори:Тивĕç-ирĕк]]
[[Категори:Юриспруденци]]</text>
      <sha1>4705r0nhba2czek65corudolo19bcqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хворостовский Дмитрий Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14903</id>
    <revision>
      <id>873647</id>
      <parentid>660890</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T00:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2968" sha1="gk7mfynyvcge3uofugp7bx6l4o97tcn" xml:space="preserve">{{Мусăкçă 
 |Патшалăх         = {{USSR}}→&lt;br&gt;{{RUS}}
 |Ят               = Дмитрий Хворостовский
 |Фото             = Hvorostovsky.jpeg
 |Анлăшĕ           = 250px
 |Тулли ят         = Дмитрий Александрович Хворостовский
 |Çуралнă вăхăт    = [[1962]], [[юпа, 16]]
 |Çуралнă вырăн    = {{ÇВ|Красноярск|Красноярскра}}, [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Вилнĕ вăхăт      = [[2017]], [[чӳк, 22]]
 |Вилнĕ вырăн      = {{ВВ|Лондон|Лондонра}}, [[Аслă Британи]]
 |Профессисем      = XX, XXI ĕмĕрсенчи совет, раççей опера юрăçи
 |Юрăç сасси       = драматика баритонĕ
 |Инструментсем    = [[фортепиано]]
 |Жанрсем          = [[опера]], [[романс]]
 |Ушкăнсем         = [[Красноярскри опера балет патшалăх театрĕ|Красноярскри ПОБТ]]
 |Парнесем         = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{«Тăван çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕхĕн» IV степеньлĕ орденĕ}} {{!!}} {{Александр Невский орденĕ (Раççей Федерацийĕ)|2015}} {{!!}} {{Почётная медаль «За заслуги в деле защиты детей России»|2015}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{РФ халăх артисчĕ|1995}} {{!!}} {{РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ|1990}} {{!!}} {{М. И. Глинка ячĕллĕ РСФСР патшалăх парни|1991}} {{!!}} {{Кемĕр облаçĕн хисеплĕ гражданинĕ}}
{{!}}}
 |Сайт             = {{URL|http://www.hvorostovsky.com/ru/}} 
}}

'''Дми́трий Алекса́ндрович Хворосто́вский''' ([[1962]], [[юпа, 16]], [[Красноярск]] — [[чӳк, 22]], [[Лондон]]) — совет тата раççей опера [[юрă]]çи (баритон). [[РФ халăх артисчĕ]] ([[1995]]).
[[М. И. Глинка ячĕллĕ РСФСР патшалăх парни]]н лауреачĕ ([[1991]]).

[[File:Dmitri Aleksandrovich Hvorostovsky in Vitebsk.jpg|250 px|right|thumb]]

== Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ ==

== Каçăсем ==
* [http://www.predanie.ru/music/Hvorostovskij_Simvol_very/ Дмитрий Хворостовский. Символ Веры. мп3]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категори:Юрăçсем]]
[[Категори:Баритонсем]]
[[Категори:1962 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Юпан 16-мĕшенче çуралнисем]]
[[Категори:2017 çулта вилнисем]]
[[Категори:Чӳкĕн 22-мĕшĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>gk7mfynyvcge3uofugp7bx6l4o97tcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хурт-кăпшанкă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15750</id>
    <revision>
      <id>873649</id>
      <parentid>845288</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4731" sha1="8b177xqgqnkg4uzix6d4njr7uidd0r8" xml:space="preserve">:''Кăна '''[[Кăпшанкă]]''' тенипе пăтраштармалла мар''
{{Taxobox
| name = Хурт-кăпшанкăсем
| image file = Insects collage.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Ursus
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}
[[Ӳкерчĕк:Batocera rufomaculata יקרונית התאנה (18).jpg|мини|Хурт-кăпшанкă]]
'''Хурт-кăпшанкă'''  ({{lang-la|Insécta}}) — [[çурăм шăммисĕрри|çурăм шăммисĕррисен]] [[Класс (биологи)|класĕнчи]]  [[пай уралли|пай ураллă]] [[чĕрчун]]сем.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Хурт-кăпшанкă метаморфози]]
* [[Энтомофаги]]

== Вуламалли ==
* Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. — М.: Высшая школа, [[1980]].
* [[Брюлле, Гаспар Август|Брюлле Г. А.]] Histoire naturelle des Insectes. — [[Парис]], [[1834]]—[[1888]], [[1846]].
* [http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html М. Соколов. Насекомые в культуре и искусстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502025542/http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html |date=2008-05-02 }} // Соколов М.Н. Время и место. Искусство Возрождения как перворубеж виртуального пространства. М., 2002, с. 110-116

== Каçăсем ==
* [http://www.zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html Энтомологи литературин электронлă вулавăшĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206112124/http://zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html |date=2008-12-06 }}
* [http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html Хурт-кăпшанкă класĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005004944/http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html |date=2008-10-05 }} [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайтĕнче
* [http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html «Эти удивительные насекомые»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925125422/http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html |date=2008-09-25 }} — [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайчĕ çинчи статья
* [http://zooex.baikal.ru/insecta/insecta.htm Хурт-кăпшанкă класĕ (Insecta)] [http://zooex.baikal.ru/ «Байкал тăрăх эоологи экскурсисем»] сайтĕнче.
* [http://www.sciteclibrary.ru/ensiclopedy/inse/ Хурт-кăпшанкăсем. Кĕске энциклопеди]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.sciteclibrary.ru/rus/about.html «SciTecLibrary»]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} сайтĕнче
* [http://www.zin.ru/projects/zinsecta/Index.html Информационная система ZINsecta] — хурт-кăпшанкă çĕнĕ классификацийĕ, Хурт-кăпшанкăсене йĕркелесе хурас лабораторийĕ, [http://www.zin.ru/ Зоологи институчĕн сайтĕнче] [[РĂА]]
* [http://palaeoentomolog.ru/russian.html «Палеоэнтомология в России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426080327/http://palaeoentomolog.ru/russian.html |date=2009-04-26 }} — Палеонтологи институчĕнартропад лабораторийĕн сайчĕ ([[Мускав]])
* [http://fossilinsects.net Тĕнчери палеоэнтомологи ушкăнĕн] сайчĕ.
* Сайт [http://bugdesign.com.ua/ «Bug Design»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911215535/http://www.bugdesign.com.ua/ |date=2008-09-11 }} — живые экзотические насекомые и оборудование для их содержания ([[Украина]])
* [http://www.insects-world.org.ru/ Мир насекомых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916222815/http://insects-world.org.ru/ |date=2008-09-16 }} — чылай кăсăк хыпар хурт-капшанкă çинчен.

{{Энтомологи уйрăмĕсем}}

[[Категори:Хурт-кăпшанкăсем]]
[[Категори:Хурт-кăпшанкă]]</text>
      <sha1>8b177xqgqnkg4uzix6d4njr7uidd0r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕрлĕ ялав (хаçат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17581</id>
    <revision>
      <id>873646</id>
      <parentid>713546</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T23:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2287" sha1="sebjtl9fi9tgtz3a7ma6cv40vpi3vdx" xml:space="preserve">{{Хаçат
| ячĕ = Хĕрлĕ ялав
| ӳкерчĕк = 
| алпусни = 
| тĕс = Эрнере икĕ хут, çырăнмалла
| формат = А3
| чĕлхе = [[чăваш чĕлхи|чăваш]]
| никĕсленĕ = [[чӳк, 15]] [[1931]]
| издатель = [[]]
| редактор = Павлова З. Е. 
| тираж = 2500 яхăн экз.
| тĕп оффис = [[Чăваш Республики]], [[Вăрмар районĕ]], [[Вăрмар]]
| веб-сайт = [http://gazeta1931.ru/ gazeta1931.ru] 
}}

'''Хĕрлĕ ялав''' ({{lang-ru|Красное знамя}}) — [[Чăваш Республики]]нчи [[Вăрмар районĕ]]н хаçачĕ. [[Чăваш чĕлхи|чăвашла]] тата [[вырăс чĕлхи|вырăсла]] эрнере иккĕ пичетленсе тухать. А3 форматлă, 6 хут енлĕ. Тиражĕ 2495 экз .

Учредителĕ — [[Чăваш Республикин этеплĕх, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви]].

Почта адресĕ: 429400, Чăваш Республики, [[Вăрмар]], Совет урамĕ, 8 çурт.

Тĕп редакторĕ — [[Павлова Зинаида Ермогеновна|Павлова З. Е.]].

== Кун-çулĕ ==
Хаçат [[1931 ]] çулхи [[чӳк, 15|чӳкĕн 15-мĕшĕнче]] йĕркеленнĕ.

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://urmary-gazeta.cap.ru/ Хаçат сайчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.smi21.ru/?mode=orgs&amp;orgs=33&amp;ctype=card&amp;date=26.12.2008 Чăваш Республикин МХХ порталĕнчи хаçат страници]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.

{{Чăвашла хаçат-журнал}}
{{Press-stub}}

[[Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал]]
[[Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал]]
[[Категори:Вырăсла тухакан хаçат-журнал]]
[[Категори:Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ]]</text>
      <sha1>sebjtl9fi9tgtz3a7ma6cv40vpi3vdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Февраль революцийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17935</id>
    <revision>
      <id>873644</id>
      <parentid>870887</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T20:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4578" sha1="7bgps77m6eg4yiwm61fg32cklzjc87v" xml:space="preserve">{{Раççей кун-çулĕ}}[[Ӳкерчĕк:1917 Duma guards.jpg|thumb|[[Хуралçă]]сем аресленисене сыхлаççĕ.]]

: ''Çак статья [[1917]] çулхи нарăсра [[Раççей кун-çулĕ]]нче пулса иртнĕ ĕçсем. [[1848]] çулхи нарăс уйăхĕнче [[Франци кун-çулĕ]]нче пулса иртнĕ ĕçсем. [[Февраль революцийĕ 1848]]''
'''Февра́ль револю́цийĕ''' (çаплах '''Февра́ль буржуа́зи-демократи́ револю́цийĕ''') — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]] [[революци]]йĕ, вĕçĕмĕнче монархи арканать, республика пулса тăрать те влаç [[Раççей Вăхăтлă ертӳлĕхĕ|Вăхатлă ертӳлĕхне]] куçать.

== Сăлтавĕсем тата никĕсĕсем: экономика, политика, этем пĕрлĕх ==
==Кризис капланса пыни ==
== Тĕп пулăмĕсем ==

== Каçăсем ==
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=77&amp;Itemid=1 О причинах русской революции: неомальтузианская перспектива]
* [http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ Александр Блок. Последние дни императорской власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008085220/http://www.blokalex.net.ru/mib-al-kniga-347/ |date=2007-10-08 }}
* [http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar Журнал заседаний Временного правительства. Март-апрель 1917 года. rar, djvu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210823121230/http://knigipoistcccp.diinoweb.com/files/Vremennoe_pravitelstvo_tom1.rar |date=2021-08-23 }}
* [http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat.shtml Историко-документальная выставка «1917 год. Мифы революций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507184108/http://rusarchives.ru/evants/exhibitions/1917-myths-kat.shtml |date=2009-05-07 }}
* [http://scepsis.ru/library/id_1503.html Генрих Иоффе «Почему Февраль? Почему Октябрь?»]
* [[Суханов, Николай Николаевич|Николай Суханов]]. [http://scepsis.ru/library/id_1130.html «Записки о революции. Книга первая. Мартовский переворот 23 февраля — 2 марта 1917 года»]
* [[Солженицын, Александр Исаевич|А.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Солженицын]]. [http://www.rg.ru/solzhenicyn.html Размышления над Февральской революцией] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203113329/http://rg.ru/solzhenicyn.html |date=2009-02-03 }}, [[1983]].
* [http://socialist.memo.ru/anniv/y07/foto_1917.html Фотографии Февраля 1917 г. и его действующих лиц]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm НЕФЕДОВ С. А. ФЕВРАЛЬ 1917 ГОДА: ВЛАСТЬ, ОБЩЕСТВО, ХЛЕБ И РЕВОЛЮЦИЯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122160916/http://hist1.narod.ru/Science/Russia/Fevr1917.htm |date=2010-11-22 }}

== Вуламалли ==
* Архив русской революции (под редакцией Г. В. Гессена). М., Терра, 1991. В 12-ти томах.
* Пайпс Р. Русская революция. М., 1994.
* Katkov G. Russia, 1917. The February Revolution. London, 1967.
* Moorhead A. The Russian Revolution. New York, 1958.
* Дякин В. С. ОБ ОДНОЙ НЕУДАВШЕЙСЯ ПОПЫТКЕ ЦАРИЗМА «РЕШИТЬ» ЗЕМЕЛЬНЫЙ ВОПРОС В ГОДЫ ПЕРВОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ.(Цели и характер так называемой ликвидации немецкого землевладения в России)

{{Раççей пăлхавĕсем}}

[[Категори:Раççей империйĕ]]
[[Категори:Февраль 1917 революцийĕ]]
[[Категори:Пушăн 8-мĕшĕнчи пулăмсем|1917]]
[[Категори:1917 çулхи пуш уйăхĕ|08]]
[[Категори:Раççей тата СССР патшалăх пăтăрмахĕсем]]</text>
      <sha1>7bgps77m6eg4yiwm61fg32cklzjc87v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уганин Семён Артемьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19090</id>
    <revision>
      <id>873638</id>
      <parentid>842601</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T18:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5428" sha1="7i4ka0y4et49r3lqjcoz7x3gahdk22e" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Уганин}}
{{Çар ĕçченĕ
|ят     =  Семён Артемьевич Уганин
|çуралнă вăхăт  = [[1924]] çул 
|вилнĕ вăхăт    = [[1959]] çулхи [[çĕртме, 18|çĕртмен 18-мĕшĕ]] 
|çуралнă вырăн = [[Матак (Çĕпрел районĕ)|Матак]] ялĕ &lt;br /&gt; [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ|Çĕпрел районĕ]]&lt;br /&gt; [[Тутар АССР]] &lt;br /&gt; [[РСФСР]] [[СССР]]
|вилнĕ вырăн   = [[Норильск]], [[СССР]]
|ӳкерчĕк = Uganin_Smn_Art.jpg
|анлăш = 
|ӳкерчĕке ăнлантарни        = Уганин С. А.
|витлев       =
|пăхăнулăх = {{Flagicon|USSR}} [[СССР]]
|хĕсмет çулĕсем    = 1942-1947
|хисеп         = {{СССР, Аслă сержант}}
|çар ăрачĕ     = 
|командăланă   = 
|чаç           =
|çапăçусем     = [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]]
|чыславсем ={{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Ылтăн Çăлтăр медалĕ}}{{!!}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Ленин орденĕ}}{{!!}}{{Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}
{{!}}}
|çыхăнусем =
|отставкăра =
}}
'''Семен Артемьевич Уганин''' — [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]]не хутшăннă аслă сержант, [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]].

==Кун-çулĕ==
1924-мĕш çулта [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ|Çĕпрел районĕнчи]] [[Матак (Çĕпрел районĕ)|Матак]] ялĕнче хреçчен кил-йышĕнче çуралнă. Чăваш.

[[1932]] çулта ашшĕне репрессиленĕ&lt;ref&gt;http://lists.memo.ru/d33/f163.htm{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

9 çул вĕренмелли шкулта пĕлӳ пухнă. Колхозра ĕçленĕ.

Хĕрлĕ çара [[1942]] çулта кайнă. Аслă сержант çар хисепне тивĕçнĕ. 74-мĕш Хĕрлĕ ялавлă Кейӳ [[дивизи]]йĕн 360 стрелок полкĕн 2-мĕш миномет ротин миномет расчётĕн [[командир]]ĕ пулса çапăçнă.

[[Кейӳ]] патĕнчи çапăçусенче темиçе кун хушши Уганинăн расчётĕ, пехотинĕцсемпе пĕрле, темиçе кун хушшши тăшманăн тапăнăвĕсене сирсе тăнă. Соединенисене юханшыв урлă каçма май тунă. [[Молдави]]нче, тата чикĕ леш енчи çапăçусенче те Уганинăн салтакĕсем  хăюллăн çапăçнă.

[[1947]]-мĕш çултан салтакран таврăннă. Тĕрлĕ хуласенче ĕçлесе пурăннă.

[[1959]]-мĕш çулта [[Норильск]] хулинче вилнĕ.

== Чыслани ==
* [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]] (4254) — [[1944]] çулхи авăнăн 13-мĕшĕнче тивĕçнĕ.

== Астăвăм ==
* [[Норильск]] хулин масарĕ çинче Совет Союзĕн Паттăрĕсене: Василий Давыдова, Дмитрий Ковальчука тата Семен Уганин халаланă палăк пур&lt;ref&gt;http://e-katty.livejournal.com/604.html&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Вуламалли==
*&quot;Кто есть кто в Республике Татарстан&quot;, Герои Советского Союза – наши земляки (Сборник документальных очерков и зарисовок в трех книгах). – Казань: Татарское кн. изд-во, 1982-1985 гг.
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. Том 2. М.: Воениз., 1988

==Каçăсем==
* [http://www.tatar.ru/?node_id=1175&amp;DNSID=832e12b6cdb1f14fdf738560cb41f82d&amp;id=3022 Тутарстанăн паллă çыннисем: Уганин С.А.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://gazetazp.ru/2005/67/7/ &quot;Заполярная правда&quot; хаçатра Уганин пирки] {{ref-ru}}
* [http://www.suvar.su/41.html &quot;Сувар&quot; хаçат çинче Уганин пирки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305112704/http://www.suvar.su/41.html |date=2016-03-05 }}
*{{Warheroes|id=11687}}{{ref-ru}}
{{stub}}
{{Совет Союзĕн Паттăрĕсем}}

&lt;!--Categories--&gt;
{{DEFAULTSORT:Уганин,Семен,Артемьевич}}
[[Категори:Ленин орденĕн кавалерĕсем]]
[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:1924 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем]]
[[Категори:1959 çулта вилнисем]]
[[Категори:Çĕртмен 18-мĕшĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>7i4ka0y4et49r3lqjcoz7x3gahdk22e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш чĕлхин кунĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19289</id>
    <revision>
      <id>873659</id>
      <parentid>872192</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T04:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7496" sha1="pd3ahqqfybjiuidrf5qzxpuk0xoml04" xml:space="preserve">{{Уяв
|уяв ячĕ = Чăваш чĕлхин кунĕ 
|ӳкерчĕк  =
|алпусни = Яковлев И.Я палăкĕ. Чăваш чĕлхин кунĕпе çыхăннă ĕçпулăмсем Шупашкарта час-часах çак тĕлте пулса иртеççĕ.  
|официаллă = официаллă  
|урăхла  =  
|çаплах  = 
|пĕлтерĕш  = культура
|çирĕплетнĕ  = [[1992]], [[ака, 9]]
|Иртереççĕ  = [[ака, 25|акан 25-мĕшĕнче]]  
|пуçласа =   
|çити =   
|вăхăт =   
|уявлани = [[Мĕнпур чăваш диктанчĕ]], митинг, конкурссем  
|йăласем =    
|çыхăннă = çĕнĕ чăваш çырулăхĕн никĕслевçин [[Яковлев Иван Яковлевич|И. Я. Яковлевăн]] çуралнă кунĕпе
}}  

'''Чăваш чĕлхи кунĕ''', — [[Чăваш Ен]]ĕн [[чăваш чĕлхи]]не халаллакан уявĕ. [[Ака, 25|Ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче]] палăртаççĕ&lt;ref&gt;[https://www.calend.ru/holidays/0/0/3626/ День чувашского языка/ Чăваш чĕлхин кунĕ]&lt;/ref&gt;. Ку кун Чăваш Енре тата тулашĕнче тĕрлĕ ĕçпулăмсем иртеççĕ. Тĕслĕхрен, [[2013]] çултан пуçласа [[Мĕнпур чăваш диктанчĕ|Мĕнпур чăваш диктантне]] çыраççĕ.

== Истори ==
Чăваш чĕлхин кунне Чăваш республикин Аслă Канашĕн Президиумĕн Йышăнăвĕпе [[1992]]-мĕш çулхи апрелĕн 9-мĕшĕнче, Раççей шутĕнчи йышсăртарах этноссенчен пĕрин хăйъевĕрлехне тата уникаллĕхне палăртас тĕллевпе, унăн, управçăсемме усă куравçăсем чакнă майăн,  пулма пултарас çухалăвĕн проблеми çине пăхтарас шутпа кĕртнĕ. 

2017 çулта «Ирĕклĕх» хастарĕсем ЧР Элтеперĕ Михаил Игнатьев, Иван Моторин, Владимир Филимонов ячĕпе сĕнӳллĕ çырусем янă. Вĕсем республикăри тӳре-шараран чĕлхе тытăмĕнчи ыйтусене уçăмлатма хистенĕ&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/15547.html «Ирӗклӗх» тӳре-шарана чӑвашла диктант ҫыртарма сӗннӗ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://moygorod-online.ru/society/society_29944.html «Ирӗклӗх» предложили Игнатьеву и его подчиненным написать диктант на чувашском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421053135/https://moygorod-online.ru/society/society_29944.html |date=2021-04-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Литература ==
* Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // Совет. Чувашия. — 1992. — 14 апр. — См. текст
* Чувашская Республика. Верховный Совет. Об учреждении дня чувашского языка : постановление от 9 апреля 1992 г. // ГИА ЧР. Ф.Р-1041. Оп.6. Д.2250. Л.35. — См. док.
* Багадерова, В. Чӗлхе хӑвачӗ ан иксӗлтӗр / В. Багадерова // Хыпар. — 2013. — 27 ака. — С. 5.
* Наумова, Т. Тӑван чӗлхерен хакли ҫук / Т. Наумова ; В. Кузьмин сӑн ӳкерчӗкӗсем // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2015. — 25 ака (№ 15). — С. 4.
* Педюсева, Г. А. «Чӑваш чӗлхи кунӗ» уява ирттермелли материал / Г. А. Педюсева // Актуальные проблемы изучения и преподавания национальных языков и литератур. — Чебоксары, 2014. — С. 115—121 : сӑн ӳкерчӗк.
* Смирнова, Н. Тымар татӑлсан… / Н. Смирнова // Хыпар. — 2013. — 16 ака. — С. 3.
* Тумаланова, М. Йӑх-несӗле сума сӑвать чӑваш / М. Тумаланова ; Г. Верблюдов сӑн ӳкерчӗкӗ // Чӑваш хӗрарӑмӗ. — 2014. — 26 ака (№ 16). — С. 1, 5.
* В День чувашского языка // Совет. Чувашия. — 2012. — 26 апр. — С. 1.
* Васильев, Л. Широко звучит чувашская речь / Л. Васильев // Совет. Чувашия. — 2012. — 24 апр. — С. 1.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш чĕлхине тĕпченин кун-çулĕ]]

== Каçăсем ==
* [http://chuvash.org/e/d0a7c483d0b2d0b0d18820d0a0d0b5d181d0bfd183d0b1d0bbd0b8d0bad0b8d0bd20d090d181d0bbc48320d0a1d0bed0b2d0b5d18220d09fd180d0b5d0b7d0b8d0b4d0b8d183d0bcd0b520d0a7c483d0b2d0b0d18820d187c495d0bbd185d0b8d0bd20d0bad183d0bdd0bdd0b520d182d183d181d0b020d185d183d180d0b0d181d181d0b820c3a7d0b8d0bdd187d0b5d0bd20d0b9d18bd188c483d0bdd0bdc48320d0bfd0bed181d182d0b0d0bdd0bed0b2d0bbd0b5d0bdd0b82028d0a1d09bd09fd0a7d0a7d0a129 Чăваш чĕлхин кунне туса хурасси çинчен йышăннă постановлени]
* [http://chuvash.org/news/7684.html Чăваш чĕлхи комиссийĕ чĕлхе хӳтĕлевçин должноçне туса хума сĕннĕ]
* [https://strbsu.ru/news/2584 День чувашского языка]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Стерлитамакском филиале Уфимского университета науки и технологий
* [https://riapo.ru/penza/narody-penzenskoj-oblasti/v-penze-otprazdnovali-den-chuvashskogo-yazyka-v-chest-150-letiya-sozdaniya-chuvashskoj-azbuki В Пензе отпраздновали «День Чувашского языка» в честь 150-летия создания чувашской азбуки]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «РИАПО»
* [https://www.cheboksary.ru/culturen/128281_v_chuvashii_otmechajut_den_chuvashskogo_jazyka.htm В Чувашии отмечают день чувашского языка] «Чебоксары.ру»
* [https://1ul.ru/free_time/koncerty/news/15_aprelya_ulyanovsk_otprazdnuet_den_chuvashskogo_yazyka_i_kultury/ 15 апреля Ульяновск отпразднует День чувашского языка и культуры] «Первый ульяновский портал  1UL.RU», 12 апреля 2019
* [https://en.chuvash.org/news/133.html Diaspora: Krasnoyarsk Will Celebrate Chuvash Language Day]  Chuvash.Org, 10.04.2015

[[Категори:Уявсем, алфавитпа]]
[[Категори:Раççей уявĕсем]]
[[Категори:Ака уйăхĕнчи уявсем]]
[[Категори:ПНО тĕнчери кунĕсем]]
[[Категори:Чăваш чĕлхи]]
[[Категори:Акан 25-мĕшĕнчи уявсем]]
[[Категори:Чăваш уявĕсем]]

[[hu:Csuvas nyelv napja]]</text>
      <sha1>pd3ahqqfybjiuidrf5qzxpuk0xoml04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдинбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20087</id>
    <revision>
      <id>873674</id>
      <parentid>840607</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24370" sha1="edz4ebfox7t4lxoqtc24cy4tap1imov" xml:space="preserve">{{пĕлтерĕшсем}}
{{ПВ
 |статус                  = Хула
 |чăвашла ячĕ             = Эдинбург 
 |тăван ячĕ               = {{lang-en|Edinburgh}}, &lt;br&gt; {{lang-gd|Dùn Èideann}}, {{lang-sco|Edinburgh}}
 |ӳкерчĕк                 = Glasgow Montage.png
 |патшалăх                = Аслă Британи
 |герб                    = Arms of Edinburgh.png
 |ялав                    = Flag of Edinburgh.svg
 |герб анлăшĕ             = 
 |ялав анлăшĕ             = 
 |lat_dir                 = N|lat_deg = 55|lat_min = 57|lat_sec = 00
 |lon_dir                 = W|lon_deg = 03|lon_min = 11|lon_sec = 55
 |регион тĕсĕ             = Регион
 |регион                  = Шотланди
 |регион тапăлра          = Шотланди
 |район тĕсĕ              = Шотланди тăрăхĕсем{{!}}Тăрăх
 |район                   = Сити-оф-Эдинбург
 |район тапăлра           = Сити-оф-Эдинбург
 |шалти пайлану           = 21 администрациллĕ тăрăх 
 |пуçлăх тĕсĕ             = Лорд-мэр
 |пуçлăх                  = Роджер Люмонт
 |никĕсленĕ вăхăт         = XVII ĕмĕр
 |пĕрремĕш асăну          = 
 |малтанхи ятсем          = 
 |статус                  = 
 |лаптăк                  = 118
 |çӳллĕш тĕсĕ         = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ  = 47
 |климат              = 
 |официаллă чĕлхе     = 
 |официаллă чĕлхе-ref = 
 |пурăнан халăх       = 488 100
 |çырав çулĕ         = 2016
 |йышлăх             = 4140
 |агломерацире пурăнан халăх = 507 170  
 |наци йышĕ          = 
 |конфесси йышĕ      = 
 |этнохороним        = эдинбургсем
 |вăхăт тăрăхĕ       = +0
 |DST                = пур
 |телефон кочĕ       = 0131
 |почтă индексĕ      = EH1-EH13, EH14, EH15-EH17
 |автомобиль кочĕ    = SA-SJ
 |идентификатор тĕсĕ = 
 |цифрăллă идентификатор  = 
 |категори Commons-ра  = 
 |сайт               = http://www.edinburgh.org/
 |сайт чĕлхи         = en
}}
[[File:EdinburghMontage.png|thumb|300px]]
'''Эдинбу́рг''' ({{lang2|en|sco|Edinburgh}} — ''[ˈɛdɪnˌbrə] пек вуланать, {{lang-gd|Dùn Èideann}} — '' [tuːn ˈeːtʃən] пек вуланать) — [[Шотланди]] тĕп хули, калăпăшĕпе иккĕмĕш хула, пĕр ятлă облаçĕн администраци центрĕ.

Шотландин тухăç тинĕс хĕрринчи ([[Вăта Шотланди айлăмĕ]]н çĕрĕнче) [[Ферт-оф-Форт]] кӳлмекĕн кăнтăр çыранĕнче вырнаçнă.  [[1437]] çултанпа Шотланди тĕп хули.

Хулара [[Эдинбург университечĕ]] вырнаçнă. Эдинбург районĕсене — Ватă хулапа Çĕнĕ хулана — [[1995]] çулта [[ЮНЕСКО]] йĕркеленӳлĕхĕн [[Тĕнче кăнарлăхĕ]] йышне кĕртнĕ. [[2001]] çулхи халăх çыравĕпе, Эдинбургра  468 070 çын пурăннă.

[[Çурла]]ра хулара тĕнчипе паллă пысăк темиçе темăллă [[Эдинбург фестивалĕ]] иртет. Çак вăхăта хулари халăх йышĕ çулçӳревçĕсем пухăннипе икĕ хутчен ӳсет. Туллипе каласан, Эдинбурга çулсерен 13 млн яхăн çулçӳревçĕ килсе курать, çакна пула вăл [[Аслă Британи]]ре ([[Лондон]] хыççăн) иккĕмĕш çулçӳрев паллă вырăнĕ шутланать.

== Этимологи ==
Хула ячĕ [[Гододин]] патшалăхĕнчи авалхи [[Бриттсем|бриттсен]] çĕрĕнче ларнă ''Din Eidyn'' [[Бретон чĕлхи|бретон]] карманĕнчен— ''Эйдин карманĕ'' — пулса тухать. [[Ӳкерчĕк:Edinburgh castle, 2005.png|thumb|350px|Мăн [[Эдинбург карманĕ]]н сăнĕ.]]

[[VI ĕмĕр|VI]] ĕмĕрте [[анкăл-саксăсем]] [[Кельтсем|кельт]] территорине çĕнтерсе илсен, кармана çĕнĕлле ''Edin-burh'' теме тытăннă. Хăшпĕр тĕпчевçĕсем шутланипе, çак палăрту ''Эдвин карманĕ'' тени пулать (''Edwin’s fort''), тĕпĕнче [[VII ĕмĕр]]те астулра ларнă [[Нортумбри]] патшин [[Эдвин (Нортумбри патши)|Эдвинăн]] ячĕ выртать, пулас. Çапах та, çакăн пек шухăшлани тĕрĕсех мар пуль, меншĕн тесен ячĕ Эдвин тăрăна керичченех улшăннă пулнă.

== Кун-çулĕ ==
[[Ӳкерчĕк:Hereford_Mappa_Mundi_detail_Britain.jpg|left|220px|thumb|Эдинбург [[Вăтам ĕмĕрсем|вăтамĕмĕрлĕхри]] [[XIV ĕмĕр|XIV]] ĕмĕр картти çинче (çӳлти сулахай кĕтесре)]]

== Паллă янташсем ==
[[Ӳкерчĕк:Tony_Blair_in_2002.jpg|100px|thumb|right|Тони Блэр]]
[[Ӳкерчĕк:Shirley_Manson_Performing_Live.jpg|100px|thumb|right|Ширли Мэнсон]]
* [[Мэнсон Ширли|Ширли Мэнсон]] ([[1966]]) — вокал, гитара, текстсем тата [[Garbage]] ушкăнăн пичĕ-сăнĕ
* [[Александр Грейам Белл|Александр Белл]] ([[1847]]—[[1922]]) — ăслайçă, телефоние никĕс хураканĕ
* [[Блэр Тони|Тони Блэр]] ([[1953]]) — Асла Британи [[премьер-министр]]ĕ
* [[Дойг Питер]]) — британи ӳнерçи, асамлă реализмра ĕçлет
* [[Инглис Генри Дэвид]] ([[1795]]—[[1835]]) — акăлчан çыравçи
* Сэр [[Артур Конан Дойл]] ([[1859]]—[[1930]]) — паллă çыравçă, [[Шерлок Холмс]] çинчен [[детектив]] романĕсен авторĕ
* Сэр [[Шон Коннери]] ([[1930]]) — паллă [[киноартист]] тата [[продюсер]], [[Джеймс Бонд]] рольне выляканĕ
* [[Максвелл Джеймс Клерк|Джеймс Клерк Максвелл]] ([[1831]]—[[1879]]) — [[физик]], классика [[электродинамика]] пайне никĕслекенĕ
* [[Нокс Джон|Джон Нокс]] ([[1513]]—[[1572]]) — тĕн ĕçченĕ, Шотландире [[Пресвитерианлăх|пресвитери чиркĕвне]] йĕркелекенĕ
* [[Роулинг Джоан Кэтлин|Джоан Роулинг]] ([[1965]]) — хальхи çыравçă, [[Гарри Поттер]] çинчен [[Роман (жанр)|романĕсен]] авторĕ
* Сэр [[Скотт Вальтер|Вальтер Скотт]] ([[1771]]—[[1832]]) — тĕнчипе паллă çыравçă
* [[Адам Смит]] ([[1723]]—[[1790]]) — экономист, хальхи [[экономика теорийĕ|экономика теорине]] никĕслекенĕ
* [[Спарк Мюриэл|Мюриэл Спарк]] ([[1918]]—[[2006]]) — паллă британи хĕрарăм-романист
* [[Стивенсон Роберт Льюис|Роберт Льюис Стивенсон]] ([[1850]]—[[1894]]) — çыравçă тата [[сăвăç]], приключени романĕсемпе повеçсен авторĕ
* [[Мария Стюарт|Мария I Стюарт]] ([[1542]]—[[1587]]) — Шотланди арăм патши
* [[Уэлш Ирвин|Ирвин Уэлш]] ([[1958]]) — хальхи палла çыравçă
* [[Хаттон Джеймс|Джеймс Хаттон]] ([[1726]]—[[1797]]) — [[натуралист]]-[[геолог]], [[плутонизм]]а никĕслекенĕ
* [[Юм Давид|Давид Юм]] ([[1711]]—[[1776]]) — [[философ]], шотланди Çутĕç ĕçченĕ

== Климат ==
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;90%&quot; style=&quot;margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size: 90%;&quot;
|-
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|'''Климат таблици''' &lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;[http://www.worldweather.org/010/c00033.htm World Meterological Organization]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Кăрлач]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Нарăс]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Пуш]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Ака]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Çу]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Çĕртме]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Утă]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Çурла]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Авăн]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Юпа]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Чӳк]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Раштав]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Çулта
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Кунри чи çӳллĕ вăтам температура (°C)
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|6.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|6.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|11.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|14.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|17.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|18.8
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|18.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|6.9
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|12.1
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Кунри чи пĕчĕк вăтам температура (°C)
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|0.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|0.0
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|1.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|3.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|5.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|10.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|10.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.4
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|5.9
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|2.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|0.9
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|4.8
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Вăтам нӳрĕк (мм)
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|57
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|42
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|51
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|41
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|51
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|51
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|57
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|65
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|67
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|65
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|63
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|58
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|668
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Çумăрлă кунсен вăтам шучĕ
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|17.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.6
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|14.0
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|14.4
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|15.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|182.8
|-
|}

== Халăх ==

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;90%&quot; style=&quot;margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size: 90%;&quot;
|-
|colspan=11 bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|'''Эдинбургри халăх йыш улшăнăвĕ &lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;Хыпарсене [[Лит (хула)|Лит]] хула халăхне те кĕртнĕ&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; [[1755]] — [[2005]] çç. тапхăрĕнче''' &lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;[http://download.edinburgh.gov.uk/Census_City_Trends/Citytrends.pdf City of Edinburgh Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050519052559/http://download.edinburgh.gov.uk/Census_City_Trends/Citytrends.pdf |date=2005-05-19 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;[http://www.edinphoto.org.uk/1_edin/1_edinburgh_history_-_dates_population.htm Edinphoto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012161004/http://www.edinphoto.org.uk/1_edin/1_edinburgh_history_-_dates_population.htm |date=2008-10-12 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; 
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1755]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1791]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1811]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1821]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1831]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1841]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1851]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1861]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1871]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1881]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1891]]
|-
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|57 195
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|81 865
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|82 624
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|112 235
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|136 054
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|138 182
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|160 511
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|168 121
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|196 979
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|228 357
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|261 225
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1901]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1911]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1921]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1931]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1951]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1961]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1971]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1981]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1991]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[2001]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[2005]]
|-
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|316 837
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|320 318
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|420 264
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|439 010
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|466 761
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|468 361
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|453 575
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|425 575
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|418 914
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|448 624
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|457 830
|-
|}

[[Халăх çыравĕ]]пе Эдинбургра [[2001]] çулта 448 624 çын пурăннă. [[2005]] çулта çак шут, Шотланди граждан тытăмĕн тĕп департаменчĕн хаклавĕпе, 457 830 çынна çитет, çав шутран 48 % (220 094 çын) арçын тата 52 % (237 736 çын) — хĕрарăм.

== Экономика ==
[[Ӳкерчĕк:Bank_of_Scotland_HQ.jpg|thumb|right|180px|Шотланди Банкĕн пуç оффис çурчĕ]]
Эдинбург — Аслă Британин экономика енчен вăйлă аталаннă районсенчен пĕри. Экономика ӳсĕмĕ [[1999]] çулта пуçланать, ун чухне [[Шотланди парламенчĕ|Шотланди парламентне]] çĕнĕрен йĕркеленĕ, çакăн хыççăн хулара правительство çурчĕсене нумай туса хунă, халăх валли чылай ĕç вырăнĕ тупăннă.


Эдинбургăн чи мала аталаннă [[экономика|экономики]] — [[сфера услуг]], тĕплĕнрех  [[çулçӳревлĕх]], банк ĕçĕ, [[çутĕç]] тата кăткăс технологисем. [[1695]] çулта Шотланди парламенчĕн йышăнăвĕпе [[Шотланди Банкĕ|Шотланди Банкне]] йĕркеленĕ. Халĕ вăл [[HBOS]] [[Холдинг компанийĕ|холдинг компанине]] кĕрет, унăн пуç офисĕ Эдинбургра вырнаçнă. [[Шотланди патша банкĕ|Шотланди патша банкне]] патша хушăвĕпе [[1747]] çулта никĕсленĕ, паянкун вăл [[пасар капитализацийĕ|пасар капитализаципе]] тĕнче рейтингĕпе пиллĕкĕмĕш вырăнта шутланать. 
[[Ӳкерчĕк:Caledonian_Brewery.jpg|left|180px|thumb|Caledonian Brewery сăра пĕçерекен савучĕ]]

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Edinburgh_Airport_Control_Tower.jpg|180px|thumb|rightЭдинбург аэропорчĕн |[[диспетчер турулĕ]]]]
''Тулли статья: [[Эдинбургăн транспорт системи]]''
Эдинбург — Шотландин тĕп транспорт çыххи тата хĕвеланăç-вăта пайĕн чукун çул центрĕ.

== Этеплĕх ==

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
{| border=&quot;0&quot;
|valign=&quot;top&quot;|
* {{flagicon|Canada}} [[Ванкувер]] ([[Канада]])
* {{flagicon|New Zealand}} [[Данидин]] ([[Çĕнĕ Зеланди]])
* {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]] ([[Украина]])
* {{flagicon|Poland}} [[Краков]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Germany}} [[Мӳнхен]] ([[Германи]])
* {{Раççей ялавĕ}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1995]])
|valign=&quot;top&quot;|
* {{flagicon|France}} [[Ницца]] ([[Франци]])
* {{flagicon|Denmark}} [[Ольборг]] ([[Дани]])
* {{flagicon|the United States}} [[Сан-Диего]] ([[АПШ]])
* {{flagicon|China}} [[Сиань]] ([[Китай]])
* {{flagicon|Italy}} [[Флоренци]] ([[Итали]])
|}

== Фотографисем ==
&lt;div style=&quot;font-size: 90%&quot;&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:Edinburgh_New_Town.jpg|&lt;center&gt;Çĕнĕ хула архитектури&lt;/center&gt;
Image:Edinburgh_Burns_Monument.jpg|&lt;center&gt;[[Бёрнс Роберт|Роберт Бёрнс]] монуменчĕ&lt;/center&gt;
Image:Edinburgh_Walter_Scott.jpg|&lt;center&gt;[[Скотт Вальтер|Вальтер Скотт]] палăкĕ&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Каçăсем ==

=== Çулçӳрев ===

* [http://www.edinburghguide.com/ EdinburghGuide.com] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Хулари çул кăтартаканĕ
* [http://www.youredinburgh.info/ YourEdinburgh.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304133326/http://www.youredinburgh.info/ |date=2009-03-04 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Хулари çул кăтартаканĕ
* [http://www.edinburghairport.com/ Эдинбургский аэропорт] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Рейс расписанийĕ, билетсене илсе хумалли

=== Паллă вырăнсем ===

* [http://www.cac.org.uk/ Эдинбург музейĕсемпе галерейисем] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.nationalgalleries.org Эдинбург галерейисем] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburgholdtown.org.uk/ Эдинбургăн ватă хули] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430052313/http://www.edinburgholdtown.org.uk/ |date=2009-04-30 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Кун-çулĕ, лавккасем, хăна çурчĕсем, пабсем тата урăх.
* [http://www.roe.ac.uk/ Эдинбург патшалăх обсерваторийĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburghzoo.org.uk/ Эдинбург зоопаркĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.rbge.org.uk/ Эдинбург патшалăх ботаника сачĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.royalmile.com/ Патшалăх милĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Эдинбургăн кун-çуллĕ тĕп урамĕ

=== Фестивальсем ===

* [http://www.eif.co.uk/ Эдинбургри тĕнче ӳнер фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edfilmfest.org.uk/ Эдинбургри тĕнче кинофестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburghjazzfestival.co.uk/ Эдинбургри тĕнче джазпа блюз фестивалĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702115716/http://edinburghjazzfestival.co.uk/ |date=2022-07-02 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edbookfest.co.uk/ Эдинбургри тĕнче кĕнеке фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.sciencefestival.co.uk/ Эдинбургри тĕнче ăслăх фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edfringe.com/ Фестиваль Edinburgh Fringe] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.eief.co.uk/ Эдинбургриинтерхастар кану фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edintattoo.co.uk/ Эдинбургри çар оркестрĕсен парачĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburghshogmanay.org/ Hogmanay — шотланди Çĕнĕ çулĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120802082650/http://www.edinburghshogmanay.org/ |date=2012-08-02 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburgh-festivals.com/ Эдинбургăн пур фестиваль сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812011011/http://www.edinburgh-festivals.com/ |date=2007-08-12 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;

=== Çутĕç ===

* [http://www.ed.ac.uk/ Эдинбургский университет] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Heriot-Watt_University Хериот-Ватт университечĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.eca.ac.uk/ Эдинбург ӳнер колледжĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.rcsed.ac.uk/ Эдинбургри патшалăх хирурги колледжĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.rcpe.ac.uk/ Эдинбургри патшалăх медицина колледжĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [[Эдинбург бизнес шкулĕ]]

=== Храмсем ===
[[Эдинбург собор мечетĕ|Собор мечетĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{Аслă Британин сити статуслă муниципаллă йĕркеленĕвĕсем}}
{{Ганза}}
{{Scotland-geo-stub}}

[[Категори:Эдинбург]]
[[Категори:Шотланди хулисем]]</text>
      <sha1>edz4ebfox7t4lxoqtc24cy4tap1imov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шывкка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24450</id>
    <revision>
      <id>873672</id>
      <parentid>822461</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5937" sha1="20kcy2lxffuo52hsodnnk22q1pz8k6o" xml:space="preserve">{{falseredirect|Горилка}}
{{урăх пĕлтерĕшсем}}
:''Ку ăнлава '''[[Эрех]]''' тенипе арпаштармалла мар''
:''Ку ăнлава '''[[Шурă эрех]]''' тенипе арпаштармалла мар''
{{Алкоголь ĕçми
| ӳкерчĕк = Музей водки в измайловском кремле̠.jpg
| тăван çĕршывĕ = {{Ялав|Раççей}} [[РФ]], {{Ялав|Польша}} [[Польша]]
}}
'''Водка''' (çавăн пекех '''Шывкка'''&lt;ref&gt;«Водка» сăмаха кальккăласа куçарни.&lt;/ref&gt; е '''Çутти''') — пылакран йӳçĕтсе юхтарнă шĕвек, [[ректификаци]]ленĕ [[Этанол|этил спиртне]] ятарласа хатĕрленĕ, шывпа хутăштарнă, çак шывпа спирта кăмрăкпа е модифициленĕ крахмалпа тасатса сăрăхтарнă [[хаяр спирт ĕçми]]. Кăштах тĕрлĕ тутă шăршăллă хушмасене те яраççĕ. Халĕ нумай çĕр-шывра тăваççĕ. Водкăра спирт шучĕ, яланхилле, калăпăшĕпе 40% те ытларах. Тĕслĕхрен, [[Европĕрлешӳ|Европĕрлешĕвĕн]] патшалăхĕсенче ĕсмесенче этил спирчĕн шучĕ 37,5 % кая пулмалла мар. [[Раççей Федерацийĕ|Раççейре]], ĕçлевлĕ ГОСТ йĕркелевĕпе [[ĕçмен хаярлăхĕ|водка хаярлăхĕ]] çапла кирлĕ: 40,0 % — 45,0 %; 50,0 % е 56,0 %.

=== Популярлă мусăкра ===
* ''[[Вика Цыганова]].'' «Русская водка»&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=Cu4cSoH4BwуттиÇc ''Вика Цыганова.'' Русская водка]&lt;/ref&gt;
* ''[[Верка Сердючка]].'' «Горилка»&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=rnVg3jXJfDE ''Верка Сердючка.'' Горилка]&lt;/ref&gt;
* ''[[Леонид Сергеев]].'' «Караван»

== Çав. пекех ==
* [[Алкоголь ĕçмисем]]
* [[Алкоголизм]]
* [[Водкăсен ят-йышĕ]]
* [[Сиплев ĕçми]]
* [[Урăлăх]]
* [[Ратафи]]
* [[Алкоголе хирĕçле кампани]]
* [[Вырăс водкин музейĕ]]
* [[Водка историн музейĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Pohleb/index.php Похлёбкин В. В. История водки]
* [http://tragemata.com/news/fakty-o-vodke.html 22 факта о водке]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.alcoclinic.ru/page_16.php 10 мифов об алкоголе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806073825/http://www.alcoclinic.ru/page_16.php |date=2009-08-06 }}
* [http://vodka.com.ua/ VODKA Online — портал потребителей и производителей алкогольных напитков]
* [http://vodka.com.ua/articles/history/1125.htm Максим Чиняков. Пьянство и революция]
* [http://perevodika.ru/articles/15670.html 2010 — Названа лучшая водка в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126192657/http://perevodika.ru/articles/15670.html |date=2010-11-26 }}
* [http://smotri.com/video/view/?id=v11589054546 Лекция о свойствах водки и её использование в мировых масштабах] (видео)

== Вуламалли ==
* ''[[Похлёбкин Вильям Васильевич|Похлёбкин В. В.]]'' [http://vkus.narod.ru/vodka/vodka_00.htm История водки]. ISBN 5-227-00582-6
* ''Дмитриев И. С.'' [http://www.pseudology.org/health/Russia_Vodka.htm Национальная легенда: был ли Д. И. Менделеев создателем русской «монопольной» водки?]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вопросы истории естествознания и техники, № 2, 1999 г.
* ''Бондаренко Л. Б.'' [http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/BONDAR.HTM Из истории русской спиртометрии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930231955/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/HISTORY/BONDAR.HTM |date=2007-09-30 }}. // Вопросы истории естествознания и техники, № 2, 1999 г.
* ГОСТ Р 52190—2003. Водки и изделия ликероводочные. Термины и определения.
* ГОСТ Р 52192—2003. Изделия ликероводочные. Общие технические условия.
* ГОСТ Р 52194—2003. Водки и водки особые. Изделия ликероводочные. Упаковка, маркировка, транспортирование и хранение.
* ''Моисеенко В. Е.'' [http://ec-dejavu.ru/v/Vodka.html Этимология слова «водка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209032642/http://ec-dejavu.ru/v/Vodka.html |date=2010-12-09 }}
* Много водки [http://www.mnogovodki.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919072731/http://www.mnogovodki.ru/ |date=2010-09-19 }}
* ''Балязин В. Н.'' Неофициальная история России 2007 ISBN 978-5-373-01229-4
* Крепкие напитки. Ред.-сост. Е. Г. Малёнкина 2003 ISBN 5-17-020789-1

{{Алкоголь ĕçмисем}}

[[Категори:Водка|*]]
[[Категори:Вырăс апат-çимĕçĕ]]
[[Категори:Алкоголлĕ ĕçмесем]]</text>
      <sha1>20kcy2lxffuo52hsodnnk22q1pz8k6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйăх каварĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26118</id>
    <revision>
      <id>873642</id>
      <parentid>768238</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T18:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14886" sha1="i3wzzedbt6m5zko9zt8c72v8cxq43ys" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Apollo 11 Crew During Training Exercise - GPN-2002-000032.jpg|thumb|[[Олдрин Базз|Олдрин]] и [[Армстронг Нил Олден|Армстронг]] Çĕр çинче уйăх модулĕн макечĕпе юнашар ĕçлеме хăнăхаççĕ]]
[[Ӳкерчĕк:369234main lroc apollo11labeled 256x256.jpg|thumb|[[Аполлон-11|Аполлона-11]] анса ларнă вырăн ([[Lunar Reconnaissance Orbiter|LRO]], 2009)]]
[[Ӳкерчĕк:LRO Apollo14 landing site 369228main ap14labeled 540.jpg|right|thumb|[[Аполлон-14]] анса ларнă вырăн (LRO, 2009)]]

'''«Уйăх каварĕ»''' — «[[уйăхшăн ăмăртни|уйăхшăн ăмăртнă]]» чухне [[АПШ|американ]] «[[Аполлон (программа)|Аполлон]]» [[Космонавтика|космос программи]] ([[1969]]—[[1972]]) вăхăтĕнче çынсене [[Уйăх (спутник)|Уйăх]] çине антарман — фотографисенче, киноклипсенче тата ытти документлă материалсенче [[АПШ федераци правительстви|АПШ правительстви]] [[Фальсификаци|суйса кăтартнă]], [[СССР правительстви]] АПШ-на политка енчен хĕсес тĕллевпе тăрă шыва кăларакан фактсене халăха пĕлтермен, [[кавар теорийĕ]]&lt;ref&gt;[http://www.manonmoon.ru/articles/st9.htm Как мог произойти сговор СССР и США по лунной программе (çăлкуçсене кăтартнă).]&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
Çак теорин авторĕ тесе [[Кейсинг Билл|Билл Кейсинг]] американ çыравçăна шутлаççĕ, вăл 1976 çулта «Эпир нихăçан та Уйăх çинче пулман» кĕнекене çырса кăларнă ({{lang-en|We never went to the moon}})&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldcat.org/title/we-never-went-to-the-moon/oclc/52390067|title=Мы никогда не были на Луне|last=Кейсинг|first=Билл|origyear=First published 1976|archiveurl=https://www.webcitation.org/6JNWRZjuT|archivedate=2013-09-04}}&lt;/ref&gt;. Çапах та, 1970 тата 1976 çулсенче халăхран ыйтса тĕпченипе,&lt;ref&gt;[http://wiki.lucho.dreamhosters.com/wiki/Moon_Hoax Moon Hoax] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310052714/http://wiki.lucho.dreamhosters.com/wiki/Moon_Hoax |date=2012-03-10 }} wiki&lt;/ref&gt;, Уйăх çине чăнах аннă пирки иккĕленекенсен проценчĕ Кейсинг кĕнеки тухичченех питĕ пысăк шутланнă. Чи малтанах çак фальсификацие тăрă шыв çине кăларакан статьяна The New York Times хаçатра 1969 çулхи раштавăн 18-мĕшĕнче публикациленĕ. Унта шӳтлĕ Нихăçан та Вĕçеймен Этеме Асăнмалăх Пĕрлĕхĕн пайташĕсем  Чикаго барĕнче тĕлпулнине çырса кăтартнă. Тĕлпулура НАСА ĕçтешĕ ĕçкеленĕ юлташĕсене астронавтсем Çĕр çинче хатĕрленнĕ чухне çапса илнĕ фото тата видео кăтартнă. Çав документсем çинчи кадрсем каярах Уйăх çинче ӳкернисемпе пĕрех пулни тӳрех курăннă&lt;ref&gt;[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20F12F739581B7493CAA81789D95F4D8685F9 A Moon Landing? What Moon Landing?] // NYTimes.com&lt;/ref&gt;. И уже в [[1970]] çулта Дж. Крайни математикăн кĕнеке тухнă&lt;ref&gt;«Did man land on the Moon?» James J. Cranny, Johnson City, Texas, 1970&lt;/ref&gt;, çак вара спутник çине аннă факт чăн марринине пĕлтерет.

[[Кейсинг Билл|Билл Кейсинг]] хăйĕн кĕнекинче Уйăх каварĕ теорин тĕп аргуменчĕсене палăртнă:

* Ун чухне НАСА технологи енĕпе Уйăх çине çына яма пултарайман.
* Уйăх çинче çапса илнĕ фото çинче çăлтăрсем çук&lt;ref&gt;{{ref-en}} ''Kaysing'', We Never Went to the Moon, 2002:20,21,22,23,24)&lt;/ref&gt;.
* Астронавтсен фотоçурхахĕ Уйăх çинче кăнтăрлахи температурăра ирĕлсе каймалла пулнă.
* Фотографисем çинче тĕрлĕрен оптика аномалисем пур&lt;ref&gt;(Kaysing 2002:23,25)&lt;/ref&gt;.
* Вакуумра ялав ялкăшни
* Ларнă вырăнĕ тӳрем пулнă, аннă хыççăн кратерсем юлмалла пулнă.

[[1996]] çултанпа Уйăх каварĕпе каллех, çав шутра Раççей Федерацинче, интересленме тытăннă. Ун чухнех Уйăх каварĕ пытаракан операци пулнă текен контртеори çуралнă.

== Совет Союзĕн ролĕ ==
Совет Союзĕ американсем Уйăх çине кайса килнине йышăннине ăнланасси «Уйăх каварĕ» теорин аспекчĕсенчен пĕрри шутланать. «Уйăх каварĕ» теорипе пурăнакансем шухăшланипе Совет Союзĕ [[НАСА]] фальсификацисене тăрă шыв çине кăларма фактсем тупайман, агентура разведки кăштах тупнисем каярах килнĕ. Çаплах СССР тата АПШ пулас аферăна пытарма калаçса татăлнă теççĕ. Çак сăлтавăн çакăн пек версисем пур: Совет Союзне «Уйăх каварне» явăçтармалла&lt;ref name=&quot;forums&quot;&gt;[http://mo---on.narod.ru/ «Американсем нихçан та Уйăх çинче пулман.»]&lt;/ref&gt;, [[советсен уйăх программи|хăйĕн Уйăха çаврăнса килес тата Уйăх çине анмалли  программăсене]] юлашки утăмсенче чармалла&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.supernovum.ru/public/index.php?doc=107 «Лунная гонка — договорная игра?»]&lt;/ref&gt;:
# СССР аферăна тӳрех тавçăрса илеймен.
# СССР ертӳçисем американсене политикăра хĕсме аргумент туяннă (афера пирки тĕнчене каласа кăтартассипе хăратнă)&lt;ref&gt;[http://www.manonmoon.ru/articles/st9.htm Как мог произойти сговор СССР и США по лунной программе (приведён список первоисточников).]&lt;/ref&gt;.
# Шарламаншăн СССР экономика хутшăнăвĕсенче çăмăллăхсене тивĕçнĕ (Америкнсем тулăна йӳнĕ хакпа сутнă татаГермание нефтьпе газ сутма ирĕк панă. Çав шутрах — советсен пуçлăхĕсене парнесем панă).
# Совет Союзĕн ертӳçисем çине АПШ пуçлăхĕсем компромат тупнă.
# Юрий Гагарин космослăхра пулман, советсемпе американсем пĕр-пĕринпе шарламăпăр тесе калаçса татăлнă.

== Çав. пекех ==
* [[Халапсене пĕтерекенскерсем (7 сезон)#Ятаркăларăм 104 NASA Уйăх çинче.|Ятаркăларăм № 104 «NASA Уйăх çинче»]] «[[Халапсене пĕтерекенскерсем]]» телекăларăмра
* [[Козерог-1 (фильм)]] — «уйăх каварĕ» теорин çăлкуçĕ
* [[Омон Ра]] — «тӳнтерле кавар» — [[Пелевин Виктор Олегович|Виктор Пелевинăн]] совет космос каварĕ пирки фантастика повеçĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Вуламалли ==

=== Уйăх каварĕ майлисен ĕçĕсем ===
* «Американцы на Луне. Великий прорыв или космическая афера?». Автор: Попов, Александр Иванович, Издательство: Вече, Год выпуска: 2009 г., ISBN 978-5-9533-3315-3, Тираж: 5000 экз.
* «Как NASA показало Америке Луну». Автор: Ральф Рене, Издательство: НЦ ЭНАС, Год выпуска: 2009 г., ISBN 978-5-93196-921-3, Тираж: 2500 экз.
* {{кĕнеке
|автор          = [[Пернатьев Юрий Сергеевич|Юрий Пернатьев]].
|пай          = ч.2: Приключения американцев на Луне
|пуçелĕк       = «Великие загадки истории» 
|каçă         = 
|яваплă  = ред. С.Силяр 
|вырăн          = Харьков
|издательство   = Книжный клуб
|çул            = 2006  
|страниц        = 416 
|isbn           = 966-343-411-2
|тираж          = 20 000
}}
* «ПОПАСТЬ НА ЛУНУ АМЕРИКАНЦЫ НЕ МОГЛИ». Автор: С. Г. Покровский, к.т. н. Статья в журнале «Актуальные проблемы современной науки», номер 5, 2007 г. c.152-166, ISSN 1680—2721.

== Каçăсем ==

=== Уйăх каварĕ майлисем ===
* Аркадий Велюров. [http://www.free-inform.narod.ru/ «ПЕПЕЛАЦЫ» летят на Луну!]
* [http://mo---on.narod.ru/ «Американцы никогда не были на Луне»] — изложение аргументации сторонников теории заговора, собранное с различных дискуссий на интернет-форумах.
* [http://my-hit.ru/film/3357/online  «Тайны века. Обратная сторона луны. Фальсификация полета американцев» ГТРК «Останкино» 2004 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721000225/http://my-hit.ru/film/3357/online |date=2011-07-21 }}
* ''[[Мухин, Юрий Игнатьевич|Ю. И. Мухин]]''. [http://www.sciteclibrary.ru/rus/catalog/pages/7025.html «Были ли американцы на Луне?»]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Вячеслав Капрельянц''. «Пепелацы в Океане Бурь». Харьков: [[2008]]
* ''[[Попов, Александр Иванович]]''. [http://www.manonmoon.ru/ «Американцы на Луне, великий прорыв или космическая афера?»]
* С. Г. Покровский. [http://www.supernovum.ru/public/index.php?doc=5 «Попасть на Луну американцы не могли»]
* David McGowan. [http://www.davesweb.cnchost.com/ &quot;Wagging the Moondoggie&quot;]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

=== Уйăх каварĕн альтернативлă версисем ===
* [http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=115243&amp;cid=125&amp;d=0&amp;mid=14 «Луна. Секретная зона»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125175134/http://www.rutv.ru/video.html?tvpreg_id=115243&amp;cid=125&amp;d=0&amp;mid=14 |date=2010-01-25 }} (Версия о присутствии на Луне внеземных цивилизаций)

=== Уйăх кавар теорин тиркевĕ ===
* [http://www.skeptik.net/conspir/moonhoax.htm «Летали ли американцы на Луну?»] — подробный разбор аргументов сторонников теории заговора.
* [http://apollofacts.wikidot.com/ Факты программы «Аполлон»] — описание программы «Аполлон» и критика теории заговора.
* [http://www.moonhoax.lipi.at/index.htm «Moon hoax or Moon landing?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131063245/http://moonhoax.lipi.at/index.htm |date=2009-01-31 }} — подробный разбор аргументов на английском и немецком.
* [http://www.starmission.ru/blog/space_expedition/34.html Японское агентство аэрокосмических исследований (JAXA) подтвердило, что американцы были на Луне]
* [http://www.starmission.ru/blog/space_expedition/57.html LROC сфотографировал посадочные площадки, следы астронавтов и модули Аполлонов на луне], 17 июля 2009 г.
* [https://archive.is/20120802135815/www.izvestia.ru/news/news214621 Индийский спутник доказал первенство американцев в «освоении» Луны], 03.09.09.
* [http://news.mail.ru/society/2752355/ Алексей Леонов развеял слухи о том, что американцы не были на Луне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723012709/http://news.mail.ru/society/2752355/ |date=2009-07-23 }} 20.07.09.
* Расследование корреспондентов «[[Комсомольская правда|Комсомольской правды]]» «Американцы все-таки были на Луне» [http://www.kp.ru/daily/23285/29189/ 27.05.2004 (1)], [http://www.kp.ru/daily/23290/29385/ 03.06.2004 (2)], [http://www.kp.ru/daily/23295/29559/ 10.06.2004 (3)], [http://www.kp.ru/daily/23299/29724/ 17.06.2004 (4)]
* [http://www.bbc.co.uk/russian/radio/radio_bbseva/2009/07/090716_bbseva_apollo.shtml Би-Би-Си: «Первый человек на Луне — 40 лет спустя» (Интервью акад. Роальда Сагдеева)]
* [http://www.epizodsspace.narod.ru/bibl/raketostr3/obl.html Итоги науки и техники из серии Ракетостроение, том 3.] Шунейко И. И. Пилотируемые полёты на Луну, конструкция и характеристики Saturn V Apollo МОСКВА 1973

{{Уйăх (спутник)}}

[[Категори:«Аполлон» программи]]
[[Категори:Кавар теорийĕ]]</text>
      <sha1>i3wzzedbt6m5zko9zt8c72v8cxq43ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чулхула кĕпĕрни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26200</id>
    <revision>
      <id>873663</id>
      <parentid>713950</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19321" sha1="kmdtatnw589boriazei6uu0356ea1b9" xml:space="preserve">'''Чулхула кĕпĕрни''' ({{lang-ru|Нижегородская губерния}}) — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]] тата [[Раççей Совет Федераци Социаллă Республики|РСФСР]] [[1714]]—[[1929]] çулсенчи администраци-территориллĕ виçи. Кĕпĕрне хули — [[Чулхула]].

== Тавралăхĕ ==
'''Чулхула кĕпĕрни''' çак çĕрсемпе чикĕ тытнă: анăçра — [[Улатимĕр кĕпĕрни|Улатимĕр]], çурçĕрте — [[Кострома кĕпĕрни|Кострома]] тата [[Вятка кĕпĕрни|Вятка]], тухăçра — [[Хусан кĕпĕрни|Хусан]] тата [[Чĕмпĕр кĕпĕрни|Чĕмпĕр]], кăнтăрта — [[Пенза кĕпĕрни|Пенза]] тата [[Тамбов кĕпĕрни|Тамбов]] кепернисемпе.

Кĕпĕрнен çĕр лаптăкĕ 48 241 км² [[1847]] çулта, 51 252 км² - [[1905]] çулта пулнă&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;&gt;{{cite web |url=http://geo.1september.ru/2001/15/2.htm|title=Тархов С.А. Изменение АТД России за последние 300 лет}}&lt;/ref&gt;, 81&amp;nbsp;458 км² - в [[1926 год]]у&lt;ref name=&quot;ДW1926&quot;&gt;{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=145|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г.}}&lt;/ref&gt;.

[[Хура Атăл]]па [[Атăл]] кĕпĕрне территорине икĕ пая уйăрнă, весем çĕр пичĕпе, геологи тăрăмĕпе, тăпрапа тата флорăпа урăхла: çурçĕр енĕ — айлăмлă, кăнтăр енĕ — туçи.

== Кун-çулĕ ==
=== Чулхула çĕрĕ Петĕр вăхăтĕччен ===
{{main|Чулхула уесĕ}}

=== Кĕпĕрнесене йĕркелени&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; ===

== Администрациллĕ пайĕсем ==
[[File:Nizhegorodskaya gubernia.png|thumb|300px|Чулхула кĕпĕрнин администрациллĕ пайĕсем]]

Çакăн пек, [[1918]] çулчен кĕпĕрне шутне 11 [[Раççей уесĕсем|уес]] кĕнĕ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! [[Раççей уесĕсем|Уес]]
! [[Уес хули]]
! Лаптăк, &lt;br /&gt; [[çухрăм]]²
! Пурăнан халăх&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot;/&gt; &lt;br /&gt; ([[1897]]), çын
|-
| 1
| [[Ардат уесĕ (Чулхула кĕперни)|Ардат]]
| [[Ардат (Чулхула кĕперни)|Ардатов]] (3546 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |5288,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |141&amp;nbsp;625
|-
| 2
| [[Арзамас уесĕ|Арзамас]]
| [[Арзамас]] (10&amp;nbsp;592 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3307,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |138&amp;nbsp;785
|-
| 3
| [[Балахна уесĕ|Балахна]]
| [[Балахна]] (5120 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3688,6
| style=&quot;text-align:right&quot; |141&amp;nbsp;694
|-
| 4
| [[Васильсăр уесĕ|Васильсăр]]
| [[Васильсурск]] (3799 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3365,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |127&amp;nbsp;333
|-
| 5
| [[Горбат уесĕ|Горбат]]
| [[Горбат (хула)|Горбат]] (4604 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3190,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |134&amp;nbsp;160
|-
| 6
| [[Княгинино уесĕ|Княгинино]]
| [[Княгинино|Княгинин]] (2737 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2595,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |106&amp;nbsp;191
|-
| 7
| [[Лукоян уесĕ|Лукоян]]
| [[Лукоян]] (2117 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |5127,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |193&amp;nbsp;454
|-
| 8
| [[Макарь уесĕ (Чулхула кĕперни)|Макар]]
| [[Макарьево|Макарьев]] (1560 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |6568,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |108&amp;nbsp;994
|-
| 9
| [[Чулхула уесĕ|Чулхула]]
| [[Чулхула]] (90&amp;nbsp;053 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3208,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |222&amp;nbsp;033
|-
| 10
| [[Семёнов уесĕ|Семёнов]]
| [[Семёнов (хула)|Семёнов]] (3752 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |5889,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |111&amp;nbsp;388
|-
| 11
| [[Сергач уесĕ|Сергач]]
| [[Сергач]] (4530 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2808,4
| style=&quot;text-align:right&quot; |159&amp;nbsp;117
|}

=== Революци хыççăнхи улшăнусем ===
[[File:Нижегородская губерния из Бенке.jpg|thumb|295px||Кĕпĕрне гербĕ, [[Александр II]] оф.ăнлантарăвĕпе ([[1856]])]]
[[Октябрь революцийĕ|1917 çулхи революци]] хыççăн кĕпĕрне йышĕ питĕ улшăннă.

[[1918]] — [[Горбат уесĕ|Горбат уесне]] [[Павлово уесĕ (Чулхула кĕперни)|Павлово]] ята куçарнă. [[Воскресени уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Воскресени уесне]] йĕркеленĕ.

[[1920]] — [[Макар уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Макар уесне]] [[Лысково уесĕ|Лысково]] ятне панă.

Çапла, [[1926]] çулта кĕпĕрне йышне 11 [[Раççей уесĕсем|уеспе]] 4 район кĕнĕ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Администраци виçи
! [[Центр]]
! Лаптăк, &lt;br /&gt; км²
! Пурăнан халăх&lt;ref name=&quot;ДW1926&quot;/&gt; &lt;br /&gt; ([[1926]]), çын
|-
| 1
| [[Арзамас уесĕ]]
| [[Арзамас]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |8&amp;nbsp;149
| style=&quot;text-align:right&quot; |351&amp;nbsp;667
|-
| 2
| [[Ветлуга уесĕ]]
| [[Ветлуга (хула)|Ветлуга]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |17&amp;nbsp;158
| style=&quot;text-align:right&quot; |234&amp;nbsp;322
|-
| 3
| Выкса уесĕ
| [[Выкса]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4&amp;nbsp;182
| style=&quot;text-align:right&quot; |117&amp;nbsp;211
|-
| 4
| [[Городец уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Городец уесĕ]]
| [[Городец]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;804
| style=&quot;text-align:right&quot; |94&amp;nbsp;367
|-
| 5
| [[Хĕрлĕ Баксен уесĕ]]
| [[Хĕрлĕ Баксем]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |11&amp;nbsp;043
| style=&quot;text-align:right&quot; |178&amp;nbsp;978
|-
| 6
| [[Лукоян уесĕ]]
| [[Лукоянов]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6&amp;nbsp;693
| style=&quot;text-align:right&quot; |320&amp;nbsp;085
|-
| 7
| [[Лысково уесĕ]]
| [[Лысково]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |7&amp;nbsp;032
| style=&quot;text-align:right&quot; |234&amp;nbsp;942
|-
| 8
| [[Чулхула уесĕ]] тата [[Канавино районĕ|Канавино ĕçлев районĕ]]
| [[Чулхула]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |4&amp;nbsp;659
| style=&quot;text-align:right&quot; |386&amp;nbsp;206
|-
| 9
| [[Павлов уесĕ (Чулхула кĕпĕрни)|Павлово уесĕ]]
| [[Павлово (хула, Чулхула облаçĕ)|Павлово]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3&amp;nbsp;604
| style=&quot;text-align:right&quot; |174&amp;nbsp;694
|-
| 10
| [[Семёнов уесĕ]]
| [[Семёнов (хула)|Семёнов]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |7&amp;nbsp;831
| style=&quot;text-align:right&quot; |135&amp;nbsp;501
|-
| 11
| [[Сергач уесĕ]]
| [[Сергач]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6&amp;nbsp;759
| style=&quot;text-align:right&quot; |410&amp;nbsp;134
|-
| 12
| [[Балахна районĕ]]
| [[Балахна]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |718
| style=&quot;text-align:right&quot; |27&amp;nbsp;804
|-
| 13
| Растяп районĕ
| [[Дзержинск (Раççей)|Растяп]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |740
| style=&quot;text-align:right&quot; |32&amp;nbsp;281
|-
| 14
| [[Сорма районĕ]]
| Сорма
| style=&quot;text-align:right&quot; |86
| style=&quot;text-align:right&quot; |45&amp;nbsp;152
|}

== Пурăнан халăх ==
=== Халăх йышĕ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Çул !! Пурăнан халăх, çын !! Çав шутра &lt;br /&gt; хулара, çын
|-
| [[1714]] || align=&quot;right&quot;|255&amp;nbsp;923&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; || 
|-
| [[1766]] || align=&quot;right&quot;|461&amp;nbsp;400&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; || 
|-
| [[1785]] || align=&quot;right&quot;|816&amp;nbsp;200&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; || 
|-
| [[1847]] || align=&quot;right&quot;|1&amp;nbsp;104&amp;nbsp;794&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; || 
|-
| [[1897]] || align=&quot;right&quot;|1&amp;nbsp;584&amp;nbsp;774&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot;/&gt; || align=&quot;right&quot;|143&amp;nbsp;031
|-
| [[1905]] || align=&quot;right&quot;|1&amp;nbsp;799&amp;nbsp;500&lt;ref name=&quot;Тархов&quot;/&gt; || 
|-
| [[1926]] || align=&quot;right&quot;|2&amp;nbsp;743&amp;nbsp;344&lt;ref name=&quot;ДW1926&quot;/&gt; || align=&quot;right&quot;|448&amp;nbsp;258
|}

=== Тĕн ===
[[File:Sharpan.jpg|thumb|300px|&lt;center&gt;Староверы в Шарпанском скиту&lt;br /&gt; (фотография 1897 года)]]
1897 çулхи халăх çыравĕпе кĕпĕрне территоринче тĕне тытакансем çапла валеçĕннĕ:
{| class=standard
|-
! || çын шучĕ
|-
| [[православисем]]пе вĕсемпе пĕр тĕнрисем || 1 525 785
|-
| [[Кивĕ йăла йĕрки|уйрăлнисем]] || 75 848
|-
| [[мăсăльмансем]] || 51 236
|-
| [[иуда тĕнĕ|еврейсем]] || 3388
|-
| [[католик]]сем || 1115
|-
| [[протестант]]сем || 723
|-
| ытти тĕн йăлине тытакансем || 912
|}

Кĕпĕрне территоринче паллă кивĕ йăла-йĕркиллĕ [[Керж скичĕсем]] ларнă&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Керженские скиты}}&lt;/ref&gt;. Урăх юхăмсенчен пачăшкăсăррисем (ытларахăшĕпе помор тата сăпас килĕшĕвĕсем; [[федосейсем]] те тĕл пулкалăнă. Пачăшкаллисен ĕненӳ енĕпе [[окружниксем]] тата [[окружниксене хирĕçсисем]] пулнă. [[Молокансем]] те пурăннă. 

Арканса каясран миссионерсен «Сăв. Хĕрес тăванлăхĕ» ĕçленĕ.

=== Нацисен йышĕ ===
Кĕпĕрнен Атăл лешьен пайĕнче вырăс халăх кăна пулнă; только небольшая часть Васильсăр тата Макар уесĕсен пысăках мар пайĕнче çеç [[марисем]] пурăннă. Туçи тăрăхĕнче çуррине май вырăса тухнă мордва халăхĕ вырнаçнă пулнă. [[Ирçĕсем]]  Лукоян, Арзамас, Сергач, Княгинино тата Ардат уесĕсенче, [[мăкшăсем]] — Лукоян, [[терюхансем]] — Чулхула, марисем — Васильсăр тата Макар уесĕсенче вырнаçăннă. 45 пине яхăн [[тутарсем|тутар]] халăхĕ Сергач уесĕнче тата  Княгинино уесĕн икĕ ялĕнче пурăннă.

[[1905]]—[[1906]] çç. кĕпернере вырăс националисчĕсем [[Шурă ялав|«Шурă ялав» пĕрлешĕвне]] йĕркеленĕ, кайран вăл [[Вырăс халăхĕн пĕрлĕхĕ]]н кĕпернери уйрăмĕ пулса тăрать, революции тăвас текенсене пусарнă. Унăн шутне кĕпернери 13 уйрăм кĕнĕ, пайташ йышĕ 4,2 пине çитнĕ.

Нацисен йышĕ 1897 çулта&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=870 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уес
! [[вырăссем]]
! [[мордвасем]]
! [[тутарсем]]
! [[еврейсем]]
! [[марисем]]
|-
| Кĕпĕрне, мĕнпурĕ
| 93,2%
| 3,4%
| 2,6%
| ...
| ...
|-
| Ардат
| 98,8%
| ...
| ...
| ...
| ...
|-
| Арзамас
| 92,9%
| 6,9%
| ...
| ...
| ...
|-
| Балахна
| 99,5%
| ...
| ...
| ...
| ...
|-
| Васильсăр
| 87,0%
| ...
| 8,6%
| ...
| 4,2%
|-
| Горбат
| 99,9%
| ...
| ...
| ...
| ...
|-
| Княгинино
| 98,0%
| ...
| 1,9%
| ...
| ...
|-
| Лукоян
| 85,2%
| 14,3%
| ...
| ...
| ...
|-
| Макар
| 98,5%
| ...
| ...
| ...
| 1,2%
|-
| Чулхула
| 97,6%
| ...
| ...
| 1,0%
| ...
|-
| Семёнов
| 99,9%
| ...
| ...
| ...
| ...
|-
| Сергач
| 73,8%
| 8,9%
| 17,1%
| ...
| ...
|}

=== Чулхула кĕпĕрнаттăрĕсем ===
&lt;!-- Источники вынесены из заголовка для создания ссылок на раздел--&gt;
Губернаторы Нижегородской губернии.&lt;ref&gt;[http://www.opentextnn.ru/history/rushist/dorevigu/gubnn/adm/?id=517 Нижегородские губернаторы XVIII в. Краткий Био-библиографический словарь]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.opentextnn.ru/history/rushist/dorevigu/gubnn/adm/?id=167 Губернаторы Нижегородской губернии. Аннотированный указатель (1714-1917)]&lt;/ref&gt; 
Туртса кăтартни — 5 çултан сахалрах ертсе пынă кĕпернетĕрсем.
* [[Измайлов Андрей Петрович]] (кăрлач, 20, 1714 — çу, 31, 1714)
* [[Путянин Степан Иванович]] (1714 — пуш, 19, 1717)
&lt;small&gt;1717 çулхи пуш уйăхĕ — 1719 çулхи çу уйăхĕччен кĕпернене хусан кĕпернетĕрне П. С. Салтыкова пăхăнтарнă.&lt;/small&gt;
* ''[[Ржевский Юрий Алексеевич]]'' (май 1719—1728)
* [[Хвостов Фёдор Максимович]] (1729—1730)
* [[Бестужев-Рюмин Пётр Михайлович]] (февраль 1730 — март 1730)
* ''[[Волынский Иван Михайлович]]'' (1730—1740)
* Семён Гагарин (утă, 1740—пуш, 1742)
* ''[[Друцкий, Даниил Андреевич]]'' (1742—1752)
* [[Панин Александр Иванович]] (1753—1756)
* ''[[Бакшеев Максим Иванович]]'' (е Макшеев) (1757—1762)
* [[Измайлов Сергей Иванович]] (1762—1764)
* ''[[Аршеневский Яков Степанович]]'' (1764—1770)
* [[Квашнин-Самарин Андрей Никитич]] (1770—1773)
* ''[[Ступишин Алексей Алексеевич]]'' (1773—1779, генерал- кĕпернетĕр, 1779—1784)
* ''[[Ребиндер Иван Михайлович]]'' (Рейнгольд-Иоган) (1783 — пушăн, 1-мĕшĕ, 1792, генерал- кĕпернетĕр)
* [[Каховский Михаил Васильевич]] (1792—1796)
* [[Вяземский Андрей Иванович]] (пушăн 13-мĕшĕ, 1796 — раштав, 1796)
* [[Обухов Фёдор Васильевич]] (1779—1780)
* ''[[Белавин Иван Савинович]]'' (21 августа 1780—1796)
* [[Львов Андрей Лаврентьевич]] (1796—1798)
* ''[[Вяземский Андрей Иванович]]'' (1792—1800, генерал- кĕпернетĕр)
* [[Кудрявцев Егор Францевич]] (1798—1802)
* ''[[Руновский Андрей Максимович]]'' (1802—1813)
* ''[[Быховец Степан Антипович]]'' (1813—1818)
* ''[[Крюков Александр Семёнович]]'' (1818—1826)
* [[Бахметев Алексей Николаевич]] (1826—1828, генерал-кĕпернетĕр)
* [[Кривцов Николай Иванович]] (1826—1827)
* [[Храповицкий Иван Семенович]] (1827—1829)
* [[Бибиков Илларион Михайлович]] (1829—1831)
* ''[[Бутурлин Михаил Петрович]]'' (1831—1843)
* ''[[Урусов Михаил Александрович]]'' (1843—1855)
* [[Анненков Фёдор Васильевич]] (1855—1856)
* ''[[Муравьёв Александр Николаевич]]'' (1856—1861)
* ''[[Одинцов Алексей Алексеевич]]'' (1861—1873)
* ''[[Кутайсов Павел Ипполитович]]'' (1873—1880)
* [[Безак Николай Александрович]] (1880—1882)
* ''[[Баранов Николай Михайлович]]'' (1882—1897)
* ''[[Унтербергер Павел-Симон Фридрихович]]'' (1897—1905)
* [[Фредерикс Константин Платонович]] (1905—1906)
* [[Шрамченко Михаил Николаевич]] (1907—1910)
* [[Хвостов Алексей Николаевич]] (1910—1912)
* [[Борзенко Виктор Михайлович]] (1913—1915)
* [[Гирс Алексей Фёдорович]] (1915—1917)

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
{{Çӳрев
|Тема=Чулхула кĕпĕрни
|Викивулавăш=Категори:Чулхула кĕпĕрни
|Викиампар=Category:Nizhny Novgorod Governorate
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Чулхула кĕпĕрни}}
* [http://www.unn.runnet.ru/rus/volgovyt/nizhobl/istor.htm Чулхула енĕн кун-çулĕ]
* [http://www.nounb.sci-nnov.ru/fulltext/acg/nn-sbornik/index.html «Нижегородский сборник» издаваемый Нижегородским статистическим Комитетом, под редакцией Действительного члена и секретаря Комитета А.С. Гациского, в 10-ти томах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180515185844/http://www.nounb.sci-nnov.ru/fulltext/acg/nn-sbornik/index.html |date=2018-05-15 }} (Статьи о всех сторонах жизни губернии в 1860-х гг)
* [http://chigirin.narod.ru/book11.html Адрес-календарь Нижегородской губернии на 1891 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828164119/http://chigirin.narod.ru/book11.html |date=2018-08-28 }}
* [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=73 Списки населенных мест Нижегородской губернии 1863, JPG] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521143342/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=73 |date=2013-05-21 }}
* [http://biblios.hmarka.net/booklibrary-305 Библиотека Царское Село, книги по истории Нижегородской губернии, PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172446/http://biblios.hmarka.net/booklibrary-305 |date=2011-02-10 }}
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/36 Карта Нижегородской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года] (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)


{{Чулхула кĕпернин уесĕсем}}
{{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}}

{{ru-gub-stub}}

[[Категори:Чулхула кĕперни|*]]
[[Категори:Чулхула кун-çулĕ]]</text>
      <sha1>kmdtatnw589boriazei6uu0356ea1b9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатура (хула)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26403</id>
    <revision>
      <id>873667</id>
      <parentid>798061</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="927" sha1="ezq0ohqpkygmrgbz8yfdfltd8qv1vgc" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Shatura (Moscow oblast) (2003).png|thumb|250px|right|Шатура гербĕ]]
'''Шатура''' — [[Мускав облаçĕ]]нчи хула. [[1423]] çулта никĕсленĕ.

== Компанисем ==
* УАО «МК Шатура» (1961) — сĕтел-пукан савучĕ;
* УАО «Шатураторф»;
* УАО «Шатура ГРЭСĕ».

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.shatura.ru Шатура хулин официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628053700/http://www.shatura.ru/ |date=2017-06-28 }}
* [http://www.shatura.com «Шатура» компанин сайчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Мускав облаçĕ}}
{{Мускав облаçĕн райцентрĕсем}}</text>
      <sha1>ezq0ohqpkygmrgbz8yfdfltd8qv1vgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улатимĕр кĕпĕрни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26880</id>
    <revision>
      <id>873643</id>
      <parentid>718655</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T19:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16568" sha1="3jhqtp8a9l76h0bixjbyl6ti3qyjvuq" xml:space="preserve">'''Улати́мĕр кĕпĕрни ''' — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]] тата РСФСР-н [[1796]]—[[1929]] çулсенчи администрациллĕ-территориллĕ виçи. Кĕпĕрне хули — [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]].

== Тавралăхĕ ==
[[File:1822 Владимирская Губерния.jpg|thumb|300px|Улатимĕр кĕпĕрни 1821 çулта]]
'''Улатимĕр кĕпĕрни''' çурçĕр енче [[Ярославль кĕпĕрни|Ярославль]] тата [[Кострома кĕпĕрни|Кострома]], тухăç енчен — [[Чулхула кĕпĕрни|Чулхула]], анăç енчен — [[Мускав кĕпĕрни|Мускав]] тата [[Тĕвер кĕпĕрни|Тĕвер]], кăнтăр енчен — [[Тамбов кĕпĕрни|Тамбов]] тата [[Кисан кĕпĕрни|Кисан]] кĕпернисемпе чикĕ тытнă.

[[1918]] çулчен кĕпĕрне 40&amp;nbsp;339 [[çухрăм]]² (45&amp;nbsp;910 км²), [[Стрельбицкий Иван Афанасьевич|Стрельбицкин]] шутлавĕпе - 42&amp;nbsp;930,5 [[çухрăм]]², çав шутра кӳлĕсем патĕнче 99 [[çухрăм]]а² яхăн. [[1926]] çулта кĕпернен лаптăкĕ 33&amp;nbsp;023 км² çитнĕ. Хĕвел тухăçĕнчен хĕвел анăçнелле чи нумай тăсăлăвĕ 325 [[çухрăм]] (347 километр), анлăшĕ çурçĕртен кăнтăралла 240 çухрăм (256 километр).

== Кун-çулĕ ==

== Администрациллĕ пайлану ==
[[File:Vlad gub.png|thumb|300px|Улатимĕр кĕпĕрнин админстрациллĕ пайĕсем, 1803-1918 çç.]]
Йĕркеленĕ саманта [[1796]] çулта кĕпернере 10 уес пулнă: [[Улатимĕр уесĕ|Улатимĕр]], [[Вязники уесĕ|Вязники]], [[Гороховец уесĕ|Гороховец]], [[Меленки уесĕ|Меленки]], [[Мурăм уесĕ|Мурăм]], [[Переславль уесĕ|Переславль]], [[Пукрав уесĕ|Пукрав]], [[Суздаль уесĕ|Суздаль]], [[Шуя уесĕ|Шуя]], [[Юрий уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Юрий]].

[[1803]] çулта тепĕр 3 уеса йĕркеленĕ: [[Александров уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Александров]], [[Ковров уесĕ|Ковров]] тата [[Судогода уесĕ|Судогода]].

Çакăн пек администрациллĕ пайлану [[1918]] çулчен тытăнса тăнă. [[XIX ĕмĕр]]ĕн вĕçĕнче кĕпĕрне йышне 13 [[Раççей уесĕсем|уес]] кĕнĕ, вĕсем 222 вулăсран тытăнса тăнă. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! [[Раççей уесĕсем|Уес]]
! [[Уес хули]]
! Лаптăк, &lt;br /&gt; [[çухрăм]]²
!Халăх йышĕ&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot; /&gt; &lt;br /&gt;([[1897]]), çын
|-
| 1
| [[Александров уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Александров]]
| [[Александров (хула)|Александров]] (6&amp;nbsp;810 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;886,8
| style=&quot;text-align:right&quot; |100&amp;nbsp;371
|-
| 2
| [[Улатимĕр уесĕ|Улатимĕр]]
| [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]] (28&amp;nbsp;479 чел.)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;402,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |160&amp;nbsp;996
|-
| 3
| [[Вязники уесĕ|Вязники]]
| [[Вязники]] (8&amp;nbsp;862 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3&amp;nbsp;309,6
| style=&quot;text-align:right&quot; |86&amp;nbsp;352
|-
| 4
| [[Гороховец уесĕ|Гороховец]]
| [[Гороховец]] (2&amp;nbsp;297 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3&amp;nbsp;817,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |92&amp;nbsp;240
|-
| 5
| [[Ковров уесĕ|Ковров]]
| [[Ковров]] (14&amp;nbsp;571 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3&amp;nbsp;427,5
| style=&quot;text-align:right&quot; |109&amp;nbsp;861
|-
| 6
| [[Меленки уесĕ|Меленки]]
| [[Меленки]] (8&amp;nbsp;909 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |4&amp;nbsp;617,8
| style=&quot;text-align:right&quot; |142&amp;nbsp;304
|-
| 7
| [[Мурăм уесĕ|Мурăм]]
| [[Мурăм]] (13&amp;nbsp;271 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;229,8
| style=&quot;text-align:right&quot; |122&amp;nbsp;383
|-
| 8
| [[Переславль уесĕ|Переславль]]
| [[Переславль-Залесский]] (10&amp;nbsp;639 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |3&amp;nbsp;178,7
| style=&quot;text-align:right&quot; |87&amp;nbsp;337
|-
| 9
| [[Пукрав уесĕ|Пукрав]]
| [[Пукрав (хула)|Пукрав]] (2&amp;nbsp;785 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |4&amp;nbsp;142,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |158&amp;nbsp;229
|-
| 10
| [[Судогода уесĕ|Судогода]]
| [[Судогда]] (3&amp;nbsp;182 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |5&amp;nbsp;099,9
| style=&quot;text-align:right&quot; |96&amp;nbsp;798
|-
| 11
| [[Суздаль уесĕ|Суздаль]]
| [[Суздаль]] (6&amp;nbsp;412 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;513,1
| style=&quot;text-align:right&quot; |107&amp;nbsp;708
|-
| 12
| [[Шуя уесĕ|Шуя]]
| [[Шуя]] (19&amp;nbsp;583 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;565,2
| style=&quot;text-align:right&quot; |158&amp;nbsp;483
|-
| 13
| [[Юрий уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Юрий]]
| [[Поляк Юри]] (5&amp;nbsp;759 çын)
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;641,0
| style=&quot;text-align:right&quot; |92&amp;nbsp;629
|}

[[1918]] çулта [[Шуя уесĕ|Шуя уесе]] çĕнĕ [[Иваново-Вознесени кĕпĕрни]]не куçарнă. [[1920]] çулта [[Кольчуга районĕ|Кольчуга районне]] йĕркеленĕ (4 çул хушши пулнă). [[1921]] çулта [[Пукрав уесĕ|Пукрав уесне]] пĕтьерсе унăн вырăнне [[Киржач уесĕ|Киржач уесне]] уса хунă. Тепĕр 3 çултан [[Гороховец уесĕ|Гороховец]], [[Киржач уесĕ|Киржач]] тата [[Суздаль уесĕ|Суздаль]] уесĕсене йĕркеленĕ. [[1925]] çулта [[Поляк Юрий уесĕ|Поляк Юрий уесне]] [[Иваново-Вознесени кĕпĕрни]]не панă. Тепĕр çултан [[Меленки уесĕ|Меленкипе]] [[Судогода уесĕ|Судогода]] уесĕсене пăрахăçланă, вĕсен территоринче [[Гуç уесĕ|Гуç уесне]] туса хунă. 

Çапла [[1926]] çулта '''Улатимĕр кĕпĕрнине''' 7 уес кĕнĕ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! [[Раççей уесĕсем|Уес]]
! [[Уес хули]]
! Лаптăк, &lt;br /&gt; [[тăваткал километр|км²]]
!Халăх йышĕ&lt;ref name=&quot;ДW&quot;&gt;{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_26.php?reg=89|title=Всесоюзная перепись населения 1926 г.}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;([[1926]]), чел.
|-
| 1
| [[Александров уесĕ (Улатимĕр кĕпĕрни)|Александров]]
| [[Александров (хула)|Александров]] 
| style=&quot;text-align:right&quot; |4&amp;nbsp;365
| style=&quot;text-align:right&quot; |184&amp;nbsp;850
|-
| 2
| [[Улатимĕр уесĕ|Улатимĕр]]
| [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |6&amp;nbsp;717
| style=&quot;text-align:right&quot; |325&amp;nbsp;693
|-
| 3
| [[Вязники уесĕ|Вязники]]
| [[Вязники]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |5&amp;nbsp;337
| style=&quot;text-align:right&quot; |151&amp;nbsp;628
|-
| 4
| [[Гусь уесĕ|Гусь]]
| [[Гусь-Хрустальный]] 
| style=&quot;text-align:right&quot; |4&amp;nbsp;064
| style=&quot;text-align:right&quot; |110&amp;nbsp;029
|-
| 5
| [[Ковров уесĕ|Ковров]]
| [[Ковров]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |3&amp;nbsp;272
| style=&quot;text-align:right&quot; |120&amp;nbsp;524
|-
| 6
| [[Мурăм уесĕ|Мурăм]]
| [[Мурăм]] 
| style=&quot;text-align:right&quot; |6&amp;nbsp;370
| style=&quot;text-align:right&quot; |332&amp;nbsp;257
|-
| 7
| [[Переславль уесĕ|Переславль]]
| [[Переславль-Залесский]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |2&amp;nbsp;898
| style=&quot;text-align:right&quot; |96&amp;nbsp;159
|}

[[1929]] çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕнче '''Улатимĕр кĕпĕрнине''' тата унăн мĕнпур уесне пăрахăçланă, весен çĕрĕсене [[Иваново Промăçлă облаçĕ|Иваново Промăçлă]] тата [[Чулхула облаçĕ|Чулхула]] облаçĕсем хушшинче пайланă.

== Пурăнан вырăнсем ==
[[XIX ĕмĕр]]ĕн вĕçĕнче кĕпĕрнере 15 хула, 1 посад ([[Каврила Посачĕ|Гавриловский посад]]) тата 8&amp;nbsp;227 ытти пурăнан вырăн шутланнă. Чи пысăк хуласем: [[Иваново|Иваново-Вознесенск]] (54&amp;nbsp;208 çын), [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]] (28&amp;nbsp;479 çын) тата [[Шуя]] (19&amp;nbsp;583 çын)&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot; /&gt;.

== Пурăнан халăх ==
[[1886]] çулта кĕпĕрнере 1&amp;nbsp;416&amp;nbsp;750 яхăн çын пурăннă. [[Раççей империнчи халăх çыравĕ (1897)|1897 çулти халăх çыравĕпе]] кĕпернере 1&amp;nbsp;515&amp;nbsp;691 çын пурăннă&lt;ref name=&quot;Демоскоп Weekly&quot; /&gt; (690&amp;nbsp;312 арçынпа 825&amp;nbsp;379 хĕрарăм), вĕсенчен хулара 190&amp;nbsp;618 çын. [[СССР халăх çыравĕ (1926)|Пĕтĕм Раççейри 1926 çулти халăх çыравĕпе]] кĕпĕрнере 1&amp;nbsp;321&amp;nbsp;140 çын шутланнă&lt;ref name=&quot;ДW&quot; /&gt;, вĕсенчен хула çынни - 263&amp;nbsp;942.

=== Наци йышĕ ===
[[1897]] çулти наци йышĕ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=150|title=Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России}}&lt;/ref&gt;
[[File:Владимирская губерния из Бенке.jpg|thumb|297px|[[Александр II]] çирĕплетнĕ кĕперне гербĕ ([[1856]])]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Уес
! [[вырăссем]]
|-
| Мĕнпур кĕперне
| 99,7 %
|-
| Александров
| 99,6 %
|-
| Улатимĕр
| 98,7 %
|-
| Вязники
| 99,9 %
|-
| Гороховец
| 99,9 %
|-
| Ковров
| 99,8 %
|-
| Меленки
| 99,9 %
|-
| Мурăм
| 99,7 %
|-
| Переславль
| 99,9 %
|-
| Пукрав
| 99,7 %
|-
| Судогда
| 99,9 %
|-
| Суздаль
| 99,9 %
|-
| Шуя
| 99,6 %
|-
| Юрий
| 99,8 %
|}

=== Дворян ăрачĕсем  ===
[[Изединовсем]], [[Каблуковсем]], [[Калакутскисем]], [[Калачовсем]], [[Карякинсем]], [[Касаговсем]].

== Кĕпĕрнаттăрсем ==
# [[Рунич Павел Степанович]] 6.01.1797-      1802
# [[Долгоруков Иван Михайлович]] .02.1802-23.03.1812
# [[Супонев Авдей Николаевич]] 23.03.1812-      1817
# [[Юрлов Иван Иванович]] 1.02.1817-25.05.1820
# [[Кавелин Дмитрий Александрович]] 25.05.1820-1821
# [[Апраксин Пётр Иванович]] 15.06.1821-29.07.1827
# [[Курута Иван Эммануилович]] 12.08.1827-27.11.1832
# [[Ланской Сергей Степанович]] 27.11.1832-31.12.1834
# [[Паскевич Степан Федорович]] 13.01.1835-23.04.1836
# [[Курута Иван Эммануилович]] 23.04.1836-12.07.1842
# [[Донауров Петр Михайлович]] 14.07.1842- 8.04.1851
# [[Зарин Владимир Иванович]] 29.06.1851-28.02.1852
# [[Синельников Николай Петрович]]  28.02.1852- 9.12.1852
# [[Анненков Владимир Егорович]] 9.12.1852-14.06.1856
# [[Тиличеев Егор Сергеевич]] 15.06.1856-18.09.1861
# [[Самсонов Александр Петрович]] 18.10.1861- 1.01.1865
# [[Шахотин Платон Александрович]] 8.10.1865- 4.03.1866 (в.ĕ. 1.01.1865- 8.10.1865)
# [[Струков Владимир Николаевич]] 8.03.1866-12.12.1875
# [[Судиенко Иосиф Михайлович]]  30.08.1876- 5.12.1892 (в.ĕ. 2.01.1876-30.08.1876)
# [[Теренин Михаил Николаевич]] 22.01.1893-30.05.1898
# [[Цеймерн Николай Максимович]]  3.06.1898-16.10.1901
# [[Клингенберг Николай Михайлович]] 19.10.1901- 1.07.1902
# [[Леонтьев Иван Михайлович]]  6.07.1902-25.07.1906
# [[Сазонов Иван Николаевич]] 29.07.1906- 5.06.1914
# [[Крейтон Владимир Николаевич]] 9.06.1914- 3.03.1917

== Промăçлăх ==
== Транспорт ==
=== Чукун çул транспорчĕ ===
=== Шыв транспорчĕ ===

== Символика ==
{{planned}}
&lt;gallery&gt;
File:Coat of Arms of Vladimir (1781).png|&lt;small&gt;Кĕпĕрне гербĕ, [[1857]] çулчен&lt;/small&gt;
File:Владимирская губ МВД Бенке.jpg|&lt;small&gt;Кĕпĕрнен официаллă гербĕ (изд. [[Раççей Империн ШĔМ|ШĔМ]], [[1880]])&lt;/small&gt;
File:Владимирская губерния изд.Сукачова.JPG|&lt;small&gt;Кĕпернен официаллă мар гербĕ (Сукачов кăл., [[1878]])&lt;/small&gt;
File:Coat of Arms of Vladimir gubernia (Russian empire).png|&lt;small&gt;Гербăн хальхи ӳкерчĕкĕ ([[2000-мĕшсем]])&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Тĕн ==
== Вуламалли ==
* [http://chigirin.narod.ru/book17.html Памятная книжка Владимирской губернии на 1848 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102220955/http://chigirin.narod.ru/book17.html |date=2012-11-02 }}
* [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=252 Списки населенных мест Владимирской губернии 1863, PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521145809/http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=252 |date=2013-05-21 }}
* [http://blacksearcher.ru/forum/viewtopic.php?t=24 Памятная книжка и адрес-календарь Владимирской губернии 1844-1917, PDF,DJVU]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://sites.google.com/site/lubitelkultury/-  Мазанов И. Библиография Владимирской губернии. Улатимĕр. 1905 ç.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{Çӳрев
|Тема         = Улатимĕр кĕпĕрни
|Портал       = Раççей Империйĕ
|Викисăмахсар  = 
|Викикĕнеке  = 
|Викикаларăш = 
|Викивулавăш     = 
|Викитĕссем     = 
|Викихыпар  = 
|Викиампар    = Category:Vladimir Governorate
|Метавики     = 
|Проект       = Раççей
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Улатимĕр кĕпени}}
* [http://new.runivers.ru/maps/podratlas/16 Карта Владимирской губернии из «Атласа» А.А.Ильина 1876 года] (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
* [http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/06000-Vladimirskaya-gub.html Библиотека Царское Село, книги по истории Владимирской губернии (Астăвăм кĕнекисем), PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026145221/http://oldbooks.ax3.net/BookLibrary/06000-Vladimirskaya-gub.html |date=2012-10-26 }}

{{Улатимĕр кĕпĕрнин уесĕсем}}
{{Раççей империн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}}

[[Категори:Раççей империн кĕпĕрнисем]]
[[Категори:Улатимĕр кĕпĕрни|*]]</text>
      <sha1>3jhqtp8a9l76h0bixjbyl6ti3qyjvuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Енĕн футбол чемпионачĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29281</id>
    <revision>
      <id>873654</id>
      <parentid>816282</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14851" sha1="8fv46hsa5yw4xrmw812pajjkn3kbtwj" xml:space="preserve">'''Чăваш Енĕн футбол чемпионачĕ''' ({{lang-ru|Чемпионат Чувашии по футболу}}) - [[Чăваш Республики|Чăваш Енри]] профессионаллă мар футбол командисен ăмăртăвĕ. Турнира [[Чăваш Республики]]н футбол федерацийĕ ирттерет.

== Мĕнпур çĕнтерӳçсем ==
{|Class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;70%&quot;
|-
! Сезон
|bgcolor=gold align=center|'''Чемпион'''
|bgcolor=silver align=center|'''2 вырăн'''
|bgcolor=bronze align=center|'''3 вырăн'''
|-
|align=center|1937
| [[Азамат (футбол клубĕ)|«Темп» (Шупашкар)]]
| «Спартак» ([[Шупашкар]])
|  [[Етĕрне]] хулин команди
|-
|align=center|1940
| «Динамо» ([[Улатăр (хула)|Улатăр]])
| «Спартак» ([[Шупашкар]])
| «Восток» ([[Çĕмĕрле]])
|-
|align=center|1946
| «Динамо» ([[Шупашкар]])
| «Спартак» (Шупашкар)
| «Сталинец» (Шупашкар)&lt;ref&gt;''Футбол-86'' (Шупашкар, 1986) кĕнеке хыпарĕпе: 2. «Сталинец», 3. «Спартак» &lt;/ref&gt;
|-
|align=center|1947
| «Динамо» (Шупашкар)
| «Сталинец» (Шупашкар)
| «Химик» (Шупашкар)
|-
|align=center|1948
| «Динамо» (Шупашкар)
| «Локомотив» ([[Улатăр (хула) |Улатăр]])
| «Красная Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
|-
|align=center|1949
| «Динамо» (Шупашкар)
| «Спартак» (Шупашкар)
| «Локомотив» ([[Канаш]])
|-
|align=center|1950
| «Химик» (Шупашкар)
| «Сталинец» (Шупашкар)
| «Красная Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
|-
|align=center|1951
| «Химик» (Шупашкар)
| «Молния» (Шупашкар)
| «Урожай» (Çĕмĕрле)
|-
|align=center|1952
| «Химик» (Шупашкар)
| «Спартак» (Шупашкар)
| «Молния» (Шупашкар)&lt;ref&gt;''Футбол-86'' (Шупашкар, 1986) кĕнеке хыпарĕпе: 1. Чапаев паççлкин (Шупашкар) команди, 2. «Молния» (Шупашкар), 3. «Урожай» (Çĕмĕрле) &lt;/ref&gt;
|-
|align=center|1953
| Чапаев паçулкăн команди ([[Шупашкар]])
| «Красная Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
| «Урожай» (Çĕмĕрле)
|-
|align=center|1954
| «Урожай» ([[Çĕмĕрле]])
| «Красная Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Энергия» (Шупашкар)
|-
|align=center|1955
| «Динамо» ([[Шупашкар]])
| «Красная Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
| «Локомотив-ПРЗ» ([[Улатăр]])
|-
|align=center|1956
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Локомотив» ([[Улатăр (хула) |Улатăр]])
| «Красная Звезда» (Çĕмĕрле)
|-
|align=center|1957
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Красная Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Зенит» (Улатăр)&lt;ref&gt; ''Футбол-86'' (Шупашкар, 1986) кĕнеке хыпарĕпе – Улатăр хулин команди &lt;/ref&gt;
|-
|align=center|1958
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Авангард» (Шупашкар)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
|-
|align=center|1959
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Знамя» (Шупашкар)
|-
|align=center|1960
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Знамя» (Шупашкар)
|-
|align=center|1961
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Локомотив» ([[Канаш]])
| «Трактор» (Шупашкар)
|-
|align=center|1962
| «Локомотив» ([[Канаш]])
| «Энергия» ([[Шупашкар]])
| «Машиностроитель» ([[Çĕмĕрле]])
|-
|align=center|1963
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Машиностроитель» (Çĕмĕрле)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
|-
|align=center|1964
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Знамя» (Шупашкар)
|-
|align=center|1965
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Текстильщик» (Шупашкар)
| «Трактор» (Шупашкар)
|-
|align=center|1966
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
|-
|align=center|1967
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Машиностроитель» (Шупашкар)
|-
|align=center|1968
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
| «Текстильщик» (Шупашкар)
|-
|align=center|1969
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Темп» (Çĕмĕрле)
| «Текстильщик» (Шупашкар)
|-
|align=center|1970
| «Спутник» ([[Улатăр]])
| «Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
| «Текстильщик» ([[Шупашкар]])
|-
|align=center|1971
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Луч» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
|-
|align=center|1972
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Луч» (Шупашкар)
| «Локомотив» ([[Канаш]])
|-
|align=center|1973
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Заря» ([[Çĕнĕ Шупашкар]])
|-
|align=center|1974
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Луч» (Шупашкар)
|-
|align=center|1975
| «Сталь» (Шупашкар)
| «Заря» (Çĕнĕ Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
|-
|align=center|1976
| «Сталь» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Заря» (Çĕнĕ Шупашкар)
|-
|align=center|1977
| «Сталь» (Шупашкар)
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Заря» (Çĕнĕ Шупашкар)
|-
|align=center|1978
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Заря» (Çĕнĕ Шупашкар)
|-
|align=center|1979
| «Заря» (Çĕнĕ Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
| «Трактор» (Шупашкар)
|-
|align=center|1980
| «Трактор» ([[Шупашкар]])
| «Спутник» ([[Улатăр]])
| «Текстильщик» (Шупашкар)
|-
|align=center|1981
| «Волга» (Шупашкар)
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
|-
|align=center|1982
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Текстильщик» (Шупашкар)
|-
|align=center|1983
| «Волга» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Луч» (Шупашкар)
|-
|align=center|1984
| «Текстильщик» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Трактор» (Шупашкар)
|-
|align=center|1985
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Текстильщик» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
|-
|align=center|1986
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Текстильщик» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
|-
|align=center|1987
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
| «Энергия» (Шупашкар)
|-
|align=center|1988
| «Текстильщик» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
| «Энергия» (Шупашкар)
|-
|align=center|1989
| «Волга» (Шупашкар)
| «Спутник» (Улатăр)
| «Трактор» (Шупашкар)
|-
|align=center|1990
| «Волга» (Шупашкар)
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Сталь» (Шупашкар)
|-
|align=center|1991
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
| «Рубин» (Хусан)
|-
|align=center|1992
| «Волга» ([[Шупашкар]])
| «Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
| «Рубин» (Хусан)
|-
|align=center|1993
| «Волга» (Шупашкар)
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Текстильщик» (Шупашкар)
|-
|align=center|1994
| «Трактор» (Шупашкар)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
| «Волга» (Шупашкар)
|-
|align=center|1995
| «Волга» (Шупашкар)
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Трактор» (Шупашкар)
|-
|align=center|1996
| «Волга» (Шупашкар)
| «Рубин» (Хусан)
| «Спутник» (Улатăр)
|-
|align=center|1997
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Ротор» ([[Кӳкеç]])
| «Стандарт-Водоканал» (Шупашкар)
|-
|align=center|1998
| «Волга» (Шупашкар)
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Звезда» (Çĕмĕрле)
|-
|align=center|1999
| «Волга» (Шупашкар)
| ТД «Ельников» (Çĕнĕ Шупашкар)
| «Спартак» (Шупашкар)
|-
|align=center|2000
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
| «Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
|-
|align=center|2001
| «Волга» (Шупашкар)
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
|-
|align=center|2002
| «Энергия» (Шупашкар)
| «Волга» (Шупашкар)
| «РДЮСШ-Металлист» (Шупашкар)
|-
|align=center|2003
| «Химик» ([[Вăрнар]])
| «Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
| «СК Центр» (Шупашкар)
|-
|align=center|2004
| «Звезда» ([[Çĕмĕрле]])
| «Химик-ВЗСП» ([[Вăрнар]])
| «Волга-ТАВ» (Шупашкар)
|-
|align=center|2005
| «Химик» ([[Вăрнар]])
| «ЗЭиМ-Лайн» (Шупашкар)
| «Рубин» ([[Етĕрне]])
|-
|align=center|2006
| «Рубин» ([[Етĕрне]])
| «Химик» ([[Вăрнар]])
| «ЗЭиМ-Лайн» (Шупашкар)
|-
|align=center|2007
| «Волга-ТАВ» (Шупашкар)
| «ЗЭиМ-Лайн» (Шупашкар)
| «Рубин» ([[Етĕрне]])
|-
|align=center|2008
| «Динамо» (Шупашкар)
| «Рубин» ([[Етĕрне]])
| «Крылья» (Шупашкар)
|-
|align=center|2009
| ФК «[[Шумерля]]» (Çĕмĕрле)
| «Динамо» (Шупашкар)
| ФК «[[Ибреси]]» (Йĕпреç)
|-
|align=center|2010
| ФК «[[Ибреси]]»
| «Химик-Август» ([[Вăрнар]])
| ФК «Чебоксары» (Шупашкар)
|-
|align=center|2011
| «Химик-Август» ([[Вăрнар]])
| ОМОН ({{lang-ru|ОМОН}} [[Шупашкар]])
| «[[Йĕпреç]]»
|-
|align=center|2012
| «Динамо» (Шупашкар)
| «Химик-Август» ([[Вăрнар]])
| ОМОН (Шупашкар)
|-
|align=center|2013
| «Динамо» (Шупашкар)
| «Химик-Август» ([[Вăрнар]])
| ОМОН (Шупашкар)
|-
|2014
|«Динамо» (Шупашкар)
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|ФК «[[Шумерля]]» (Çĕмĕрле)
|-
|2015
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|«Динамо» (Шупашкар)
|ФК «[[Шумерля]]» (Çĕмĕрле)
|-
|2016
|«Динамо» (Шупашкар)
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|ФК «Шумерля-ШЗСА» (Çĕмĕрле)
|-
|2017
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|ФК «Шумерля-ШЗСА» (Çĕмĕрле)
|«Динамо» (Шупашкар)
|-
|2018
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|«Спартак» (Шупашкар)
|«БоМиК» ([[Çĕрпӳ]])
|-
|2019
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|«Спартак» (Шупашкар)
|«СШ по футболу» (Шупашкар)
|-
|2020
|«Спартак» (Шупашкар)
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|ФК «Шумерля-ШЗСА» (Çĕмĕрле)
|-
|2021
|«Химик-Август» ([[Вăрнар]])
|«Ротор» ([[Кӳкеç]])
|ФК «Шумерля-ШЗСА» (Çĕмĕрле)
|-
|2022
|«БоМиК» ([[Çĕрпӳ]])
|ФК «Шумерля-ШЗСА» (Çĕмĕрле)
|«Рубин-Ядринмолоко» (Етĕрне)
|-
|2023
||Связной Альянс-ШЗСА (Çĕмĕрле/Пăрачкав)||Локомотив (Канаш)
||Спартак-Ядринмолоко (Шупашкар)
|}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* [http://reg-fut.narod.ru/chu-his.htm Все призеры чемпионата и обладатели Кубка Чувашии]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}
* [http://www.rfs21.ru/pagess83.htm Страница Федерации футбола Чувашской республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521004040/http://www.rfs21.ru/pagess83.htm |date=2012-05-21 }} {{ref-ru}}
* [http://sports21.ru/index.php/futbol Результаты сезона 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102165443/http://www.sports21.ru/index.php/futbol |date=2012-01-02 }} {{ref-ru}}
* Футбол-86 / Авт.-сост. В. П. Крысин и П. А. Крысин. - Шупашкар, 1986. - С. 69-70

== Каçăсем ==
* [http://rfs21.ru/# Чăваш Енĕн фитболĕ]
* [http://moygorod-online.ru/sport/sport_7417.html После десяти лет перерыва в Чувашии появилась своя сборная по футболу]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://footcom.ru/interviews.php?page=20 Самая большая проблема - отсутствие команды мастеров]
* [http://ru.ask.com/web?q=%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B8&amp;qsrc=999&amp;l=sem&amp;siteid=11007&amp;qenc=utf-8&amp;ifr=1&amp;ad=semA&amp;an=google_s&amp;mty=b&amp;kwd=%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B8&amp;net=g&amp;cre=40067345288&amp;pla=&amp;mob=&amp;sou=s&amp;aid=&amp;adp=3o3&amp;kwid=5230200297&amp;agid=6568093808 Чăваш Енри футбол]

{{football-stub}}

{{Раççей регионĕсен тăваттăмĕш дивизионри футбол чемпионачĕсем}}

[[Категори:Чăваш Енĕн футболĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн спортри ăмăртăвĕсем]]
[[Категори:Раççей регионĕсен футбол чемпионачĕсем|Чăваш Ен]]</text>
      <sha1>8fv46hsa5yw4xrmw812pajjkn3kbtwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рафаэль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51454</id>
    <revision>
      <id>873621</id>
      <parentid>850759</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>32730</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:La donna velata v2.jpg]] → [[File:Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description</comment>
      <origin>873621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5571" sha1="hr5ty2yd7vfbaba10ec8a9m5e42mquu" xml:space="preserve">{{Ӳкерçĕ
|фон=
|ят=Рафаэль
|тăван ят=Raffaello Sanzio
|çуралнă чухнехи ят= 
|ӳкерчĕк=Raffaello Sanzio.jpg
|анлăш=
|ӳкерчĕке ăнлантарни = Хăйне хăй ÿкернĕ сăнар, 1506
|çуралнă вăхăт = [[1483]], [[пуш, 28]]     
|çуралнă вырăн = {{ÇВ|Урбино|Урбинăра}}, [[Итали]]   
|вилнĕ вăхăт = [[1520]], [[ака, 6]]
|вилнĕ вырăн={{ВВ|Рим|Римре}}, [[Итали]]
|пулса тухни=
|гражданлăх={{Ялавлани|Итали}}
|жанр=сăрă ӳнерçи тата ӳкерӳçĕ, ӳнер тишкерӳçи, архитектор
|вĕренӳ= ашшĕ,[[Джованни Санти]]  
|стиль=
|ĕçсем=Сикстин Турамăшĕ, [[Афин]] шкулĕ
|пулăшакансем=Лодовико Сфорца, Чезаре Борджиа, Франциск I
|сĕм=[[Леонардо да Винчи]]&lt;br /&gt;[[Микеланджело]]&lt;br /&gt;[[Перуджино]]
|сĕм янă= 
|чыславсем=
|хисепсем=
|парнесем=
|сайт=
|викиампар=Category:Raffaello Sanzio
}}
'''Рафаэль Санти''' ({{lang-it|Raffaello Santi, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo}}; [[1483]], [[пуш, 28]], Урбино — 6 ака 1520, Рим) — [[итали]] Çӳлти [[Чĕрĕлӳ]] тапхăрĕн ӳнер аслă элчи, [[ӳкерçĕ|ӳкерçи]] тата [[архитектура|архитекторĕ]], умбри ӳнер шкулĕн элчи.

== Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ ==
Рафаэль ирех тăлăха юлнă. Амăшĕ, Марджи Чарла 1491-мĕш çулта, ашшĕ вара [[Джованни Санти]] 1494 -мĕш çулта вилнĕ.

Ашшĕ ÿнерçĕ тата сăвăç пулнă, çапла май пĕрремĕш ÿнер ăсталăхне Рафаэль унăн ÿнер лаççинче илнĕ. Чи ирхи ĕç — «Турамăшĕ ачипе» фреска, вăл паянхи кунчен те музей-çуртра упранать.

«Сăваплă Троица сăнарлă хоругвь» (1499-1500) тата «Толентино сăв. Микулайĕн короновани» (1500-1501) [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастеллори]]  Сант-Агостино чиркÿ валли хайланă алтарь сăнарĕ пĕрремĕш ĕçĕсем пулса тăраççĕ.

== Ӳнер хайлавĕсем ==
&lt;gallery&gt;
Raffael 024.jpg|Конестабиле Турамăшĕ, 1505
Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg| Донна Велата, 1514–1515  
Baldassare Castiglione, by Raffaello Sanzio, from C2RMF retouched.jpg|Бальдассар Кастильоне сăнарĕ, 1515
Raphael-LaDonnaGravida(1505-1506).jpg|Ла Донна Гравида, 1505-1506
Lady with unicorn by Rafael Santi.jpg|Пĕр мăйракачлă майра, 1505
Raffaello Sanzio - Madonna del Cardellino - Google Art Project.jpg|Турамăшĕ шăкăлчипе, 1505-1506
RAFAEL - Madonna Sixtina (Gemäldegalerie Alter Meister, Dresde, 1513-14. Óleo sobre lienzo, 265 x 196 cm).jpg|Сикстин Турамăшĕ, 1513-1514
Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|Сăваплă Марьене çураçни, 1504
&lt;/gallery&gt;

== Вуламалли ==
*Джорджо Вазари, &quot;Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих&quot;, 3-й том/ Под ред.А.Г.Габричевского.— М.: ООО &quot;Издательство Астрель&quot;: ООО &quot;Издательство АСТ&quot;, 2001.
* ''Тойнс Кристоф''. Рафаэль. Taschen. 2005
* ''Махов А.'' Рафаэль. Молодая гвардия. 2011. (Жизнь замечательных людей)
 
== Каçăсем ==
* [http://www.rafaelsanti.ru/ Рафаэль Санти пултарулăхне халалланă сайт]{{ref-ru}}
* [http://www.museum-online.ru/Renaissance/Raffael_Santi Самые известные картины и биография Рафаэля Санти]
* [http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja Мадонны Рафаэля (42 ӳкерчĕк)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113160155/http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja |date=2011-11-13 }}
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael Рафаэль Санти. Ӳкерчĕксем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129142254/http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael |date=2014-11-29 }} [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael и биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007131121/http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael |date=2014-10-07 }}

{{Рафаэль}}

[[Категори:Италири ӳкерçĕсем]]
[[Категори:Чĕрĕлӳ ӳкерçисем]]
[[Категори:Италири скульпторсем]]
[[Категори:Чĕрĕлӳ кӳлепиçисем]]
[[Категори:Пайăр çынсем:Итали]]
[[Категори:Ылтăн шпора орденĕн кавалерĕсем]]
[[Категори:Рафаэль ӳкерчĕкĕсем|*]]
[[Категори:Чĕре чирĕпе вилнисем]]
[[Категори:Рим Пантеонĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>hr5ty2yd7vfbaba10ec8a9m5e42mquu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чуковский Корней Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51712</id>
    <revision>
      <id>873662</id>
      <parentid>839735</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12717" sha1="omlny7pbgq27hlwcu91aeb9e8hy8c5r" xml:space="preserve">{{Çыравçă
 |Ят                  = Чуковский Корней Иванович
 |Ӳкерчĕк          = Chukovsky 1958 02.jpg
 |Анлăшĕ               = 
 |Ӳкерчĕке ăнлантарни = 1958
 |Çуралнă чухнехи ят     = Николай Васильевич Корнейчуков
 |Суя ятсем           =  
 |Çуралнă вăхăт        = [[1882]] çулхи [[пуш, 31|пуш уйăхĕн 31-мĕшĕ]]   
 |Çуралнă вырăн       = Сăваплă Петĕрхули, {{Ялавлани|Раççей империйĕ}}    
 |Вилнĕ вăхăт          = [[1969]] çулхи [[юпа, 28 |юпа уйăхĕн 28 -мĕшĕ]]  (87 çул) 
 |Вилнĕ вырăн         = [[Мускав]] 
 |Гражданлăх          = {{USSR}}[[ССРП]]
 |Ĕçлев тĕсĕ     =  çыравçă, çăвăç, тăлмач, çырав тишкерÿçи, журналист
 |Хастар çулсем      =
 |Тĕлĕ          = 
 |Дебют                = 
 |Çырни              =  
 |Викиампар            = 
 |Викивулавăш             = 
}}
{{Çӳрев
|Тема = Корней Чуковский
|Викиампар= Карамзин Н. М.
|Викивулавăш= Карамзин Н. М.
}}

[[Ӳкерчĕк:Bulla RepinreadsTolstoydeath.jpg|мини|справа|И. Е. Репин ĕç лаçĕнче, 1910]]

'''Корней Иванович Чуковский''' (чăн ячĕ — Николай Васильевич Корнейчуков, 19 [31] пуш 1882, Сăваплă Петĕрхули, — 28 юпа 1969, Мускав) — вырăс совет сăвăçи, публицисчĕ, çырав тишкерÿçи, тăлмачĕ, ача-пăча çыравçи, журналист. Николай Корнеевич Чуковский тата Лидия Корнеевна Чуковская çыравçăсен ашшĕ. Ленин парни, [[Оксфорд университечĕ|Оксфорд университечĕн]] Honoris causa çыравлăх Тухтăрĕн ятне илме тивĕçнĕ ([[1962]]), [[Ленин орденĕ]] (1957),  виçĕ хутчен [[Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕ]] илме тивĕçнĕ.

== Пурнăçĕ == 
Чуковский, Корней Иванович 1882-мĕш çулхи пуш уйăхĕн 31-мĕшĕнче  Сăваплă Петĕрхулинче çуралнă.   
Николайăн амăшĕ Полтава кĕпернинчен тухнă хĕресчен-хĕрарăм, Екатерина Осиповна Корнейчукова, Сăваплă Петĕрхулире Левенсонсен кил-йышĕнче ĕçлекенскер пулнă. Вăл хуçа ывăлĕн, Эммануил Соломонович Левенсон студентăн гражданлă арăмĕ пулнă. Çак мăшăрăн ывăлĕ çуралнă тĕлне виçĕ çулхи хĕрĕ те пулнă. Николай ывăлĕ çуралсанах студент Левенсон хăйĕн саккунсăр çемьине пĕрахса «хăй таврашĕн хĕрарăма» качча илнĕ. Екатерина Осиповнан ирĕксĕрех Одессана таврăнма тивнĕ.

Николай Корнейчуковăн ача çулĕсем [[Одесса]] тата [[Николаев]] хулисенче иртнĕ.

== Ĕçĕ-хĕлĕ ==
1901-мĕш çултан Чуковский «Одесские новости» хаçат валли çырма пуçланă. Çыравлăха Чуковскине гимназире пĕрле вĕреннĕ çывăх юлташĕ, журналист В. Е. Жаботинский кĕртнĕ. Унсăр пуçне Жаботинский  Чуковскипе Мария Борисовна Гольдфельд туйĕнче каччă юлташĕ пулнă.

=== Çыравсем === 
* Йытă патшалăхĕ (1912)
* Крокодил [[1916]]
* Тараканище (1921)
* Мойдодыр [[1923]]
* Чудо-дерево (1924)
* Муха-цокотуха [[1924]]
* Бармалей [[1925]]
* Путаница (1926)
* Федора хуйăхĕ (1926)
* Телефон [[1926]]
* Вăрланă хĕвел [[1927]]
* Айболит [[1929]]
* Айболит тата çерçи
* Акăлчан халăх юррисем  
[[Ӳкерчĕк:Маяковский и Чуковский.jpg|мини|Владимир Маяковский тата Корней Чуковский, 1915]]
* Топтыгин тата Тилĕ (1934)
* Бармалея çĕнтерĕпĕр! (1942)
* Приключения Бибигона (1945—1946)
* Топтыгин тата Уйăх
* Чăх чĕппи
* Что сделала Мура, когда ей прочли сказку «Чудо-дерево»
* Приключения белой мышки
* Çапла та çапла та мар
* Джек — покоритель великанов
* Хăюллă Персей
* Доктор Айболит (Хью Лофтинг тăрăх)
 
=== Асаилÿсем === 

* «Современники». ЖЗЛ, 1962
* Чукоккала: Рукописный альманах Корнея Чуковского / Предисл. И. Андроникова; Коммент. К. Чуковского; Сост., подгот. текста, примеч. Е. Чуковской. — М.: Русский путь, 2006. — С. 584. — ISBN 5-85887-254-9.
* Дневник (1901—1929). / Подготовка текста и комментарии Е. Ц. Чуковской. Вступительная статья В. А.Каверина. — М.: Советский писатель, 1991. — С. 544. — ISBN 5-265-01523-X.
* Дневник (1930—1969). / Составление, подготовка текста, комментарии Е. Ц. Чуковской. — М.: Современный писатель, 1995. — С. 558. — ISBN 5-265-02547-2.
* Современники
* Воспоминания о Репине
* Юрий Тынянов
* Борис Житков
* Ираклий Андроников

=== Çыравсем ===
* Живой как жизнь. Архивировано из первоисточника 26 ноября 2012.
* К вечно-юному вопросу. Архивировано из первоисточника 26 ноября 2012.
* История моего «Айболита»
* Как была написана «Муха-Цокотуха»
* Признания старого сказочника
* Страничка Чукоккалы
* О Шерлоке Холмсе
* Госпиталь № 11. Архивировано из первоисточника 26 ноября 2012.
* Вербицкая (она же позднее — Нате Пинкертон)
* Лидия Чарская

== Асăну ==
[[Ӳкерчĕк:Памятная доска Чуковского.jpg|мини|Асăну хăми, Сăваплă Петĕрхули]]
Корней Чуковский ятне тĕрлĕрен хуласен урамĕсене панă. вĕсен шутĕнче [[Шупашкар]] та пур.
== Вуламалли ==
* Чуковская Л. К. Памяти детства: Мой отец — Корней Чуковский. — М.: Время, 2012. — 256 с., ил. — 3000 экз., ISBN 978-5-9691-0723-6
* Воспоминания о Корнее Чуковском. — Время, 2012. ISBN 978-5-91761-140-2

== Каçăсем ==
* {{cite web|url=http://www.chukfamily.ru/|title=Отдав искусству жизнь без сдачи — сайт К. И. и Л. К. Чуковских|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSiYzVo|archivedate=2012-11-26}}
* {{cite web|url=http://www.stihi-rus.ru/1/chukovskiy/|title=Корней Чуковский стихи|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSkEn04|archivedate=2012-11-26}} в {{cite web|url=http://www.stihi-rus.ru/page3.htm|title=Антологии русской поэзии|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSkzHkd|archivedate=2012-11-26}}
* {{cite web|url=http://rp-net.ru/store/element.php?IBLOCK_ID=30&amp;SECTION_ID=263&amp;ELEMENT_ID=2057&amp;phrase_id=3636|title=Чукоккала|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSlVKqJ|archivedate=2012-11-26}} — Паллă альманахăн чи тулли кăларăмĕ
* ''Е. Чуковская.'' {{cite web|url=http://www.chukfamily.ru/Elena/Articles/ten.htm|title=«Тень будущего»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSnJdan|archivedate=2012-11-26}}
* ''М. Петровский.'' {{cite web|url=http://www.chukfamily.ru/Kornei/Biblio/mpetrovsky.htm|title=«Крокодил в Петрограде»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSnt6Jd|archivedate=2012-11-26}}
* {{cite web|url=http://www.booknik.ru/reviews/non-fiction/?id=15423|title=Рецензия на книгу Е. Ивановой «Чуковский и Жаботинский. История взаимоотношений в текстах и комментариях»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSoWyXt|archivedate=2012-11-26}}
* {{cite web|url=http://www.booknik.ru/reviews/non-fiction/?id=15302|title=рецензия на книгу И. Лукьяновой «Корней Чуковский».|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSrNNje|archivedate=2012-11-26}}
* {{cite web|url=http://www.peoples.ru/art/literature/prose/children/chukovskiy/history.html|title=Корней (Николай) Иванович (Васильевич) Чуковский (Корнейчуков)|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSYidvs|archivedate=2012-11-26}}
* ''Михаил Золотоносов''. {{cite web|url=http://www.chukfamily.ru/Kornei/Biblio/Zolotonosov.htm|title=Не «дедушка Корней», а именно «белый волк»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSukvMA|archivedate=2012-11-26}}
* {{cite web|url=http://cccp.tv/person/korney_chukovsky/|title=СССР ТВ|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSvJaA6|archivedate=2012-11-26}} К.Чуковский ачасем патĕнче хăнара (передача [[1960]] совет телевидени порталĕнче)
* ''Свенцицкий В.'' {{cite web|url=http://az.lib.ru/s/swencickij_w_p/text_0550_chukovskiy.shtml|title=Что такое К. Чуковский|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSxuqnQ|archivedate=2012-11-26}}
* {{Rodovid|265464|Корней Чуковский}}
* [https://project1917.ru/heroes/korney-chukovskiy Корней Чуковский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220619005618/https://project1917.ru/heroes/korney-chukovskiy |date=2022-06-19 }} на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]]
* [https://chukovskiy.su Корней Чуковский стихи]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в алфавитном порядке, все произведения
* ''Александр Вергелис''. [http://magazines.russ.ru/prosodia/2016/5/dva-tarakana.html Два таракана (о «Тараканище» Корнея Чуковского)] // Prosodia, 2016, 5
*''Александр Абаринов''. Орденоносцы. // В сб. науч. трудов «Социально-педагогический подход в образовании». Екатеринбург, 2019. С. 10-15. ISBN 978-5-7186-1171-7

{{Корней Чуковскин хайлавĕсем}}

[[Категори:Раççей çыравçисем]]

[[Категори:Корней Чуковский| ]]
[[Категори:Вырăс çыравçисем]]
[[Категори:Пайăр çынсем:Одесса:Литература]]
[[Категори:Пайăр çынсем:Сестрорецк]]
[[Категори:Репино (Санкт-Петербург)]]
[[Категори:XX ĕмĕрти вырăс çыравçисем]]
[[Категори:ССРП Çыравçисен пĕрлешĕвĕн пайташĕсем]]
[[Категори:Ачасен сăвăçисем]]
[[Категори:ССРП ачасен çыравçисем]]
[[Категори:Раççейри ачасен çыравçисем]]
[[Категори:XX ĕмĕрти юмахçăсем]]
[[Категори:Кункĕнекисен авторĕсем]]
[[Категори:Гепатитпа вилнисем]]
[[Категори:Переделкино çăвинче пытарнисем]]
[[Категори:ССРП мемуарисчĕсем]]</text>
      <sha1>omlny7pbgq27hlwcu91aeb9e8hy8c5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томас Гейнсборо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60936</id>
    <revision>
      <id>873631</id>
      <parentid>746100</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T15:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4324" sha1="bttkzvzpthxmwvnhv0xr5hzx2v9k3zw" xml:space="preserve">{{Ӳкерçĕ
|фон=
|ят= Томас Гейнсборо
|тăван ят= Thomas Gainsborough
|çуралнă чухнехи ят= Томас Гейнсборо
|ӳкерчĕк=Thomas Gainsborough by Thomas Gainsborough.jpg
|анлăш=
|ӳкерчĕке ăнлантарни=Хăйне хăй сăнарлани, 1759 çул патне
|çуралнă вăхăт=[[1727]], [[Çу, 14]] 
|çуралнă вырăн=Садбери, Саффолк, Англи
|вилнĕ вăхăт=[[1788]], [[Çурла, 2]] (61 çулта)
|вилнĕ вырăн=[[Лондон]], Англи
|пулса тухни=
|гражданлăх=[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] 
|жанр= çын тата çутçанталăк сăнарĕ 
|вĕренӳ= Юбер Франсуа Гравло
|стиль=[[рококо]]
|ĕçсем=
|пулăшакансем=
|сĕм=
|сĕм янă=  
|чыславсем=
|хисепсем= 
|парнесем= 	
|сайт=      
|викиампар= Category:Thomas Gainsborough
}} 	
	
'''Томас Гейнсборо''' ({{lang-en|Thomas Gainsborough}}; [[1727]], [[çу, 14]] - [[1788]], [[Çурла, 2]]) — анкăл сăрă ÿнерçи, ÿкерçи, сăн-питпе çутçанталăк сăнарçи.

==Садбери==
Томас Гейнсборо шыва кĕни — 1727 çулхи çу уйăхĕн 14-мĕшĕ. Вăл пир, тум-тир сутăçи Джон Гейнсборопа унăн Сюзанна арăмĕн тăххăрмăш ачи пулнă.

Ачаллах Томас чĕрчунсене тăмран йăваласа сăнарлама тата ÿкерме иленнĕ. 13 çул тултарсан вăл ашшĕ-амăшне хăйне Лондона яма минретнĕ, вара, хăйĕн 
юлташă Филип Тикнесс каланă тăрăх, малашне укçаран хăйне-хăй тивĕçтернĕ.

==Лондон. Садберине таврăнни==

Лондонра вăл кĕмĕл ăсти патĕнче пурăнма майлашнă, каярах [[Юбер-Франсуа Гравло]], сăв. Мартин Академин вĕрентекенĕнчен вĕренме тытăннă. Чи 
малтанах Гейнсборо çутçанталăк сăнарĕсемпе кăсăкланнă. Унăн 40-мĕш çулсенчи ÿсен-тăран ÿкерчĕкĕсем упранса юлнă.

Пурнăç валли вăл çутçанталăка сăнарласа, кивелнĕ ÿнер ĕçĕсене çĕнетсе ĕçлесе илнĕ, Джон Бойделл çине ĕçленĕ.

== Ипсуич ==
== Бат, 1759-1774 ==
== Лондон, 1774-1788 ==

== Ĕçĕсем ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;220px&quot;&gt;
File:Thomas Gainsborough Lady Georgiana Cavendish.jpg|Джорджиана, [[Джорджиана Кавендиш|Девоншир герцогинин]] сăнарĕ. 
File:Thomas Gainsborough - Portrait of a Lady in Blue - WGA8414.jpg|Сенкер тумлă майра.
File:Thomas Gainsborough 019.jpg|Ӳнерçĕн хĕрĕсен сăнарĕ.
File:Thomas Gainsborough 015.jpg|Сиддонс арăмĕн сăнарĕ.
File:Wooded Landscape with a Herdsman Seated - Thomas Gainsborough.jpeg|Вăрманлă вырăнта ларакан кĕтÿçĕ.
File:A Coastal Landscape-1784) by Thomas Gainsborough.jpg|Шыв хĕрринче.
File:Seashore with Fishermen-1781-1782-Thomas Gainsborough.jpg|Тинĕс хĕрринчи пулăçсем.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Вуламалли ==
* Некрасова Е.А. Томас Гейнсборо. — М.: Изобразительное искусство, 1990. - 224 с.

== Каçăсем ==
* [http://artuk.org/discover/artists/gainsborough-thomas-17271788 Thomas Gainsborough]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}
* [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.gac.culture.gov.uk/search/Artist.asp?maker_id=112361 Gainsborough at the Government Art Collection] {{ref-en}}
* [http://vsdn.ru/museum/catalogue/category70580.htm Томас Гейнсборо в музее «Воскресный день»]

[[Категори:Ӳнер]]
[[Категори:Аслă Британи ӳнерçисем]]</text>
      <sha1>bttkzvzpthxmwvnhv0xr5hzx2v9k3zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Текумсе вăрçи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62301</id>
    <revision>
      <id>873623</id>
      <parentid>862746</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="16o74hjbpdjkbjji9y78btw8q4853dk" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Death of Tecumseh at Battle of the Thames.jpg|мини|справа|Текумсе вилĕмĕ, кĕнекери ÿкерчĕк, 1912]]
'''Текумсе вăрçи''' ({{lang-en|Tecumseh's War}}) е '''Текумсе пăлхавĕ''' ({{lang-en| Tecumseh's Rebellion}}) — 1811-1812-мĕш çулсенчи [[АПШ]]н ĕлĕххи çурçĕр-хĕвеланăçри [[Уильям Генри Гаррисон|Уильям Гаррисон]] Индиана губернаторĕ ертсе пынă [[АПШ]] çарĕпе шауни индей йăхĕнчен тухнă çврпуçĕ [[Текумсе]] ертсе пынă [[Текумсе конфедерацийĕ]] тенĕ тĕрлĕ индей йăхĕсен пĕрлешÿллĕ çарĕ хушшинчи хĕçпăшаллă хирĕçÿ.

== Кун-çулĕ ==
1811 çулхи чӳк уйăхĕн 7 [[Типпекану патĕнчи çапăçу]] пулса иртнĕ, американсем çĕнтернĕ, Профетстаун хулине çунтарса янă. Уильям Гаррисон хăйĕн çарĕпе Винсенса таврăннă.Текумсе конфедерацийĕшĕн вăл питĕ йывăр пулнă; Тенскватава хăйĕн нумайĕш çыннисене тата пиччĕш шанăçне çухатнă. 
Текумсе хăй индей пĕрлешĕвне çĕнĕрен ура çине тăратма тăрăшсан та конфедерацийĕ хăйĕн малтанхи вăйне кĕреймен.

Анкăл-американ вăрçи пуçлансан, Текумсе хăйĕн çарĕпе британ çарне кĕрет. Унăн çарçыннисем британсем Детройта хăйсен аллине илме пулăшнă, Текумсене хăйне британ çарĕн бригада генералĕ туса хунă.

Текумсе 1813-мĕш çулхи юпа уйăхĕн 5-мĕшĕнче çара аллă кĕрешÿре, çурçĕр [[Канада]]ри Темс юханшывĕ патĕнчи çапăçура паттăрла вилнĕ. Ун хыççăн индей йăхĕсен пĕрлешĕвĕ арканнă.

== Вуламалли ==
* A. J. Langguth. Union 1812: The Americans Who Fought the Second War of Independence. — New York: Simon &amp; Shuster, 2006. — ISBN 0743226189.
* Robert M. Owens. Mr. Jefferson's Hammer: William Henry Harrison and the Origins of American Indian Policy. — Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press, 2007. — ISBN 9780806138428.
* Mark C. Carnes, Yanek Mieczkowski. The Routledge Historical Atlas of Presidential Campaigns. — New York, NY: Routledge, 2001. — ISBN 0415921392.

== Каçăсем ==
* [http://umbrigade.tripod.com/articles/tippecanoe.html Article on the Tippecanoe campaign]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категори:Истори]]
[[Категори:Хирĕçӳсем]]
[[Категори:Вăрçăсем]]
[[Категори:Вăрçă]]
[[Категори:XIX ĕмĕр вăрçисем]]</text>
      <sha1>16o74hjbpdjkbjji9y78btw8q4853dk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талиев Даниил Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77926</id>
    <revision>
      <id>873619</id>
      <parentid>713065</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5616" sha1="6f8hwsx53e4391zp9hg2wu1b4hkebpq" xml:space="preserve">{{пĕр хушаматлисем|Талиев}}
{{Пайăр çын
 |ят                 = Талиев Даниил Иванович
 |тăван ят           = Талиев Даниил Иванович
 |портрет            = 
 |калăпăш            = 
 |ăнлантару          = 
 |çуралнă чухнехи ят = Талиев Даниил Иванович
 |ĕçлев тĕсĕ         = çар тухтăрĕ, патша çарĕн генералĕ
 |çуралнă вăхăт      = [[1784]]-мĕш çул
 |çуралнă вырăн      = [[Чиркӳллĕ Тутарань]], хальхи [[Муркаш районĕ]], хальхи [[Чăваш Ен]])
 |гражданлăх         = Раççей
 |пăхăнулăх          = {{Flagicon|RUS}} [[Раççей империйĕ]]
 |вилнĕ вăхăт        = [[1837]] çулхи [[ака, 4|акан 4-мĕшĕ]]
 |вилнĕ вырăн        = [[Санкт-Петербург]]
 |ашшĕ               = Иван Михайлов
 |амăшĕ              = паллă мар
 |упăшка             = 
 |арăм               = 
 |ачасем             = 
 |чыславсемпе парнесем = 
 |сайт               = 
 |тĕрли              = 
 |Commons            = 
 |Rodovid            =
}}
'''Талиев Даниил Иванович''' ([[1784]]-7.4.[[1837]]) — çар тухтăрĕ тата [[патша]] çарĕн медицина генералĕ. Хальхи [[Чăваш Республики]]не кĕрекен [[Муркаш районĕ]]нчи  [[Чиркӳллĕ Тутарань|Тутарань]] [[ял]]ĕнче çуралса ÿснĕ. [[Талиев Петр Иванович]]ăн ([[1778]]-[[1832]]) шăллĕ. 
== Пурнăçĕ ==
=== Ăçта вĕренни ===
*[[1788]]-мĕш çултанпа — Хусанти [[çĕнĕ крешшĕнсен шкулĕ]]нче
*[[Хусан]]ти тĕн академийĕнче.
* Санкт-Петербургри медицина-хирурги академийĕ ([[1806]]-[[1809]])
=== Ăçта ĕçлени ===
* [[1809]]-[[1812]], — гренадерсен полкĕнчи сиплевçĕ.
* [[1812]]-[[1813]], — аслă сиплевçĕ.
* [[1813]]-мĕш çул пуçламăшĕнчен — 1-мĕш класлă аслă сиплевçĕ, унтан тухтăр-хирург.
* [[1815]]-мĕш çулхи январĕн 1-мĕшĕнче çар министрĕн приказĕпе Санкт-Петербургри çар-артиллери госпитальне лекнĕ, çав вăхăтрах Çар министăрлăхĕн медицина департаменчĕн сĕтел пуçлăхĕ пулса тăнă.
* [[1818]]-мĕш çултан дивизион тухтăрĕ. 
* [[1831]]-мĕш çулхи сентябрьтен Çар министăрлăхĕн медицина департаменчĕн Пĕрремĕш уйрăмĕн пуçлăхĕ.
* [[1836]]-мĕш çулта отставкăна тухать те  округри медицина генералĕн тивĕçĕсене пурнăçлать.

Вилнĕ хыççăн ăна Санкт-Петербургри Митрофаний масарĕнче пытарнă&lt;ref&gt;[http://spb-mitrofan-society.org/saitovmitr_t.php Захоронения Митрофаниевского Православного кладбища (по книге В. И. Саитова)]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Санкт Петербургри Митрофаний перлешĕвĕ. (унăн титулне кунта &quot;статский советник&quot; тесе палăртнă.&lt;/ref&gt;.
== Чыславсемпе хисепсем ==
* [[1813]]-мĕш çулхи февралĕн 21-мĕшĕнче М.Кутузов фельдмаршал палăртнă хыççăн Пĕрремĕш Александр [[патша]] Д.И.Талиева дворян ятне парать.
* Апостолпа тан Сăваплă Владимир кнеçĕн 4-мĕш капашри орденĕпе наградăланă.
* Сăваплă Аннан 2-мĕш капашри орденĕ

Тата тепĕр виçĕ орденпа наградаланă (вĕсен ячĕсем паллă мар). Çапла вара мĕнпурĕ 5 (пилĕк) [[орден]].
== Вуламалли ==
* Симулин А.М. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=2978 Талиев Даниил Иванович] — Электронла чăваш энциклопедири статья.
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
*[https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/vojna/otechestvennaya-1812-g/mediki-uchastniki-vojny-1812-goda.html Медики - участники войны 1812 года.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://studfiles.net/preview/1624517/ В.Д.Димитриев. Н.Я. Бичурин и Чувашия] — Файловый архив студентов. 1083 вуза, 2516 предмета 
[[Категори:Тухтăрсем, алфавитпа]]
[[Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен]]
[[Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем]]
[[Категори:Раççей генералĕсем]]
[[Категори:1784 çулта çуралнисем]]
[[Категори:1837 çулта вилнисем]]
[[Категори:Акан 4-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă генералсем]]</text>
      <sha1>6f8hwsx53e4391zp9hg2wu1b4hkebpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш сăмсахĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78073</id>
    <revision>
      <id>873657</id>
      <parentid>799247</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T04:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3642" sha1="p5goiwcgvye4fgd4pmleop69kbwjx70" xml:space="preserve">{{coord|58.17|N|68.282|E|display=title}}
[[File:Чувашский мыс (Тобольск).JPG|thumb|250px|Чăваш сăмсахĕ паян.]]
'''Чăваш сăмсахĕ''' (''Чуваший мыс, Подчуваший мыс, Потчеваш'') — [[Алафей тăвĕ]] умĕнчи, [[Иртыш]] юханшывĕ хĕрринчи, [[Тобольск]]ран инçе мар тахçанхи вырăн. Çак вырăнта 1582 çулта юпан 26-мĕшĕнче (чӳкĕн 4-мĕшĕнче)&lt;ref&gt;{{кĕнеке
 | автор         = {{nobr|Скрынников Р. Г.}}
 | пуçелĕк       = Ермак
 | вырăн         = М
 | издательство  = Молодая гвардия 
 | çул           = 2008
 | страницы      = 
 | страниц       = 255 [1]
 | сери          = [[Жизнь замечательных людей]]
 | isbn          = 978-5-235-03095-4
 | тираж         = 5000
}} &lt;/ref&gt;[[Ермак Тимофеевич|Йăрмак]] дружини [[Кучум]] çĕпĕр ханĕн çарĕпе [[Чăваш сăмсахĕнчи çапăçу|хаяр çапăçнă]].

== Чăнлавсем ==

== Археологсем тĕпченисем ==

== Этимологи ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Литература ==
* [http://bookfi.org/book/731891 Чувашскiй Мысъ. Изъ археолого- историкическихъ набросковъ М. С. Знаменскаго]. — Тобольск, 1891. — 14 с.
* [http://сувары.рф/node/302 Димитриев В. Д. О чувашах в Сибирском ханстве] // Чувашский гуманитарных вестник. — 2011. — Вып. 6.
* [http://www.remezovi.ru/biblio/history/history_remezov_nov.htm Ремезов С. У. История Сибирская (перевод на современный русский язык)]
* [http://www.remezovi.ru/biblio/history/history_remezov_star.htm Ремезов С. У. История Сибирская (старославянский оригинал)]
* [http://moi-goda.ru/sibirskie-letopisi/remezovskaya-letopis-po-mirovichevu-spisku Ремезовская летопись по Мировичеву списку]
* Сибирские летописи [Электронный ресурс] : изд. Императ. археогр. комис. / Гос. б-ка Югры, Рос. нац. б-ка. — Электрон. версия репр. воспр. изд. — Екатеринбург : Баско, 2007. — 1 электрон. опт. диск (CD-ROM). — (Электронная библиотека Югры).
* Сибирские летописи. — СПб, 1907.
* [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;hry=161&amp;lnk=4758 Чуваши в Сибирском ханстве] — статья из Чувашской энциклопедии

== Каçăсем ==
* [http://www.admtobolsk.ru/news/114897/ Чувашский мыс — сакральное место Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127161848/http://www.admtobolsk.ru/news/114897/ |date=2013-01-27 }} — с официального сайта администрации г. Тобольска
* [http://tobolsk-travel.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=279&amp;Itemid=52 Алафеевские горы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304185533/http://tobolsk-travel.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=279&amp;Itemid=52 |date=2016-03-04 }}

[[Категори:Тĕмен облаçĕ историйĕ]]
[[Категори:Чăвашсем]]</text>
      <sha1>p5goiwcgvye4fgd4pmleop69kbwjx70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удалова Ирина Витальевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78499</id>
    <revision>
      <id>873639</id>
      <parentid>656216</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T18:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5157" sha1="l6e4ld9yjohqpd009345ylysibcta9i" xml:space="preserve">{{Пайăр çын
 |ят                 = Удалова Ирина Витальевна 
 |тăван ят           = Удалова Ирина Витальевна 
 |портрет            = 
 |калăпăш            = 
 |ăнлантару          = 
 |çуралнă чухнехи ят = Эльмукова Ирина Витальевна 
 |ĕçлев тĕсĕ         = музей ĕçлевçи
 |çуралнă вăхăт      = [[1974]] çулхи [[пуш, 22|пушăн 22-мĕшĕ]]
 |çуралнă вырăн      = [[Кивĕ Улхаш]], [[Чăнлă районĕ]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]])
 |гражданлăх         = Раççей
 |пăхăнулăх          = 
 |вилнĕ вăхăт        = 
 |вилнĕ вырăн        = 
 |ашшĕ               = 
 |амăшĕ              = 
 |упăшка             = 
 |арăм               = 
 |ачасем             = 
 |чыславсемпе парнесем = 
 |сайт               = 
 |тĕрли              = 
 |Commons            = 
 |Rodovid            =
}}
'''Удалова Ирина Витальевна ''' (çуралнă чухнехи [[хушамат]] '''Эльмукова''', 22.03.[[1974]] çур.) — Чăваш Енĕн Шупашкар районĕн &quot;Бичурин тата паянхи кун&quot; музейĕн директорĕ. Чăваш наци конгресĕн хĕрарăмсен канашĕн пайташĕ. Чăваш республикин культура тава тивĕçлĕ ĕслевçи ([[2014]]).
== Биографи ==
Чĕмпĕр облаçĕнчи [[Чăнлă районĕ]]нчи [[Кивĕ Улхаш]] ялĕнче çуралса ÿснĕ. И.Н.Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕн чăваш филологийĕпе культурин  факультетĕче вĕреннĕ ([[1991]]-[[1996]]). Квалификацийĕпе — чăваш чĕлхипе литературин вĕрентевçи, таврапĕлÿçĕ-музейçĕ.

Кÿкеçри &quot;Бичурин тата паянхи кун&quot; музее [[2001]]-мĕш çулта уçнă. И.В.Удалова унта хăш вăхăтран пуçласа ĕçлени паллă мар.
== Чыславсем ==
* Хисеп грамоти: Чăваш Республикин çамрăксен енĕпе ĕçлекен Патшалăх комитечĕн (2003 ç.);

* Хисеп грамоти: Шупашкар районĕн çамрăксен тата спорт енĕпе ĕçлекен Ертсепыравĕн (2003 ç.);

* Хисеп грамоти: Чăваш наци музейĕн ([[2004]] ç.);

* Хисеп грамоти: Чăваш наци конгресĕн ([[2004]] ç.);

* Хисеп грамоти:  гуманитари ăславĕсен Чăваш Патшалăх институчĕн ([[2004]] ç.);

* «Раççей турисчĕ» Хисеплĕ паллă: музей ĕçĕ, таврапĕлÿ енĕпе тата чăвашсен янташĕн Н.Я.Бичуринăн ятне асра тытассишĕн, унăн еткерне сарассишĕн хастар ĕсленĕшĕн ([[2005]] ç.).

* Хисеп грамоти: Шупашкар районĕн ([[2010]] ç.)

* Хисеп грамоти: Чăваш Республикин культура, нацилĕхсем, информацилле политика, архивсем енĕпе ĕçлекен министăрлăхĕн ([[2011]] ç.)

* Диплом: Чăвашской Республикин  «Республиканский бизнес – инкубатор по поддержке малого и среднего предпринимательства и содействию занятости населения» АУн ([[2013]] ç.).

* Чăваш республикин культура тава тивĕçлĕ ĕслевçи ([[2014]] г.)

* Диплом, 1-мĕш капашри: Республикăри &quot;Хĕрарăм - çулталăкри чи лайăх директор&quot; конкурсра ( &quot;Наци еткерĕ&quot; номинаци, [[2017]] ç.)
== Вуламалли ==
[[File:Музей Бичурин и современность.jpg|thumb|Музей: &quot;Бичурин тата паянхи кун&quot;]]
{{çырмалла}}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://bichurin.cap.ru/Person.aspx?id=7963&amp;unit=education Структура » Удалова Ирина Витальевна, Директор]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — БУК ЧЕБОКСАРСКОГО РАЙОНА ЧУВАШСКОЙ РЕСПУБЛИКИ МУЗЕЙ «БИЧУРИН И СОВРЕМЕННОСТЬ&quot;. ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ
[[Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен]]
[[Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем]]
[[Категори:1974 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Пушăн 22-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Чĕмпĕр облаçĕнче çуралнисем]]</text>
      <sha1>l6e4ld9yjohqpd009345ylysibcta9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарлотта Корде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78796</id>
    <revision>
      <id>873666</id>
      <parentid>834096</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4499" sha1="fju4tey2b4pi9hvya001xvkbjd2rphz" xml:space="preserve">{{Пайăр çын
 |ят                    = Мари А́нна Шарлотта Корде д’Армон
 |тăван ят              = {{lang-fr|Marie-Anne-Charlotte de Corday d’Armont}}
 |портрет               = Charlotte Corday.PNG
 |анлăшĕ                = 
 |портрета ăнлантарни   = 
 |çуралнă чухнехи ят    =  
 |ĕçлев тĕсĕ            = 
 |çуралнă вăхăт         =   
 |çуралнă вырăн         = 
 |гражданлăх            = 
 |пăхăнулăх             =  
 |вилнĕ вăхăт           = 
 |вилнĕ вырăн           = 
 |амăшĕ                 = 
 |ашшĕ                  = 
 |арăм                  = 
 |ачасем                =  
 |парнесемпе чыславсем  = 
 |сайт                  = 
 |викиампар             = 
}}                 
[[Ӳкерчĕк:Charlotte Corday.jpg|мини|Шарлотта Корде. Бодри ӳнер ӗҫӗ (1868).]]
  
[[Ӳкерчĕк:Death of Marat by David.jpg|мини|слева|Марат вилӗмӗ Ж.Л. Давид ӗҫӗ, (1793).]]
 
'''Мари А́нна Шарлотта Корде д’Армон''' ({{lang-fr|Marie-Anne-Charlotte de Corday d’Armont}}), ытларах Шарлотта Корде ятпа паллӑ ({{lang-fr|Charlotte Corday}}; 27 утӑ 1768, Вимутье ҫывӑхӗнчи Сен-Сатюрнен-де-Линьери, Норманди — 17 утӑ 1793, Париж) — франци дворянки, [[Жан-Поль Марат|Жан-Поль Марата]] вӗлерекенӗ, хӑйне якобинецсем вӗлернӗ.

== Пурнӑҫӗ ==
== Ӗҫӗ-хӗлӗ ==
=== Революци ===
=== Париж ===
=== Марата вӗлерни ===
=== Хӑйне айӑпласа вӗлерни ===
== Этеплӗхре ==
== Вуламалли ==
*Алданов М. А. Ванна Марата. — В кн.: Алданов М. Очерки (Сочинения, кн. 2) М.:&quot;Новости&quot;. 1995.
*Деревенский Б. Г. Убить Марата. Дело Марии Шарлотты Корде. — СПб.: &quot;Алетейя&quot;, 2017. — ISBN 978-5-906980-07-6.
*Мирович Н. Шарлотта Корде. Биографический очерк. М.: Тов-во И. Д.Сытина. 1906.
*Морозова Е. Шарлотта Корде. — М.: Молодая гвардия, 2009. — ISBN 978-5-235-03191-3.
*Серебрякова Г. И. Симонна Эврар и Шарлотта Корде. — В кн. : Серебрякова Г. Собрание сочинений в 5 томах. М.: &quot;Художественная литература&quot;, 1967–1969. Т. 5.
*Чудинов А. В. Шарлотта Корде и смерть Марата // Новая и Новейшая история № 5 1993.

== Каҫӑсем ==
* [http://www.vimoutiers.net/charlotte_cordayeng.htm Images of Charlotte Corday and of places related to her life]
* [http://www.kinospisok.ru/index.php?act=film&amp;view=film&amp;obj=16891 Фильм «Шарлотта Корде» на kinospisok.ru ]
* [http://knifelife.ru/articles_Sharlotta_Korde.htm Кинжал Шарлотты Корде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526054326/http://knifelife.ru/articles_Sharlotta_Korde.htm |date=2019-05-26 }}
* [http://www.passion.ru/stars/896.htm Убийца палача (Шарлотта Корде)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214085814/http://www.passion.ru/stars/896.htm |date=2016-12-14 }}
* [http://www.erfolg.ru/m&amp;w/charlott.htm#top ''Морозова Е.'' Шарлотта Корде и Марат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190523233002/http://www.erfolg.ru/m%26w/charlott.htm#top |date=2019-05-23 }}
* [http://wendelstein.narod.ru/Scharlotta.htm Недонесенное Б. Ю. Вендельштейну о Шарлотте Корде]
* Карлейль Т. [http://krotov.info/history/18/1789rev/karl_034.html Французская революция. История. М., 1991. С. 459—463.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://air-spb.ucoz.ru/publ/5-1-0-1 Прощальное письмо Шарлотты Корде]

[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:Франци историйĕ]]
[[Категори:Францин Аслă революцийĕ]]</text>
      <sha1>fju4tey2b4pi9hvya001xvkbjd2rphz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Щелканов Михаил Юрьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82070</id>
    <revision>
      <id>873673</id>
      <parentid>820550</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4946" sha1="b40g1g50cx397jz3la368j44l9lk6vc" xml:space="preserve">{{Ăсчах 
 |Ят                   = Михаил Щелканов
 |Ӳкерчĕк              = 
 |Çуралнă вăхăт        = [[1969]] [[кăрлач, 25]]
 |Çуралнă вырăн        = {{ÇВ|Свердловск|Екатеринбургра}},&lt;br /&gt;[[Свердловск облаçĕ]]
 |Çуралнă чухнехи ят   = Михаил Юрьевич Щелканов
 |Вилнĕ вăхăт          = 
 |Вилнĕ вырăн          = 
 |Гражданлăх           = {{URS}}&lt;br /&gt;{{RUS}}
 |Ăслăх сфери          = микробиологи, вирусологи 
 |Ĕç вырăнĕ            = [[Федерацин Инçет Тухăçри университечĕ|ФИТУ]],&lt;br /&gt; Биомедицина шкулĕ
 |Ăсчах степенĕ        = Биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ, физика-математика ăслăхĕсен кандидачĕ
 |Ăсчах хисепĕ         = профессор
 |Альма-матер          = [[МФТИ]], физика-хими биологи факультечĕ
 |Ăслăх ертӳçи         = 
 |Паллă вĕренекенсем   = 
 |Паллă                = 
 |Чыславсемпе парнесем = 
}} 
'''Михаил Юрьевич Щелканов''' — вирусолог, биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор, [[Федерацин Инçет Тухăçри университечĕ|ФИТУ]] Биомедицина шкулĕнче Микроорганизмсен эколологийĕ лаборатори ертӳçи, РĂА ИТТ Биотĕрлĕтĕслĕхĕн ФĂЦ-ĕн вирусологи лабораторин ертӳçи, «Тинĕçум Енри Гигиенăпа эпидемиологи центрĕн» эксперчĕ.&lt;ref&gt;[https://roscongress.org/speakers/shchelkanov-mikhail/biography/]&lt;/ref&gt;

== Биографи ==
1969 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче [[Свердловск]]ра çуралнă. 1987—1989 çулсенче [[Совет Çарĕ]]нче хĕçметре тăнă.

1990 çулта [[МФТИ]] физика-хими биологи факультетне вĕренме кĕнĕ; 4 курса куçсан, Мускаври Д. И. Ивановский ячĕллĕ вирусологи ăслăх-тĕпчев инститĕнче лаборант-тĕпчевçĕ вырăнĕнче ĕçлеме тыăннă (каярах лаборатори ертӳçи таран çĕкленнĕ).

1995 çулта физтехре диплом илсен, Раççей медицина ăслăлăхĕн академине аспирантурăна кĕнĕ. 1998 çулта диссертацие хӳтĕлесе физика-математика ăслăхĕсен кандидачĕ ăсчах степенне тивĕçнĕ. 1999 çулта биологи ăслăхĕсен кандидачĕ степене тивĕçнĕ. 2006 çулта «[[Вирусологи]]» специальнăçĕпе доцент хисепне панă.

2010 çулта «Эволюция высоковирулентного вируса гриппа А (H5N1) в экосистемах Северной Евразии (2005—2009 гг.)» темăпа диссертацие хӳтĕлесе биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ степене тивĕçнĕ.

2014 çулта [[Владивосток]]а куçса кайнă та  [[Лăпкă океан патшалăх медицина университечĕ|Владивосток мединститучĕ]]н микробиологи тата вирусологи кафедрин профессорĕ ĕç вырăнне йышăннă. 2015 çулта [[Федерацин Инçет Тухăçри университечĕ|ФИТУ]] Биомедицина шкулĕнче Микроорганизмсен эколологийĕ лабораторине ертсе пыма пуçланă. 2018 çулта лаборатори базинче Молекула технологисен ăслăх-пĕлӳ центрне йĕркеленĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://www.famous-scientists.ru/list/80 Список опубликованных работ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://www.biosoil.ru/Employee/shchelkanov Щелканов Михаил Юрьевич на сайте ФНЦ Биоразнообразия ДВО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203192403/http://www.biosoil.ru/Employee/shchelkanov |date=2020-02-03 }}

[[Категори:Вирусологсем, алфавитпа]]
[[Категори:РФ вирусологĕсем]]
[[Категори:Биологи ăслăхĕсен тухтăрĕсем]]
[[Категори:РĂА пайташĕсем]]</text>
      <sha1>b40g1g50cx397jz3la368j44l9lk6vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Штрихлӑ код</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84675</id>
    <revision>
      <id>873669</id>
      <parentid>714059</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="6xq7hf96hw7lkrozb75563uyam653j5" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:UPC A.svg|мини|Йӗрлӗ штрихкод]]
   
'''Штрихлӑ код''',  '''штрихкод''' — мӗнле те пулин япалан ҫийӗ ҫине, суту-илӳри таварсене палӑртма лартакан, вӗсене техника меслечӗпе — хура тӑтӑ шурӑ йӗрсем е ытти геометриллӗ ӳкерчӗксем тӑрӑх вуламалли графикаллӑ информаци.

== Уҫса тупнин кун-ҫулӗ ==
== Радио палӑртӑвӗ ==
Радио палӑртӑвӗ [[RFID]]-па штрихлӑ код тӳррӗн ҫыхӑнмасть пулин те, вӑл палласа илес системӑн  малалли пулӑмӗ. Хӑш чух RFID ҫине ҫиелтен штрихкод та лартни пур.
== Усӑ курни ==
== Вуламалли ==
* 
== Каҫӑсем == 
* Руководства по внешнеэкономической стандартизации штрихового кодирования на официальном сайте ассоциации GS1 [https://web.archive.org/web/20101206092100/http://www.gs1md.org/ru/content/welcome.asp gs1md.org]
* [http://grandzebu.net/informatique/codbar-en/codbar.htm Алгоритмы формирования штрихкодов с примерами на различных языках программирования]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.barcoding.com/information/barcode_history.shtml Barcode History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903195245/http://www.barcoding.com/information/barcode_history.shtml |date=2016-09-03 }} {{ref-en}}
* [http://arhivarij.narod.ru/shtrih-kody/kod.html Описание кодов EAN с объяснением расчёта контрольной цифры]

{{Штрихкодсем}}

[[Категори:Стандартсем]]
[[Категори:Штрихкодсем| ]]</text>
      <sha1>6xq7hf96hw7lkrozb75563uyam653j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кăткă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85644</id>
    <revision>
      <id>873635</id>
      <parentid>873612</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T15:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>873635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5159" sha1="mppaerwrgbvpm9kb5lt5vel5p4divpk" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Кӑткӑсем
| image file = Fire ants 01.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Formicidae
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Кӑткӑсем''' ({{lang-lat|Formicidae}}) — [[Хурт-кăпшанкă|хурт-кăпшанкăсен]] ҫурхах çунатлисем отрядри (уртари) кӑткă йышшисем çийямахатри ямахат, ушкӑнӑн пайташӗсем. Пӗрлӗхлӗ хурт-кăпшанкăсем.

Хальхи вӑхӑтри 14 пин ытла тӗс тата 345 йӑх, ҫавӑн пекех 166 шӑмӑ йӑхӗ тата 760 ытла кӑткӑ тӗсӗ пур, вӗсем ытларах тропиксенче сарӑлнӑ&lt;ref name=&quot;antcat1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.antcat.org/catalog/429011|title=Formicidae|publisher=antcat.org|access-date=2024-07-08|lang=en|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410120717/https://www.antcat.org/catalog/429011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 
Раҫҫейре 44 йӑхран 260 ытла тӗс шута илнӗ&lt;ref name=&quot;katalog2017&quot;&gt;{{книга|автор = |часть = |заглавие = Аннотированный каталог перепончатокрылых насекомых России. Том I. Сидячебрюхие (Symphyta) и жалоносные (Apocrita: Aculeata)|оригинал = |ссылка = https://www.zin.ru/journals/trudyzin/supplements.html|ответственный = Белокобыльский С. А., [[Лелей, Аркадий Степанович|Лелей А. С.]] (ред.) и др|издание = |место = Санкт-Петербург|издательство = [[Зоологический институт РАН]]|год = 2017|том = 321 (Труды ЗИН РАН. Приложение 6)|страницы = 197—210|страниц = 476|серия = |isbn = 978-5-98092-062-3|тираж = 300|archive-date = 2020-06-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20200623003419/https://www.zin.ru/journals/trudyzin/supplements.html}}&lt;/ref&gt;.

== Кун-ҫулӗ ==

== Вуламалли ==
*Длусский Г. М. Муравьи рода Формика / Под ред. К. В. Арнольди. — М.: Наука, 1967. — 236 с. — 2300 экз.
*Длусский Г. М., Букин А. П. Знакомьтесь: муравьи!. — М.: Агропромиздат, 1986. — 224, [8] с. — (Научно-популярная литература). — 100 000 экз.
*Дунаев Е. А. Муравьи Подмосковья: методы экологических исследований. — М.: МГСЮН, 1997. — 96 с. Архивная копия от 16 мая 2017 на Wayback Machine
*Захаров А. А. Муравей, семья, колония / Под ред. К. В. Арнольди. — М.: Наука, 1978. — 144 с. — (Человек и окружающая среда). Архивная копия от 13 декабря 2016 на Wayback Machine
*Захаров А. А. Муравьи лесных сообществ, их жизнь и роль в лесу / Отв. редактор чл.-корр. РАН Стриганова Б. Р.. — М.: Товарищество научных изданий KMK, 2015. — С. 242. — 404 с. — 250 экз. — ISBN 978-5-9907157-1-4.
*Мариковский П. И. Маленькие труженики гор. Очерки о жизни муравьёв горного Тянь-Шаня. — Алма-Ата: Наука, 1975. — 166 с. — 20 000 экз. Архивная копия от 24 апреля 2017 на Wayback Machine
*Брайен М. В. Общественные насекомые: Экология и поведение = Social Insects: Ecology and Behavioural Biology / Под ред. Г. М. Длусского. — М.: Мир, 1986. — 400 с. — 5800 экз. Архивная копия от 5 марта 2016 на Wayback Machine
*Халифман И. А. Муравьи. — М.: Молодая гвардия, 1963. — 304 с. — 65 000 экз.
*Халифман И. А. Пароль скрещенных антенн (муравьи). — М.: Детгиз, 1967. — 415 с. — 75 000 экз.
*Шовен Р. От пчелы до гориллы. — М.: Мир, 1965. — 295 с.
*Hölldobler B., Wilson E. O. The Ants. — Harvard University Press, 1990. — 732 p. — ISBN 0674040759.
*Borror D. J., Triplehorn C. A., Johnson N. F. Introduction to the Study of Insects. — 6-е изд. — Филадельфия: Saunders College Publishing, 1989. — 875 p. — ISBN 0-03-025397-7.

== Каҫӑсем ==
* {{cite web|url=http://antclub.org|title=Клуб любителей муравьёв|publisher=antclub.org|accessdate=2011-04-29}}

[[Категори:Пĕрлĕх хурт-кăпшанкисем]]
[[Категори:Хурт-кăпшанкă йышшисем]]
[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]
[[Категори:Кӑткӑсем]]</text>
      <sha1>mppaerwrgbvpm9kb5lt5vel5p4divpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танкăр тĕнĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86178</id>
    <revision>
      <id>873620</id>
      <parentid>800884</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T12:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4767" sha1="bk968r65km9j0thci2rirmu3scmd6ne" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Tengrism1.svg|мини|Тенгри тĕнĕн символӗсенчен пӗри — Шанырак (ункӑр хӗресĕ) тата руна мелĕпе çырнă [[Танкăр]] сăмах.]]
[[Ӳкерчĕк:Yard leading to the Temple of the White Sulde of Genghis Khan, in Uxin, Inner Mongolia, China.jpg|мини|300x300пкс|Ордосри Танкăр чиркĕвĕ (Шалти Монголи, [[Китай Халăх Республики|Китай]]).]]
'''Танкăр тĕнĕ''', е '''танкăрлăх'''— [[Вăтам ĕмĕрсем|вӑтам ӗмӗрсенче]] [[Еврази]]ри тата [[Тĕп Ази]]ри çеçенхирсенче [[Тĕрĕксем|тĕрĕк]] -[[Монголсем|монгол]] халăхĕсем ĕненнĕ тĕн&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/world_history/text/4187113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805043503/https://bigenc.ru/world_history/text/4187113 |date=2020-08-05 }}&lt;/ref&gt;. Çак халăхсем,  тĕн йĕркипе килĕшÿллĕн, [[Танкăр|Танкăр-тÿпене]] патшалăх этепĕн турри  вырăнне хурса хисепленĕ. Кунсăр пуçне  тпнкăр тĕнĕ çĕнĕ йышши ырă-хаяр ĕненĕвĕсен (халăхăн çĕнĕ тĕнĕ) пĕр юхăмĕ шутланать&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/world_history/text/4187113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805043503/https://bigenc.ru/world_history/text/4187113 |date=2020-08-05 }}&lt;/ref&gt;. [[Акăлчан чĕлхи|Акӑлчан чӗлхипе]] çырнă  литературăра  Танкăр тĕнне палăртма Tengriism термин йышӑннӑ&lt;ref&gt;https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Tengriism&lt;/ref&gt;. [[Тĕрĕк чĕлхисем|Тӗрӗк чӗлхисенче]], сăмах май, икӗ ӑнлавпа усӑ кураҫҫӗ: &quot;Тенгир дин&quot; тата &quot;Тенгиршилик&quot;, е Tengricilik. &quot;Тенгризм&quot; термин авторӗ XIX ӗмӗрте ĕçленĕ [[Казахстан|казах]]  этнографĕ [[Чокан Валиханов]]  шутланать. [[Франци]]ри тухăçа пĕлекен специалист [[Ру Жан-Поль|Жан-Поль Ру]] вара ăна анлă сарăлма пулăшнă. [[Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ|Совет]] ҫулӗсенче &quot;танкăрлăх&quot; сăмах пĕрремĕш хут казах сăвăçĕ тата тюрколог [[Олжас Сулейменов]] çырнă АЗ тата Я кĕнекинче вырăн тупнă.

== Тахçанхи танкăрлăх ==
[[Ӳкерчĕк:Orkhon.png|слева|мини|200x200пкс|Орхон çырăвĕпе çырнă &quot;Танкăр&quot; сӑмах]]
Вӑтам ӗмӗрсенчи танкăрлăх ҫинчен калакан паха  ҫӑлкуҫсем вĕсем: авалхи тĕрĕк чĕлхин руна мелĕпе çырнă çыру палăкĕсем. Пайăррăн кунта Юмăçлăх кĕнеки (Книга гаданий) тата Монголсен вăрттăн юмахĕ (Сокровенное сказание монголов) хайлавсене палăртса хăвармалла&lt;ref&gt;https://www.bookol.ru/starinnoe/mifyi_legendyi_epos/65782/fulltext.htm{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

Хӑшпӗр тӗпчевҫӗсен шухăшĕпе, тӗрӗк-монгол халăхĕсен ĕненĕвĕнче икӗ модус пулнӑ: халӑх модусĕ тата импери модусĕ(шăпах эпир калаçакан Танкăр тĕнĕ). Тÿпе  кульчĕпе ҫыхӑннӑ халӑх ӗненӗвӗсем ([[шаманизм]]) ӗмӗрсем хушши аталаннă пулсан, монотеизмла импери тапхăрĕ  [[Тĕрĕк хаканлăхĕ|Тӗрӗк каганачӗ]] вăхăтĕнче е, монголи академикĕ Шагдарын Бира шутланă пек, Монгол империйӗ паркаланнă саманара йĕркеленнĕ.

Танкăр тĕнне тĕнчери чи  авалхи  тĕнсенчен чи  тарăн аталанни тесе каласан йăнăш пулманнине  нумай тĕпчевçĕ палăртать&lt;ref&gt;''Сулейменов О. О.'' АЗ и Я. Книга благонамеренного читателя. — Алма-Ата: Жазушы, 1975.&lt;/ref&gt;. 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Тĕн]]
[[Категори:Пӑлхарсем]]
[[Категори:Наци тата этнос тĕнĕсем]]</text>
      <sha1>bk968r65km9j0thci2rirmu3scmd6ne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Метрикăлла виçев пĕрчисем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90713</id>
    <revision>
      <id>873629</id>
      <parentid>858293</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T15:04:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>873629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4985" sha1="jo6akqceclv0sl4rv09lx47xl3v6el8" xml:space="preserve">:''Виçев пĕрчисем çинчен пĕтĕмешле çырнине '''[[Физикăлла капсен пĕрчисем]]''' статьяра пăхмалла''
[[File:FourMetricInstruments.JPG|thumb|Four measuring instruments calibrated in metric units]]
{{Пĕлтерĕшсем|Метрика}}
'''Метрикăлла виçев пĕрчисем''' [[метр]] тата [[килограмм]] тенисем çинче тытăнса тăраççĕ. Пĕрчĕсен çавнашкал тытăмăн чи анлă сарăлнă варианчĕ хальхи вăхăтра [[СИ]] пулса тăрать.

'''Метрикăлла тытăм''', '''виçесен метрикăлла тытăмĕ''' ({{Lang-fr|Système métrique}}) — пĕрчĕсен [[метр]] тата [[килограмм]] тенисене усă куракан, вуншрлă пайланусем е хутлавлăхсем çинче никĕсленекен тытăмĕ. 

'''Виçев пĕрчи''' ('''физикăлла капăн виçев пĕрчи''', '''пĕрчĕ''', '''виçев пĕрчи''', нумайлă хисепре '''виçев пĕрчисем''') ({{lang-en|Measurement unit, unit of measurement, unit}}; {{lang-fr|Unité de mesure, unité}}) — фиксациленĕ хапаллă [[кап (физика)|физикăлла кап]], ăна малсăлтавлă майпа  пĕррепе (&lt;math&gt;1&lt;/math&gt;) танлаштараççĕ. Çак виçев пĕрчипе асăннă капăн хуть те мĕнле хапине те танлаштарма тата çав танлашăва [[хисеп]]пе палăртма пулать. Çапла вара, ăна физикăлла капсене шутлавлăхлăн кăтартма усă кураççĕ. Виçев пĕрчисен ятарлă ячĕсем тата кăтартăвĕсем пур&lt;ref name=&quot;Словарь&quot;&gt;Международный словарь по метрологии: основные и общие понятия и соответствующие термины. Пер. с англ. и фр. [http://mathscinet.ru/slaev/records/images/SlaevChun02.pdf#page=18 Каçă] СПб., НПО «Профессионал», 2010. ISBN 978-5-91259-057-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gametest.ru/doc/pov/rmg_29_99.pdf#page=11  РМГ 29-99. Метрология. Основные термины и определения.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Чертов2&quot;&gt;Чертов А. Г. Физические величины (Терминология, определения, обозначения, размерности, единицы). М., «[[Высшая школа (кăларавăш)|Высшая школа]]». 1990. ISBN 5-06-001011-2&lt;/ref&gt;.
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20101004025339/http://www.metrob.ru/HTML/izmerenie.html Измерения. Единицы измерений.]
* [http://www.classbase.ru/okei ОКЕИ. Общероссийский классификатор единиц измерения.]
* [http://www.dpva.ru/Guide/GuideUnitsAlphabets/GuideUnitsAlphabets/ Таблицы перевода единиц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241108023557/https://dpva.ru/Guide/GuideUnitsAlphabets/GuideUnitsAlphabets/ |date=2024-11-08 }}.
* {{ВТ-МЭСБЕ|Метрическая система мер и весов}}
* [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=93535 Постановление Правительства РФ от 31 октября 2009 г. N 879 Об утверждении положения о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации]
* [http://www.bipm.org/en/si/history-si/ Краткая история СИ]{{ref|en}}
* [http://www.imperialtometric.com/ Имперские и метрические автоматические преобразования]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20071218062550/http://www.compulenta.ru/301905/ NASA полностью переходит на метрическую систему] // [[Компьюлента]]
* {{Anchor|История метра}} Белобров В. А. (2019). [https://www.academia.edu/40944287/История_метра_короткая_версия_доклада_ ''История метра (короткая версия)''], [https://www.academia.edu/40950845/История_метра_полная_версия_доклада_ ''История метра (полная версия)'']
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
{{Внешние ссылки}}
{{СИ виçисем}}

[[Категори:Виçев пĕрчисем| ]]
[[Категори:Метрологи]]
[[Категори:Стандартсен вăрçи]]
[[Категори:Франци ăслайĕсем]]
[[Категори:Вуншарлă шутлав тытăмĕ]]
[[Категори:Виçесен тытăмĕ]]</text>
      <sha1>jo6akqceclv0sl4rv09lx47xl3v6el8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93376</id>
    <revision>
      <id>873648</id>
      <parentid>855118</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T01:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="drfqr0h4brnb0wvtx1asmy3bzdkppjt" xml:space="preserve">'''Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе''' — чи малтанхи ([[1832]]-мĕш çулта тухнă) чăваш букварĕсенчен пĕри. Вăл [[Вишневский Виктор Петрович|В. П. Вишневский]] асăннă [[çул]]та [[Хусан]]та кăларнă «Начатки христианского учения, или краткая священная история, краткий катехизис и десятисловие на чувашском языке» [[кĕнеке]]ре «Букварь для обучения чтению по-чувашски» ятпа&lt;ref&gt;Петров Н.П. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;hry=112&amp;lnk=2703 Дояковлевская чувашская письменность] — электронла чăваш энциклопедири статья.&lt;/ref&gt; тухнă. Чăвашла ячĕ — çак статьян пуçелĕкĕнче кăтартнă пек&lt;ref&gt;Революцичченхи чăваш литератури (20-мĕш ĕмĕрччен). Шупашкар, [[1989]]. — 78 С.&lt;/ref&gt;. 
[[File:Map of Kazan, early XIX.jpg|thumb|Хусан хулин планĕ. 19-мĕш [[ĕмĕр]]ĕн пĕрремĕш çурри]]
== Алфавит ==
Çак букварь (1832 ç.) алфавитĕнче çакăн пек саспаллисемпе усă курнă&lt;ref&gt;[http://teatcher.edu21.cap.ru/?t=hry&amp;eduid=6237&amp;hry=./56401/173381/176782/176785 ЧĂВАШ ЧĔЛХИНЕ ТĔПЧЕНИН КĔСКЕ ИСТОРИЙĔ (СЛПЧЧС)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916181839/http://teatcher.edu21.cap.ru/?t=hry&amp;eduid=6237&amp;hry=.%2F56401%2F173381%2F176782%2F176785 |date=2021-09-16 }} — Михеева Антонина Николаевна 
сайчĕ&lt;/ref&gt;: '''а, б, в; г, гг, д, е, ж, з, и, i, i᷍o, i᷍у, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у, х, ч, ш, ъ, ы, і᷍ь, ь᷍и, я, ю, э.'''
== Çавăн пекех ==
* [[Конъ святóй бóрнызинъ, áли ХорáвЪ идю̀ синé: еплè мáнЪ святóй борнáсъ?]]
* [[Чьвашъ аберь болдымыръ (сăвă)|Чьвашъ аберь болдымыръ]]
== Вуламалли ==
*Семенова П.А., Соловьева Г.П. [https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnaya-literatura-dlya-chuvashskih-shkol-xix-xx-vv Учебная литература для чувашских школ XIX–XX вв]. ЖУРНАЛ. Проблемы современного образования. [[2013]].
*[http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/chuvashskij_yazik_i_literatura_bibliogr_spravochnik.pdf Чувашский язык и литература учебники и пособия. Библиографический указатель.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Нац. б-ка Чуваш. Респ. ; сост. Р. В. Степанова, П. А. Семенова, Г. П. Соловьева. – Чебоксары, [[2012]]. - 144 .
*В е с т и Национальной электронной библиотеки Чувашской Республики, вып. 9. Чебоксары - [[2015]].
== Каçăсем ==
* [http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf ЧУВАШСКИЕ БУКВАРИ — ЧӐВАШ БУКВАРӖ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815155914/http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf |date=2021-08-15 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

[[Категори:Букварь]]
[[Категори:Букварьсем]]
[[Категори:Вĕрентӳ]]</text>
      <sha1>drfqr0h4brnb0wvtx1asmy3bzdkppjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турă çыравĕн кĕнекисене алла илес текенĕн малтанхи вĕренĕвĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93383</id>
    <revision>
      <id>873636</id>
      <parentid>717236</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T16:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4551" sha1="n6zjjo32myobgbuiizgsbradfu0nis9" xml:space="preserve">'''Турă çыравĕн кĕнекисене алла илес текенĕн малтанхи вĕренĕвĕ''' — чи малтанхи чăваш букварĕсенчен пĕри. [[1804]]-мĕш çулта, [[Мускав]]ри типографире, «Сокращенный катехизис, переведенный в пользу чуваш на чувашский язык для оудобнейшего им оуразумения православного христианского закона с писовокуплением некоторых молитв, символа веры и десятословия. В Казанской академии 1803 г. апреля месяца» ятлă кĕнекере кун çути курнă. 

Асăннă кĕнеке икĕ айпуçелĕкрен тăрать. Иккĕмĕшĕн чăвашла ячĕ çакăн пек — «Пичиксе катихизис, іугярна чувашзам вали чуваш чильгибе чиберь биляс жин тюре вырыс законне и Тора кили юлана да, Хозанды школказамра, 1803 сіолда, ага оихра».  Вырăсла ячĕ паллă мар. 

Пĕрремĕш айпуçелĕкĕн ячĕ вырăсла çеç, чăвашла ят çук — «Начальное оучение человеком, хотящым оучиться книг божественного писания». Вăт çавă пулать те ĕнтĕ ку статьяри букварь. Оригиналта унăн чăвашла ячĕ çуккине кура ăна хальхи чăваш чĕлхипе майлаштарма (куçарма) тиврĕ.

Асăннă кĕнеке 1807- тата 1852-мĕш çулсенче татах тухнă, анчах та юлашкинчен асăннă кăларăмра [[букварь]] пайĕ пулман.

Ку букваре ăсталаканĕ тесе хальхи тĕпчевçĕсем ытларах [[Рожанский Ермей Иванович|Ермей Рожанские]] асăнаççĕ, анчах та 1984-мĕш çулта тухнă «Революцичченхи чăваш литературин» пĕрремĕш томĕнче (402 С., Г. Юмарт, А. Васан, В. Родионов хатĕрленĕ кĕнеке) букварь авторĕ тесе [[Талиев Петр Иванович|П. Талиева]] каланă. 
[[File:Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|thumb|[[Мускав]] Ф. Алексеев карччынĕнче. Хĕрлĕ лаптăк, [[1801]].]]
== Çавăн пекех ==
*[[ Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе]]
*[[Чуваш кнеге]]
*[[Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀е]]
*[[Çыръва вьренме тытънмалли кьнеке]]
*[[Чăваш букварĕ вырăс аспуккипе пĕрле (1873)]]
== Вуламалли ==
*Семенова П.А., Соловьева Г.П. [https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnaya-literatura-dlya-chuvashskih-shkol-xix-xx-vv Учебная литература для чувашских школ XIX–XX вв]. ЖУРНАЛ. Проблемы современного образования. [[2013]].
*[http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/chuvashskij_yazik_i_literatura_bibliogr_spravochnik.pdf Чувашский язык и литература учебники и пособия. Библиографический указатель.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Нац. б-ка Чуваш. Респ. ; сост. Р. В. Степанова, П. А. Семенова, Г. П. Соловьева. – Чебоксары, [[2012]]. - 144 .
*В е с т и Национальной электронной библиотеки Чувашской Республики, вып. 9. Чебоксары - [[2015]].
== Каçăсем ==
* [http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf ЧУВАШСКИЕ БУКВАРИ — ЧӐВАШ БУКВАРӖ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815155914/http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf |date=2021-08-15 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

[[Категори:Букварь]]
[[Категори:Букварьсем]]
[[Категори:Вĕрентӳ]]</text>
      <sha1>n6zjjo32myobgbuiizgsbradfu0nis9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чуваш кнеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93384</id>
    <revision>
      <id>873661</id>
      <parentid>717140</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3429" sha1="pv2cdq7j8axzi3fbrolnsohs0b1h1iu" xml:space="preserve">{{toc-right}}
[[File:Cyrillic letter U with Double Acute.svg|thumb|[[Золотницкий Николай Иванович]] чăваш çырулăхне кĕртнĕ '''Ӳӳ''' саспалли]]
'''Чуваш кнеге''' — чи малтанхи чăваш букварĕсенчен пĕри. [[1867]]-мĕш çулта [[Хусан]]та Н.И. Золотницкий кăларнă. Унта чăваш çырулахенче чи пирвайхи хут '''Ӳӳ''' [[саспалли]]не кĕртнĕ. 

Ку кĕнеке [[1870]]-мĕш çулта Хусантах тата тепĕр хут тухнă.

Çапла вара, икĕ кăларăм пирки калаçма пулать:
*Золотницкий, Н. И. Чуваш кнеге. Ыра кумулла мун Тора! = [Букварь]  / Н. И. Золотницкий. - Хозанда : Тип. Казан. ун-та, [[1867]], - 27 с.
*Чуваш кнеге = [Букварь]/ Братство св. Гурия ; сост. Н. И. Золотницкий]. - 2-е изд.- Казань : Унив. тип., [[1870]]. – 19 с. 

Н. И. Золотницкий [[чăваш çырулăхĕ]]нче усă курнă саспаллисем —  А, Я, Э, Е, Ы, I, O, Ö, У, Ӳ, Ю, Й, Ь, П, Б, С, З, Т, Д, Ш, Ж, К, Г, Х, I, В, Р, Л, Н, М, Ч.
== Çавăн пекех ==
*[[Турă çыравĕн кĕнекисене алла илес текенĕн малтанхи вĕренĕвĕ]]
*[[ Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе]]
*[[Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀е]]
*[[Çыръва вьренме тытънмалли кьнеке]]
*[[Чăваш букварĕ вырăс аспуккипе пĕрле (1873)]]
== Татах та çавăн пекех ==
* [[Чьвашъ аберь болдымыръ (сăвă)]]
== Вуламалли ==
*Семенова П.А., Соловьева Г.П. [https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnaya-literatura-dlya-chuvashskih-shkol-xix-xx-vv Учебная литература для чувашских школ XIX–XX вв]. ЖУРНАЛ. Проблемы современного образования. [[2013]].
*[http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/chuvashskij_yazik_i_literatura_bibliogr_spravochnik.pdf Чувашский язык и литература учебники и пособия. Библиографический указатель.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Нац. б-ка Чуваш. Респ. ; сост. Р. В. Степанова, П. А. Семенова, Г. П. Соловьева. – Чебоксары, [[2012]]. - 144 .
*В е с т и Национальной электронной библиотеки Чувашской Республики, вып. 9. Чебоксары - [[2015]].
== Каçăсем ==
* [http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf ЧУВАШСКИЕ БУКВАРИ — ЧӐВАШ БУКВАРӖ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815155914/http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf |date=2021-08-15 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

[[Категори:Букварь]]
[[Категори:Букварьсем]]
[[Категори:Вĕрентӳ]]</text>
      <sha1>pv2cdq7j8axzi3fbrolnsohs0b1h1iu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш букварĕ вырăс аспуккипе пĕрле (1873)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93397</id>
    <revision>
      <id>873655</id>
      <parentid>717199</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3690" sha1="r60nzgtukmz5le9kcosu50y1bzdeti2" xml:space="preserve">'''Чăваш букварĕ вырăс аспуккипе пĕрле (1873)''' — [[1873]]-мĕш çулта кун çути курнă пĕртен-пĕр чăваш букварĕ ([[1872]]-мĕш çулта, авă, икĕ букварь тухнă пулнă). Вăл чи малтанхи чăваш букварĕсенчен шутĕнчен теме пулать. Букварĕн пуçелĕкĕнче чăвашла ят çук, вырăсли çеç. Ку статьян пуçелĕкĕнче палăртни — вырăсларан калькăласа хальхи чăваш чĕлхи çине куçарни-майлаштарни пулать. Оригиналла чăн ят: 
*Букварь для чуваш с присоединением русской азбуки. - Казань: Губерн. типо-литогр., 1873. -32 с.

Асăннă кăларăм [[Яковлев Иван Яковлевич|И. Я. Яковлев]] тата ыттисен тивлечĕпе Хусанта [[1872]]-мĕш çулта  тухнă. Кун хыççăн Яковлев çырулăхне [[Раççей империйĕ]] вăхăтĕнче пĕрре те улăштарман, вăл çав халлĕн 50 çул тăршшĕнелле тенĕ пек çирĕпленсе юлнă.  Çав енчен кăсăклă та ĕнтĕ вăл, малтанхисенчен пĕри пулнипе çеç мар. 
[[File:Map of Kazan, proect 1884.jpg|thumb|Map of Kazan, proect 1884]]
[[File:I Y Yakovlev.jpg|thumb|I Y Yakovlev]]
== Çавăн пекех ==
*[[Турă çыравĕн кĕнекисене алла илес текенĕн малтанхи вĕренĕвĕ]]
*[[Хотла вирянасъ-шинъ чуваш чильхи-бе]]
*[[Чуваш кнеге]]
*[[Т́ъваш ад́изен̀е с̀ыръва в̀ьр̀ен̀м̀ел̀л̀и к̀н̀ег̀е]]
*[[Çыръва вьренме тытънмалли кьнеке]]
*[[Чăваш букварĕ вырăс аспуккипе пĕрле (1873)]]

== Татах та çавăн пекех ==
* [[Чьвашъ аберь болдымыръ (сăвă)]]
== Вуламалли ==
*Семенова П.А., Соловьева Г.П. [https://cyberleninka.ru/article/n/uchebnaya-literatura-dlya-chuvashskih-shkol-xix-xx-vv Учебная литература для чувашских школ XIX–XX вв]. ЖУРНАЛ. Проблемы современного образования. [[2013]].
*[http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/chuvashskij_yazik_i_literatura_bibliogr_spravochnik.pdf Чувашский язык и литература учебники и пособия. Библиографический указатель.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Нац. б-ка Чуваш. Респ. ; сост. Р. В. Степанова, П. А. Семенова, Г. П. Соловьева. – Чебоксары, [[2012]]. - 144 .
*В е с т и Национальной электронной библиотеки Чувашской Республики, вып. 9. Чебоксары - [[2015]].
== Каçăсем ==
* [http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf ЧУВАШСКИЕ БУКВАРИ — ЧӐВАШ БУКВАРӖ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815155914/http://chrio.cap.ru/Content2020/orgs/GovId_121/18.06_biblioteka_bukvarj.pdf |date=2021-08-15 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
{{Интервики çук}}

[[Категори:Букварь]]
[[Категори:Букварьсем]]
[[Категори:Вĕрентӳ]]</text>
      <sha1>r60nzgtukmz5le9kcosu50y1bzdeti2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тачăланав (механика)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101707</id>
    <revision>
      <id>873622</id>
      <parentid>841635</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="b3g1r7hxu5ua7bgl1i9agprusqizyqp" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Тачăланав}}
[[File:VolantmoteurBMWV6.JPG|thumb|VolantmoteurBMWV6]]
'''Тачăланав''' ('''тачăлантарав''', '''тачăлантаравăш'''),  е, кĕскен, '''тач''' —  [[автомобиль трансмиссийĕ]]н элеменчĕ, мотторăн çаврăнав самантне куçарать, ăна (моттора) ытти элементсенчен вăхăтлăха кăрт-карт тутармасăр уйăрма (вĕçертме) тата каялла çыхăнтарма май парать&lt;ref&gt;ГОСТ 18667-73 . — С. 2. П.2 «Виды сцеплений и приводов сцепления», термин 9 «Сцепление автомобиля».&lt;/ref&gt; 

Тракторсем, танксем çинчи кунашкал япалана [[фрикцион]] теççĕ. 
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* ГОСТ 18667-73. «Автомобили, основные агрегаты и механизмы. Термины и определения». — Москва: ИПК Издательство стандартов, 2005. — 12 с.

== Каçăсем ==
{{commons||тачăланав}}
* [http://auto.bezmani.ru/topic126.html Замена сцепления ВАЗ]
* [http://autonotes.info/sceplenie/ Сцепление автомобилей: устройство, типы, предъявляемые требования]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://stroy-technics.ru/article/mufty-stsepleniya Муфта сцепления в разрезе]
* [http://www.procivic.ru/logbook/service/honda-civic-with-b16a2-gearbox-s4c-remove/ Замена сборки сцепления на примере Honda, подробнейший отчет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929000857/http://www.procivic.ru/logbook/service/honda-civic-with-b16a2-gearbox-s4c-remove/ |date=2011-09-29 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=QzIhQcrb20M&amp;feature=fvwp YouTube: Износ муфты сцепления]
* [https://www.youtube.com/watch?v=6BaECAbapRg YouTube: Муфта сцепления при сборке]
* [http://avtomobilisty.com/remont/neispravnosti-mehanizma-sceplenija-avtomobilja Неисправности механизма сцепления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715212650/http://avtomobilisty.com/remont/neispravnosti-mehanizma-sceplenija-avtomobilja |date=2014-07-15 }}
* [http://www.xn--80aaobahmwflevy4ewh.xn--p1ai/index.php?menu1=42&amp;menu2=205&amp;lang=1 О сцеплении]
* [http://www.xn--80aaobahmwflevy4ewh.xn--p1ai/index.php?menu1=40&amp;menu2=187&amp;lang=1 Замена сцепления]
* [https://kvatro.biz/products/primenyaemost Применяемость сцеплений на отечественную коммерческую технику]

[[Категори:Трансмисси]]
[[Категори:Автомобиль]]</text>
      <sha1>b3g1r7hxu5ua7bgl1i9agprusqizyqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шултра кулă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110103</id>
    <revision>
      <id>873670</id>
      <parentid>873239</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11039" sha1="83pv50v03c4f3eeg5gwhclt6sulw7nr" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Кулă (пĕлтерĕшсем)}}
[[File:Bundesarchiv Bild 183-T0425-0005, Grevesmühlen, Bekleidungswerk, Wettbewerb.jpg|thumb|]]
'''Шултра кулă''' (çавăн пекех '''Ахăлтату''', '''Ахăл-ахăл кулă''') — тĕпрен илсен, сасăпа кулнине пĕлтерет.


== Тĕпчев историйĕ ==

== Литература ==
{{refbegin|2}}
* ''[[Аверинцев Сергей Сергеевич|Аверинцев С. С.]]'' [http://www.philology.ru/literature1/averintsev-93.htm Бахтин и русское отношение к смеху] // От мифа к литературе: Сборник в честь 75-летия Е. М. Мелетинского. — М., 1993. — С. 341-345.
* ''[[Агранович Софья Залмановна|Агранович С.З.]], Березин С. В.'' Homo amphibolos: археология сознания. — Самара: Бахрах-М, 2005. — {{nobr|344 с.}}
* ''[[Бергсон Анри|Бергсон А.]]'' Смех. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1992. — {{nobr|127 с.}}
* ''[[Бахтин Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] ''Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса (1965, 1990).
* ''Головко Т. И.'' К проблеме смеха в народной художественной культуре // Мир науки, культуры, образования. — 2009. — № 1. {{nobr|С. 106—109.}}
* ''[[Дмитриев, Анатолий Васильевич|Дмитриев А. В.]], [[Сычёв, Андрей Анатольевич|Сычёв А. А.]] ''Смех: социофилософский анализ. — М.: Альфа-М, 2005.
* ''[[Лихачёв Дмитрий Сергеевич|Лихачёв Д. С.]]'' «Смеховой мир» древней Руси
* ''[[Лихачёв Дмитрий Сергеевич|Лихачёв Д. С.]], [[Панченко, Александр Михайлович|Панченко А. М.]], [[Понырко, Наталья Владимировна|Понырко Н. В.]]'' [http://philologos.narod.ru/smeh/smeh_main.htm Смех в Древней Руси]. — Л: [[Наука (издательство)|Наука]], 1984. — {{nobr|295 с.}}
* ''[[Карасёв Леонид Владимирович|Карасёв Л. В.]]'' [http://marsexxx.com/lit/kvintessencia.htm#724 Парадокс о смехе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801215624/http://marsexxx.com/lit/kvintessencia.htm#724 |date=2013-08-01 }} // Квинтэссенция: философский альманах. — М.: [[Политиздат]], 1990.
* ''[[Карасёв, Леонид Владимирович|Карасёв Л. В.]]'' [http://ec-dejavu.ru/l/Laughter_myth.html Мифология смеха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721063708/http://ec-dejavu.ru/l/Laughter_myth.html |date=2014-07-21 }} // [[Вопросы философии]]. — 1991. — № 7. - С. 68—86.
* ''[[Козинцев Александр Григорьевич|Козинцев А. Г.]]'' [http://ec-dejavu.ru/t/Tickling.html Об истоках антиповедения, смеха и юмора (этюд о щекотке)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505090207/http://ec-dejavu.ru/t/Tickling.html |date=2021-05-05 }} // Смех: истоки и функции / Под ред. А. Г. Козинцева. — СПб.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2002. {{nobr|С. 5—43}}
* ''Куприянов В. А.'' Место смеха в системе Гегеля и его отношение к идеалу в контексте искусства. // Vita Cogitans: Альманах молодых философов, 2013. — № 8. — С. 8-14.
* ''[[Мечковская Нина Борисовна|Мечковская Н. Б.]]'' [http://www.listos.biz/филология/проблемы-онтолингвистики-2016/мечковская-н-б-засмеяться-и-рассмешить-относительная-хронология-детских-шагов-к-вербальному-смеху/ «Засмеяться» и «рассмешить»: относительная хронология детских шагов  к вербальному смеху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123151833/https://www.listos.biz/%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8-2016/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BD-%D0%B1-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%8F%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%88%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B2-%D0%BA-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%85%D1%83/ |date=2021-01-23 }} // Проблемы онтолингвистики — 2016: Материалы ежегодной международной научной конференции. 23–26 марта 2016, Санкт-Петербург / РГПУ им. А. И. Герцена, Кафедра языкового и литературного образования ребёнка, Лаборатория детской речи; редкол.: Т. А. Круглякова, М. А. Еливанова. — Иваново: ЛИСТОС, 2016. — С. 282-289.
* ''[[Пропп Владимир Яковлевич|Пропп В. Я.]]'' Проблемы комизма и смеха. — М.: Лабиринт, 1999. — {{nobr|288 с.}}
* ''[[Пропп Владимир Яковлевич|Пропп В. Я.]]'' [http://krotov.info/lib_sec/16_p/pro/pp_03.htm Ритуальный смех в фольклоре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618081123/http://krotov.info/lib_sec/16_p/pro/pp_03.htm |date=2009-06-18 }} // Фольклор и действительность. — М., 1976.
* [[Разуваев Владимир Витальевич|''Разуваев В. В.'']] Политический смех в современной России. М.: Высшая школа экономики, 2002.
* ''[[Сафронова Екатерина Сергеевна|Сафронова Е. С.]]'' Дзэнский смех как отражение архаического земледельческого праздника // Символика культов и ритуалов народов зарубежной Азии. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1980. — {{nobr|С. 68—78.}}
* ''Селли Дж.'' Смех его физиология и психология. — СПб. Изд. В. И. Губинского, 1905. — 96 с.
* ''[[Столович Леонид Наумович|Столович Л. Н.]] ''Философия. Эстетика. Смех. — СПб.; Тарту: 1999. —  {{nobr|384 с.}}
* ''Соколов Б. М. ''Русская смеховая культура в отражениях народного лубка // Традиционные формы досуга: История и современность. Вып. 7. — М., 1996. — {{nobr|С. 159—167}}
* ''Сяо Цзинъюй'' (КНР) Эстетика смеха М. М. Бахтина и китайская народная смеховая культура // [[Вестник Московского университета]]. Серия 7. Философия. № 1. 2006. {{nobr|С. 73—82.}}
* ''[[Сычёв Андрей Анатольевич|Сычёв А. А.]]'' [http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/ehstetika/sychev_a_a_priroda_smekha/34-1-0-1557/ Природа смеха или Философия комического] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230031015/http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/ehstetika/sychev_a_a_priroda_smekha/34-1-0-1557 |date=2013-12-30 }} — Изд-во МГУ, 2003. — {{nobr|176 c.}}
* О природе смеха: материалы круглого стола. — Одесса: ООО Студия «Негоциант», 2000
* О природе смеха. — Вып. 2. Материалы II Международной научно-теоретической конференции. — Одесса: ООО Студия «Негоциант», 2001
* О природе смеха. — Вып. 3. — Одесса: ООО Студия «Негоциант», 2002.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Смех|[[Тарханов, Иван Романович|Тарханов И. Р.]]}}
* ''Карагодина С. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s1_19_4.pdf Козимо Медичи и Иван Грозный: природа смеха и природа власти] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2005. № 1 (19). {{nobr|С. 39—62.}}
* Феноменология смеха: Карикатура, пародия, гротеск в современной культуре : Сб. ст. / М-во культуры РФ. Рос. ин-т культурологии; Отв. ред. и сост. В. П. Шестаков; Ред. А. В. Вислова. — М., 2002. — {{nobr|272 с.}}
* Victoroff D. , Le rire et le risible. Introduction a la psychologie du rire, Paris, 1952
* Marteinson, Peter, On the Problem of the Comic: A Philosophical Study on the Origins of Laughter, Legas Press, Ottawa, 2006.
{{refend}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
* [http://spiritualtech.nm.ru/upload/files/11_bolwe_radosti_drug.doc О пользе смеха для тела и души]{{ĕçлемен каçă|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* Константин Глинка. [http://www.humortheory.com Теория юмора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803230920/https://www.humortheory.com/ |date=2021-08-03 }}
* [http://www.aboutbrain.ru/ Алексей Редозубов. О природе юмора в книге «Логика эмоций»]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://mabuk.ru/content/kak-sdelat-smeshno Как сделать смешно]
* Финиковый компот. [http://datepalmcompote.blogspot.ru/2013/04/blog-post_20.html Пролегомены к понятию «смех»]

[[Категори:Кулă| ]]
[[Категори:Рефлекссем]]
[[Категори:Мимика]]</text>
      <sha1>83pv50v03c4f3eeg5gwhclt6sulw7nr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шлефли символĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112894</id>
    <revision>
      <id>873668</id>
      <parentid>873422</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2412" sha1="9qt1a94zk5xejlqkds0p2in10hcj27d" xml:space="preserve">[[File:Dodecahedron.png|thumb|Dodecahedron&lt;/br&gt;Ку нумайхысаклăхăн Шлефли символĕ {5,3} пек çырăнать]]
'''Шлефли символĕ''' —  [[тĕрĕс нумайхысаклăх]]сен [[комбинаторика|комбинаторикăлла]] палăрăмлăхĕ, унпа Евклид уçлăхĕнчи мĕнпур  [[уçлăх|виçелĕхсенчи]] тĕрĕс нумайхысаклăхсене çырса кăтартма май пур. Швейцари математикĕ [[Шлефли, Людвиг|Людвиг Шлефли]] ячĕпе каланă.

== Çавăн пекех==
* [[Шлефли формули]]
* [[Эйлерла палăрăмлăх]]
* [[N-виçеллĕ тĕрĕс нумайхысаклăхсем]]
== Литература ==
* ''Николай Вавилов'' [http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf КОНКРЕТНАЯ ТЕОРИЯ ГРУПП I. ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Wayback|url=http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} |date=20200331155805 }

{{Нумайхысаклăхсем}}</text>
      <sha1>9qt1a94zk5xejlqkds0p2in10hcj27d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тияккăн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121091</id>
    <revision>
      <id>873626</id>
      <parentid>832993</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2484" sha1="65jci4rrpq1d38btbepveio2q51ygpz" xml:space="preserve">:{{ан арпаштарăр|тиек|тиексемпе}}
[[File:Диакон.jpg|мини|Тияккăн]]
'''Тияккăн''' ({{lang-chu|диꙗконъ}} урлă&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Фасмер|дьякон}}&lt;/ref&gt;,  ар несĕл&lt;ref&gt;Вырăсла Библи, Деяния, 6:2 &quot;Тогда двенадцать апостолов, созвав множество учеников, сказали: «Нехорошо нам, оставив слово Божие, пещись &lt;small&gt;({{lang-grc2|διακονεῖν}} — „прислуживать“)&lt;/small&gt; о столах»&quot;&lt;/ref&gt; тата ама несĕл&lt;ref&gt;Вырăсла Библи, Рим, 16:1. «Представляю вам Фиву, сестру нашу, диакона &lt;small&gt;({{lang-grc2|διακονον}} — „служанку“)&lt;/small&gt; [[Экклесия|общины]] [[Кехрие (Коринфия)|кенхрейской]]»&lt;/ref&gt; {{lang-grc|διάκονος}}&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt; — «тарçă&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Фасмер|дьяк}}&lt;/ref&gt;»),  —  [[Христианлăх чиркĕвĕ]]н хĕсметĕнче [[сăваплăхçăлăх]]ăн чи аялти, пĕрремĕш картлашкинче тăракан сăпат. Чынпа татах та аяларахрине   [[иподиакон]] теççĕ.

== Çавăн пекех ==
* [[Шамаш (хĕсметçĕ)]]
* [[Диакониса]]
* [[Клир]]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{Навигаци|Тема=Диакон|Викисловарь=диакон}}
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Диакон|[[Васильев, Павел Петрович (богослов)|Васильев П. П.]]}}
* ''Заозёрский Н. А.'' [http://www.deacon.ru/books/zaozersky.htm ''О диаконах''] // Богословский вестник МДА. — 1892. — Сентябрь.
* 
* ''[http://krotov.info/libr_min/13_m/os/li.html Мосли Р.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' [https://www.gumer._info/bogoslov_Buks/Iudaizm/Mosl_EvrChurch.php Свидетельства еврейского происхождения ранней Церкви]{{ĕçлемен каçă|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}.

{{Тулаш каçăсем}} 

[[Категори:Тияккăнсем| ]]
[[Категори:Лютеранлăх иерархийĕ]]</text>
      <sha1>65jci4rrpq1d38btbepveio2q51ygpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусарсем (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123926</id>
    <revision>
      <id>873651</id>
      <parentid>845976</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2587" sha1="e2cvlqgmlsmnesi840v853h189aier3" xml:space="preserve">{{Фильм
|ЧăвЯчĕ      = Хусарсем
|ТăвЯчĕ      = {{lang-fr|Les Hussards}} 
|Ӳкерчĕк     = Les hussards.JPG  
|Жанр        = [[Кинокаимт|камит]]
|Режиссёр    = Алекс Жоффе 
|Актёрсем    = [[Бурвиль]]&lt;br&gt;[[Блие Бернар|Бернар Блие]] 
|Вăхăт       = 102 мин.
|Патшалăх    = {{FRA}}&lt;br&gt;{{SPA}}
|Продюсер    = Игнацы Моргенстерн
|Сценарист   = Габриель Ару&lt;br&gt;Алекс Жоффе
|Композитор  = Жорж Орик
|Оператор    = [[Бургуэн Жан|Жан Бургуэн]] 
|Компани     = Cocinex,&lt;br&gt;Cocinor,&lt;br&gt;Sédif Productions
|Бюджет      =
|Çул         = 1955
}}
'''«Хусарсем»''' ({{lang-fr|Les Hussards}}) — [[Бурвиль]] тĕпр роле сăнарланă франс [[Кинокамит|камичĕ]].

== Сюжет ==
== Рольсенче ==
{{ВРоляхВерх}}
{{ВРолях|[[Блие Бернар|Бернар Блие]]|капрал|Ле Гус||}}
{{ВРолях|[[Бурвиль]]|касăри|Флико||}}
{{ВРолях|[[Фюнес Луи де|Луи де Фюнес]]|чиркӳри хуралçă|Луиджи||}}
{{ВРолях|[[Жорж Вильсон]]||капитан Жорж||}}
{{ВРолях|[[Вирна Лизи]]||Элиза||}}
{{ВРолях|[[Джесс Хан]]|хусар||}}
{{ВРолях|[[Альберт Реми]]|хусар||}}
{{ВРоляхНиз}}

== Ӳнерлекен ушкăн ==
* Режиссёр — Алекс Жоффе 
* Продюсер — Игнацы Моргенстерн
* Сценарист — Габриель Ару&lt;br&gt;Алекс Жоффе
* Композитор — Жорж Орик
* Оператор — [[Бургуэн Жан|Жан Бургуэн]] 

== Каçăсем  ==
* [http://filmsdefrance.com/FDF_Les_Hussards_1955_rev.html «Гусары»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120929000105/http://filmsdefrance.com/FDF_Les_Hussards_1955_rev.html |date=2012-09-29 }} на сайте ''Films de France''
{{Тулаш каçăсем}}
{{film-stub}}

[[Категори:Франци кинокамичĕсем]]
[[Категори:Испани кинокамичĕсем]]
[[Категори:1955 çулхи кинокамитсем]]
[[Категори:Хусарсем культурăра тата ӳнерте]]
[[Категори:1955 çулхи Испани фильмĕсем]]
[[Категори:Наполеон вăрçисем пирки фильмсем]]</text>
      <sha1>e2cvlqgmlsmnesi840v853h189aier3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Термометр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126897</id>
    <revision>
      <id>873624</id>
      <parentid>861856</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T13:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4233" sha1="37ozdilyfnvqwtpgbarp93m8mcsv0e3" xml:space="preserve">[[File:Alcohol-In-Glass Taylor Thermometer.jpg|мини|Сывлăш температурине виçмелли спирт термометрĕ.]]

'''Термо́метр''' ({{lang-el|θέρμη}} «ăшăлăх» + {{lang-el2|μετρέω}} «виçетĕп»), çаплах ''гра́дусник'' — тĕрлĕрен ĕскер тата хутлăх (сывлăша, тăпрана, шыва т. ыт.) температурине [[виçекен прибор]].

Виçмелли принципĕпе темиçе тĕрлĕ термометр пулать:
* шĕвеклисем — [[Ртуть|ртутьли]], [[галинстан]]ли, [[Этанол|спиртли]] (спирта епле те пулин сăрланă, яланхилле хĕрлĕпе е синкерпе);
* механикăлли — [[Биметалли пластина|биметалли]];
* электронли — [[Термопара|термопара]] е [[терморезистор]] никĕсĕпе — [[термометр сопротивления]];
* оптикăлли;
* [[газ термометрĕ|газли]]
* [[инфрахĕрлĕ термометр|инфрахĕрли]]

== Ăслайлани историйĕ ==
 
== Шĕвеклĕ термометрсем ==

== Механикăллă термометрсем ==

== ==

== Çав. пекех ==
{{Div col|3}}
* [[Термометр сопротивления]]
* [[Термохимири сăрăсем]]
* [[Аквариумри термометр]]
* [[Манометрический термометр]]
* [[Пирометр]]
* [[Тепловизор]]
* [[Дилатометр]]
* [[Зегер конусĕ]]
* [[Цветовая температура]]
* [[Термодинамикăри абсолютлă температура]]
{{Div col end}}

== Литература ==
* {{кĕнеке|автор=Гельфер Я. М.|пуçелĕк=История и методология термодинамики и статистической физики|кăларăм=Изд. 2-е, перераб. и дополн.|издательство=Высшая школа|çул=1981|вырăн=М.|страниц=536|ref=Гельфер, История и методология термодинамики и статистической физики}}
* {{ВТ-ЭСБЕ+|Термометр|[[Лермантов, Владимир Владимирович|Лермантов В. В.]]}}
* {{кĕнеке|автор=[[Сивухин Дмитрий Васильевич|Сивухин Д. В.]]|пуçелĕк=Общий курс физики. — Т. II. Термодинамика и молекулярная физика|кăларăм=5 изд., испр.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|çул=2005|вырăн=М.|страниц=544|isbn=5-9221-0601-5|ref=Сивухин,
Т. II. Термодинамика и молекулярная физика}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{External media
|image1=[https://archive.today/kkVnz/ea796ae31d71ca189e5fd1710246d7219b4188dc.png Beckmann Differential Thermometer]
}}
* [http://www.membrana.ru/lenta/?7443 Европа наложила запрет на ртуть в термометрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925182434/http://www.membrana.ru/lenta/?7443 |date=2008-09-25 }} / membrana, 11 июля 2007
* [http://www.ria-stk.ru/mi/adetail.php?ID=44177 Термометр медицинский цифровой прецизионный] / Мир Измерений, 01.09.2010{{не АИ|16|09|2015}}&lt;!-- Первичное, придумали термометр и что?* --&gt;
* [http://advicehome.ru/page18.php Ртутный термометр]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Домашний советник) 

{{Библиоинформаци}} {{^|12px}}
{{Метеорологири хатĕр-хĕтĕрлĕх}}
{{хими лабораторийĕ}}

[[Категори:Термометрсем| ]]
[[Категори:Лабораторири хатĕр-хĕтĕрлĕх]]
[[Категори:Медицинăри виçекен приборсем]]</text>
      <sha1>37ozdilyfnvqwtpgbarp93m8mcsv0e3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кăткă йышшисем (çийямахат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127037</id>
    <revision>
      <id>873632</id>
      <parentid>862318</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T15:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ellodanis5 [[Кăткă йышшисем]] страницӑн ятне [[Кăткă йышшисем (çийямахат)]] ҫине улӑштарчӗ</comment>
      <origin>862318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="538" sha1="n08uk8ycq8kkxp2cjhht1jkts8cy64v" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Кӑткӑ йышшисем
| image file = Fire ants 01.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Formicoidea
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Кӑткӑ йышшисем''' ({{lang-lat|Formicoidea}}) — çиййыш (çийямахаат)
== Çавăн пекех ==
* [[Кăткă]]
{{Тулаш каçăсем}}

[[Категори:Кăткăсем]]
[[Категори:Хурт-кăпшанкă]]</text>
      <sha1>n08uk8ycq8kkxp2cjhht1jkts8cy64v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тюкалов Юрий Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127231</id>
    <revision>
      <id>873637</id>
      <parentid>863282</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T18:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9116" sha1="i5h2siaqkfymnolnq7lnxh44n666kgy" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Тюкалов}}
{{Спортсмен
|ят = Тюкалов Юрий Сергеевич 
|портрет = Tukalov 1 .jpg
|пысăкăш = 
|çуралнă вăхăт = 4.7.1930
|çуралнă вырăн  = {{ÇВ|Ленинград|Санкт-Петербургра}}, [[РСФСР]], ССРП
|вилнĕ вăхăт = 19.2.2018
|вилнĕ вырăн = {{ВВ|Ленинград|Санкт-Петербургра}}, [[РФ]]
 |медальсем = 
{{турнир|[[Çуллахи Олимп вăййисем|Олимп вăййисем]]}}
{{ОВ-медаль|Ылтăн|Çуллахи|1952|одиночки}}
{{ОВ-медаль|Ылтăн|Çуллахи|1956|двойки}}
{{ОВ-медаль|Кĕмĕл|Çуллахи|1960|двойки}}
{{турнир|[[Чемпионат мира по академической гребле|Тĕнчери чемпионатсем]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чемпионат мира по академической гребле 1962|Люцерн 1962]]|четвёрки с рулевыми}}
{{турнир|[[Чемпионат Европы по академической гребле|Европăри чемпионатсем]]}}
{{медаль|Ылтăн|[[Чемпионат Европы по академической гребле 1954|Амстердам 1954]]|четвёрки с рулевыми}}
{{медаль|Кĕмĕл|[[Чемпионат Европы по академической гребле 1955|Гент 1955]]|одиночки}}
{{медаль|Ылтăн|[[Чемпионат Европы по академической гребле 1956|Блед 1956]]|двойки}}
{{медаль|Ылтăн|[[Чемпионат Европы по академической гребле 1957|Дуйсбург 1957]]|двойки}}
{{медаль|Ылтăн|[[Чемпионат Европы по академической гребле 1958|Познань 1958]]|двойки}}
{{медаль|Ылтăн|[[Чемпионат Европы по академической гребле 1959|Маклн 1959]]|двойки}}
{{медаль|Ылтăн|[[Чемпионат Европы по академической гребле 1961|Прага 1961]]|двойки}}
{{турнир|Патшалăх чыславĕсем}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕ}}{{!!}}{{«Тăван çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕхĕн» 2 степеньлĕ орден медалĕ|2010}}{{!!}}{{Ĕçри хастарлăхшăн медаль}}{{!!}}{{Ленинграда хӳтĕленĕшĕн медаль}}
{{!}}}
{{турнир|Спортри хисеплĕ ятсем}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{СССР тава тивĕçлĕ спорт ăсти}}{{!!}}{{СССР тава тивĕçлĕ тренерĕ}}{{!!}}{{Санкт-Петербургăн хисеплĕ гражданĕ}}
{{!}}}
}}
'''Ю́рий Серге́евич Тюка́лов''' (4.7.1930, [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[РСФСР]], [[ССРП]] — 19.2.2018, [[Санкт-Петербург]]) — икĕ хутчен  олимп чемпионĕ, ултă хутчен Европа чемпионĕ, академилле ишессипе [[тава тивĕçлĕ спорт ăсти]] (1952) тата [[тава тивĕçлĕ тренер]], ӳкерçĕ, архитектор, ССРП Архитекторĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ, [[Санкт-Петербургăн хисеплĕ гражданинĕ]] ([[2002]]).

== Биографи ==
Юрий Тюкалов 1930 çулхи утăн 4-мĕшĕнче Ленинградра çуралнă. 

1957 çулта [[Санкт-Петербургри патшалăх А. Л. Штиглиц ячĕллĕ ӳнер-промăçлăх академийĕ|Ленинградри В. И. Мухина ячĕллĕ патшалăх ӳнер-промăçлăх училищинче]] вĕренсе тухнă.


Юрий Сергеевич 2018 çулхи нарăсăн 19-мĕшĕнче, пурнăçăн 88-мĕш çулĕнче вилсе кайнă. [[Санкт-Петербург]]ри Александр лаврĕн Никольское çăви çинче пытарнă&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tass.ru/sport/4975281 |title=Олимпийского чемпиона Юрия Тюкалова похоронят 22 февраля на Никольском кладбище Петербурга |access-date=2018-02-20 |archive-date=2018-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221100112/http://tass.ru/sport/4975281 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 2019 çулта вилтăпри çине палăк лартнă&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nekropol-spb.ru/kladbischa/nikolskoe-kladbische/tyukalov|title=Тюкалов Юрий Сергеевич|author=|website=Некрополь Санкт-Петербурга и окрестностей|date=2019-09-11|publisher=|access-date=2019-10-22|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022201226/https://nekropol-spb.ru/kladbischa/nikolskoe-kladbische/tyukalov|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Килйышĕ ===
* Арăмĕ — София Георгиевна Подгорнова. 
** Ывăлĕ — Юрий Юрьевич Тюкалов (1954 çур.), турăш çыравçи&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://alinar.tmweb.ru/content/91-god-so-dnya-rozhdeniya-dvukratnogo-olimpiyskogo-chempiona-yuriya-tyukalova|title=91 год со дня рождения двукратного олимпийского чемпиона Юрия Тюкалова|lang=ru|website=alinar.tmweb.ru|access-date=2024-08-06|archive-date=2024-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806182810/https://alinar.tmweb.ru/content/91-god-so-dnya-rozhdeniya-dvukratnogo-olimpiyskogo-chempiona-yuriya-tyukalova|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спортри çитĕнĕвĕсем ==
[[Савримович Вера Александровна|В. А. Савримович]] тата [[Савримович Михаил Иосифович|М. И Савримович]] ССРП тава тивĕçлĕ тренерĕсем секцинче ăсталăхне туптанă&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://spb-tombs-walkeru.narod.ru/svr/savrimovich.html|title=САВРИМОВИЧ Михаил Иосифович|publisher=spb-tombs-walkeru.narod.ru|access-date=2017-09-25|archive-date=2017-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925230246/http://spb-tombs-walkeru.narod.ru/svr/savrimovich.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://go-rowing.ru/2/dvukratnyiy-olimpiyskiy-chempion-yuriy-tyukalov-otmechaet-den-rozhdeniya/ |title=Двукратный олимпийский чемпион Юрий Тюкалов отмечает день рождения |access-date=2017-06-04 |archive-date=2017-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714203238/http://go-rowing.ru/2/dvukratnyiy-olimpiyskiy-chempion-yuriy-tyukalov-otmechaet-den-rozhdeniya/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Нумай хутчен ССРП чемпионĕ (1948—1962) «Красное Знамя» спортклубĕ, Европа чемпионĕ (1954, 1956—1959 тата 1961).

Юрий Тюкалов пĕччен ăмăртса çĕнтерни 1952 çулхи Олимп вăййисен сенсацийĕ пулса тăнă. Чемпион ылтăн медалĕпе пĕрле ăна Финляндири кĕсменçĕсен клубĕн аслă чыславне тивĕçтернĕ.

== Чыслани ==
* [[«Ленинграда хӳтĕленĕшĕн» медаль]] ([[22 декабря]] [[1942 год]]) — ''за участие в героической обороне Ленинграда.''
* [[ССРП тава тивĕçлĕ спорт ăсти]] ([[1952 год]]).

== Публикацисем ==
* «От одного до восьми: Гребля на Олимпиадах» / [Лит. запись И. Масленникова]. — {{М.}}: Сов. Россия, 1979.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.biograph.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1274:tyukalovys&amp;catid=2:sports&amp;Itemid=29 Биография Ю. С. Тюкалова на сайте Международного объединённого биографического центра]
* [http://www.sportclubmai.ru/heading/papers/161/Tiukalov.htm Статья о Ю. С. Тюкалове на сайте спортклуба МАИ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://encspb.ru/object/2804017585?lc=ru Статья «Почетный гражданин Санкт-Петербурга» в Энциклопедии С.-Пб.]
* {{FISA|ea88dd9c-8fa8-4017-8b3e-14c572251ec6|Юрий Тюкалов}}
{{тулаш каçăсем}}

[[Категори:ССРП скульпторĕсем]]
[[Категори:Раççей Федерацинчи скульпторсем]]</text>
      <sha1>i5h2siaqkfymnolnq7lnxh44n666kgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электро элемент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127837</id>
    <revision>
      <id>873676</id>
      <parentid>865742</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1538" sha1="nb2b3dly1xa8kzrrjsm77l4wblw7sqx" xml:space="preserve">[[File:Componentes.JPG|thumb|400px|Componentes]]
{{урăх пĕлтерĕшсем|Элемент (пĕлтерĕшсем)}}
'''Электро элемент''' ('''Электроэлемент'''), çавăн пекех '''Электро компонент''' ('''Электрокомпонент''') — [[электро вăчăра]]сенче хăйĕн функцине пурнаçлакан тата индустрилле майпа хатĕрленĕ, çав вăхăтрах  конструкци енчен вĕçленнĕ хатĕр. 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Литература == 
* ГОСТ 9664-61. Ряды допустимых отклонений физических величин.
* ГОСТ 12.1.012-90. Вибрационная безопасность. Общие требования.
== Каçăсем ==
* [http://efind.ru Поиск электронных компонентов на складах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318024024/https://efind.ru/ |date=2022-03-18 }}
* [https://seds.org/messier/more/mw.html The Milky Way Galaxy], Каталог Messier SEDS страницисенче {{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20070217065919/http://adc.gsfc.nasa.gov/mw/mmw_product.html Multiwavelength Milky Way]{{ref|en}}
* [https://encyclopedia.astrologer.ru/cgi-bin/index?M/mlechny.html Млечный Путь] // Çĕнĕ Астрологи Энциклопедийĕ

{{Тулаш каçăсем}}

[[Категори:Электро]]</text>
      <sha1>nb2b3dly1xa8kzrrjsm77l4wblw7sqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хыткайăк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129172</id>
    <revision>
      <id>873652</id>
      <parentid>871166</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4951" sha1="730jv9w8ucb15mt3t6l1l5qdv767qxl" xml:space="preserve">
{{Taxobox
| name = Хыткайăк
| image file = Carabus glabratus glabratus Paykull, 1790 (2971911588).jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Carabus
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Хыткайăк''', е '''Карабус'''&lt;ref name=&quot;ONDVUSSRzz&quot;&gt;Определитель насекомых Дальнего Востока СССР. Т. III. Жесткокрылые, или жуки. Ч. 1 / под общ. ред. П. А. Лера. — Л.: Наука, 1989. — 572 с. — 3150 экз. — ISBN 5-02-025623-4.&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Carabus}}) — Нăрăсен уртинчи  [[Хыткайăк йышшисем]] ямахатри [[хурт-кăпшанкă]]сен речĕ (кăкĕ). 
== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Хурт-кăпшанкă метаморфози]]
* [[Энтомофаги]]

== Вуламалли ==
* Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. — М.: Высшая школа, [[1980]].
* [[Брюлле, Гаспар Август|Брюлле Г. А.]] Histoire naturelle des Insectes. — [[Парис]], [[1834]]—[[1888]], [[1846]].
* [http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html М. Соколов. Насекомые в культуре и искусстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502025542/http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html |date=2008-05-02 }} // Соколов М.Н. Время и место. Искусство Возрождения как перворубеж виртуального пространства. М., 2002, с. 110-116
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://www.zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html Энтомологи литературин электронлă вулавăшĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206112124/http://zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html |date=2008-12-06 }}
* [http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html Хурт-кăпшанкă класĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005004944/http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html |date=2008-10-05 }} [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайтĕнче
* [http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html «Эти удивительные насекомые»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925125422/http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html |date=2008-09-25 }} — [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайчĕ çинчи статья
* [http://zooex.baikal.ru/insecta/insecta.htm Хурт-кăпшанкă класĕ (Insecta)] [http://zooex.baikal.ru/ «Байкал тăрăх эоологи экскурсисем»] сайтĕнче.
* [http://www.sciteclibrary.ru/ensiclopedy/inse/ Хурт-кăпшанкăсем. Кĕске энциклопеди]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.sciteclibrary.ru/rus/about.html «SciTecLibrary»]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} сайтĕнче
* [http://www.zin.ru/projects/zinsecta/Index.html Информационная система ZINsecta] — хурт-кăпшанкă çĕнĕ классификацийĕ, Хурт-кăпшанкăсене йĕркелесе хурас лабораторийĕ, [http://www.zin.ru/ Зоологи институчĕн сайтĕнче] [[РĂА]]
* [http://palaeoentomolog.ru/russian.html «Палеоэнтомология в России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426080327/http://palaeoentomolog.ru/russian.html |date=2009-04-26 }} — Палеонтологи институчĕнартропад лабораторийĕн сайчĕ ([[Мускав]])
* [http://fossilinsects.net Тĕнчери палеоэнтомологи ушкăнĕн] сайчĕ.
* Сайт [http://bugdesign.com.ua/ «Bug Design»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911215535/http://www.bugdesign.com.ua/ |date=2008-09-11 }} — живые экзотические насекомые и оборудование для их содержания ([[Украина]])
* [http://www.insects-world.org.ru/ Мир насекомых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916222815/http://insects-world.org.ru/ |date=2008-09-16 }} — чылай кăсăк хыпар хурт-капшанкă çинчен.

{{Энтомологи уйрăмĕсем}}

[[Категори:Хурт-кăпшанкăсем]]
[[Категори:Хурт-кăпшанкă]]
[[Категори:Хыткайăк]]
[[Категори:Хыткайăксем]]</text>
      <sha1>730jv9w8ucb15mt3t6l1l5qdv767qxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хыткайăк йышшисем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129173</id>
    <revision>
      <id>873653</id>
      <parentid>871160</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5703" sha1="44qfm07fouzl148l2el085z6d0vrogm" xml:space="preserve">
{{Taxobox
| name = Хыткайăк йышшисем
| image file = Carabus glabratus glabratus Paykull, 1790 (2971911588).jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Carabidae
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}
'''Хыткайăк йышшисем'''&lt;ref name=BRE&gt;Жужелицы : [арх. 22 декабря 2022] / Савицкий В. Ю. // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 117. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Щербаков А. Н., [[Никитский, Николай Борисович|Никитский Н. Б.]], Полевой А. В., Хумала А. Э.|заглавие=К фауне жесткокрылых насекомых заповедника «Пасвик» (Insecta, Coleoptera)|ссылка=http://oopt.aari.ru/ref/1377|издание=Вестник МГУЛ - Лесной вестник|тип=Журнал|год=2013|том=6|номер=98|страницы=16—21|issn=1727-3749|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225175210/http://oopt.aari.ru/ref/1377}}&lt;/ref&gt; {{L6e|la|Carabidae}} — Нăрăсен уртинчи [[хурт-кăпшанкă]]сен ямахачĕ. 
== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Хурт-кăпшанкă метаморфози]]
* [[Энтомофаги]]

== Вуламалли ==
* Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. — М.: Высшая школа, [[1980]].
* [[Брюлле, Гаспар Август|Брюлле Г. А.]] Histoire naturelle des Insectes. — [[Парис]], [[1834]]—[[1888]], [[1846]].
* [http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html М. Соколов. Насекомые в культуре и искусстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502025542/http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html |date=2008-05-02 }} // Соколов М.Н. Время и место. Искусство Возрождения как перворубеж виртуального пространства. М., 2002, с. 110-116

== Каçăсем ==
* [http://www.zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html Энтомологи литературин электронлă вулавăшĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206112124/http://zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html |date=2008-12-06 }}
* [http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html Хурт-кăпшанкă класĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005004944/http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html |date=2008-10-05 }} [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайтĕнче
* [http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html «Эти удивительные насекомые»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925125422/http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html |date=2008-09-25 }} — [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайчĕ çинчи статья
* [http://zooex.baikal.ru/insecta/insecta.htm Хурт-кăпшанкă класĕ (Insecta)] [http://zooex.baikal.ru/ «Байкал тăрăх эоологи экскурсисем»] сайтĕнче.
* [http://www.sciteclibrary.ru/ensiclopedy/inse/ Хурт-кăпшанкăсем. Кĕске энциклопеди]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.sciteclibrary.ru/rus/about.html «SciTecLibrary»]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} сайтĕнче
* [http://www.zin.ru/projects/zinsecta/Index.html Информационная система ZINsecta] — хурт-кăпшанкă çĕнĕ классификацийĕ, Хурт-кăпшанкăсене йĕркелесе хурас лабораторийĕ, [http://www.zin.ru/ Зоологи институчĕн сайтĕнче] [[РĂА]]
* [http://palaeoentomolog.ru/russian.html «Палеоэнтомология в России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426080327/http://palaeoentomolog.ru/russian.html |date=2009-04-26 }} — Палеонтологи институчĕнартропад лабораторийĕн сайчĕ ([[Мускав]])
* [http://fossilinsects.net Тĕнчери палеоэнтомологи ушкăнĕн] сайчĕ.
* Сайт [http://bugdesign.com.ua/ «Bug Design»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911215535/http://www.bugdesign.com.ua/ |date=2008-09-11 }} — живые экзотические насекомые и оборудование для их содержания ([[Украина]])
* [http://www.insects-world.org.ru/ Мир насекомых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916222815/http://insects-world.org.ru/ |date=2008-09-16 }} — чылай кăсăк хыпар хурт-капшанкă çинчен.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{Энтомологи уйрăмĕсем}}

[[Категори:Хурт-кăпшанкăсем]]
[[Категори:Хурт-кăпшанкă]]
[[Категори:Хыткайăк]]
[[Категори:Хыткайăксем]]
[[Категори:Нăрăсем]]</text>
      <sha1>44qfm07fouzl148l2el085z6d0vrogm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаплă хыткайăк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129176</id>
    <revision>
      <id>873660</id>
      <parentid>871167</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>873660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5191" sha1="bo9rsn5xz48ghquoo1fk0qzztdu85hp" xml:space="preserve">
{{Taxobox
| name = Чаплă хыткайăк
| image file = Carabus.excellens.-.calwer.02.04.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Carabus excellens
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}
'''Чаплă хыткайăк'''&lt;ref name=&quot;ККВО&quot;&gt;Негробов О. П. (ред) (2011) Красная книга Воронежской области. Животные. Воронеж: МОДЭК том 2&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Carabus excellens}})  — Нăрăсен уртинчи  [[Хыткайăк йышшисем]] ямахатри [[Хыткайăк]] ретри (кăкри) [[хурт-кăпшанкă]]сен биологилле тĕсĕ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://eol.org/pages/3469183/overview |title=EOL — Carabus excellens |access-date=2014-05-24 |archive-date=2014-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525200249/http://eol.org/pages/3469183/overview |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 
== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Хурт-кăпшанкă метаморфози]]
* [[Энтомофаги]] 

== Вуламалли ==
* Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. — М.: Высшая школа, [[1980]].
* [[Брюлле, Гаспар Август|Брюлле Г. А.]] Histoire naturelle des Insectes. — [[Парис]], [[1834]]—[[1888]], [[1846]].
* [http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html М. Соколов. Насекомые в культуре и искусстве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502025542/http://ec-dejavu.ru/i/Insect.html |date=2008-05-02 }} // Соколов М.Н. Время и место. Искусство Возрождения как перворубеж виртуального пространства. М., 2002, с. 110-116
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://www.zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html Энтомологи литературин электронлă вулавăшĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206112124/http://zoometod.narod.ru/metod_bezpozv.html |date=2008-12-06 }}
* [http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html Хурт-кăпшанкă класĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005004944/http://www.apus.ru/site.xp/049057055124124.html |date=2008-10-05 }} [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайтĕнче
* [http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html «Эти удивительные насекомые»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925125422/http://www.apus.ru/site.xp/049052056055124054050050056124.html |date=2008-09-25 }} — [http://www.apus.ru/site.xp/ APUS.RU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527201724/http://www.apus.ru/site.xp |date=2007-05-27 }} сайчĕ çинчи статья
* [http://zooex.baikal.ru/insecta/insecta.htm Хурт-кăпшанкă класĕ (Insecta)] [http://zooex.baikal.ru/ «Байкал тăрăх эоологи экскурсисем»] сайтĕнче.
* [http://www.sciteclibrary.ru/ensiclopedy/inse/ Хурт-кăпшанкăсем. Кĕске энциклопеди]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.sciteclibrary.ru/rus/about.html «SciTecLibrary»]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} сайтĕнче
* [http://www.zin.ru/projects/zinsecta/Index.html Информационная система ZINsecta] — хурт-кăпшанкă çĕнĕ классификацийĕ, Хурт-кăпшанкăсене йĕркелесе хурас лабораторийĕ, [http://www.zin.ru/ Зоологи институчĕн сайтĕнче] [[РĂА]]
* [http://palaeoentomolog.ru/russian.html «Палеоэнтомология в России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426080327/http://palaeoentomolog.ru/russian.html |date=2009-04-26 }} — Палеонтологи институчĕнартропад лабораторийĕн сайчĕ ([[Мускав]])
* [http://fossilinsects.net Тĕнчери палеоэнтомологи ушкăнĕн] сайчĕ.
* Сайт [http://bugdesign.com.ua/ «Bug Design»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911215535/http://www.bugdesign.com.ua/ |date=2008-09-11 }} — живые экзотические насекомые и оборудование для их содержания ([[Украина]])
* [http://www.insects-world.org.ru/ Мир насекомых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916222815/http://insects-world.org.ru/ |date=2008-09-16 }} — чылай кăсăк хыпар хурт-капшанкă çинчен.

{{Энтомологи уйрăмĕсем}}

[[Категори:Хурт-кăпшанкăсем]]
[[Категори:Хурт-кăпшанкă]]
[[Категори:Хыткайăк]]
[[Категори:Хыткайăксем]]
[[Категори:Нăрăсем]]</text>
      <sha1>bo9rsn5xz48ghquoo1fk0qzztdu85hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Метрикăлла тытăм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129900</id>
    <redirect title="Метрикăлла виçев пĕрчисем" />
    <revision>
      <id>873627</id>
      <timestamp>2026-05-04T14:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «[[File:FourMetricInstruments.JPG|thumb|Four measuring instruments calibrated in metric units]] {{Пĕлтерĕшсем|Метрика}}  '''Метрикăлла тытăм''', '''виçесен метрикăлла тытăмĕ''' ({{Lang-fr|Système métrique}}) — пĕрчĕсен [[метр]] тата [[килограмм]] тенисене усă куракан, вуншрлă пайланусем е хутлавлăхсем çинче никĕслене...»</comment>
      <origin>873627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="spgm462ex1dkefsb321zluzsuhicgno" xml:space="preserve">[[File:FourMetricInstruments.JPG|thumb|Four measuring instruments calibrated in metric units]]
{{Пĕлтерĕшсем|Метрика}}

'''Метрикăлла тытăм''', '''виçесен метрикăлла тытăмĕ''' ({{Lang-fr|Système métrique}}) — пĕрчĕсен [[метр]] тата [[килограмм]] тенисене усă куракан, вуншрлă пайланусем е хутлавлăхсем çинче никĕсленекен тытăмĕ. 

== Каçăсем ==
{{Навигаци}}
* {{ВТ-МЭСБЕ|Метрическая система мер и весов}}
* [http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=93535 Постановление Правительства РФ от 31 октября 2009 г. N 879 Об утверждении положения о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации]
* [http://www.bipm.org/en/si/history-si/ Краткая история СИ]{{ref|en}}
* [http://www.imperialtometric.com/ Имперские и метрические автоматические преобразования]{{ref|en}}
* [https://web.archive.org/web/20071218062550/http://www.compulenta.ru/301905/ NASA полностью переходит на метрическую систему] // [[Компьюлента]]
* {{Anchor|История метра}} Белобров В. А. (2019). [https://www.academia.edu/40944287/История_метра_короткая_версия_доклада_ ''История метра (короткая версия)''], [https://www.academia.edu/40950845/История_метра_полная_версия_доклада_ ''История метра (полная версия)'']

{{Внешние ссылки}}

[[Категори:Виçесен тытăмĕ]]
[[Категори:Метрологи]]
[[Категори:Стандартсен вăрçи]]
[[Категори:Франци ăслайĕсем]]
[[Категори:Вуншарлă шутлав тытăмĕ]]</text>
      <sha1>spgm462ex1dkefsb321zluzsuhicgno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873630</id>
      <parentid>873627</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T15:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>[[Метрикăлла виçев пĕрчисем]] ҫине куҫарни</comment>
      <origin>873630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="j0kpt6900zp267h77xjv2w852cmykat" xml:space="preserve">#перенаправление [[Метрикăлла виçев пĕрчисем]]</text>
      <sha1>j0kpt6900zp267h77xjv2w852cmykat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кăткă йышшисем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129901</id>
    <redirect title="Кăткă" />
    <revision>
      <id>873633</id>
      <timestamp>2026-05-04T15:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ellodanis5 [[Кăткă йышшисем]] страницӑн ятне [[Кăткă йышшисем (çийямахат)]] ҫине улӑштарчӗ</comment>
      <origin>873633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="opp1gebqxnudny48tpy2q5odq91aaiw" xml:space="preserve">#перенаправление [[Кăткă йышшисем (çийямахат)]]</text>
      <sha1>opp1gebqxnudny48tpy2q5odq91aaiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>873634</id>
      <parentid>873633</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T15:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Каҫаракан каҫӑна [[Кăткă йышшисем (çийямахат)]] ҫинчен [[Кăткă]] ҫине улӑштартӑмӑр</comment>
      <origin>873634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="pkhyntidytp5ctjbxxshxtxjp32r1qd" xml:space="preserve">#перенаправление [[Кăткă]]</text>
      <sha1>pkhyntidytp5ctjbxxshxtxjp32r1qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-05-10 (cv)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>129902</id>
    <revision>
      <id>873640</id>
      <timestamp>2026-05-04T18:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Бутоны крокосмии,  садовый резерват Йонкерваллеи, Фриске Маррен, Фрисландия, Нидерланды»</comment>
      <origin>873640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161" sha1="q60ojc1r0h5unny0hyb6whx6vlhxpz9" xml:space="preserve">Бутоны крокосмии,  садовый резерват Йонкерваллеи, Фриске Маррен, Фрисландия, Нидерланды</text>
      <sha1>q60ojc1r0h5unny0hyb6whx6vlhxpz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-05-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>129903</id>
    <revision>
      <id>873641</id>
      <timestamp>2026-05-04T18:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Bloemknoppen van een Crocosmia. 25-06-2024. (d.j.b) 02.jpg»</comment>
      <origin>873641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ictxtkcso5zsusskyvrakmxi6d426g0" xml:space="preserve">Bloemknoppen van een Crocosmia. 25-06-2024. (d.j.b) 02.jpg</text>
      <sha1>ictxtkcso5zsusskyvrakmxi6d426g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нанопĕрчĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129904</id>
    <revision>
      <id>873665</id>
      <timestamp>2026-05-05T07:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «[[File:Mesoporous Silica Nanoparticle.jpg|thumb|Mesoporous Silica Nanoparticle]]  '''Нанопĕрчĕ''' ({{lang-en|nanoparticle}}) — хапи 1-рен пуçласа  100 [[Нанометр|нм]] чухлĕ,  хытă фазăллă, изоляциленнĕ, тавралăхпа лайăх чикĕленнĕ объект&lt;ref name=&quot;rosnano&quot;&gt;{{cite web|url=http://thesaurus.rusnano.com/wiki/article1399|title=Наночастица|author=Журавлёв...»</comment>
      <origin>873665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="91v7d377cfwu39n2tvof8sezltdtxv8" xml:space="preserve">[[File:Mesoporous Silica Nanoparticle.jpg|thumb|Mesoporous Silica Nanoparticle]]

'''Нанопĕрчĕ''' ({{lang-en|nanoparticle}}) — хапи 1-рен пуçласа  100 [[Нанометр|нм]] чухлĕ,  хытă фазăллă, изоляциленнĕ, тавралăхпа лайăх чикĕленнĕ объект&lt;ref name=&quot;rosnano&quot;&gt;{{cite web|url=http://thesaurus.rusnano.com/wiki/article1399|title=Наночастица|author=Журавлёва Наталья Геннадиевна, Шляхтин Олег Александрович|publisher=[[Роснано]]|access-date=2012-03-08|archive-url=https://www.webcitation.org/68VgWkkQ5?url=http://thesaurus.rusnano.com/wiki/article1399|archive-date=2012-06-18|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* Nanotechnologies. Terminology and definitions for nano-objects // Nanoparticle, nanofibre and nanoplate. ISO/TS 27687:2008.

{{Внешние ссылки}}
{{Нанотехнологи}}
{{nano-stub}}

[[Категори:Нанотехнологи]]</text>
      <sha1>91v7d377cfwu39n2tvof8sezltdtxv8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>