Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Мари Эл 0 1206 875148 834359 2026-07-01T20:55:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875148 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Мари Эл Республики |OfNm1 = <small>{{lang-mhr|Марий Эл Республик}}<br> {{lang-mrj|Мары Эл Республик}}<br>{{lang-ru|Марий Эл Республика}}</small> |OfNm2 = |FSFlag = Flag of Mari El.svg |FSCoA = Coat of Arms of Mari El.svg |FlagLnk = Мари Эл ялавĕ |CoALnk = Мари Эл гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Mari El.svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Йошкар-Ола]] |AreaRnk = 73 |TotArea = 23 375 |WaterPrcnt = 4% |PopRnk = 65 |PopQty = 672 321 |PopCtDate = 2023 |PopDens = 28,76 |FedDistrNm = [[Атăл федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Атăл-Нухрат экономика районĕ]] |CadNo = 12 |LangLangs = s |OfLangs = [[мари чĕлхи|улăх мари]], [[туçи мари чĕлхи|туçи мари]], [[вырăс чĕлхи|вырăс]]<ref name=constitution>{{cite web |url=http://constitution.garant.ru/region/cons_mariy/chapter/d60e93439c93a0a5348ed8181732bb33/ |title=Конституция Республики Марий Эл, ст. 15. |access-date=2020-12-01 |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124191615/https://constitution.garant.ru/region/cons_mariy/chapter/d60e93439c93a0a5348ed8181732bb33/ |deadlink=no }}</ref> |HeadTtl = Пуçлăх |HeadNm = [[Зайцев Юрий Викторович]] |ViceTtl = Патшалăх пухăвĕн ертӳçи |ViceNm = [[Смирнов Анатолий Васильевич]] |LegislTtl = |LegislNm = |FSAnthem = [[Мари Эл гимнĕ]] |FSUTC = [[Мускав вăхăчĕ]], [[UTC+3]] }} '''Марий-Эл'''<ref>Исмуков, Николай. Çĕр юрри. Шупашкар, 1990. — с.84.</ref> ('''Мари Эл Республики''' е '''Мари Эл'''<ref name=parlament>{{cite web |url = http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html |title = Марий Эл Республикин конституцийĕ. Сыпăк 1. Конституци тытăмĕн тĕпĕсем. |archive-url = https://web.archive.org/web/20131002081926/http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html |archive-date = 2013-10-02 }} «Мари Эл Республики» тата «Мари Эл» тенин пӗлтерӗшӗ пӗрех.</ref>, {{lang-mhr|Марий Эл Республик}}, {{lang-mrj|Мары Эл Республик}}, кĕске {{lang-mhr|Марий Эл}}, {{lang-mrj|Мары Эл}}, {{lang-ru|Марий Эл}}) — [[Раççей|РФ]]-н субъекчĕ<ref>{{cite web|url=http://constitution.garant.ru/region/cons_mariy/chapter/61be80f84cf4d95f84aeddb3178a7797/|title=Конституция Республики Марий Эл (принята Конституционным Собранием Республики Марий Эл 24 июня 1995 г.) / Статья 1|website=constitution.garant.ru|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116124012/https://constitution.garant.ru/region/cons_mariy/chapter/61be80f84cf4d95f84aeddb3178a7797/|deadlink=no}}</ref>, унăн йышĕнчи [[республика]] (патшалăх)<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенче, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.<br> 2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref>. [[Атăл федераци тăрăхĕ]]н йышне кĕрет, [[Атăл-Нухрат экономика районĕ]]н пайĕ. [[Тĕп хула|Тĕп хули]] — [[Йошкар-Ола]]. Мари Эл Республики çурçĕр енче — [[Киров облаçĕ]]пе, кăнтăр-хĕвелтухăç енче — [[Тутарстан]]па, кăнтăр-хĕвеланăç енче — [[Чăваш Ен]]пе, хĕвеланăç енче — [[Чулхула облаçĕ]]пе чикĕленет. {{Full Date|1920|11|4}} Марий Автономи облаçĕ пекех йĕркеленнĕ, [[1936]] çултан республика (Марий АССР) пекех. Мари Эл шутне 3 республика хули, пӗр район хули, 14 [[район]], 16 хула евпр посёлокӗ, 180 [[ял тăрăхĕ]] тата 1632 [[ял]] кӗрет. [[Патшалăх чĕлхи]]сем: [[Мари чĕлхи|улăх мариле]], [[Мари чĕлхи|туçи мариле]], [[Вырăс чĕлхи|вырăсла]]. == Тавралăхĕ == Мари Эл çĕрĕ [[Тухăç-Европа айлăмĕ]]н тухăçĕнче, [[Атăл]]ăн вăтам юхăмĕнче вырнаçнă. Республикăн чылай территорийĕ Атăлăн сулахай çыранĕнче выртать. Сулахай çыранăн анăç пайне шурлăхлă [[Мари айлăмĕ]] йышăнать. Республикăн анăçĕнче [[Атăл]]а пысăк юппи — [[Ветлуга (юханшыв)|Ветлуга]] юхса кĕрет. Айлăм тухăçĕнче [[Вятка увалĕсем|Вятка увалĕсен]] кăнтăр айăккинче пуçланакан Атăлăн сулахай юпписеми: [[Кĕçĕн Кокшага (юханшыв)|Кĕçĕн Кокшага]] [[Кĕçĕн Кунтăш]] тата [[Большая Ошла]] юпписем, [[Мăн Кокшага (юханшыв)|Мăн Кокшага]] [[Большой Кунтăш]], [[Рутка]] юпписем шыв турттараççĕ. Айлăмсенче вăрман кӳлли нумай. Атăлăн сылтăм çыранĕнче республикăн 14 районĕнчен пĕри кăна — Туçи Мари — вырнаçнă. Вăл [[Атăлçи çӳллĕшĕ]]н кăнтăр айккине йышăнать. Кунта Атăла юпписем — [[Сăр (юханшыв)|Сăр]], [[Сумка]], [[Ункă (юханшыв)|Ункă]], [[Кĕçĕн Ункă]], [[Сĕнтĕр]] — юхса кĕреççĕ. Атăл çинче республика çĕрĕнче [[Шупашкар шывуправĕ|Шупашкар]] тата [[Куйбышев шывуправĕ|Куйбышев]] шывуправĕсем пур. [[Ӳкерчĕк:Mary El map.png|thumb|350px|Мари Эл картти]] === Усăллă çĕрай управĕсем === Ресурсĕсем: [[торф]], [[тăм]], [[çурт-йĕр чулĕ]], [[акшар]] тата, кантăк тата силикат [[хăйăрĕ]], [[минерал çăлкуçĕ]]сем. === Климат === [[Климат]] вăтам континентлă, тăсăлуллă сивĕ хĕлпе ăшă çу. Çуллахи вăтам температура +18...20 °С. Чи шăрăх çанталăк — утăн варринче. Сывлăш +24...28 °С çити вĕриленет. Кĕркунне [[çанталăк]] нӳрĕк сивĕ, касăм çумăрлă, çиллĕ. Ирех [[шăн илни]]пе [[юр]] çуни те пулать. [[Чӳк]] — чи çи-тăвăл уйăхĕ. [[Хĕл]], яланхилле, чӳк уйăхĕнче тапранать. Хĕллехи вăтам температура −18...-19 °С. Чи сивĕ уйăх — [[кăрлач]]. Мари Эл Республикинче тĕрлĕ тĕслĕ хĕллехи спортпа: [[йĕлтĕр]]пе, [[коньки]]пе хăтланма ансат. [[Çуркунне]], пĕтĕмĕшле, сивĕрех типĕ. === Фауна тата флора === Мари Эл тайга ай йăрăмĕнче вырнаçнă. [[Тăпра]] ытларах çаран-кĕллĕ, шурлахлă, синкер вăрман. [[Хутăш вăрман]]ĕ ([[хыр]], [[пихта]], [[чăрăш]], [[хурăн]]) 50 % ытла территоринче (анăçпа вар районĕсенче) ешерет. Юханшыв айлăм тăрăхĕсенче — [[юман-çăка вăрманĕ]]сем. [[Кашкăр]], [[упа]], [[тилĕ]], [[пăши]], [[çӳлевĕç]], [[хăнтăр]], [[каюра]] тата урăх чĕрчун тĕл пулать. Мари Эл çĕрĕнче— [[Мари Чодра]] наци паркĕ, çутçанталăк управĕ [[Мăн Кокшага (çутçанталăк управĕ)|Мăн Кокшага]]. == Халăх йышĕ, республика тытăмĕ == Халăх йышĕ — 711 540 çын ([[2006]]), 728 000 ([[2002]]). Халăх йышлăхĕ — 30,4 çын/çм² ([[2005]]), хула халăхĕн шайĕ — 63,1 % ([[2005]]). === Рекреаци потенциалĕ === Республикăра çын тĕкĕнмен тайга çут çанталăкĕ сыхланса юлнă, кунта республикăри хула тата кӳршĕ çĕрсенчи халăх чунна кантарма килет. Çуран çулçӳрев, ут маршручĕ чылай, кулленех шыв тăрăх байдаркăпа [[Мăн Кокшага]] анаççĕ , кӳлĕсем ([[Яльчик]], [[Таир]]) тата юханшывсем çинче кану çурчĕсене, санаторисене тата çуллахи лагерьсене туса лартнă. === Халăх йышĕ === Мари Элре [[вырăссем]] (47,5%), [[марисем]] (42,9%), [[тутарсем]] (6,0%) тата урăх [[халăх]] пурăнать. {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ [[2002]] çулта, пин çын ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}) |- |[[Вырăссем]] (47,5 %) | 345,5 |- |[[Çармăссем]] (42,9 %) | 312,2 |- |[[Тутарсем]] (6,0 %) | 43,4 |- |[[Чăвашсем]] (1,0 %) | 7,4 |- |[[Украинсем]] | 5,1 |- |[[Удмуртсем]] | 2,2 |- |[[Белоруссем]] | 1,4 |- |[[Мордвасем]] | 1,3 |- |[[Азербайджансем]] | 1,2 |- |[[Эрменсем]] | 1,1 |- |<small> 1000 ытла çын ушкăнлă халăха кăтартнă </small> |} Йошкар-Олапа [[Волжск]] хулисенче, çаплах Йошкар-Ола хутлăхĕнче тата республикăн анăç çĕренче [[вырăссем]] чылайрах. Ялсенче мари халăхĕ йышлă, Туçи Мари районĕнче — туçи марисем, вĕсем чĕлхепе те, культурипе те улăх марисенчен уйрăлса тăраççĕ. Чăваш Утар районĕнче темиçе чăваш ялĕ вырнаçнă. === Пурăну вырăнĕсем === # [[Йошкар-Ола]] 253.407 # Волжск Юлсер-Ола 58.046 # [[Чикмĕ]] Цикмä 22.679 # Медведево Маскасола 16.606 # [[Чăваш Утарĕ]] Провой 12.455 # Советский У Роҥго 10.619 # [[Моркă]] Морко 9.795 # [[Çернур]] Шернур 9.082 # Красногорский Лушмара 7.008 # [[Çĕнĕ Торъял]] У Торйал 6.940 # [[Орша]] Öрша 6.907 # [[Параньга]] Поранча 6.667 # [[Мари Турек]] Марий Тӱрек 5.965 # Куженер Кужэҥер 5.854 # Краснооктябрьский Краснооктябрьский 4.314 # Приволжский Приволжский 4.217 # [[Килемар]] Кӹлемар 4.005 # [[Юрнă]] Йӱрнӹ 3.950 # Суслонгер Суслэҥер 3.557 <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''5 пин ытла çын пурăну вырăнĕсем'''<br /> 2008 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕ тĕлне |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Йошкар-Ола]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">248,7</td> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Семёновка (Мари Эл)|Семёновка]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">7,0 (2003)</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Волжск]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">56,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Красногорский (Мари Эл)|Красногорский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Чикмĕ]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">22,7</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Оршанка]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,9</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Медведево (Мари Эл)|Медведево]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">16,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Çĕнĕ Торъял]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,6</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> [[Шуланкă]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">12,3</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Паранькă]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,6</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Советский (Мари Эл)|Советский]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Мари-Турек]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">6,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Моркă]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">10,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Куçенер]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">5,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"> [[Çернур]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">9,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;"></td> </tr> </table> |} </div> == Административлă территорисем == * республика пăхăнăвĕнчи хула: 3 — Йошкар-Ола, Волжск тата Чикмĕ (МЭР Конституцийĕн 97-мĕш ст. килĕшӳллĕ) * район: 14 * хула евĕр паççулкă: 16 * ял тăрăхĕ: 180 * ял: 1632 == Кун-çулĕ == {{Main|Мари Эл кун-çулĕ}} [[Финн-укăр йăхĕсем]] хальхи Раççейĕн анăçри, çурçĕрти тата варринчи территоринче сĕм тахçанах пурăннă. Мари Эл çĕрĕнче пирĕн эрăччен пĕрремĕш пинçуллăх вăхăтĕнчи археологи япалисем тупнă. Çапла, çармăс çырăвĕпе (тиште) хуçалăх ĕçĕсенче çех усă курнă, тутар çыру çăлкуçĕсене Хусана илнĕ чух çунтарса янă, çавăнпа Вăтам Атăлçи кун-çулĕн пур çыру пĕлтерӳлĕхне вырăс чĕлхипе çырнă. [[Çармăссем]] (хальхи ячĕ — [[марисем]]) пирки пĕрремĕш [[X ĕмĕр]]те хасар хаканĕ Иосифа сановнику кордов халифĕн сановникĕ Хасдай ибн Шапрут патне çырнă çырăвĕнче асăннă. Хальхи çармăссен несĕлĕсем [[V ĕмĕр|V]] - [[VIII ĕмĕр]]сем хушшинче [[готсем]]пе, каярах [[хасарсем]]пе тата [[Атăлçи Пăлхар]]па хутшăннă. Палхар патшалăхне [[1236]] çулта [[Батый]] хан монгол çарĕсем çĕмĕрсе тăкнă. Çакăн хыççăн пулса тăнă [[Ултăн Урта]]па [[çармăссем|мари]], тăмарлă пулнă. [[XIII ĕмĕр|XIII]] - [[XV ĕмĕр]]сенче [[çармăссем]] [[Ылтăн Урта]] тата [[Хусан ханлăхĕ]] шутĕнче пурăннă. [[IX ĕмĕр]]тенпе çармăссем çавăн пекех тухăçалла куçса пыракан Кейӳ Руçĕн славян йăхĕсемпее тĕл пулнă, анăç çармăс çĕрĕсенче [[Аслă Ростов|Ростов]], [[Галич (Кострома облаçĕ)|Галич]], [[Ярославль]], [[Суздаль]], [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕр]] хулисене тата [[1221]] çулта [[Чулхула]]на туса лартнă. Майĕпен анăç çармăссем [[Христос тĕнĕ|христиан]] тĕнне кĕрсе славянланаççĕ, килĕшменнисем мари енĕн варрине тарса каяççĕ. [[Вăтам ĕмĕрсем]] тапхăрĕнче яланхилле вырăс-тутар хирĕçĕвĕсем çармăс çĕрĕнче (кун чух çармăссем тутар енче çапăçнă) пулса иртеççĕ. Малтан [[тутарсем]]пе [[çармăссем]] çĕнтерсе пыраççĕ, анчах та [[Хаяр Йăван]] вăрçă тапратать: [[1551]] çулта туçи çармăс (Атăлăн сылтăм çыранĕ) çĕрĕсем [[Мускав]] айне пулаççĕ, [[1552]] çулат патша çарĕсем [[Хусан]]а илеççĕ, йăлăм çармăссем Мускава куланай тӳлеме тытăнаççĕ. Хыççăн [[колонизаци]] тапхăрĕ пуçланать: çапла, [[1555]] çулта [[Шупашкар]], [[1583]] — [[Чикмĕ]], [[1584]] — Царевококшайск (халĕ [[Йошкар-Ола]]) хулисене никĕслеççĕ. Хĕстерсе христианланине пула çармăссем ялсене пушă хăварса вăрмана тараççĕ. [[Пётр I|Петре Первом]] мари халăхне çара хĕсмете илеççĕ, территорие тĕпчеме тытăнаççĕ, кириллица шрифчĕпе [[мари чĕлхи]] нче пĕрремĕш çыру ĕçесем çуралаççĕ. Пĕрремĕш мари [[Пуцек-Григорович грамматики]] [[1775]] çулта çутта тухать. Пурнăç лару-тăрăвĕ çапах йывăр тăрать, [[1775]] çулта çармăссем кар тăрса [[Пугачёв Емельян Иванович|Пăкач]] пăлхавнее хутшăнаççĕ. [[1872]] çулта атăлçи халăхсене, çармăссене çав шутра, вĕрентес тĕллевпе [[Хусанри вĕрентӳçĕсен семинарийĕ]] уçăлать. Çакăн хыççăн халăх чĕрĕлме тытăнать, мари шкулĕсем уçăлаççĕ, çармăс чĕлхипе кĕнекесем, çав шутра вĕренӳ кĕнеки те, пичетленеççĕ. Октябрь Революцийĕ хыççăн, [[1920]] çулăн [[юпа, 4|юпан 4-мĕшĕнче]], [[Мари автономи облаçĕ]] туса хураççĕ. [[1920]]-мĕш çулсенче икĕ тан шайлă чĕлхе литература виçине: [[йăлăм мари чĕлхи]] тата [[туçи мари чĕлхи]] йышăнаççĕ. [[1930]]-мĕш çулсенче, ытти наци республикисенчи пекех, наци интеллигенцине пурне те тенĕ пекех, пĕтернĕ. Майĕпен [[çармăссем]] республикăра сахал йышлă халăх вырăнне ӳкеççĕ, политика пусăмне пула [[çармăс чĕлхи]]не вырăс чĕлхи ылмаштарать. [[1920]] çулхи [[Чӳк, 4|чӳк уйăхĕн 4]] Мари автономлă облаçне туса хунă, [[1936]] çулти [[Раштав, 5|раштавăн 5-мĕшĕнче]] распубликăна Мари АССР ятне панă. [[1990]] çултанпа вара Мари Эл ятлă. Мари Эл ячĕ «''мари''»(халăх ячĕ) тата «''эл''» (çĕр) сăмахĕсенчен пулнă. == Экономика == === Инфраструктура === Мари Элре республика хушшинчи шайра 1 аэропорт пур. Республикăра чукун çул вокзалĕ тата икĕ автовокзал, 14 чукун çул чарăнăвĕ, 51 пассажир автобус чарăнăвĕ, [[Чикме]]ре Атал çинчи юханшыв порчĕ, тăватă вырăнти порт, баржăна тиемелли-антармалли хатĕр вырăн. [[Атăл]]па [[Ветлуга]] тăрăх карап çӳрет. === Промăçлăхĕ === Ертсе пыракан промăçлă пайĕ — [[машина тăвасси]] тата [[металл хатĕрлесси]] (металл касакан хатĕр-хĕтĕр, приборсем, автоматизаци хатĕрĕсем, сутă-илӳ тата этем пĕрлĕ апатлану предприятисем, вăрман, йывăç тăвасси тата целлюлоза-хут, çăмăл тата апат-çимĕç (аш-какайпа сĕт-çу). Паллă промăç тĕпĕсем —[[Йошкар-Ола]], [[Волжск]]. === Ял хуçалăхĕ === Ял хуçалăхĕнчи тĕп отраçлĕ — [[выльăх-чĕрлĕх]] ĕрчетесси (сĕт-çу тата аш-какай (шултра мăйракаллă выльăх, сысна, сурăх, чăх) туса илесси. Тĕшĕллĕ тырă ([[урпа]], [[сĕлĕ]], [[ыраш]], [[тулă]]) тата [[выльăх апачĕ]], [[йĕтĕн]], [[хăмла]], [[пахча-çимĕç]], [[çĕрулми]]) çитĕнтереççĕ. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * http://www.gov.mari.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014165627/http://gov.mari.ru/ |date=2008-10-14 }} * [http://www.marimedia.ru/ Мари Эл çĕнĕ хыпар порталĕ] * [http://news.vmariel.ru/ Йошкар-Олан тата Мари Эл республикин çĕнĕ хыпар порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401085322/http://news.vmariel.ru/ |date=2009-04-01 }} * [http://forum.csyst.ru/ Республикăн тĕп хорумĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314121537/http://forum.csyst.ru/ |date=2009-03-14 }} * [http://www.mari-el.name/mtr.html Мари халăх тĕнĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons|Category:Mari El}} {{Мари Эл}} {{Атăл федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федерацин субъекчĕсем}} {{Марисем}} {{Финн-укăр патшалăхĕсемпе автономисем}} {{Mari-El-geo-stub}} [[Категори:Раççей]] [[Категори:Мари Эл|*]] mosryacfvtxuexcad92n0lqdpp41tlt Мари чĕлхи 0 2585 875150 854905 2026-07-01T20:59:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875150 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс = урал |ят = Мари чĕлхи |тăван ят = марий йылме |патшалăхсем = [[Раççей Федерацийĕ]] |регионсем = [[Мари Эл]], [[Пушкăртстан]], [[Тутарстан]], [[Свердловск облаçĕ]], [[Киров облаçĕ]] |официаллă чĕлхе = {{Ялавлани|Мари Эл}} |калаçакан йышĕ = * улăх-тухăç: 365 316 ([[2010 çулхи халăх çыравĕ|2010]]) * [[Туçи-мари чĕлхи|туçи-мари]]: 23 062 (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Çырав-2010]</ref> |категори = [[Еврази чĕлхисем]] |классификаци = [[Урал чĕлхисем|Урал çемьи]] : [[Финн-укăр чĕлхисем|Финн-укăр турачĕ]] :: [[Финн-атăл чĕлхисем|Финн-Атăл группи]] [[Чĕлхе тăванлăхĕ|Тăванла чĕлхесем]]: [[Ирçĕ чĕлхи|ирçĕ]], [[Мăкшă чĕлхи|мăкшă]] |çыру = [[кириллица]] ([[Мари çырулăхĕ]]) |ГОСТ 7.75-97 = мач 445 |ISO2 = chm |ISO3 = chm - мари (пĕрлĕ)<br /> mhr - [[улăх мари чӗлхи]]<br /> mrj - [[туçи мари чĕлхи]] }} '''Мари чĕлхи''' — [[Финн-укăр чĕлхисем]] патне кĕрекен [[чĕлхе]], финн сыпăкĕ. [[Марисем|Марисен]] чĕлхи, [[Мари Эл]] республикинче [[вырăс чĕлхи]]пе пĕрле [[официаллă чĕлхе]] шутланать. [[Марисем]] калаçаççĕ. == Диалектсем == Мари чĕлхи виçĕ тĕп диалект çине пайланать — улăх, туçи тата тухăç калаçăвĕсем. Икĕ литература чĕлхи пур: [[улăх мари чĕлхи|улăх марипа]] [[туçи мари чĕлхи|туçи мари]] диалекчĕсем çинче никĕсленеççĕ. Вĕсем иккĕшĕ те [[XX ĕмĕр]] пуçламăшĕнче йĕркеленсе кайнă. Асăннă литература чĕлхисене пĕрлештерес тĕлĕшпе темиçе проект та йĕркелесе пăхнă, пĕри те ăнăçман. Марипа [[чăваш чĕлхи]] хăй вăхăтĕнче, вăтам ĕмĕрсенче, тачă çыхăнура тăнă. Çав хутшăнуран паян кунчченех мари чĕлхинче нумай чăваш сăмахĕпе ытти чĕлхе единици сыхланса юлнă. [[Федотов Михаил Романович|М.Р. Федотов]] словарĕ тăрăх, ун пек лексема хисепĕ 1 200 яхăн. Чăваш чĕлхинче 200 патне мари сăмахĕ пур. == Алфавичĕсем == [[Ӳкерчĕк:Mari alphabet (1887).jpg|thumb|250px|1887 çулхи мари алфавичĕ]] === Улăх мари алфавичĕ === {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ҥ ҥ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӱ ӱ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} === Туçи мари алфавичĕ === {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӧ ӧ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӱ ӱ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ӹ ӹ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} == [[Чăваш чĕлхи]]пе çыхăнни == Мари чĕлхине кĕнĕ чăваш сăмахĕ сасă тĕлĕшĕнчен пăртак улшăнать: хаяр – аяр, сухан – шоган, уксах – окшак, çамрăк – самырык.<ref>[[Фомин Эдуард Валентинович|Э.В. Фомин]]. [[Чи хитре чĕлхе]] [http://chuvash.org/e/d0a7d0b820d185d0b8d182d180d0b520d187c495d0bbd185d0b52028d0ad2e20d0a4d0bed0bcd0b8d0bd29]</ref> Чăваш чĕлхине мариран килнĕ сăмахсем урăхларах илтĕнеççĕ. Тĕслĕхрен: когыльо – кукăль, кутко – кăткă. Мари чĕлхине чăвашларан уйрăм сăмахсем кăна мар, грамматика конструкцийĕсем те, вĕсен хушшинче аффикссем кĕнĕ.<ref>[[Мойсио Арто|Арто Мойсио]]. Именные словосочетания марийского и чувашского языков [http://ru.chuvash.org/e/d098d0bcd0b5d0bdd0bdd18bd0b520d181d0bbd0bed0b2d0bed181d0bed187d0b5d182d0b0d0bdd0b8d18f20d0bcd0b0d180d0b8d0b9d181d0bad0bed0b3d0be20d0b820d187d183d0b2d0b0d188d181d0bad0bed0b3d0be20d18fd0b7d18bd0bad0bed0b2]</ref><ref>Hasselbäck, Andre. Tatar & Chuvash Code-copies in Mari. ISBN 91-554-6125-5</ref> == Сăмах тĕслĕхĕсем <ref>[http://oldforum.chuvash.org/cgi-bin/ikonboard.cgi?act=ST;f=2;t=1878;st=20 Чăвашла-марилле сăмахсар: Чăваш канашлăвĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028082545/http://oldforum.chuvash.org/cgi-bin/ikonboard.cgi?act=ST;f=2;t=1878;st=20 |date=2020-10-28 }}</ref> == {| class="prettytable sortable attable" border="1" width="350" |- | width=50% | '''Марилле''' | width=50% | '''[[Чăвашла]]''' |- | кеквлä (кайык) | кайăк |- | комбы | хур |- | лыды | кăвакал |- | цеве | чăх |- | карак | ула курак |- | йуксэ | [[акăш]] |- | оравий (пӧрткай) | çерçи, салакайăк |- | кесия | [[чĕкеç]] |- | кäды | [[кăвакарчăн]] |- | шыжвык | [[шăпчăк]] |- | ышкал | ĕне |- | ӱшкӱж | [[вăкăр]] |- | презы | пăру |- | кесы | [[качака]] |- | шарык | [[сурăх]] |- | тäгä | [[така]] |- | патя | путек |- | имни | [[лаша]] |- | масак | [[упа]] |- | пире | [[кашкăр]] |- | ур | [[пакша]] |- | морен | [[мулкач]], куян |- | шӱле | [[чĕрĕп]] |- | ыдр | [[каюра]] |- | каля | [[шăши]] |- | ырвыж | [[тилĕ]] |- | ел | [[ăман]] |- | арашынгы | [[шăна]] |- | ангремшы | [[эрешмен]] |- | почемыш | [[сăпса]] |- | лепе | [[лепĕш]] |} === [http://grammar.marlamuter.com/morf_verb.php Глаголĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201003242/http://grammar.marlamuter.com/morf_verb.php |date=2016-12-01 }} === ==== Хальхи-пулас вăхăчĕ ==== {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | -ам/-ем | -ына/-ена |- | 2 | -ат/-ет | -ыда/-еда |- | 3 | -еш/-а | -ыт/-ат |} {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | ом | она, огына |- | 2 | от | ода, огыда |- | 3 | ок, огеш | огыт |} ==== Иртнĕ вăхăчĕсем ==== {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | -ым/-ышым | -на/-ышна |- | 2 | -ыч/-ышыч | -да/-ышда |- | 3 | -о (-ӧ, -е)/-ыш | -ыч/-ышт |} {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | шым | ышна |- | 2 | шыч | ышда |- | 3 | ыш | ышт |} {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | -ынам/-енам | -ынна/-енна |- | 2 | -ынат/-енат | -ында/-енда |- | 3 | -ыч/-ышт | -ыныт/-еныт |} {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | омыл | огынал, онал |- | 2 | отыл | огыдал, одал |- | 3 | огыл | огытыл |} === Хушнă глаголĕ === {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | | |- | 2 | -о, -ӧ, -е | -са, -за/-ыза |- | 3 | -шо, -шӧ, -ше/-ыжо, -ыжӧ, -ыже | -ышт |} {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | | |- | 2 | ит | ида |- | 3 | ынже | ынышт |} Прототипĕ {| class="wikitable" |- ! Пит ! Пĕррели ! Нумайли |- | 1 | мый (эпĕ) | ме (эпир) |- | 2 | тый (эсĕ) | те (эсир) |- | 3 | тудо (вăл) | нуно (вĕсем) |} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Interwiki|code=mhr|мари чĕлхи}} * [http://gov.mari.ru/me/main.htm «Марий Эл» мари хаçачĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060318001830/http://gov.mari.ru/me/main.htm |date=2006-03-18 }} * [http://www.kmatsum.info/mari/eng/index.html Мари чĕлхи] (акăлчанла, марилле, яппунла) * [http://www.newsmari.info/ тетелти Мари Эл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070402040228/http://www.newsmari.info/ |date=2007-04-02 }} (марила тата вырăсла тетел порталĕ) * [http://www.mari.ee MariUver] (марила, эстонла, акăлчанла, вырăсла) * [http://library.finugor.ru/ Финн-угр электронлă вулавăшĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018190124/http://library.finugor.ru/ |date=2005-10-18 }}. * [http://www.mari-el.ru/mgpi/ Мари Эл патшалăх педагогика институчĕ (МГПИ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050310040729/http://www.mari-el.ru/mgpi/ |date=2005-03-10 }} * [http://www.uta.fi/~km56049/mari/indexmari.html Kimberli Mäkäräinen's Meadow Mari Grammar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100207020310/http://www.uta.fi/~km56049/mari/indexmari.html |date=2010-02-07 }} * [http://grammar.marlamuter.com/ Грамматики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422023143/http://grammar.marlamuter.com/ |date=2016-04-22 }} * [https://yadi.sk/d/CiEMcpjcfYY4L Словарь черемиского языка с российским переводом. 1785 г.] * [http://yolva.ru/ Электрон книгагудо] * [http://mari-lab.ru/index.php?title=Марийские_словари Словарĕсем] {{Марисем}} {{Финн-укăр чĕлхисем}} <!--Categories--> [[Категори:Финн-угр чĕлхисем]] [[Категори:Раççей чĕлхисем]] 6h8tji3gonfdo4i7to97j7lzp5waxbk Китай Халăх Республики 0 3483 875143 867285 2026-07-01T16:06:09Z HyBoxwood 40433 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 875143 wikitext text/x-wiki {{Патшалăх |ChNm = Китай |NationName = Zhōnghuá rénmín gònghéguó |FlagTitle = [[Китай ялавĕ]] |PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag of the People's Republic of China.svg|125px]] |LctCn = [[Ӳкерчĕк:China in its region (claimed hatched).svg|250px]] |CoA = [[Ӳкерчĕк:中華人民共和國國徽.svg|125px]] |CoATitle = [[Китай гербĕ]] |LNGs = [[китай чĕлхи]] |CapCn = [[Пекин]] |BigCity = [[Шанхай]] |TitleGl = [[Ирак председателĕсем|Председатель]] |PrezName = [[Ху Дзиньтао]] |MinList = [[Патшалăх Канашлăвĕн премьерĕ]] |MName = [[Вень Дзябао]] |SqNumb = 4 |SqAll = 9&nbsp;596&nbsp;960 |YearP = 2004 |NasPop = 1&nbsp;298&nbsp;847 624 |NasPlot = 135 |NasNum = 1 |Valuta = [[Юань (валюта)|Юань]] |GTOt = +08 |GTDo = +08 |GimnName = [[Китай патшалăхĕн гимнĕ]] |Domen = .cn |Tel = 86 }} '''Китай''' ({{lang-zh|中国}} / ''Джунго'', «вăтам çĕр çинчи патшалăх» пек вуланать) — Азин Хĕвелтухăç енче вырнаçнă патшалăх: Эсир сайта кӗмен. Ҫавна май, мӗн те пулин улӑштарсан сирӗн х. Çын шучĕпе чи нумайи шутланать. Пурĕ 1,4 млрд. яхăн çын пурăнать. [[Культура|Культури]] питĕ пуян та авалхискер. Официаллă '''Китай Халăх Республики''' ятлă. Кĕскен КХР. Çĕр лаптăкĕпе Китайран пысăккисем [[Раççей]], [[АПШ]], [[Канада]]. КХРпа юнашар пурĕ 14 патшалăх вырнаçнă: [[Афганистан]], [[Бутан]], [[Мьянма]], [[Инди]], [[Казахстан]], [[Кăркăсстан]], [[Лаос]], [[Монголи]], [[Непал]], [[КХДР]], [[Пакистан]], [[Раççей]], [[Таджикистан]] тата [[Вьетнам]]. == Халăхĕсем == [[Ӳкерчĕк:Population_density_of_China_by_first-level_administrative_regions_Russian.png|мини|250px|Китайри халăх йышлăхĕ, [[2005]].]] === Китай историийĕн тапхăрĕсем === '''Китай историллĕ ăслăлăхĕнче йышăннă хронологиллĕ таблица''' {|class="standard" ! Çулсем !! Патшалăх (ăру) |- ! Пирĕн эрăччен |- |[[пирĕн эрăччен 2357]] — [[пирĕн эрăччен 2255]] |Кăссайлă тăрăм [[Яо (император)|Яо]] |- |[[пирĕн эрăччен 2255]] — [[пирĕн эрăччен 2205]] | Кăссайлă тăрăм [[Шун]] |- |[[2205 до н. э.]] — [[1766 до н. э.]] | Кăссайлă ăру [[Ся (китай ăрăвĕ)|Ся]] |- |[[пирĕн эрăччен 1766]] — [[пирĕн эрăччен 1122]] |[[Шанг-Йин ăрăвĕ]]н йăла-йĕрки хыпарĕсем |- |[[пирĕн эрăччен 1122]] — [[пирĕн эрăччен 247]] |[[Джоу ăрăвĕ]]н йăла-йĕрки хыпарĕсем |- |[[пирĕн эрăччен 246]] — [[пирĕн эрăччен 207]] |[[Цин ăрăвĕ]]н йăла-йĕрки хыпарĕсем |- |[[пирĕн эрăччен 206]] — [[220]] н. э. |[[Шанг-Йин ăрăвĕ]]н йăла-йĕрки хыпарĕсем (çав шутра [[Анăç Хань]] — [[пирĕн эрăччен 206]] — [[25]], [[Тухăç Хань]] — [[25]] — [[220]]) |- ! Пирĕн эра |- |[[220]] — [[264]] |[[Вей (патшалăх)|Вэй ăрăвĕ]], [[Виçпатшалăх]] |- |[[265]] — [[420]] |[[Дзин ăрăвĕ]] ([[Анăç Дзин]]: [[265]]—[[316]], Тухăç Цзинь: [[317]]—[[420]]) |- |[[420]] — [[479]] |[[Сунг ăрăвĕ]] |- |[[479]] — [[501]] |[[Ци ăрăвĕ]] |- |[[502]] — [[556]] |[[Лянг ăрăвĕ]] |- |[[557]] — [[588]] |[[Чен ăрăвĕ]] |- |[[589]] — [[618]] |[[Суй ăрăвĕ]] |- |[[618]] — [[907]] |[[Танг ăрăвĕ]] |- |[[907]] — [[959]] |[[Пиллĕк ăру тапхăрĕ]] |- |[[960]] — [[1279]] |[[Сунг ăрăвĕ]] |- |[[1280]] — [[1368]] |[[Юань ăрăвĕ]] ([[монголсем|монгол]]) |- |[[1368]] — [[1644]] |[[Минг ăрăвĕ]] |- |[[1644]] — [[1911]] |[[Цинг ăрăвĕ]] ([[манджурсем|манджур]]) |- |[[1912]] — [[1949]] |[[Китай республики]] |- |[[юпа, 1]] [[1949]] |Китай Халăх Республики |} == Халăх çыравĕсем == Китайра халăх çыравне 1953, 1964 тата 1982 çулсенче ирттернĕ. 1987 çулта ертӳлĕх тепĕр çыравне 1990 çулта ирттернĕ, хыççăн кашнине — 10 çулра пĕрр. 008 180 738 çын кăтартнă 1982 çулхи халăх çыравĕ унченхи кĕ çыравĕнчен (1953—582 млн) тĕрĕсрех шутланать. 1982 çултанхинче тĕнче йĕркеленӳлĕхĕсем те пулăшнă, çав шутра 15,6 млн доллар панă [[ОПН пурăнакан халăх фондĕ]] (UNFPA). 2000 халăх çырăвĕпе Китайра 1,2 млрд çын пурăннă. * Паянкунхи халăх: 1 329 349 388 (2007, оценка) * Халăх ӳсĕмĕ: 0,606 % (2007) * [[Çурални]]: 13,45 ача 1000 çын çине (2007) ** 1,73 ача пĕр хĕрарăм çине (2006) * [[Вилĕмлĕх]]: 7 вилĕм 1000 çын çине (2007) * Пулас пурнăç тăсăлăвĕ: 72,58 çул (2007) ** арçынсен: 70,89 çул (2007) ** хĕрарăмсен: 74,46 çул (2006) Çуллăх: * 0-14 çулсем: 20,8 % (ар. 145 461 833; хĕр. 128 445 739) (2006) * 15-64 çулсем: 71,4 % (ар. 482 439 115; хĕр. 455 960 489) (2006) * 65 çултан аслăрах: 7,7 % (ар. 48 562 635; хĕр. 53 103 902) (2006) Арлăх: * Çуралнă чух: 1,12 ар./хĕр. (2006) * 15 çулччен: 1,13 ар./хĕр. (2006) * 15-64 çулсем: 1,06 ар./хĕр. (2006) == КХР (историпе хальхи кун-çуллăхĕ) == Пурăнакан халăх тата Китайăн ака-суха çĕр лаптăкĕ:<ref>http://hist1.narod.ru/Science/China/China1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214124057/http://hist1.narod.ru/Science/China/China1.htm |date=2007-12-14 }}</ref> Китай çĕнче пулăн пулăн тĕплех кулĕчĕвлĕ вултарасен мирдĕсен япасăр. Патшалăх историясем, культурасем пан традициясем пулăн. Китайне тухан этник группалар, хань, уйгур, тибет, монгол пан ăвăлчĕла вăйхатнă. Хань патшалăх этник группа ĕнче пулăн пан китайне 92% сутă. Китайне кăнеклĕ урбанизация процессе пулăн тухан. Бишлĕ 60% китайне<ref>https://worldinfotravel.com/ru/country-china-time/</ref> явлă халăх манрачĕ вăрчалхан пулăн, пан ошшо 40% - çултанăл манрачĕ вăрчалхан. Китайне пулăн курăнлăх городах, Пекин, Шанхай, Гуанчжоу пан Шэньчжэнь явлă пулăн. Китайне патшалăх население кочала канчалĕ тӳп караш тухма. Инне патшалăх причина - туханăкай ҫитсен пулăн япалхан пулăн пурнашалхан пан хушшĕ ҫаврашланма. Инне китайне районсем пулăн население туплана пулăн, инне патшалăх районсем пулăн население улĕ некыйлех. Сутăл тухан, Китай пулăн дĕлшӳл тӳшӳмӗ пан япалхан япасăрне валалла мирдĕсен, яралаш валалла культурă пан этник характеристикăсем пулăн, пулăн яралаш пан путешествие канталăх маҫӑлӑхсен пурнав. {|border=1 !Çул !Ака çĕр лаптăкĕ, млн. цин !Халăх, млн. çын !Пĕр çын çинеллĕх ака çĕр лаптăкĕ, му |- |1661 |5.5 |105.3 |5.2 |- |1675 |6.1 |101.7 |6 |- |1724 |7.2 |130.6 |5.5 |- |1753 |7.8 |183.7 |4.3 |- |1766 |7.8 |208.1 |3.8 |- |1812 |7.9 |361.6 |2.2 |- |1833 |7.4 |398.9 |1.9 |- |1850 |7.7 |432.2 |1.8 |} == Тавралăхĕпе транспорчĕ == [[Ӳкерчĕк:ChinaRailwayNetwork.png|мини|500px|центр|Китайăн чукун çулĕсен эрешĕ ([[China Railways]])]] Автомобиль çулĕсен тăсăлăвĕ (ялсенчисене шута илсе) 3,5 млн çм. Хальхи нумай ярăмлă автострадăсен пĕтĕмлĕ тăсăлăвĕ 2006 çул вĕçне 45,3 пи çм (2006 çулта 4,3 пин çм автострада туса хунă) çитнĕ. Чукун çулĕсен пĕтĕмлĕ тăсăлăвĕ [[China Railways]] 2006 çул вĕçнелле 76,6 пин çм (2006 году 1,2 пин çм хутшăннă) çитнĕ.<ref>«О развитии транспортной инфраструктуры в Китае». БИКИ, 04.12.07 г.</ref> 2006 çулта чи çӳллĕ сăртлă (тинĕс шайĕнчен 5072 м çуллĕ) чукун çула [[Тибет]]ре тума $4,2 млрд ĕçе янă . == Хуçалăхĕ == === Юань === == Халăхĕ == [[Ӳкерчĕк:China-demography.png|мини|справа|250px|КХР халăх улшăнăвĕ.]] == Административлă тытăмлăхĕ == {{main|Китайăн администраци тытăмлăхĕ}} * 22 провинцисем ; * 5 автономлă районĕсем ; * 4 муниципаллă районĕсем. == Китай хулисем == {{Китай хулисем}} == Çавăн пекех == * [[Китай халăхĕсем]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://russian.china.org.cn/russian/32456.htm Китай вак халăхĕсем] {{Ази патшалăхĕсем}} {{Социализм патшалăхĕсем}} [[Категори:Азири патшалăхсем]] [[Категори:Китай халăхĕ]] [[Категори:Китай]] [[Категори:Китай историйĕ]] [[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]] 5llc641fhz6nk9tqiyn7xhlwj7grv4w Пăлакасси 0 9111 875157 869774 2026-07-02T05:50:00Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875157 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Пăлакасси |тăван çĕлĕк = Пăлакасси [[File:Bulakovo Пăлакасси Булаково (Batyrevo, Chuvashia).jpg|thumb|300px|Bulakovo Пăлакасси]] |герб = Coat of Arms of Chuvashia.svg |ялав = Flag of Chuvashia.svg |lat_deg = 55|lat_min = 04|lat_sec = 24 |lon_deg = 47|lon_min = 41|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=1200&mapX=4109338&mapY=7027003&scale=7&descx=4109338&descy=7027003 |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Чăваш Ен |регион тапăлра = Чăваш Ен |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Патăрьел районĕ |район тапăлра = Патăрьел районĕ{{!}}Патăрьел |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Тури Туçа ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Тури Туçа ял тăрăхĕ{{!}}Тури Туçа |шалти пайлану = тăватă урам |пуçлăх = Углёв Константин Анатольевич |никĕсленĕ вăхăт = XIX ĕмĕр{{!}}XIX ĕмĕрĕн вĕçĕ |пĕрремĕш асăну = 1887 |малтанхи ятсем = |статус = Ял |лаптăк = 490632 кв.м<ref name="Демографи">[http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=306&id=2216093 Туçа ял тăрăхĕн паспорчĕ.]</ref> ~ 0,5 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 199 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010<ref>Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. Стат. сборник / Чувашстат - Чебоксары, 2012 – 82 с.</ref> |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = чăвашсем |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = пăлакассисем, плаккассисем |вăхăт тăрăхĕ =[[UTC+3]] |почтă индексĕ = 429364 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 83532 |автомобиль кочĕ = 21, 121 |цифрăллă идентификатор = 97 207 870 002 |категория Commons-ра = |сайт = http://gov.cap.ru/main.asp?govid=301 }} [[File:Bulakovo Batyrevo.jpg|thumb|285px|Bulakovo</br>Пăлакасси ялĕнчи Çыранçи урамри 27-мĕш çурт. Карниз çинче урамăн ятне тата сурт номерне сăнлакан кăтартăшсем. Чăвашла (çÿлте) тата вырăсла (аяларах) çырнă (Аслă Пăла ур. — Набережная)]] '''Пăлакасси''' (халăхра, кулленхи калаçусенче, ытларах чухне ''Плаккасси'' теççĕ<ref name="С">[[Салмин Антон Кириллович|Салмин А.К.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/chuvashskiy-yazyk-v-tyurko-mongolskom-mire ЧУВАШСКИЙ ЯЗЫК В ТЮРКО-МОНГОЛЬСКОМ МИРЕ.] // Вестник Чувашского университета. [[2015]], №2. — С.222. (А.К.Салмин "Пăла" сăмах "пăлак" [[сăмах]]ран пулма пултарнине систерет. Анчах та çакăн пек куçăм, чăнах та пулнă пулсан та, Пăлакасси никĕсленнĕ вунтăххармĕш [[ĕмĕр]]те мар, чылай маларах сиксе тухнă, Çапла вара, асăннă [[XIX ĕмĕр]]те Пăла [[юханшыв]]ĕ "Пăлак" [[ят]]лă пулма пултарайман).</ref>; ку формăна хăшпĕр хыпар-хăнарлăхсенче те<ref name="П">Выйкин С.И., Трифонова З.А. БУЛАКОВО, Палакасси (Плаккасси, 1923).[http://enc.cap.ru/?t=world&lnk=636 Чăваш энциклопедийĕ]</ref> шута илнĕ; {{lang-ru|Булаково}}, {{lang-tt|Болак}}) — [[Чăваш Ен]]ĕн [[Патăрьел районĕ]]нчи [[ял]]. Ялта [[клуб]], фельдшер-акушер пункчĕ (ФАП), райпо [[лавкка|лавкки]] пур, — ку объектсене пурне те юнашарти [[Кословккă (Патăрьел районĕ)|Кословккăпа]] "пайлать" темелле, — Пăлакассин официаллăн çирĕплетнĕ территорийĕнчех<ref>[http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=306&id=2023599 Пăлакассин тĕплĕ картти.]</ref> вырнаçнă пулин те. Икĕ ял çав тери тачă çыхăннине кура, [[массăллă информаци хатĕрĕсем|массăллă информаци хатĕрĕсенче]] те<ref>Сăмахран, ак çакăнта пăхăр: [http://gov.cap.ru/Publication.aspx?gov_id=306&id=66745&page=38 Публикации » Ача çулталăкне халалласа: Сцена çинче - фабрика çăлтăрĕсем.]</ref>, официаллă хутсенче те<ref>[http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=306&id=155156 Организации, предприятия и учреждения.]</ref>, çавăн пекех йăла-йĕркере те, час-часах "Козловка-Пăлакасси" тесе асăнни пулать. Çавах та вĕсем уйрăм ялсем. Калăпăр, кашни ялта пĕрле усă курмалли пĕрер çыхăну вырăнĕ (телефон) вырнаçтарас кампани вăхăтĕнче çавна унта та, кунта та тунă. Кослаккăри — Мир урамĕнче (Лешкас), Пăлакассинчи — Канаш урамĕнче (Эрĕм касси). == Тавралăх == [[Пăла (юханшыв)|Пăла]] [[юханшыв|шывĕн]] сылтăм хĕрринче, унăн кивĕ [[юханшыв юхлăхĕ|юхлăхĕн]] (''Кивĕ Пăла'' теççĕ) тăршшĕпе, вырнаçнă. Хăçан, хăш вăхăтра Пăла уннченхи кивĕ çулне улăштарса çĕнĕ юхлăхпа кайни паллă мар. Кивĕ юхлăх тĕппипех типсе ларман, мĕншĕн тесен унта ''Хăмăшлă Вар'' текен çырма юхса кĕрет. Унта-кунта ĕлекхи пĕчĕк кÿлĕсен вырăнĕсем те палăраççĕ. Çавсенчен пĕринче, ''Ăвăслăх'' текенскерĕнче ([[Çĕнĕ Ахпӳрт (Патăръел районĕ)|Çĕнĕ Ахпÿрт]] çĕрĕ шутланать), паянхи кун та [[çулталăк]]ĕпех шыв пур. Çавăн пекех ку тĕлти тепĕр кÿлле асăнни пур — ''Янтукан кÿлли''<ref>Казаков, Николай. [http://archive.ec/uPfaw Топонимика местного края.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231223072457/http://archive.ec/uPfaw |date=2023-12-23 }} 7-мĕш класра вĕренекенĕн ĕçĕ.</ref>. Тен, Ăвăслăх та, Янтукан кÿлли те пĕр объектах пулĕ, анчах та юлашкинчен асăнни пирки "çуркунне çеç шыв тăрать" тенĕ. [[Чĕмпĕр кĕперни]]нчи ялсен [[1913]]-мĕш çулхи пичетленсе тухнă йышĕнче Пăлакасси çывăхĕнче «Илле» текен çырма пуррине асăннă<ref>[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/9031-spisok-naselennyh-mest-simbirskoy-gubernii-1913-simbirsk-1913 Список населенных мест Симбирской губернии. [1913]. - Симбирск, 1913.]</ref>. == Этимологи == Пĕр шутласан, "Пăлакасси" [[сăмах]]ăн пулăвĕ питĕ ансат пек: Пăла+Кас+И=Пăлакасси. Урăхла каласан, [[Пăла (юханшыв)|Пăла]] шывĕн ячĕ тĕпре тăрать теме пулать. Анчах та "Пла'''кк'''асси" форма та пур, — паянхи [[кун]] та<ref name="С" />, [[историлле çăлкуç]]сенче те<ref name="П"/>. Çавна шута илмелле. Ахăртнех, ку чăнах та ахальтен мар-тăр. [[Тĕрĕк чĕлхисем|Тĕрĕк чĕлхисенче]], — ку шутра [[чăваш чĕлхи]]нче те, — ''пулак'' (булак, болак т.ыт.те) сăмах пур. Вăл '''çăлкуç''' тенине пĕлтерет<ref name="Ф">[http://этимолог.рф/фасмер/150/Булак/ Этимология слова Булак в этимологическом словаре Фасмера.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хурăнташ чĕлхесенчи çавăн пек пĕр [[тымар]]тан пыракан [[сăмах]]сене [[когнатсем (лингвистика)|когнатсем]] теççĕ. [[Фасмер, Макс|Фасмер]] сăмахсарĕнче каланине шута илсен<ref name="Ф" />, "пулак" тени [[алтай чĕлхисем|алтай чĕлхисен]] шайĕнчи когнат пулни курăнать (унашкал япала тĕрĕк чĕлхисенче çеç мар, [[монгол чĕлхи|монгол]], [[калмăк чĕлхи|калмăк]] чĕлхисенче те пур). [[Вырăс чĕлхи|Вырăсла]] [[ят]] та, авă, "Булаево", "Бульское", "Булино" мар. Чăннипе — Була'''к'''ово. Тутарла — Бола'''к'''. Çапла вара, ял ятне "çăлкуç" пĕлтерĕшлĕ "пулак" ("плак") сăмахпа çыхăнтарма май пур. [[Федотов Михаил Романович|М.Р.Федотов]] [[профессор]] каланинчен<ref>[[Федотов Михаил Романович|Федотов М.Р.]] ИСТОКИ БУЛЫ — В ГЛУБИНЕ ВЕКОВ? // «СЧ» № 142, 2 7 июля 1999 года. (Ку статьяна [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/pers_0_0000048.pdf ак çак вырăнта вулама пулать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527205314/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/pers_0_0000048.pdf |date=2020-05-27 }}: Терентьев, В. М. Духовное и научное наследие академика М. Р. Федотова : [о жизнедеятельности известного ученого-языковеда, алтаиста, корифея чувашской тюркологии]. Кн. 2 / В. М. Терентьев ; [под ред. А. П. Хузангая]. - Чебоксары : Новое Время, 2011. -. - 575 с.// с.100-101)</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru| Исходной формой "Булаково" является не Пăла (Була), а тюркское булак, зафиксированное в турецком (османском), киргизском (казахском), казанском (татарском) в следующих значениях: 1) источник, родник мутной воды; 2) ручеек, канал в Казани. Посмотрим в современный татарско-русский словарь: балак уст. речка, ручек, ручей; Болак (речка в Казани); Болак арты - Забулачье}}<Куçару: "Булаково" [[ят]]ăн малтанхи форми Пăла (Була) мар, тĕрĕк чĕлхисенчи '''булак''' пулса тăрать: [[турккă чĕлхи|турккăлла]] (османла), [[казах чĕлхи|кăркăсла]] (казахла), хусанла ([[тутар чĕлхи|тутарла]]) вăл çакнашкал пĕлтерĕшсемпе: 1)çăлкуç, пăтранчăк шыв тухакан вырăн; 2)[[Хусан]]ти юханшыв, канав. Хальхи тутарла-вырăсла [[сăмахсар]]а пăхăр ха тата: балак уст. речка, ручек, ручей; Болак (речка в Казани); Болак арты - Забулачье> {{Цитата вĕçĕ}} Чăн та, ку сăмахĕ [[чĕлхе]]ре ([[чăваш чĕлхи]]нче) паянчченех лайăх сыхланнă теме çук. Анчах та вăл сăмах чĕлхере чăнахах та пур. Е — пулнă. Калăпăр, [[Ахун, Валем|Валем Ахун]] [[сăвă|сăввинче]] тĕл пулать çавă<ref>Валем Ахун. [http://suvar.org/books/akhun_v._syula_tukhatahp_ep_iryekh.pdf Çула тухатăп эп ирех...]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Шупашкар]], [[1986]].— 51 С.</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} <poem> ... Паян та эп хирте выртатап — Тинкеш '''пулакĕ*''' умĕнче. Кĕтÿç юрлать, эп, ак, çыратăп, Чейник ташлать кăвайт çинче. </poem> __________________________________ * Тинкеш пулакĕ — Тинкеш çăлĕ. {{Цитата вĕçĕ}} Каярахпа, "пулак" сăмахăн пĕлтерешĕ [[халăх]]ра тĕксĕмленнине пула, ял ятне "Пăла" тенипе çыхăнтарас йăла çирĕпленнĕ, - [[контаминаци]] йĕркипе. Кун çумне тата çакна хушса хумалла. Пăлакасси ялĕнче паянхи кунчченех çĕр айĕнчи шывсем çиелте выртакан тĕлсем пур. Шурлахлăрах, нÿрлĕрех вырăнсем. Шăпах çавăн пек тĕлсенче пулаççĕ те ĕнтĕ çăлкуçсем (пулаксем). ==Ял тытăмĕ, йышĕ. Экономика== Хальхи вăхăтра ялта тăватă [[урам]] шутланса тăрать. Канаш урамĕн халăхри официаллă мар ячĕ — ''Эрĕм касси.'' Унта чи малтан тухса ларакансем [[Пермь]] таврашĕнчен каялла куçса килнĕ Пăлакасси çыннисем пулнă тесе шутлаççĕ. Çавна кура ăна "Пермь касси" тенĕ, — чăвашлатсан "Перĕм касси" пулса тăнă. "Перĕм" [[сăмах]] [[Армути|"Эрĕм"]] сăмахпа [[контаминаци]]леннине пула "Эрĕм касси" тени патнелле пырса тухнă. Тепĕр кас — Аслă Пăла урамĕ ятлă<ref>Чăннипе каласан, ку урама ''Кив Пăла касси'' тесен вырăнлăрах пулмалла пек. Мĕншĕн тесен унчченхи [[юханшыв юхлăхĕ|юхлăх]] тахçантанпах пĕтнĕ, урăх çулпа кайнă.</ref>. Сăмахран, 27-мĕш [[çурт]] çине çапла çырса хунă. [[Вырăс чĕлхи|Вырăсла]] [[ят]] — тĕлĕнмелле пулин те, Набережная. Çав вăхăтрах асăннă 27-мĕш çурт çинче "ул. Запрудная" текен кивĕ табличка та çакăнса тăрать<ref>Ку табличка [[2016]]-мĕш çулхи августчен çакăнса тăнă. Унтан ăна çурт хуçи илсе пăрахнă пулмалла.</ref>. (Вăл табличка çинче урамăн асăннă [[ăнлав]]па тÿр килекен [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] [[ят]]не палăртман пулнă). Чăн, урамăн пуçламăшĕнче [[ĕне]]сене шăвармалăх тунă пĕчĕк [[пĕве]] пур.| Ăна [[халăх]]ра ''Венькка кÿлли'' теççĕ. Хăшпĕр карттăсенче<ref>[https://www.google.ru/maps/place/Булаково,+Чувашская+Респ.,+429353/@55.0764041,47.6924157,14z/data=!4m2!3m1!1s0x415c9bcc5058f8cf:0xdd72f84db6575c24?hl=ru Пăлакассин чиккисене палăртакан карттă.]</ref> анатарх та тепĕр [[пĕве]]не палăртаççĕ, анчах та ăна хушăран-хушă çеç тăпра купаласа тăваççĕ, — темиçе çулта теплерен пĕрре. Çавăн пекех ял территорийĕнче палăртакан шыв пухăнмалли вырăнсем те (пĕчĕк [[кӳлĕ|кÿлĕсем]]) яланлăх мар. Виççĕмĕш урам — Луговая. Табличкăсем çине [[Чăваш чĕлхи|Чăвашла]] та çырса хунă: ''Çаран урамĕ''. Асăннă урамăн айккинелле юпленсе каякан турачĕ те пур. Вăл тĕлте — пилĕк çурт. Çав тĕлтен ятарлă ''пралукпа'' (çуран çÿремелли [[тăкăрлăк]]па) Эрĕм кассине тухма пулать. Çавăн пекех икĕ тĕлте Кив Пăла кассинчен Кив Пăла хĕррине тухмалли пралукcем пуррине те асăнас пулать. Çак виçĕ урамра, юлашкин айккинелле йӳпленкен турачĕсĕр пуçне, ятарлă проектпа тутарнă чул сарнă хытă [[çул]] пур. Кунсăр пуçне ялăн [[хĕвеланăç]] чиккипе тахçантанпах ĕнтĕ [[Патăрьел]]-[[Елчĕк]] автотрассăран Çĕнĕ Ахпÿрт еннелле йÿпленекен çул пырать. Çав тĕлтех [[кăнтăр]]алла, халĕ ĕнтĕ юхăннă [[пĕве]] патнелле тата Пăлакассипе Кословккăн [[масар]]ĕ еннелле, каякан хупмак çул та пур. Çапла вара унта çулсен хĕресленĕвĕ йĕркеленнĕ. Асăннă хĕресленÿ тĕлĕнче [[автобус]] чарăнăвĕсем те пур. Çав чарăнусен ячĕ — "Çĕнĕ Ахпÿрт пăрăнăçĕ". {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=16 | '''Пĕтĕмĕшле демографи кăтартăвĕсем'''<ref name="П" /> |--- class='bright' | colspan=16 | Пĕтĕмпе|| colspan=2 | |--- class='shadow' |çул || 1897 || 1910<ref name="Осипов">Влад Осипов пĕлтернисем тăрăх: [https://vk.com/wall-74597170_125?w=wall-74597170_125 3 авг 2014 в 10:53]</ref> || 1913<ref name="Осипов" /> || 1919<ref name="Осипов" /> || 1924<ref name="Осипов" /> || 1926 || 1927<ref name="Осипов" /> || 1939 || 1979 ||2002 || 2010 || 2013<ref name="Демографи" /> || 2014<ref name="Демографи" /> || 2015<ref name="Демографи" /> || 2016<ref name="Демографи" /> |--- |çын ||64 арçын<br> 60 хĕрарăм || 151 || 159 || <small>паллă мар</small> || 179 || 99 арçын<br> 96 хĕрарăм || 205 || 126 арçын<br> 147 хĕрарăм || 151 арçын<br> 156 хĕрарăм || 101 арçын<br> 113 хĕрарăм || 93 арçын<br> 106 хĕрарăм || 223 || 227 || 232 || 233 |--- |кил || 21 || <small>паллă мар</small> || 28 || 27 || <small>паллă мар</small> || 34 || <small>паллă мар</small> || <small>паллă мар</small> || <small>паллă мар</small> || 70<ref name="Шут">Кунта, ахăртнех, çынсем ялан пурăнакан çуртсене çеç палăртнă пулмалла.</ref> || 65<ref name="Шут" /> || <small>паллă мар</small> || <small>паллă мар</small> || <small>паллă мар</small> || 79 |} Ĕлеххи тата хальтерехри чи анлă сарăлнă хушаматсем: Сурков(а), Баскаков (а), Осипов(а), Мазяков(а) Комаров(а), Хитров(а), Козлов(а), Кудрявцев(а), Волков(а), Журавлёв(а) Унччен "Юрма" агрохолдингăн пулнă [[сысна]] комплексĕ ялăн тĕп пайĕнчен 1,5 [[çухрăм]]ра вырнаçнă. Вăл Пăлакассин уйрăм пайĕ шутланать ([[Николаев Андриян Григорьевич|Николаев космонавт]] урамĕ, 1-мĕш çурт)<ref>[http://eurma.ru/zhivotnovodstvo Агрохолдинг "Юрма". От поля до прилавка. Свиноводство.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224192922/http://eurma.ru/zhivotnovodstvo |date=2016-02-24 }}</ref>. Сысна комплексĕн çурчĕ-хуралтисен ушкăнĕ — Николаев космонавт урамĕнчи пĕртен-пĕр объект мар. Анчах та ыттисем (халлĕхе унта икĕ çурт) — ялăн тĕп пайĕнче. Хальхи вăхăтра ку йĕркелĕм "Ак Барс" агрохолдингăн "Авангард" ОООн "Батыревский бекон" ятлă филиалĕ шутланать<ref>[http://rabota.cap.ru/employer/detailvacancyspecial/?companyId=aec26ffc-1856-476d-9c98-13475c911204 Филиал ООО "Авангард" Батыревский бекон.]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Интерактивлă портал. Чăваш республикин ĕслев тата социаллă хÿтлĕх министăрлăхĕн.</ref>. Урăхла каласан, хуçи ([[бенефициар]]ĕ) унăн улшăннă. ==Историйĕ== Ку Патăрьел районĕнчи чи çĕнĕ [[ял]]сен шутне кĕрет. Кунта [[1870]]-[[1880]]-мĕш çулсенче [[Çĕнĕ Ахпӳрт (Патăръел районĕ)|Çĕнĕ Ахпӳрт]] ялĕнчен куçнă [[Çын]]нсем никĕсленнĕ тесе шутлаççĕ. [[1887]]-мĕш çулхи [[кăрлач, 10|кăрлачăн 10-мĕшĕнче]] [[Чĕмпĕр]]ти [[кĕпĕрне палăрăмĕ]]<ref>Вырăсла: губернское присутствие.</ref> Пăлакассине Çĕнĕ Ахпÿртрен куçнисене уйрăм пĕрлĕхе уйăрма [[йышăну]] тунă. Кун пек информаци Çĕнĕ Ахпÿрт çынни К.Е.Лекарев çырнă "Тăван ялăм, савнă ял" кĕнекере те пур<ref>Лекарев К.Е. Тăван ялăм, савнă ял. [[Патăрьел]], [[1998]].</ref>. Ялĕ унта, чăннипе, маларах та пулма пултарнă. [[1868]]-мĕш çулхи астăвăм кĕнекинче ку яла асăнман. [[1911]]-мĕш çулхи кашни кил çырăвĕпе килĕшӳллĕн кунта 26 кил, вĕсенче 82 арçынпа 69 хĕрарăм пурăннă. [[1920]]-мĕш çулхи [[Çурла, 3|çурла уйăхĕн 3-мĕшĕччен]] [[Пăва уесĕ]]нче пулнă, ун хыççăн вара [[Çĕрпӳ уесĕ|Çĕрпӳ уесне]] кĕнĕ. [[1920]]-мĕш çулхи [[юпа, 5|юпа уйăхĕн 5-мĕшĕ]] хыççăн [[Çĕрпӳ уесĕ]]н [[Чăваш Енĕн Йĕпреç районĕ|Йĕпреç районне]] кĕнĕ. [[1921]]-мĕш çулхи [[Çĕртме, 22|çĕртме уйăхĕн 22-мĕшĕнчен]] [[1927]]-мĕш çулччен Патăръел уесне кĕнĕ. Ку асăннă пĕтĕм вăхăтсенче ял çак пайланăвсен [[Патăръел вулăсĕ|Патăръел вулăсне]] кĕнĕ. [[1927]]-мĕш çулхи [[юпа, 1|юпа уйăхĕн 1-мĕшенчен]] [[Чăваш Енĕн Аслă Патăръел районĕ|Аслă Патăръел районне]] кĕнĕ. [[1935]]-мĕш çулхи [[çу, 19|çу уйăхĕн 19-мĕшĕ]] хыççăн [[Чăваш Енĕн Патăръел районĕ|Патăръел районне]], [[1939]]-мĕш çулхи [[нарăс, 22|нарăс уйăхĕн 22-мĕшĕ]] хыççăн [[Чăваш Енĕн Чкаловски районĕ|Чкаловски районне]], [[1957]]-мĕш çулхи [[чӳк, 20|чӳк уйăхĕн 20-мĕшĕ]] хыççăн хальхи вăхăт таран [[Чăваш Енĕн Патăръел районĕ|Патăръел районне]] кĕрет<ref>[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/б.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426144326/http://zakupki.cap.ru/kladr/book/%D0%B1.htm |date=2018-04-26 }}</ref>. [[File:Bulakovo Batyrevsky district Meadow Батыревский Чувашия Пăлакасси.jpg|thumb|285px|Bulakovo Batyrevsky district Meadow</br>Пăлакасси ялĕ хĕвеланăç енчен пăхсан]] [[File:Sunset in winter in Chuvashia Batyrevsky Зимний закат.jpg|thumb|285px|Sunset in winter in Chuvashia Batyrevsky</br>Умра Пăлакасси çурчĕсем курăнаççĕ]] Ак çаканашкал уçăмсăр пĕлтерĕшлĕ тĕлĕнмелле [[юрă]] сыхланса юлнă: {{Цитата пуçламăшĕ}} <poem> Çĕнĕ Ахпӳрт çытăхнă, Вăтаел лачакара. Пăлакасси пул пуççи, Пул пуççине йытти çиет, Йытти пуçне хăй çиет.<ref>[http://yumah.ru/e/d092c483d0b9c4832028d183d18fd0b22920d18ed180d180d0b8d181d0b5d0bcd0bfd0b520d182d0b0d188c48320d182d0b0d0bad0bcd0b0d0bac495d181d0b5d0bc20283220d0bfd0b0d0b9c49529 Вăйă (уяв) юррисемпе ташă такмакĕсем (2 пайĕ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826040645/http://yumah.ru/e/d092c483d0b9c4832028d183d18fd0b22920d18ed180d180d0b8d181d0b5d0bcd0bfd0b520d182d0b0d188c48320d182d0b0d0bad0bcd0b0d0bac495d181d0b5d0bc20283220d0bfd0b0d0b9c49529 |date=2016-08-26 }}</ref> </poem> {{Цитата вĕçĕ}} === Ĕлеххисене аса илни === Нумаях та пулмасть-ха Пăлакасси чылай урăхларах сăн-сăпатлă пулнă. Çавăн пирки каласа парасшăн. Анчах камран илтни пирки ятарласа палăртнисем пулмасса та пултарĕç. Мĕншĕн тесен чылайăшне астăвакансем çав тери нумайăн-ха. Чултан тунă [[лаша]] витипе кÿлмелли хатĕрсем усрамалли [[сарай]] халĕ те пур-ха. Чăн та, вĕсене паянхи кун пачах та урăх тĕллевсемпе усă кураççĕ. Кăшт маларах çав тĕлеллех йывăçран тунă лаша вити те (тĕрĕсрех, иккĕ те) пулнă. Унпа юнашар — конюх пÿрчĕ. Çав пÿрт чăннипе [[талăк]]ĕпех уçă пулнă, — эппин, вăл хăйне майлă ''хурал пÿрчĕ''. Ку вырăнтах [[пушар]] чухне усă курмалли хатĕр-хĕтĕр упраннă. Сăмахран, лашапа кÿлмелли урапа çинчи ал вăйĕпе ĕçлекен нассус. Çав нассусран юлнă уни-кунисем темиçе çул каялла кăна-ха фелдьдшер-акушер пункчĕ таврашĕнче выртса çÿретчĕç. Пăлакасси тата [[Кословккă (Патăрьел районĕ)|Кословккă]] хушшинчи çеремлĕхре кĕске тапхăрта пĕчĕкке [[ипподром]] та пулнă. Ун умĕнхи [[вăхăт]]ра, кăшт маларах — [[футбол]] тата [[волейбол]] [[лаптăк]]ĕсем. Çывăхрах вырнаçнă клуба, халь пачах урăх тĕлтескере, çав лаптăксен хуçи пулнă теме май пур. Ку вырăнта вăй-хал вăййисене вылясах ĕнтĕ [[Кословккă (Патăрьел районĕ)|Кословккăри]] И.Ф.Хитров, А.Н.Долгов тата Е.Н.Долгов [[район]] шайĕнчи паллă волейболистсем пулса тăнă. Хальхи [[лавкка]] тата клуб тĕлнелле [[1960]]-мĕш çулсенче тата, тен, ун хыççăн темиçе [[çул]] [[кантăр]] усрамалли вырăн пулнă. Çавна май унта [[йывăç]] тата [[тимĕр]] [[тылă]]сем те усраннă. Уçă тÿпе айĕнчех. Вăхăт çитсен ял хĕрарăмĕсем кантăра тылласа сÿс тунă. Тахăш çулхине упранакан кантăра тем сăлтавпа вут хыпса илнĕ, [[пушар]] тухнă. Çавăнтанпа вара кантăр ÿстерсе сÿс тăвассине те [[колхоз]]ра тек туса пыман. == Паллă çынсем, ытти харкамлăхсем == * Комаров Павел Степанович ([[XIX ĕмĕр]]-[[XX ĕмĕр]]), — [[Раççей империйĕ]]н Лăпкă океан флотĕнчи [[Владивосток]]ри моряксен пăлхавне ([[1907]]) активлă хутшăннăскер<ref>[[Мулюков Геннадий Фёдорович|Г.Ф.Мулюков.]] Ордена Ленина колхоз "Гвардеец". Ч., 1983. 23 с.</ref><ref>Матросов И. Ĕмĕрлĕхе халăх асĕнче. // Коммунизм ялавĕ (хаçат). [[1976]]. август, 26.</ref>. * Осипов Петр Григорьевич ([[1921]]-?), — [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|Аслă Атилĕх вăрçин]] паттăрĕ, пилот, вăрçă хыççăн эскадрилья командирĕ пулнă<ref>Астăвăм — Память. Часть вторая, том III. Ч., 2005. 176-177 сс.</ref>. Хăшпĕр [[хыпар]]сем тăрăх, [[Одесса]] хулинче ([[Украина]]) ăна асăнса лартнă [[палăк]] та пур<ref>Ку палăкăн сăнне Патăрьел районĕн "Асăну кĕнекин" (Шупашкар, [[1997]]) 15-мĕш страницинче курма пулать. Анчах та унта палăка [[Одесса]] хулин хăш тĕлĕнче (урам? сквер?) лартнине палăртман. Палăк çинче мĕн çырнине, лупа витĕр пăхсан та, вуласа кăларма май çук.</ref>. * [[Мазяков Юрий Емельянович]] ([[1950]] çур.) — [[юрăç]], [[Чăваш Ен]]ĕн тава тивĕçлĕ артисчĕ ([[1994]]),тĕрлĕрен [[мусăк]] йĕркелĕмĕсен солисчĕ.<ref>[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/mazjakov-jurijj-emeljanovich/ Деятели культуры и искусства : Артисты и музыканты : Мазяков Юрий Емельянович]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Колпакова<ref>Çуралнă чухнехи хушамат ''Журавлёва''.</ref> Светлана Георгиевна, [[Чăваш Ен]]ĕн тава тивĕçлĕ [[вĕрентекен|вĕрентевçи]], [[1989]]-мĕш çултанпа [[Шупашкар районĕ]]нчи [[Толик Хураски]]нчи вăтам [[шкул]] директорĕ, [[патшалăх]] ĕçлевçин, Чăваш Енĕн пĕрремĕш президенчĕн [[Фёдоров Николай Васильевич|Николай Фёдоровăн]] вĕрентекенĕcенчен пĕри пулнă. * Волков Николай Семёнович, — фотожурналист. * Сурков Владимир Петрович - Чăвашрадио дикторĕ ([[1982]]-[[1992]])<ref>[http://gov.cap.ru/Publication.aspx?gov_id=243&id=2637409 Публикации » Шупашкар калаçать.]</ref>. * [[Тарасов Арсений Алексеевич]] ([[1956]] çур.), — чăваш [[çыравçă|çыравçи]], [[драматург]]ĕ, журналист. * Фёдоров Владимир Фёдорович ([[1943]]-?), — [[вырăн]]ти [[сăвăç|поэт]], "Пăлакасси вальсĕ" текен [[хайлав]]ăн [[автор]]ĕсенчен пĕри ([[сăвă|сăввине]] çыраканĕ); энергетик (инженер-электрик) пулса ĕçленĕ<ref>Фёдоров, Владимир. Сăввăмсем — чĕрери шĕл-кăварăм. Патăрьел, [[2003]]. 94 С. Тираж 500 экз.</ref>. * [[Чумерин Алексей Николаевич]] ([[1972]] çур.) — [[сăвапçă|сăваплăхçă]], [[протоиерей]] ([[2006]]), [[Чăваш республики]]нчи [[Çĕмĕрле районĕ]]нчи [[Хутар]]ти Питĕ Сăваплă Турамăш Пукравĕн храмĕн Приххучĕн тытсатăравçи ([[1997]]), 11 (вунпĕр) ача ашшĕ<ref>[http://www.cheb-eparhia.ru/person.aspx?id=109 протоиерей Алексий Чумерин, настоятель храма Покрова Пресвятой Богородицы с. Ходары Шумерлинского района.]</ref>. * Комаров Родион Иванович, — усламçă, [[Шупашкар]]ти "Мозаика-К" ОООн ([[2001]]-[[2014]]) пуçлăхĕ<ref>[https://zachestnyibiznes.ru/company/ul/1022101144548_2128039492_OOO-FIRMAMOZAIKA-K ОБЩЕСТВО С ОГРАНИЧЕННОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТЬЮ "ФИРМА"МОЗАИКА-К".]</ref>. * Кудрявцев Вениамин Константинович([[1938]]-[[2018]]), — шохвĕр, вĕрентевçĕ, "Гвардеец" колхозăн тĕп инженерĕ тата Патăрьеленчи йĕркелĕмсенчи ертсе пыракан вырăнсенче те ĕçленĕ. [[1992]]-мĕш çулхи Чăваш президенчĕн суйлавĕнче Л.Прокопьевăн шаннă çынни пулнă. *Мазяков Пётр Васильевич — [[юханшыв]] карапĕн капитанĕ ([[Чулхула облаçĕ]]). ==Кăсăклă фактсем== [[1963]]-мĕш çулта [[Николаев Андриян Григорьевич|А.Г.Николаев космонавта]] илсе çÿрекен автомобильсен кортежĕ Пăлакасси çумĕпе иртсе кайнине [[Тарасов Арсений Алексеевич|А.А.Тарасов]] çапла аса илет: {{цитата пуçламăшĕ}} Пирĕн мухтавлă, Ленин орденлă «Гвардеец» колхоза /Патăрьел районĕ/ илсе килнĕ пулмалла ăна.<ref>Кунта калавçă кăштах йăнăшать: мухтавлă космонавт [[Елчĕк районĕ]]нчи [[Аслă Пăла Тимеш]] еннелле çул тытнă пулнă ун чухне. Паллах, çула май "Гвардеец" колхозăн [[Анат Туçа]]ри кантурне те кĕрсе тухма пултарнă. Каялла Шупашкара космонавт вертолётпа таврăннă.</ref> Манăн тăван Пăлакасси ялĕ çумĕпе иртсе каймалла Николаевпа хăнасен. Шкул ачисене чечексемпе аслă çул хĕрне тăратса тухнă. Пĕр арçын /вăл колхозри партком секретарĕ пулнине эпĕ ун чухне, паллах, пĕлмен/: «Эсĕ, ачи, кай-ха кунтан», - тесе мана яла хăваласа ячĕ. Пÿрт умĕнчи тусан çинче выляса вараланнăскер тата çĕтĕкрех çипуçлă шĕпĕн /чухăн пурăнаттăмăр çав/ хаклă хăнасен куçĕ умне курăнса мухтавлă пуян хуçалăхăн ятне яма пултарасран асăрханнă пулĕ-тĕр ĕнтĕ. Эпĕ куççуле çанă вĕçĕпе шăлса килелле танккарăм <...><ref>[http://hypar.ru/cv/chavashan-chan-chan-yuratave Хыпар, 15 апр., 2015]</ref> {{цитата вĕçĕ}} ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем|2}} == Каçăсем == * [http://gov.cap.ru/Publication.aspx?gov_id=306&id=59200&page=33 Публикации » Тăван ялăм, савнă ял Пăлакасси.] * [https://new.vk.com/wall-74597170_125 Пăлакасси ялĕ.] * [http://www.podslushano-goroda.ru/podslushano-kozlovka/16765/74597170?offset=2 | Подслушано | Булаково | Козловка |]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Патăрьел районĕ}} [[Категори:Патăрьел районĕн ялĕсем]] nzhn8tvdnx75hjgs86xftfczajtrp5y Одесса 0 13095 875156 858818 2026-07-02T04:24:08Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875156 wikitext text/x-wiki :''Ытти пĕлтерĕшсене '''[[Одесса (пĕлтерĕшсем)]]''' статьяра пăхăр''. '''Одесса (Хечипӳ)''' — [[Украина|Украинăн]] [[Хура тинĕс]] хĕрринчи хули, [[Одесса облаçĕ]]н административлă тĕпĕ, Украинăн чи пысăк тинĕс порчĕ<ref>[https://ukrindex.ru/16/20 Одессӑри пуштӑ индексӗ]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Климачĕ === [[File:Одесса - дома.JPG|thumb|]] == Истори == Хулара пурăнакан çын шучĕ ӳссе пыни: {| cellpadding=2 |- | [[1750]] | align="right" | | 2,000 (Хаджибей пурăну вырăнĕ — <br />Одессăна никĕслемен-хе) |- | [[1802]] | align="right" | | 9,000 |- | [[1832]] | align="right" | | 60,000 |- | [[1849]] | align="right" | | 86,729 |- | [[1861]] | align="right" | | 120,000 |- | [[1873]] | align="right" | | 193,513 |- | [[1892]] | align="right" | | 320,228 |- | [[1897]] | align="right" | | 404,000 |- | [[1912]] | align="right" | | 500,000 |- | [[1926]] | align="right" | | 420,900 |- | [[1939]] | align="right" | | 599,000 |- | [[1959]] | align="right" | | 664,000 |- | [[1970]] | align="right" | | 892,000 |- | [[1974]] | align="right" | | миллионнăмĕш çын çуралнă |- | [[1989]] | align="right" | | 1,115,000 |- | [[2001]] | align="right" | | 1,029,049 |- | [[2006]] | align="right" | | 993,164 |- | [[2007]] <br />çурла, 1 тĕлне | align="right" | | 980,000 [http://www.podrobnosti.ua/power/local/2007/09/20/457886.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210182258/http://podrobnosti.ua/power/local/2007/09/20/457886.html |date=2008-02-10 }} |} == Халăхĕ == {| cellpadding=2 |- | Украинсем | align="right" | 622,9 пин | (61,6 %) |- | Вырăссем | align="right" | 292,0 | (29,0 %) |- | Пăлхарсем | align="right" | 13,3 | (1,3 %) |- | Еврейсем | align="right" | 12,4 | (1,2 %) |- | Молдавансем | align="right" | 7,6 | (0,7 %) |- | Белоруссем | align="right" | 6,4 | (0,6 %) |- | Армянсем | align="right" | 4,4 | (0,4 %) |- | Поляксем | align="right" | 2,1 | (0,2 %) |- | Пурĕпе | align="right" | &nbsp;&nbsp;1010,3 пин |} == Экономика == [[Ӳкерчĕк:Hotel_Odessa.jpg|thumb|left|«Одесса» хăна çурчĕпе тинĕс вокзалĕ]] ==== Паллă ăслăхçăсем ==== Одессăра ĕçлесе пураннă Нобель преми лауреачĕсем: [[Мечников Илья Ильич|И.&nbsp;И.&nbsp;Мечников]], [[Тамм Игорь Евгеньевич|И.&nbsp;Е.&nbsp;Тамм]], [[Ваксман Зельман|С. Я.&nbsp;Ваксман]], [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д.&nbsp;И.&nbsp;Менделеев]], [[Пирогов Николай Иванович|Н.&nbsp;И.&nbsp;Пирогов]], [[Сеченов Иван Михайлович|И.&nbsp;М.&nbsp;Сеченов]], [[Гамов Георгий Антонович|Г.&nbsp;А.&nbsp;Гамов]], [[Мандельштам Леонид Исаакович|Л.&nbsp;И.&nbsp;Мандельштам]], [[Шведов Фёдор Никифорович|Ф.&nbsp;Н.&nbsp;Шведов]], [[Умов Николай Алексеевич|Н.&nbsp;А.&nbsp;Умов]], [[Ляпунов Александр Михайлович|А.&nbsp;М.&nbsp;Ляпунов]], [[Крейн Марк Григорьевич|М.&nbsp;Г.&nbsp;Крейн]], [[Фихтенгольц Григорий Михайлович|Г.&nbsp;М.&nbsp;Фихтенгольц]], [[Богомолец Александр Александрович|А.&nbsp;А.&nbsp;Богомолец]], [[Филатов Владимир Петрович|В.&nbsp;П.&nbsp;Филатов]], [[Е.&nbsp;А.&nbsp;Маркелов]], [[Глушко Валентин Петрович|В.&nbsp;П.&nbsp;Глушко]], [[Ушинский Константин Дмитриевич|К.&nbsp;Д.&nbsp;Ушинский]]… == Истори == == Культура == [[Ӳкерчĕк:Londonskaya_hotel_(Odessa).jpg|«Лондонская» хăна çурчĕ|right|thumb|180px]] === Театраллă Одесса === [[Ӳкерчĕк::Operetta-odessa.jpg|thumb|Одесса оперетти]] === Одесса киноӳнерлĕхĕ === [[Ӳкерчĕк:Odessa_Opera_House.jpg|thumb|Одесса опери]] === Литературăллă Одесса === [[Ӳкерчĕк:Улица Преображенская в Одессе.jpg|thumb|Преображенская урамĕ]] == Спорт == == Çулçӳревлĕх тата кану == [[Ӳкерчĕк:Одесский пассаж.jpg|thumb|Пассаж]] == Каçăсем == ;Официаллă сайтсем * [http://www.odessa.ua/ Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030084110/http://www.odessa.ua/ |date=2014-10-30 }} * [http://www.odessitclub.org/index.php?name=main&title=Тĕнчери одесса çыннисен тĕп клубĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111235409/http://www.odessitclub.org/index.php?name=main&title=%D0%A2%C4%95%D0%BD%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B8 |date=2011-11-11 }} ;Порталсемпе çулçӳревçĕсен хыпарĕсем * [http://www.odessaglobe.com Одесса порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406124327/http://www.odessaglobe.com/ |date=2008-04-06 }} * [http://www.palariev.sitecity.ru/index.phtml Много различной информации и статей об Одессе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706231804/http://www.palariev.sitecity.ru/index.phtml |date=2007-07-06 }} * [http://odessa.club.com.ua/ Одессика — Одесса çинчен энциклопеди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180208020133/http://odessa.club.com.ua/ |date=2018-02-08 }} ; Одессăн хыпарçисемпе карттисем * [http://maps.google.com/?ie=UTF8&ll=46.450868,30.709877&spn=0.129152,0.275345&t=h&z=12&om=1 Одессă çине космосран пăхсан] * [http://2gis.com.ua/ Электронная карта-справочник Одессы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222013801/http://2gis.com.ua/ |date=2008-02-22 }}, проект [[ДубльГИС]] * [http://mercury.odessa.ua «Золотые страницы Украины». Одесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706231124/http://www.mercury.odessa.ua/ |date=2008-07-06 }} * [http://www.odessatrolley.com/ Одесса хулин транспорчĕ] ;Одесса фотоӳкерчĕкĕсем * [http://photo.odessa.net/photo/Odessa/ Фото, Одесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221162553/http://photo.odessa.net/photo/Odessa/ |date=2008-02-21 }} * [http://www.fotoalbom-odessa.com Фотографии Одессы фотохудожника Геннадия Гарбузова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307101525/http://www.fotoalbom-odessa.com/ |date=2008-03-07 }} ;Тĕрли * [http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=46 Веб-камера, Потемкин пусми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210172800/http://www.ukrtelecom.ua/offers/webcams/ukrtelecom?id=46 |date=2007-12-10 }} == Вуламалли == * ''Александров, Р.'' Исхоженные детством. Одесса: Optimum, 2002 (ISBN 966-7144-61-5). * ''Ануфриев, Л. А.'' С днем рождения, Одесса! [1794-1969]: Сборник материалов о 175-летии города. Одесса: Маяк, 1969. * ''Атлас, Д. Г.'' Старая Одесса, ее друзья и недруги. Одесса : Ласми, 1992 (ISBN 5-206-00348-4). * ''[[Брыгин, Никита Алексеевич|Брыгин Н.]]'' [http://www.museum-literature.odessa.ua/russian/book.html Тайны, легенды, жизнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070323043713/http://www.museum-literature.odessa.ua/russian/book.html |date=2007-03-23 }}. Одесса: Оптимум, 2003. * ''Васильев, К.'' Медицина старой Одессы: Очерки. Одесса: Optimum, 2003 (ISBN 966-8072-30-8). * ''[[Воронцов]] М. С.'' Записки губернатора: Мемуары. Одесса: Optimum, 2003 (ISBN 966-7776-99-9). * ''Герцог де [[Ришельё]]: Градоначальник Одессы''. Одесса: Optimum, 2003 (ISBN 966-8072-01-4). * ''Галина М.'' [http://magazines.russ.ru/znamia/2005/4/gal11.html Жемчужина у моря.]// Знамя.—2005.—№ 4. * ''Губарь, О. И.'' Одесса в новых памятниках, мемориальных досках и зданиях. Одесса: Optimum, 2004 (ISBN 966-8072-86-3). * ''Деволан Ф.'' Моя жизнь в России: Очерки. Одесса: Optimum, 2002 (ISBN 966-7776-71-9). * ''Дерибас А.'' Старая Одесса: Очерки. Москва: Dimoff & Co., 1995 (ISBN 5-89015-001-4). Одесса: Optimum, 2002 (ISBN 966-7776-55-7). * ''Дерибас А.'' Одесса: Забытые страницы: Исторические очерки и воспоминания''. Київ: Мистецтво, 2004 (ISBN 966-577-072-1): Москва: Крафт+, 2005 (ISBN 5-93675-089-2).'' * ''Дерибас Л. М.'' (сост.). Из прошлого Одессы: Очерки. Одесса: Optimum, 2002 (ISВN 966-7776-77-8). * ''Добролюбский А. О.'' У колыбели Одессы: Очерки. Одесса: Optimum, 2002 (ISBN 966-7776-86-7). * ''Добролюбский А. О.'' Античная Одесса: Очерки. Одесса: Optimum, 2004 (ISBN 966-8072-41-3). * ''Добролюбский А. О.'' [http://magazines.russ.ru/october/2005/7/do26.html «Одиссея» Иосифа де-Рибаса]// Октябрь.—2005.—№ 7. * ''Добролюбский А. О., Губарь О. И., Красножон А. В.'' Борисфен&nbsp;— Хаджибей&nbsp;— Одесса: Историко-археологические очерки. Одесса: Бизнес-Элита, 2002 (ISBN 9975-9607-3-1). * ''Донцова Т.'' Молдаванка: Записки краеведа. Одесса: Друк, 2001 (ISВN 966-7487-62-8). * ''Зипперштейн С.'' Евреи Одессы: История культуры, 1794—1881. Москва, Иерусалим: Гешарим, 1995 (ISBN 5-7349-0015-X). * ''[[Катаев]] В.'' [http://www.lib.ru/PROZA/KATAEW/parus.txt Волны Черного моря], [http://sheba.spb.ru/lit/d20/r242.htm Уже написан Вертер]. * ''Лущик С. З.'' Реальный комментарий к повести. Одесса: Optimum, 1999 (ISBN 966-7144-48-8). * ''Ковбасюк С. М.'' Одесса: Очерк истории города-героя. Одесса: Одесское областное издательство, 1957. * ''[[Коралли]] В.'' [http://www.migdal.ru/article-times.php?artid=525 Куплетист из Одессы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329154126/http://www.migdal.ru/article-times.php?artid=525 |date=2007-03-29 }}// Библиотека Огонёк.—1991.—№ 24. * ''Корченов В.'' Одесса в медалях, жетонах, знаках: Каталог, 1817—1941''. New York: Laocoon, 2000 (ISBN 0-9655878-1-9).'' * ''Мечковская Н. Б.'' Русский язык в Одессе: Вчера, сегодня, завтра: [Рецензия: Степанов, Є.М. ''Російське мовлення Одеси''. Одеса: Одеський національний університет ім. I.I. Мечникова, 2004] // Russian Linguistics.—2006.—Vol.&nbsp;30.—No.&nbsp;2.—Р.&nbsp;263. * ''Найдорф М. И.'' Одесса: Вид с севера (К зарождению одесского культурного мифа)// Дом князя Гагарина: Сборник статей и публикаций. Одесса: Друк, 2001.—С.&nbsp;328-333. * ''[[Паустовский]] К.'' [http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/text/kniga-o-zhizni/nachalo-veka.htm Начало неведомого века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119172917/http://paustovskiy.niv.ru/paustovskiy/text/kniga-o-zhizni/nachalo-veka.htm |date=2008-01-19 }}. * ''Саркисьян К., Ставницер М.'' Улицы рассказывают. Одесса: Маяк, 1973. * ''[[Толстой А.Н.]]'' [http://az.lib.ru/t/tolstoj_a_n/text_0170.shtml Похождения Невзорова, или Ибикус], 1923. * ''Шелест Д. С.'' Одесса. Время испытаний и надежд, XX столетие: Историко-краеведческий очерк. Одесса: Юридическая литература, 2000 (ISBN 966-7694-24-0). * ''Юдин А.'' [http://magazines.russ.ru/nz/1999/3/udin.html Украинская Одесса]// Неприкосновенный запас.—1999.—№ 3(5). == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:Одесса|*]] [[Категори:Хура тинĕсĕн порчĕсем]] iuz9hstd2gtgqsvbsnmr8oomgrczy6a Музей 0 14900 875154 711890 2026-07-02T00:06:40Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875154 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:British Museum from NE 2.JPG|thumb|Лондонри [[Британи музейĕ]]]] '''Музе́й''' — ({{lang-el|μουσεῖον}} — Музăсен çурчĕ) историпе этеплĕх палăкĕсене пухса халăха кăтартакан, çаплах çутĕç енĕпе ĕçлекен ... === [[Виртуаллă музейсем]] === == Вуламалли == * ''Lexikon der Kunst'', Karl Müller Verlag, [[1998]]. * '''W.Prinz''', ''Die Entschtehung der Galerie in Frankreich und Italien'', [[Берлин|Berlin]], [[1970]]. * '''K.Hudson''', ''A Social History of Museums'', [[Лондон|London]], [[1975]]. * [http://encarta.msn.com/ MSN Encarta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411143533/http://encarta.msn.com/ |date=2009-04-11 }} == Çавăн пекех пăхăр == * [[Музей шучĕсем]] * [[Атеней]] == Каçăсем == * [http://museum.ru/ Портал «Музеи России»] * [http://russianmuseum.spb.ru/ Художественные музеи и картинные галереи России: Справочник-путеводитель] * [http://web-collection.ru/ Интернет-музей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628230731/http://web-collection.ru/ |date=2008-06-28 }} [[Категори:Музейсем]] poim6t8qa5t24d8l78zrp93eudhr3al Плотников Николай Алексеевич 0 18329 875163 874889 2026-07-02T10:32:53Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875163 wikitext text/x-wiki '''Плотников Николай Алексеевич''' (Плотник Микулайĕ, Плотник Кули, Чулхула Микулайĕ) — [[Чăваш Википедийĕ|чăваш Википедин]] администраторĕ тата бюрокрачĕ пулнă. Тетелти ятсем: Dracola, P-Code, astahar, Аçтахар. Маларах вырăс википедине, кайарах чăвашлине те тӳрлетме тытăннă. [[Чулхула]]ра пурăннă чухне сайтне уçнă, чăваш чĕлхине словарьпа кăна вĕреннĕ. 1977 çулта пуш уйăхĕн 16-мĕшĕнче [[Чăваш Ен]]ĕн [[Шупашкар районĕ|Шупашкар районне]] кĕрекен [[Лапсар]] ялĕнче çуралнă теть. Чăваш википедине вунсаккăрмĕш, уçăлнăранпа пилĕк уйăхран килнĕ. Чăваш патшалăх университечĕн чăваш филологийĕпе культура факультетне вĕренсе пĕтернĕ<ref>[http://www.chgign.ru/persona/39_Плотников_Николай_Алексеевич.html Плотников Николай Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106065807/http://www.chgign.ru/persona/39_%D0%9F%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87.html |date=2019-01-06 }}</ref>. [[Чулхула]]н Из рук в руки хаçатра ĕçленĕ<ref>[http://cheboksari.bezformata.ru/listnews/blinov-polzovanie-tehnologiej-viki/2143543/ Александр Блинов: "Пользование технологией вики становится нормой"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170827064342/http://cheboksari.bezformata.ru/listnews/blinov-polzovanie-tehnologiej-viki/2143543/ |date=2017-08-27 }}</ref>. Халь Шупашкар районĕн Лапсар ялĕнче, Комсомольски урамĕнче, 37-мĕш çуртра<ref>[https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=613231 Чӑваш халӑх сайчӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621190450/https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=613231 |date=2021-06-21 }}</ref> пурăнать тенĕ. Чăваш чĕлхине лайăхах пĕлмест. 2005-мĕш çулта 12-мĕш ака уйăхĕнче википедине килнĕ. 2005-мĕш çулта 2-мĕш çу уйăхĕнче администратор статусне ыйтнă, 5-мĕш çу уйăхĕнченпе администратор пулнă. 2007-мĕш çулта кăрлач уйăхĕн 10-мĕшĕнче бюрократ статусне ыйтнă, карлачăн 16-мĕшĕнче бюрократ пулса тăнă. 2010-мĕш çулта ака уйăхĕн 12-мĕшĕнче администратор статусне [[Хутшăнакан:Viktor|Viktor]]а панă. 2010-мĕш çулта раштав уйăхĕнче википедине пăрахса кайнă. [[ЧПУ]] вĕренсе тухнă, 2014 çултанпа лаборант пулса ĕçлет. == Сайтсем == Н. Плотников тунă сайчĕсем (доменĕ точкаччен сылтăм енче, сулахай енче поддоменĕн зони): {{Col-begin}} {{Col-3}} * «Золотая Шахта Гномов» [[сăнарлă вăйă]] * «Неизвестный РуНет» рассылка * «CDeXchange.Ru» CD тата DVD дисксемпе улăштарма май паракан проект * «[https://rpgtop.su/ РПГ Топ]» — роллĕ Топ * [http://news.rpgtop.su/ news.rpgtop.su] * [http://roleplay.ru/ roleplay.ru] * [http://forum.rpgtop.su/ forum.rpgtop.su] * [http://yumah.ru/ Юмах.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729194024/http://www.yumah.ru/ |date=2017-07-29 }} — чăваш халăх сăмахлăхĕ * [[chuvash.org]] — Тетелти чăваш чĕлхеллĕ сайт. * [http://corpus.chv.su corpus.chv.su]па [http://ru.corpus.chv.su ru.corpus.chv.su] - Чӑваш чӗлхин икчӗлхеллӗ ҫӳпҫи {{Col-3}} * [http://kele.chuvash.org/ Пилсемпе кӗлӗсем] * [http://pecekse.chuvash.org/ Эпӗ пӗчӗкҫӗ чӑваш] * [http://ggm.roleplay.ru/ Ролевая игра PBeM AD D RPG "Золотая Шахта Гномов"] * [http://forum.chuvash.org/ forum.chuvash.org]па [http://oldforum.chuvash.org/ oldforum.chuvash.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170812002245/http://oldforum.chuvash.org/ |date=2017-08-12 }} * [https://top.roleplay.ru/ top.roleplay.ru] * [http://chv.su Чӑваш чӗлхи]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://comissi.chv.su Чăваш чĕлхин комиссийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410224650/http://comissi.chv.su/ |date=2021-04-10 }} * [http://samah.chv.su Электронлă сăмахсар] * [http://ru.samah.chv.su Электронные словари] * [http://termin.chv.su Терминсем онлайн-канашлу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106112651/http://www.termin.chv.su/ |date=2017-11-06 }} * [http://ru.termin.chv.su Чувашские термины онлайн-форум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915190627/http://ru.termin.chv.su/ |date=2017-09-15 }} {{Col-3}} * [http://pedkanash.chuvash.org Педагогсен канашĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003111346/http://pedkanash.chuvash.org/ |date=2017-10-03 }} * [https://chuvash.su chuvash.orgăн куçлăхĕ] * [http://history.chuvash.org Повествование о чувашах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101212156/http://history.chuvash.org/ |date=2012-01-01 }} * [http://bt.chuvash.org Чăваш халăх сайчĕн баннерсен çыххи] * [http://ru.bt.chuvash.org Баннерная сеть Чувашского народного сайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305220034/http://ru.bt.chuvash.org/ |date=2021-03-05 }} * [http://top.chuvash.org Сайты Чувашии Чăваш Ен сайчĕсем] * [http://i-sum.su электронлă лавкка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023211017/http://i-sum.su/ |date=2017-10-23 }} * [http://shursana.chuvash.org/ Шурӑ сӑнӑ — чӑваш сайчӗсен конкурсӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230205020253/http://shursana.chuvash.org/ |date=2023-02-05 }} * [http://as.chv.su/ Ваттисен сӑмахӗсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122043334/http://as.chv.su/ |date=2018-01-22 }} * [http://gallery.chuvash.org/ Сӑнсен пуххи] * [http://salikovo.chuvash.org/ Сетевой Город. Образование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530200158/http://www.salikovo.chuvash.org/ |date=2018-05-30 }} * [http://translate.chv.su/ translate.chv.su] - Чӑвашла-вырӑсла / Вырӑсла-чӑвашла куҫаруҫӑ. * [http://ru.translate.chv.su/ ru.translate.chv.su] - Чувашско-русский / Русско-чувашский переводчик, çырнине чăвашла куçаракан Django çинче тунă [https://www.sapatlav.club/translate/ www.sapatlav.club] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225145429/https://www.sapatlav.club/translate/ |date=2019-12-25 }} пек ĕçлекен сайт. {{Col-end}} == Унăн ĕçĕсем == * [http://suvar.chuvash.org/ Тутарстан Республикинчи чăвашсен пĕрлĕхпе политика хаçачĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520100346/http://suvar.chuvash.org/ |date=2018-05-20 }} * [http://yandash.ru/ «Янташ» - А. Никитин композиторăн официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709075846/http://yandash.ru/ |date=2018-07-09 }} * [http://avan-kino.com/ Чăваш Республикинчи кинематографистсен пĕрлешĕвĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117062255/http://avan-kino.com/ |date=2019-11-17 }} * [http://ru.avan-kino.com/ Союз кинематографистов Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117062254/http://ru.avan-kino.com/ |date=2019-11-17 }} == Асăрхамалли == {{асăрхамалли}} == Çав. пекех == * [[Плотников Николай Васильевич]] == Каçăсем == {{Col-begin}} {{Col-2}} * [http://gov.cap.ru/Publication.aspx?gov_id=49&id=113101&page=299 Николай Плотников: “Родное лучше видится на расстоянии...”] * [https://www.idelreal.org/a/28522890.html Как делается "Чувашский народный сайт"] * [https://chuvash.org/cgi-bin/user.cgi?a=count Ялан Халӗ cайтра: 31 хӑна (усӑ куракан), 6 шыравҫӑ, 2 хутшӑнакан (Admin, Šyravşă)] * [http://zhurnal.lib.ru/d/drakola/ Н. Плотников çырнă фэнтези хайлавĕсем] * [http://ezhe.ru/fri/528/ «Физиономии русского Интернета» галереинчи персонал страници] * [[User:PCode|Чăваш Википединчи хутшăнакан страници]] * [[:ru:User:PCode|Вырăс Википединчи хутшăнакан страници]] * [http://pcode.pp.ru/ Килти страници] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219163136/http://pcode.pp.ru/ |date=2009-02-19 }}. * [http://mosentesh2.ucoz.ru/publ/aleksandr_blinov_organizator_festivalej_jazykov/1-1-0-509 Хăйĕн çинчен]. * [http://i.чнкаспб.рф/u/98/e43e38c91a11e59bb69409160fef8e/-/2014Традиц.pdf Координатор дфн А.А. Плотникова ТРАДИЦИОННАЯ КУЛЬТУРА ЧУВАШЕЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230510105058/http://i.xn--80aczlml2b.xn--p1ai/u/98/e43e38c91a11e59bb69409160fef8e/-/2014%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86.pdf |date=2023-05-10 }}. * [https://twitter.com/astahar twitter] * [https://twitter.com/astahari twitter] {{Col-2}} * [https://www.instagram.com/astahar/ Instagramра] * [https://my.mail.ru/mail/p-code/ Мой мир@mail.ru] * [https://ok.ru/pcode Одноклассники] * [https://vk.com/id4084752 ВКонтакте] * [https://www.facebook.com/astaha.pulhar facebookра] * [[Хутшăнакан:PCode|Википедире]] * [[:translatewiki:User:PCode|translatewiki.net]] * [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001062_3.pdf Плотников Николай Алексеевич (г. Нижний Новгород) ОПЫТ СОЗДАНИЯ ЭТНОКУЛЬТУРНОГО ПОРТАЛА КАК МЕТОД ПОПУЛЯРИЗАЦИИ НАЦИОНАЛЬНОГО ЯЗЫКА В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921003406/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001062_3.pdf |date=2018-09-21 }} * [https://www.youtube.com/user/astahaska/ Николай Плотников youtubeре] * [http://zis.ru/setevoy-filtr/ Линейка сетевых фильтров Pilot] {{Col-end}} [[Категори:Чăваш тетелçисем]] [[Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем]] hnd4x0k3bwz41pyh4656q1kw1jrnc97 Программăпа куçарни 0 19565 875166 869800 2026-07-02T11:34:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875166 wikitext text/x-wiki '''Тăлмач-программа тăлмачлани''' — текстсене пĕр [[этем чĕлхи]]нчен теприн çине [[Тăлмач-программа|тăлмач-программи]] урлă тăлмачлакан процесс. Тата тăлмач-программа тăвас ятарлă ăслăх уйрăмне çавăн пек ят панă. == Тăлмач-программисемпе ĕçлемелли меслетсем == Тăлмач-программисемпе ĕçленĕ чух çакăн пек меслетсемпе усă кураççĕ: * тăлмачлани хыççăн тӳрлетни; * тăлмачлани ӳмĕн тӳрлетни; * тăлмачланă чухне тӳрлетни; * хутăш тăлмачлани (тĕслĕхрен, тăлмачлани хыççăн тата умĕн тӳрлетни). Акăлчан чĕлхинче çакăн пек терминсем уйрăлса тăраççĕ: {{lang-en|machine translation, MT}} (тăлмач-программа пĕтĕмпех хăй тăлмачлать) тата {{lang-en|machine-aided}} е {{lang-en|machine-assisted translation (MAT)}}. Иккĕшне те палăртмашкăн M(A)T çыраççĕ. == Тăлмачланин пахалăхĕ == Тăлмачланин пахалăхĕ кăк тексчĕн теминчен тата стайĕнчен килет. [[Пуплев стайĕсем#Ӳнер стайĕ|Ӳнер текста]] тăлмач-программипе тăлмачланин пахалăхĕ яланхилле начар. [[Пуплев стайĕсем#Техника стайĕ|Техника текста]] тата [[Пуплев стайĕсем#Официаллă-ĕçлĕ стайĕ|официаллă-ĕçлĕ стайĕ]] текста тăлмачланин пахалăхĕ аванрах пулать. == Тата пăхăр == * [[Лингвистика компьютер программисем]] * [[ABBYY Lingvo]] * [[Atlantida]] * [[Apertium]] * [[Dicto]] * [[Fluentizer]] * [[Google Translate]] * [[LiteDict]] * [[Prawda]] - GNU тăлмачă * [[PROMT]] * [[SOYLEM]] * [[StarDict]] * [[WiseDict]] * [[Википеди:Онлайн тăлмач-программисем]] == Каçăсем == * О. С. Кулагина. О современном состоянии машинного перевода // Математические вопросы кибернетики, вып. 3, М.: Наука, 1991, стр. 5—50. Библиография из 140 названий. ISBN 5-02-014323-5. * [http://www.dialog-21.ru/trends/?id=1744&forum_id=13&f=1 Тăлмач-программăсемпе тăлмачлани историйĕ (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209113657/http://www.dialog-21.ru/trends/?id=1744&forum_id=13&f=1 |date=2009-12-09 }} * [http://www.english-easy.info/ Акăлчанла онлайн-тăлмач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329180447/http://www.english-easy.info/ |date=2012-03-29 }} * [http://translate.google.com Google Translate текстсене тăлмачлани сервисĕ] * [http://babelfish.altavista.com/ Online Babel Fish (Systran) тăлмач системи] * [http://www.translate.ru ПРОМТ online-тăлмачă] * [http://www.pragma5.com Pragma 5.x - тĕрлĕ чĕлхеллĕ тăлмачă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715091919/http://www.pragma5.com/ |date=2009-07-15 }} * [http://www.yarp-online.ru ЯРП - япон чĕлхинчен вырăсла тăлмачлакан онлайн-тăлмачă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701105733/http://www.yarp-online.ru/ |date=2014-07-01 }} * [http://www.google.ru/language_tools Google online тăлмач хатĕрĕсем] * [http://www.tranexp.com:2000/Translate/result.shtml InterTran online-тăлмачă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813064900/http://www.tranexp.com:2000/Translate/result.shtml |date=2009-08-13 }} * [http://translation.langenberg.com/ Translation.Langenberg.com (онлайн-тăлмачăсен тата урăх лингвистика программисен пухăнăвĕ) * [http://www.computerra.ru/gid/357300/ Онлайн-тăлмачăсем тата сăмахсарсем (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001054411/http://www.computerra.ru/gid/357300/ |date=2008-10-01 }} * [http://www.translate.yandex.ru/ Яндекс.Перевод] * [http://www.dicter.ru/ Dicter тăлмач - бесплатная программа перевода текста] * [http://www.pereklad.online.ua/ Онлайн-тăлмач + сăмахсар: украинла/ран, вырăсла/ран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322075749/http://pereklad.online.ua/ |date=2012-03-22 }} [[Категори:Онлайн-тăлмачсем]] [[Категори:Тăлмачлани]] [[Категори:Тăлмач-программа тăлмачлани|*]] 40cma81p4gw4gr8w8wrxrz961zt95na Миххалккири тĕп шкул 0 19651 875153 711847 2026-07-01T23:25:27Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875153 wikitext text/x-wiki {{Шкул | Ячĕ = Миххалккири А. А. Александров ячĕллĕ тĕп шкул | Ӳкерчĕк = | Йыхрав = | Никĕсленĕ = [[1914]] | Хупнă = | Директор = Андреев Владимир Юрьевич | Тĕс = Пĕтĕмĕшле пĕлӳ паракан тĕп шкул | Вĕренекен = 111 | Адрес = Михайловка, Çĕрпӳ районĕ, Чăваш Ен | Координатсем = | Телефон = 88354563090 | Факс = | E-mail = civmih2@yandex.ru | Сайт = mich-zivil.edu.cap.ru | Уй = | Уйри текст = |}} '''Миххалккири тĕп шкул''' — [[Чăваш Ен]]ри [[Çĕрпӳ районĕ|Çĕрпӳ районне]] кĕрекен [[Михайловка]] ялĕнчи [[вĕренӳ заведенийĕ]]. == Пĕрлехи хыпарсем == Пуçламăш шкулта 4 класс, тĕп шкулта 5 класс йĕркеленĕ. Инçет вĕренӳ центрне 2007 çулта Чăваш Республикин вĕренӳ тата çамрăксен политикин министертвин хушăвне пурнăçласа йĕркеленнĕ. 2009 çулта ку центр ытларах [[Тетел]]ре олимпиадăсем, [[конкурс]]сем ирттереççĕ, [[сасăллă çыхăну урокĕ]]сем хатĕрлеççĕ. Чăвашла [[электронлă пособи]]сем кăларассипе тăрăшса 7 электронлă кĕнекене [[Чăваш Республики]]нчи пур шкула та çитернĕ. Шкулта çĕнĕ технологисем анлӑ сарăлнă. Шкул сайчĕ, электрон почта ĕçлет, электрон класс журналне, ачасен электронлă шкул дневникне тытса пыраççĕ. Шкулти хăшпĕр педагогăн тетелре харпăр сайчĕ ĕçлет. [[Шкул ачи]]сен те сайтсем пур. Шкул 2010 çултанпа тетел инçекуравне йĕркелес енĕпе нумай тăрăшать. 2011 çулхи нарăсран пуçламăшĕнчен пуçласа шкулта ятарлă икĕ телеканал ĕçлет: шкулăн тата Чăваш чĕлхин инçет вĕренӳ центрĕн. == Кун-çулĕ == Михайловкӑри тĕп шкул 1911 çулта йĕркеленнĕ. Ун чухне вӑл юнашарти [[Çавалхĕрри Кӑнаш]] ялĕнче вырнаçнӑ пулнӑ. 1986 çулта Михайловка ялĕнче шкул валли çĕнĕ çурт тусан, шкул пĕтĕмпех Михайловка ялне куçать, [[вăтам шкул]] ятне илет. 2008 çулччен вăтам пĕлӳ паракан шкул шутланнӑ, халĕ вара — тĕп шкул шайне куçарнă. Шкулта 2009 çулта тăватă шайлă [[пĕлӳ]] параççĕ: [[шкул çулне çитмен ача]]сене, [[пуçламăш шкул]]ĕнче, [[тĕп шкул]]ĕнче тата [[Чăваш чĕлхин инçет вĕренӱ центрĕ]]нче. 2003 çулта шкул çулне çитмен ачасене вĕрентме ятарлӑ [[ушкăн]]сем уçнă. Унта куллен 40 ача çӳрет. ==Вуламалли== * Край цивильский. Краткая энциклопедия района [[Шупашкар]], [[2008]] * [http://hypar.ru/nws/show/58/2436/index.php?id=s072353112026 Чăвашла калаçать, тупăшать компьютер]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Хыпар (хаçат)|Хыпар]],[[2008]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} ==Каçăсем== * [http://www.mich-zivil.edu.cap.ru - Михайловкăри тĕп шкулăн сайчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://civmih2.ucoz.ru/photo - Михайловкăри тĕп шкулăн тетелри фотоальбомĕ] * [http://yatv.ru/mihschooltv - Михайловкăри тĕп шкулăн тетелри инçекуравĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928110411/http://yatv.ru/mihschooltv |date=2013-09-28 }} * [http://www.youtube.com/user/civmih2 - "Чăваш шкул TV" - Чăваш чĕлхин инçет вĕренӳ центрĕн телеканалĕ] * [http://www.shkul.su - "Шкулта" интернет журнал] * [http://pkanash.chv.su - Чăваш чĕлхин инçет вĕренӳ центрĕ ирттерекен педагогсен канашлăвĕн страници] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903064727/http://pkanash.chv.su/ |date=2013-09-03 }} {{Интервики çук}} [[Категори:Чăваш Енри Çĕрпӳ районĕн шкулĕсем]] [[Категори:Раççей Федерацин шкулĕсем]] [[Категори:Шкулсем, алфавитпа]] en03luu9yar672oxdqstfnbs3fpbiv8 Метрополитен 0 19769 875152 873050 2026-07-01T22:30:22Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875152 wikitext text/x-wiki '''Метрополите́н''' ({{lang-fr|métropolitain}}), е кĕскен '''метро́''' — урамсенчен уйрăм, ытларах çĕр айĕнче вырнаçнă трассăллă рельс [[этем пĕрлĕ транспорчĕ]]. {{Транспорт хатĕрĕ|[[Ӳкерчĕк:Metro wagon 81-720.jpg|250px|]]|[[электродвигатель]] 1890 çултанпа|1863 çултанпа|20—100 км/сех|çĕр айĕнчи (çĕр çийĕнчи) [[этем пĕрлĕ транспорчĕ]]|рельсă çулĕ, контакт эрешĕ}} [[Ӳкерчĕк:Farringdon tube station platforms.jpg|thumb|250px|right|[[Лондон метрополитенĕ]] (малти планра) тата хулаçум йĕрĕсем (уйăракан хыççăн)]] [[Ӳкерчĕк:Metro SPB Line1 Avtovo.jpg|thumb|250px|right|«[[Автово (метро чарăнăвĕ)|Автово]]» метро чарăнăвĕ.]] [[Ӳкерчĕк:Schwebebahn G15.jpg|right|250px|thumb|[[Вупперталь çакса хунă çул|çакса хунă çул]] (монорельс). Вăл метрополитен шутланать.]] == [[СССР]] хулисенчи ĕçлекен метро == === [[Азербайджан]] === * [[Баку]] ([[1967]]): ''[[Баку метрополитенĕ]]'' === [[Эрмени]] === * [[Ереван]] ([[1981]]): ''[[Ереван метрополитенĕ]] === [[Белоруси]] === * [[Минск]] ([[1984]]): ''[[Минск метрополитенĕ]]'' === [[Грузи]] === * [[Тбилиси]] ([[1966]]): ''[[Тбилиси метрополитенĕ]]'' === [[Раççей]] === # [[Мускав]] ([[1935]]; çаплах [[çăмăл метро]] тата [[монорельс]] ĕçе кĕртнĕ): ''[[Мускав метрополитенĕ]]'' # [[Санкт-Петербург]] ([[1955]]; çаплах [[çăмăл метро]] — [[çĕр çи экспресĕ]] тума палăртнă): ''[[Санкт-Петербург метрополитенĕ]]'' # [[Чулхула]] ([[1985]]): см. статью ''[[Чулхула метрополитенĕ]]'' # [[Çĕн Çĕпĕр]] ([[1986]]): ''[[Çĕн Çĕпĕр метрополитенĕ]]'' # [[Самар]] ([[1987]]): ''[[Самар метрополитенĕ]]'' # [[Екатеринбург]] ([[1991]]): ''[[Екатеринбург метрополитенĕ]]'' # [[Хусан]] ([[2005]]): ''[[Хусан метрополитенĕ]]'' === [[Узбекистан]] === * [[Ташкент]] ([[1977]]): ''[[Ташкент метрополитенĕ]]'' статьяна вулăр. === [[Украина]] === # [[Кейӳ]] ([[1960]]; [[хăвăрт трамвай]]): ''[[Кейӳ метрополитенĕ]]'' # [[Харьков]] ([[1975]]): ''[[Харьков метрополитенĕ]]'' # [[Днепропетровск]] ([[1995]]): см. статью ''[[Днепропетровск метрополитенĕ]]'' == Халĕ ĕçлекен метрополитен системине тунă хронологи == * 1863 – [[Лондон метрополитенĕ|Лондон (Аслă Британи)]] * 1869 – [[Афина метрополитенĕ|Афина (Греци)]] * 1875 – [[Тӳнел|Истамбул (Турци)]] * 1885 – [[Çĕнĕ Йорк метрополитенĕ|Çĕнĕ Йорк (АПШ)]] * 1892 - [[Чикаго метрополитенĕ|Чикаго (АПШ)]] * 1896 – [[Глазго метрополитенĕ|Глазго (Аслă Британи)]] * 1896 – [[Будапешт метрополитенĕ|Будапешт (Венгри, ун чухне Австри-Венгри империйĕ)]] * 1897 – [[Бостон метрополитенĕ|Бостон (АПШ)]] * 1898 – [[Вена метрополитенĕ|Вена (Австри, ун чухне Австри-Венгри империйĕ)]] * 1900 – [[Парис метрополитенĕ|Парис (Франци)]] * 1901 – [[Вупперталь çакса хунă çулĕ|Вупперталь (Рейн-Рур конурбацийĕ, Германи)]] * 1902 – [[Берлин метрополитенĕ|Берлин (Германи)]] * 1907 – [[Филадельфи метрополитенĕ|Филадельфи (АПШ)]] * 1912 – [[Гамбург метрополитенĕ|Гамбург (Германи)]] * 1913 – [[Буэнос-Айрес метрополитенĕ|Буэнос-Айрес (Аргентина)]] * 1919 – [[Мадрид метрополитенĕ|Мадрид (Испани)]] * 1924 – [[Барселона метрополитенĕ|Барселона (Испани)]] * 1927 – [[Токио метро|Токио (Япони)]] * 1928 – [[Осло метрополитенĕ|Осло (Норвеги)]] * 1933 – [[Осака метрополитенĕ|Осака (Япони)]] * 1935 – [[Мускав метрополитенĕ|Мускав (Раççей, ун чухне СССР)]] * 1943 – [[Чикаго метрополитенĕ|Чикаго (АПШ)]] * 1950 – [[Стокгольм метрополитенĕ|Стокгольм (Швеци)]] * 1955 – [[Кливленд метрополитенĕ|Кливленд (АПШ)]], [[Рим метрополитенĕ|Рим (Итали)]], [[Санкт-Петербург метрополитенĕ|Санкт-Петербург (Раççей, ун чухне СССР)]] * 1956 – [[Торонто метрополитенĕ|Торонто (Канада)]] * 1957 – [[Нагоя метрополитенĕ|Нагоя (Япони)]] * 1959 – [[Лиссабон метрополитенĕ|Лиссабон (Португали)]], [[Кармелит|Хайфа (Израиль)]] * 1960 – [[Киевский метрополитен|Киев (Украина, тогда СССР)]] * 1964 – [[Милан метрополитенĕ|Милан (Итали)]] * 1966 – [[Монреаль метрополитенĕ|Монреаль (Канада)]], [[Тбилиси метрополитенĕ|Тбилиси (Грузи, ун чухне СССР)]] * 1967 – [[Баку метрополитенĕ|Баку (Азербайджан, ун чухне СССР)]] * 1968 – [[Кёльн метрополитенĕ|Кёльн (Германи)]], [[Роттердам метрополитенĕ|Роттердам (Нидерландсем)]] * 1969 – [[Мехико метрополитенĕ|Мехико (Мексика)]], [[Пекин метрополитенĕ|Пекин (Китай)]] * 1970 – [[Франкфурт-Майн-çинчи метрополитенĕ|Франкфурт-Майн-çинчи (Германи)]] * 1971 – [[Мӳнхен метрополитенĕ|Мӳнхен (Германи)]], [[Саппоро метрополитенĕ|Саппоро (Япони)]], [[Сеул метрополитенĕ|Сеул (Корей)]] * 1972 – [[Иокогама метрополитенĕ|Иокогама (Япони)]], [[Нӳрнберг метрополитенĕ|Нюрнберг (Германи)]] * 1973 – [[Пхеньян метрополитенĕ|Пхеньян (КХДР)]], [[Bay Area Rapid Transit|Сан-Франциско (АПШ)]] * 1974 – [[Сан-Паулу метрополитенĕ|Сан-Паулу (Бразили)]], [[Прага метрополитенĕ|Прага (Чехи)]], [[Сеул метрополитенĕ (Кăнтăр Корей)]] * 1975 – [[Антверпен трамвайĕ|Антверпен (Бельги)]], [[Çĕнĕ Афон ту хăвăл чукун çулĕ|Çĕнĕ Афон (Абхази, ун чухне СССР)]], [[Сантьяго метрополитенĕ|Сантьяго (Чили)]], [[Харьков метрополитенĕ|Харьков (Украина, ун чухне СССР)]] * 1976 – [[Вашингтон метрополитенĕ|Вашингтон (АПШ)]], [[Брӳссел метрополитенĕ|Брӳссел (Бельги)]], [[Вена метрополитенĕ|Вена (Австри)]] * 1977 – [[Амстердам метрополитенĕ|Амстердам (Нидерландсем)]], [[Кобе метрополитенĕ|Кобе (Япони)]], [[Марсель метрополитенĕ|Марсель (Франци)]], [[Ташкент метрополитенĕ|Ташкент (Узбекистан, ун чухне СССР)]] * 1978 – [[Лион метрополитенĕ|Лион (Франци)]], [[Мумбаи метрополитенĕ|Мумбаи (Инди)]], [[Эдмонтон метрополитенĕ|Эдмонтон (Канада)]] * 1979 – [[Атланта метрополитенĕ|Атланта (АПШ)]], [[Бухарест метрополитенĕ|Бухарест (Румыни)]], [[Гонконг метрополитенĕ|Гонконг (Китай, ун чухне Аслă Британи)]], [[Рио-де-Жанейро метрополитенĕ|Рио-де-Жанейро (Бразили)]] * 1980 – [[Ньюкасл-апон-Тайн метрополитенĕ|Ньюкасл-апон-Тайн (Аслă Британи)]], [[Тяньцзинь метрополитенĕ|Тяньцзинь (Китай)]] * 1981 – [[Ереван метрополитенĕ|Ереван (Эрмени, ун чухне СССР)]], [[Киото метрополитенĕ|Киото (Япони)]], [[Фукуока метрополитенĕ|Фукуока (Япони)]] * 1982 – [[Хельсинки метрополитенĕ|Хельсинки (Финлянди)]] * 1983 – [[Каракас метрополитенĕ|Каракас (Венесуэла)]], [[Лиль метрополитенĕ|Лилль (Франци)]], [[Шарлеруа метрополитенĕ|Шарлеруа (Бельги)]] * 1984 – [[Волгоград метротрамĕ|Волгоград (Раççей, ун чухне СССР)]], [[Калькутта метрополитенĕ|Калькутта (Инди)]], [[Майами метрополитенĕ|Майами (АПШ)]], [[Манила метрополитенĕ|Манила (Филиппинсем)]], [[Минск метрополитенĕ|Минск (Белоруси, ун чухне СССР)]] * 1985 – [[Китакюсю метрополитенĕ|Китакюсю (Япони)]], [[Чулхула метрополитенĕ|Чулхула (Раççей)]], [[Порту-Алегри метрополитенĕ|Порту-Алегри (Бразили)]], [[Пусан метрополитенĕ|Пусан (Корей)]], [[Ресифт метрополитенĕ|Ресифи (Бразили)]], [[Штутгарт метрополитенĕ|Штутгарт (Германи)]] * 1986 – [[Белу-Оризонти метрополитенĕ|Белу-Оризонти (Бразили)]], [[SkyTrain (Ванкувер)|Ванкувер (Канада)]], [[Кривой Рог метротрамĕ|Кривой Рог (Украина, ун чухне СССР)]], [[Çĕн Çĕпĕр метрополитенĕ|Çĕн Çепĕр (Раççей, ун чухне СССР)]] * 1987 – [[Балтимор метрополитенĕ|Балтимор (АПШ)]], [[Детройт метрополитенĕ Детройта|Детройт (АПШ)]], [[Каир метрополитенĕ|Каир (Египет)]], [[Самар метрополитенĕ|Самар (Раççей, ун чухне СССР)]], [[Сэндай метрополитенĕ|Сэндай (Япони)]], [[Сингапур метрополитенĕ|Сингапур (Сингапур)]] * 1988 – [[Валенси метрополитенĕ (Испани)|Валенси (Испани)]], [[Питсбург метрополитенĕ|Питтсбург (АПШ)]] * [[1990]] – [[Генуй метрополитенĕ|Генуй (Итали)]] * [[1991]] – [[Екатеринбург метрополитенĕ|Екатеринбург (Раççей, ун чухне СССР)]], [[Лозанна метрополитенĕ|Лозанна (Швейцари)]], [[Монтеррей метрополитенĕ|Монтеррей (Мексика)]] * [[1992]] – [[Тулуза метрополитенĕ|Тулуза (Франци)]] * [[1993]] – [[Лос-Анджелес метрополитенĕ|Лос-Анджелес (АПШ)]], [[Неаполь метрополитенĕ|Неаполь (Итали)]], [[Сент-Луис метрополитенĕ|Сент-Луис (АПШ)]] * [[1994]] – [[Гвадалахара метрополитенĕ|Гвадалахара (Мексика)]], [[Хиросима метрополитенĕ|Хиросима (Япони)]] * [[1995]] – [[Бильбао метрополитенĕ|Бильбао (Испани)]], [[Варшава метрополитенĕ|Варшава (Польша)]], [[Днепропетровск метрополитенĕ|Днепропетровск (Украина)]], [[Медельин метрополитенĕ|Медельин (Колумби)]], [[Лас-Вегас метрополитенĕ|Лас-Вегас (АПШ)]], [[Ченнай метрополитенĕ|Ченнай (Инди)]], [[Шанхай метрополитенĕ|Шанхай (Китай)]] * [[1996]] — [[Анкара метрополитенĕ|Анкара (Турци)]], [[Куала-Лумпур метрополитенĕ|Куала-Лумпур (Малайзи)]], [[Тайбэй метрополитенĕ|Тайбэй (Тайвань)]] * [[1997]] — [[Гуанчжоу метрополитенĕ|Гуанчжоу (Китай)]], [[Джэксонвилл метрополитенĕ|Джэксонвилл (АПШ)]], [[Тэгу метрополитенĕ|Тэгу (Корей)]] * [[1998]] — [[Софи метрополитенĕ|София (Болгари)]] * [[1999]] — [[Бангкок метрополитенĕ|Бангкок (Таиланд)]], [[Инчхон метрополитенĕ|Инчхон (Корей)]], [[Катани метрополитенĕ|Катани (Итали)]], [[Тегеран метрополитенĕ|Тегеран (Иран)]] * [[2000]] — [[Измир метрополитенĕ|Измир (Турци)]] * [[2001]] — [[Бразилиа метрополитенĕ|Бразилиа (Бразили)]] * [[2002]] — [[Бурса метрополитенĕ|Бурса (Турци)]], [[Дели метрополитенĕ|Дели (Инди)]], [[Копенгаген метрополитенĕ|Копенгаген (Дани)]], [[Лима метрополитенĕ|Лима (Перу)]], [[Ренн метрополитенĕ|Ренн (Франци)]] * [[2003]] — [[Далянь метрополитене|Далянь (Китай)]], [[Наха метрополитенĕ|Наха (Япони)]] * [[2004]] — [[Гаага метрополитенĕ|Гаага (Нидерландсем)]], [[Кванджу метрополитенĕ|Кванджу (Корей)]], [[Миннеаполис метрополитенĕ|Миннеаполис (АПШ)]], [[Ухань метрополитенĕ|Ухань (Китай)]] * [[2005]] — [[Вальпараисо метрополитенĕ|Вальпараисо (Чили)]], [[Хусан метрополитенĕ|Хусан (Раççей)]], [[Метрополитен Нанкина|Нанкин (Китай)]], [[Порту метрополитенĕ|Порту (Португали)]], [[Сан-Хуан метрополитенĕ|Сан-Хуан (Пуэрто-Рико; АПШ)]], [[Чунцин метрополитенĕ|Чунцин (Китай)]] * [[2006]] — [[Валенси метрополитенĕ (Венесуэла)|Валенси (Венесуэла)]], [[Турин метрополитенĕ|Турин (Итали)]], [[Тэджон метрополитенĕ|Тэджон (Корей)]] * [[2007]] — [[Маракайбо метрополитенĕ|Маракайбо (Венесуэла)]], [[Пальма-де-Мальорки метрополитенĕ|Пальма-де-Мальорка (Испани)]] * [[2008]] — [[Гаосюн метрополитенĕ|Гаосюн (Тайвань)]], [[Перуджа метрополитенĕ|Перуджа (Итали)]] * [[2009]] — [[Алма-Ата метрополитенĕ|Алма-Ата (Казахстан)]], [[Санто-Доминго метрополитенĕ|Санто-Доминго (Доминикан Республики)]], [[Севильский метрополитен|Севилья (Испани)]], [[Адана метрополитенĕ|Адана (Турци)]], [[Шеньян метрополитенĕ|Шеньян (Китай)]] * [[2010]] — [[Омск метрополитенĕ|Омск (Раççей)]] == Каçăсем == * [http://metro.ru/ Артемий Лебедев студи сайчĕ] Мускав метро тата метрополитсем çинчен пĕтĕмпех, авторĕсем Артемий Лебедев, Александр Попов (Russos). * [http://vagon.metro.ru/ Метровагоны] — метрополитен вакунĕсем, авторĕсем: Иван Васин, Олег Бодня, Михаил Березин тата Михаил Кончиц . * [http://news.metro.ru/ Мускав метро çĕнĕ хыпарĕсем]. * [http://voices.metro.ru/ Сайт «Голоса подземелья»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129161331/http://voices.metro.ru/ |date=2009-01-29 }} — о звуках и голосах метро, автор [[Ломов, Артемий Юрьевич|Тёма Ломов]]. * [http://sights.metro.ru/ Сайт «Метро не с первого взгляда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129181114/http://sights.metro.ru/ |date=2009-01-29 }} — автор Тёма Ломов. * [http://cartoon.metro.ru/ Чукун çул карикатури] — авторĕ [[Зимин Василий Геннадиевич|Василий Зимин]]. * [http://meta.metro.ru/ СССР метрополитенĕсем çинчен пĕтĕмпех]. * [http://www.metromap.ru/ Мускав метро картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102073543/http://www.metromap.ru/samara/ |date=2011-01-02 }} тата [http://www.metromap.ru/samara/ Самар метро картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102073543/http://www.metromap.ru/samara/ |date=2011-01-02 }}. * [http://www.urbanrail.net/index.html Роберт Швандль метроэнциклопедийĕ]{{ref-en}}. * [http://metroblog.ru/ Метроблог] — метро тата хула транспорт çĕнĕ хыпарĕсем. * [http://mic-ro.com/metro/ Метро Битс (Metro Bits) — Various aspects of the world’s metros] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009161128/http://www.mic-ro.com/metro/ |date=2013-10-09 }}{{ref-en}}. * [http://www.metrosoyuza.net/ Станции метро на территории бывшего СССР: архитектура, схемы линий, история, будущее] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202082147/http://www.metrosoyuza.net/ |date=2017-02-02 }}. * [http://www.parovoz.com/rrr/index.php?CAT=SUBW&LANG=RU&ORDERBY=3 Метрополитены]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте «Железнодорожное кольцо». * [http://metroworld.ruz.net/ Метро тĕнчи (Дмитрий Аксеновăн СССР метрополитенĕсем çинчен)]. * [https://web.archive.org/web/20070105101535/http://xussrsubways.by.ru/ СССР метрополитенĕсем çинчен сайт]. * [http://www.rosmetrostroy.ru/ Метрострой]. * [http://www.amadeus.net/home/new/subwaymaps/en/index.htm Метро схемисен пуххи (тĕнче хулисем тăрăх)]. * [http://www.paleometro.ru Палеометро.ру — окаменелости в облицовке станций московского метрополитена]. * [http://www.youtube.com/watch?v=ISt_F8T64JY "Сваи забили в туннель московского метро"], видеорепортаж на канале Россия. * {{lj_comm|ru_metro}} — [[Живой журнал|ЖЖ]]-коммьюнити, которое ведут пассажиры метрополитена. Интересные наблюдения, истории, фотографии. * {{lj_comm|foto_metro}} — [[Живой журнал|ЖЖ]]-коммьюнити о фотографиях метро. * [[pMetro]] — интерактивлă Мускав тата урăх хуласен метро сайчĕ. * [http://www.metroschemes.narod.ru Сайт истории метрополитенов в схемах]. * [http://transportmorro.narod.ru/HWR1959/hwm1959.html История подземных железных дорог 1959 год]. * http://www.mosmetro.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003152733/https://www.mosmetro.ru/ |date=2020-10-03 }} Мускав метрополитенĕ. Официаллă сайт. {{Пĕрлĕх транспорчĕ}} [[Категори:Метрополитен|*]] [[Категори:Çĕрай çурт-йĕрĕ]] s2x6wsb1la00kxb87igb1wit8j3ul47 Португал чĕлхи 0 22012 875165 869072 2026-07-02T11:09:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875165 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс=инди-европа |ят=Португал чĕлхи |тăван ят=português<br /> Европа пуплевĕ — {{IPA|[puɾtu'geʃ]}}<br /> Бразил пуплевĕ — {{IPA|[poɾtu'gejs]}} |патшалăхсем=[[Португали]], [[Бразили]], [[Ангола]], [[Мозамбик]] тата [[Португал чĕлхиллĕ патшалăхсен Пĕрлешĕвĕ]]нчи ытти патшалăхсем |регионсем= |официаллă чĕлхе=[[Ангола]], [[Бразили]], [[Кабо-Верде]], [[Хĕвел Тухăç Тимор]], [[Гвиней-Бисау]], [[Макао]], [[Мозамбик]], [[Португали]], [[Сан-Томе тата Принсипи]], [[Экваториаллă Гвиней]] [[Европа Пĕрлешĕвĕ|ЕП]] |калаçакансен йышĕ=220 млн. |йĕркелекен=[[Португал чĕлхин тĕнчери институчĕ]], [[Португал чĕлхиллĕ патшалăхсен Пĕрлешĕвĕ]] |рейтинг= |статус= |çухалнă= |категори= |классификаци= [[Инди-европа чĕлхисем|Инди-европа çемьи]] : [[Роман чĕлхисем|Роман ушкăнĕ]] :: [[Ибери-роман кĕçĕн ушкăн]] |çыру=[[латиница]] |ГОСТ 7.75-97=пор 545 |ISO1=pt |ISO2=por |ISO3=por }} '''Португа́л чĕлхи''' ({{lang-pt|língua portuguesa}}) — [[Инди-европа чĕлхисем|индии-европа чĕлхе çемьине]] кĕрекен [[роман чĕлхисем|роман ушкăнĕнчи]] [[чĕлхе]]. Вăтам ĕмĕрсенчи [[галиси-португал чĕлхи]]нчен аталанса пулнă. Çырулăхне [[латин алфавичĕ]]н никĕсĕпе хатĕрленĕ. Вăл роман çемьинчи çывăх тăванлă [[испан чĕлхи|испан]] чĕлхипе танлаштарсан калаçакансен шучĕпе иккĕмĕш, тĕнчери пур чĕлхе хушшинче 6-8 мĕш вырăнсем йышăнать. Португал чĕлхипе калаçакансене [[лузофонсем]] пĕрлĕ [[Лузитани]] рим провинци ячĕллĕ терминпа палăртаççĕ, португал чĕлхиллĕ пĕтĕм территорие — [[Лузофони]] ([[Франкофони]] пĕлтерĕш евĕрех) теççĕ. == Чĕлхе сарăлнă çĕр-шывсем == [[file:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|left]] [[Португали]], [[Бразили]], [[Ангола|Анголы]], [[Мозамбик]]а, [[Кабо-Верде]], [[Гвиней-Бисау]], [[Сан-Томе тата Принсипи]], [[Хĕвел Тухăç Тимор]] (австронези [[тетум]] чĕлхипе пĕр танах) тата [[Макао]] (китай чĕлхипе пĕр танах) патшалăхсенче [[официаллă чĕлхе]] шутланать. Хальхи португал чĕлхипе калаçакансен 80 % йышĕ [[Бразили]] Федеративлă Республикинче пурăнать. == Кун-çулĕ == === Çурални === === Арап тапăнăвĕсем === === Протопортугал чĕлхи === === Ватă португал чĕлхи === === Хальхи португал чĕлхи === == [[Çĕнĕ Романи]] == {{Main|Пртугал чĕлхин тавралăхĕ}} === Бразилие колонилени === {{Main|Бразилири португал чĕлхи}} == Çавăн пекех == * [[Бразилири португал чĕлхи]] * [[Анголăри португал чĕлхи]] * [[Мозамбикри португал чĕлхи]] * [[Хĕвел Тухăç Тиморти португал чĕлхи]] * [[Макаори португал чĕлхи]] * [[Малай-португал чĕлхи]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Interwiki|code=pt|Página principal|португалла|}} * [http://in-yaz-book.ru/port.html Самоучители, учебники, словари, разговорники португальского языка] * [http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/PORTUGALSKI_YAZIK.html/ Характеристика португальского языка]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.portugues.ru Португальский язык в России] * [http://forum.falar.ru Форум португальского языка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180329034001/http://forum.falar.ru/ |date=2018-03-29 }} * [http://portugues.ru/rus/lingua.html Курсы португальского языка в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723224127/http://portugues.ru/rus/lingua.html |date=2009-07-23 }} * [http://portugues-do-brasil.ru Курсы бразильского варианта португальского языка в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820182106/http://portugues-do-brasil.ru/ |date=2018-08-20 }} * [http://forum.portugues.ru/ Русскоязычный форум, посвященный португальскому языку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317114257/http://forum.portugues.ru/ |date=2011-03-17 }} * [http://www.dicionarios-online.com Dicionários-Online.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060224011906/http://www.dicionarios-online.com/ |date=2006-02-24 }} Португальские словари. * [http://www.franklang.ru/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=2&id=39&Itemid=39 Португальский по методу Ильи Франка.] * [http://www.diktionary.net/ Португальско-Английский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904054440/http://diktionary.net/ |date=2011-09-04 }} * [http://www.bibvirt.futuro.usp.br/textos Большая медиатека.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090621161023/http://www.bibvirt.futuro.usp.br/textos |date=2009-06-21 }} * [http://portugues.ru/rus/lingua.html Курсы португальского при поддержке Посольства Португалии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090723224127/http://portugues.ru/rus/lingua.html |date=2009-07-23 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/aprender.html Институт Камоэша.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528024830/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/aprender.html |date=2008-05-28 }} * [http://www.axecapoeira.ru/index.php?do=static&page=portuguese Материалы Axé em Português.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123200809/http://www.axecapoeira.ru/index.php?do=static&page=portuguese |date=2010-01-23 }} * [http://linguistica.insite.com.br/cgi-bin/conjugue Спряжение глаголов.] {{ЕПЧĕлхисем}} {{Роман чĕлхисем}} [[Категори:Португал чĕлхи|*]] [[Категори:Португали чĕлхисем]] [[Категори:Бразили чĕлхисем]] [[Категори:Ангола чĕлхисем]] [[Категори:Мозамбик чĕлхисем]] [[Категори:Кабо-Верде чĕлхисем]] [[Категори:Гвинеи-Бисау чĕлхисем]] [[Категори:Сан-Томе тата Принсипи чĕлхисем]] [[Категори:Тухăç Тимор чĕлхисем]] [[Категори:Макао чĕлхисем]] 275yyxaswqcjjhl4hi497mvtjbxg2kz Падонксен жаргонĕ 0 22085 875159 809327 2026-07-02T07:18:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875159 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс = инди-европа |ят = Падонк чĕлхи |тăван ят = олбанский йазыг |патшалăхсем = [[Раççей Федерацийĕ]] |калаçакансен йышĕ = паллă мар |категори = [[Еврази чĕлхисем]] |классификаци = |çыру = [[кирилица]], [[латиница]] }} {{викисăмахсар|Хушма:Падонкаф сăмахсарĕ}} '''«[[падонксем|Падонк]]»''', е '''«олбанский» чĕлхе''' — [[Рунет]]ра [[XXI ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнче сарăлнă [[фонетика]] енĕпе тĕрĕсех, анчах та юриех тĕрĕс мар орфографиллĕ ([[эрратив]]лă), тăтăшах [[вырăсла мат|мата]] тата [[сленг]] штампĕе усă курса калаçмалли [[вырăс чĕлхи]]н стилĕ. Пĕрмаях [[блог]]сен, чатсен тата веб-канашлусенчи комментари тексчĕсенче тĕл пулать. Сленга пула чылай стереотиплă сăмах çаврăнăшĕ тата [[тетел-мем]], сăмахран, унпа [[мем]] «[[превед]]» теççĕ, çут тĕнчене тухнă. == Кун-çулĕ == === Бобруйск === {{цитата пуçламăшĕ}} А по поводу Гузя и Наримбекова я вот что скажу: вообще непонятно, как можно не любить стволы родных берез? Человек, родившийся и выросший в России, не любит своей природы. Не понимает её красоты? Её заливных лугов? Утреннего леса? Бескрайних полей? Ночных трелей соловья? Осеннего листопада? Первой пороши? Июльского сенокоса? Степных просторов? Русской песни? Русского характера? Ведь ты же русский? Ты родился в России? Ты ходил в среднюю школу? Ты служил в армии? Ты учился в техникуме? Ты работал на заводе? Ты ездил в Бобруйск? Ездил в Бобруйск? В Бобруйск ездил? Ездил, а? Ты в Бобруйск ездил, а? Ездил? Чего молчишь? В Бобруйск ездил? А? Чего косишь? А? Заело, да? Ездил в Бобруйск? Ты, хуй? В Бобруйск ездил? Ездил, падло? Ездил, гад? Ездил, падло? Ездил, бля? Ездил, бля? Ездил, бля? Чего заныл? Ездил, сука? Ездил, бля? Ездил, бля? Ездил, бля? Чего ноешь? Чего сопишь, падло? Чего, а? Заныл? Заныл, падло? Так, бля? Так, бля? Так вот? Вот? Вот? Вот? Вот, бля? Вот так? Вот так? Вот так? Вот так, бля? На, бля? На, бля? На, бля? Вот? Вот? Вот? На, бля? На, сука? На, бля? На, сука? На, бля? На, сука? Заныл, бля? Заело, бля? {{цитата вĕçĕ|çăлкуç=Владимир Сорокин. Дорожное происшествие.}} == Халăх кулленхи пурнăçĕнче == == Çавăн пекех пăхăр == * [[Компьютер сленгĕ]] * [[Падонксем]] * [[Тетел-мем]] :* [[Превед]] :* [[Йа криведко]] :* [[Дайте две!]] * [[Флэшмоб]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20030803170101/http://fuck.ru/ fuck.ru] — архив сайта fuck.ru на [[Archive.org]] * [http://groups-beta.google.com/group/fido7.su.kaschenko.local SU.KASCHENKO.LOCAL]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — архив [[фидонет]]овской [[эхоконференция|эхоконференции]] на&nbsp;[[Google Groups]] * [http://www.polit.ru/news/2005/12/15/madonna.html Мадонна, учи албанский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104085002/http://www.polit.ru/news/2005/12/15/madonna.html |date=2008-11-04 }} {{ref-ru}} === Публикацисем === * [http://www.ya-online.com/content/view/102/58/ Лера Жан. ЭФФЕКТ «ПРЕВЕД».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060917011537/http://www.ya-online.com/content/view/102/58/ |date=2006-09-17 }} // [http://www.ya-online.com Журнал «Я»], № 7 (31) 27 марта — 9 апреля, 2006. Статья, полностью раскрывающая историю создания картинки с "ПРЕВЕД"ом. Интервью с авторами. * [http://www.speakrus.ru/gg/microprosa_erratica-1.htm Гасан Гусейнов «Берлога веблога». Введение в эрратическую семантику] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060227092136/http://speakrus.ru/gg/microprosa_erratica-1.htm |date=2006-02-27 }} // «[[Говорим по-русски]]», март 2005 — первая попытка определить культурную функцию «языка падонков» (которых автор также неточно называет «гоблинами» и «удавами»). Впервые предложен термин для определения типичного для «языка падонков» словоискажения — эрратив. Впервые в бумажной печати тема эрративов рассмотрена в статье: * [http://magazines.russ.ru/nlo/2000/43/main8.html Гасан Гусейнов Заметки к антропологии русского Интернета: особенности языка и литературы сетевых людей] // [[НЛО, № 43, 2000]] * [http://www.soverkon.ru/2006/20/4.php Совершенно Секретно. Новояз Интернета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727222358/http://www.soverkon.ru/2006/20/4.php |date=2009-07-27 }} * [http://www.runewsweek.ru/theme/?tid=16&rid=215 А. Вернидуб «У языка есть афтар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050524112156/http://www.runewsweek.ru/theme/?tid=16&rid=215 |date=2005-05-24 }} // [[Русский Newsweek|«Русский Newsweek»]], № 17 (47), 16-22 мая 2005 — первая статья о «языке падонков» в бумажной прессе. Весьма точно отражает историю и происхождение языка. * [http://russ.ru/politics/lyudi/p_utina_vypusk_25 П. Протасов. «П@утина, выпуск 25»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516133750/http://russ.ru/politics/lyudi/p_utina_vypusk_25 |date=2007-05-16 }} // [[Русский журнал]], 23 мая 2005 — статья о&nbsp;роли [[Фидонет]]а в&nbsp;возникновении «языка падонкаф». * [http://www.utro.ru/articles/2005/05/17/438788.shtml С. Белухин. «Аффтары сказали Newsweek’у своё „кг/ам“»] // Ytro.Ru, 17 мая 2005. Изобилует неточностями и неоправданными обобщениями. * [http://offline.computerra.ru/2005/593/39170/ С. Голубицкий «„Креатифф“ и Bit Torrent»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330175820/http://offline.computerra.ru/2005/593/39170/ |date=2010-03-30 }} // [[Компьютерра|«Компьютерра»]], № 21 (593), 7 июня 2005. * [http://vrn.best-city.ru/articles/science_and_education/?id=81 «Арфаграфия или Аффтар, пеши ищо!»] // [[Лучший Город|«Лучший Город»]], статья о том, что русский язык велик и могуч. * [http://www.lenta.ru/articles/2006/02/28/preved/ Игорь Белкин, Александр Амзин. «ПОЛНЫЙ ПРЕВЕД»], Лента. Ru, 28 февраля 2006. // Интернет-сленг все чаще выходит за пределы виртуального пространства. * [http://www.fotografiya.ru/other/preved.htm Анализ и толкование явления превед] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303013342/http://www.fotografiya.ru/other/preved.htm |date=2010-03-03 }} * [http://offline.computerra.ru/2006/631/259152/ Анатолий Шалыто. Прикольно, гламурно, пафосно // Компьютерра. 2006. № 11(631), с. 38] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090728024726/http://offline.computerra.ru/2006/631/259152/ |date=2009-07-28 }} * [http://community.livejournal.com/padonki_history/1836.html История падонкафф] * [http://ec-dejavu.net/o/Orfo-art.html Н. Шаповалова. ОРФО-арт как пример карнавального общения в виртуальной реальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011095435/http://ec-dejavu.net/o/Orfo-art.html |date=2012-10-11 }} // Филологические этюды: Сб. науч. ст. молодых ученых: В 3-х ч. — Саратов: Изд-во Сарат. ун-та, 2008. Вып. II, ч. II, с. 292—295 * [http://fghi.pp.ru/?area://RU.BLOG.MITHGOL?msgid=2:5063/88+461b7dfd area://RU.BLOG.MITHGOL?msgid=2:5063/88+461b7dfd ] — 01 апреля, 2007. Статья о [[Стеганография|стеганографических]] возможностях падонского языка. [[Категори:Подонк жаргонĕ]] 3dmuy5mbz443l7tzj1htw13i3pkj8xn Норвег чĕлхи 0 22442 875155 844968 2026-07-02T03:34:32Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875155 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс=инди-европа |ят=Норвег чĕлхи |тăван ят=norsk |патшалăхсем=[[Норвеги]] |регионсем= |официаллă чĕлхе=[[Норвеги]] (икĕ официаллă чĕлхе — [[букмол]] тата [[нюнорск]]) |калаçакансен йышĕ=4,6 млн. |рейтинг= |йĕркелекен=Букмолпа нюнорска Норвег чĕлхе канашĕ (Norsk språkråd) йĕркелесе пырать; riksmål — Норвег академийĕ |статус= |çухалнă= |категори=[[Еврази чĕлхисем]] |классификаци= [[Инди-европа чĕлхисем|Инди-европа çемьи]] :[[Герман челхисем|Герман турачĕ]] ::[[Скандинав челхисем|Скандинав ушкăнĕ]] :::Континентри кĕçĕн ушкăн |çыру=[[латиница]] |ГОСТ 7.75–97=нор 506 — норвежский<br />нно 513 — нюнорск |ISO1=no — норвег<br />nb — букмол<br />nn — нюнорск |ISO2=nor — норвег<br />nob — букмол<br />nno — нюнорск |ISO3=nor — норвег<br />nob — букмол<br />nno — нюнорск }} '''Норвег чĕлхи''' (норв. ''norsk'' [nɔʂːk]) — [[Герман чĕлхисем|герман]] ушкăнĕн чĕлхи, унпа [[Норвеги]]ре пуплеççĕ. Историлле норвег чĕлхине [[фарер чĕлхи|фарерпа]] [[исланд чĕлхи]]сем çывăх. == Кун-çулĕ == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://norsk.h14.ru/books/abtspr.html О Норвег чĕлхи пирки] {{ref-ru}} * [http://www.diktionary.net/ Норвег-Акăлчан сăмахсарĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904054440/http://diktionary.net/ |date=2011-09-04 }} {{ref-en}} * [http://learn-languages-online.info/learn_norwegian.php Норвег чĕлхине веренме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523151218/http://learn-languages-online.info/learn_norwegian.php |date=2010-05-23 }} {{ref-en}} * [http://eursa.eu/node/242 Марина Шай. Записки иммигранта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215011058/http://eursa.eu/node/242 |date=2010-12-15 }} {{Скандинави чĕлхисем}} {{Хальхи герман чĕлхисем}} {{Interwiki|code=no|Hovedside|норвегла|(букмол)}} {{Interwiki|code=nn|Hovudside|норвегла|(нюнорск)}} [[Категори:Норвеги чĕлхисем]] [[Категори:Норвег чĕлхи|*]] 3klbu6x80gpkkp5x8vlmm4gk84wvar1 Папа флочĕ 0 25628 875160 767815 2026-07-02T07:58:02Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875160 wikitext text/x-wiki '''Папа флочĕ''' ({{lang-it|Marina Pontificia}}) — [[Папа облаçĕ|Папа патшалăхĕн]] тинĕс-çар флочĕ. Тĕрлĕ тĕслĕ пулса [[Лев IV (рим паппи)|Льва IV]] понтификачĕ вăхăтĕнче 849 çулта [[Ости патĕнчи çапăçу]]ран пуçласа, [[Лев XIII]] понтификачĕн вăхăтĕнчи 1878 çула çити пулнă. == Кун-çулĕ == Малтанах Папа патшалăхне [[Висанти флочĕ]] хӳтĕленĕ. Харпăр флочĕ кирлĕ шухăш Рима 843 çулта мăсăльмансем тапăнсан тата 846 çулта [[Рима ухтарни (846 çул)|Рима мăсăльмансем ухтарнă]] хыççăн çуралать. 849 çулта Папа патшалăхĕн, [[Неаполь (херцăклăх)|Неаполь херцăклăхĕн]], [[Амальфи]] тата [[Гаэта]] хуласен пĕрлешĕннĕ флочĕ мăсăльмансене [[Ости патĕнчи çапăçу]] аркатать. Каярах Папăсем тĕрлĕ флотсене [[Хĕрес харçисем|Хĕрес харçисенче]] укçапа пулăшаççĕ, çавăн пекех харпăр флотне те хатĕрлеççĕ, вĕсем вара ытти христиан карапĕсемпе пĕрле [[Осман империйĕ|Осман империне]] хирĕçле [[Кустантин парăнăвĕ]] хыççăн, çав шутра [[Венеци республики|Венеци]] майлă пулса [[Турккă-венеци вăрçисем|турккă-венеци вăрçисене]] (сăмахран, папа эскадри 1571 çулта [[Лепанто патĕнчи çапăçу|Лепанто патĕнч çапăçăва]] хутшăнать) çапăçать. [[Наполеон вăрçисем|Наполеон вăрçисенче]] папăн мĕнпур вăрçă карапне конфискăланă, вăрçăсем вĕçленсен флот аран-аран ура çине тăма пуçланă. 1819 çулта папа карапĕсен хӳтĕлев килĕшĕвне алпуснă; 1826 çулта папа карпĕсенчен пĕрне мăсăльман хурахĕсен туртса илсен, бей Триполи ăна 10 600 франк компенсаципе, [[Сардин патшалăхĕ|Пьемонт]] флочĕн икĕ фрегачĕпе шлюпĕ вăйпа юнасан, тавăрса парать. 1823 çулта Папа флочĕ йышне 12-тупăллă «San Pietro» [[Шхуна|шхунă]], [[Куттер (карап)|куттерсем]], [[Фелука|фелуксем]] тата [[пинас]] кĕнĕ. Мортирпа хĕçпăшалланнă 12 патруль кимми çырана (пĕр эскадри (8 кимĕ) Адриатика тинĕсĕнче, тепĕр эскадри (4 кимĕ) — Тирра патĕнче) хӳтĕленĕ. 1842 çулта [[Чиальди Алессандро|Алессандро Чиальди]] Аслă Британирен юханшыв-каналсемпе Францирен виçĕ пăрахут илсе пынă, вĕсем вара [[Тибр]] тăрăх çӳреме тытăннă. Тăваттăмеш пăрахучĕ — «Roma» — Чиальди ертсе пынипе [[Анкона]] патĕнче [[Папа облаçĕнчи 1848—1849 çулсенчи революци|1848—1849 çулсенчи пулăмсенче]] австрисене хирĕç тăнă. 1856 çулта кунчен уйрăм пулнă Тинĕс-çар флотне ({{lang-it|Marina da Guerra}}), Коммерци флотне ({{lang-it|Marina di Finanza}}) тата Тибр юханшывĕн флотне ({{lang-it|Marina del Tevere}}) Папа флотне ({{lang-it|Marina Pontificia}}) пĕрлештернĕ. 1870 çулта итал çарĕсем [[Рима туртса илни|Рима кĕреççĕ]], вара Папа патшалăхĕ [[Ватикан]]а çити хĕсĕнет. Папа флочĕн юлашки карапĕ — «Immacolata Concezione» карапĕн — франци [[Тулон]]ĕнче тăма тивет. [[Лев XIII]] папа астулне йышăнсан ăна 1878 çулта сутаççĕ (халĕ карап Милан ăслăлăх-технологи Леонардо да Винчи ячĕллĕ музейĕнче, ялавне — [[Истори музейĕ (Ватикан)|Ватиканăн истори музейĕнче]] упранать). == Карапсем == *Лепанто патĕнче: ** ''Capitana'' (''Капитана'') ("флагман") ** ''Padrona'' (''Падрона'') ("эскадра флагманĕ") ** ''Suprema'' (''Верховная'') ** ''Serena'' (''Пăлханусăр'') ** ''Pace'' (''Лăпкăлăх'') ** ''Vittoria'' (''Çĕнтерӳ/Виктори'') ** ''Grifona'' (''Грифон'') ** ''Santa Maria'' (''Тс. Мари'') ** ''San Giovanni'' (''Тс. Иоанн'') ** ''Regina'' (''Патша арăмĕ'') * ''San Bonaventura'' (''Св. Бонавентура'')<ref>Laudonio, Marco. ''La Repubblica''. "Arsenale Pontificio, la rinascita." Op. cit. [http://www.architettiroma.it/archivio.aspx?id=5217 ''Указы архитекторов Рима и Провинции.'']</ref> * ''San Pietro'' (''Тс. Петĕр'') - шхуна * ''San Pietro'' (''Тс. Петĕр'') - малтанхи бриг, [[1807]] ç. арканнă * ''Roma'' (''Рим'') - [[пăрахут]] * ''Immacolata Concezione'' (''Непорочное Зачатие'') - [[корвет]] == Çавăн пекех пăхăр== * [[Ости патĕнчи çапăçу]] * [[Лепанто патĕнчи çапăçу]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.marina.difesa.it/storia/storianavale/Storia02-03.asp Scheda sulla Marina Pontificia sul sito ufficiale della Marina Militare] * [http://www.gdf.it/Organizzazione/Specializzazioni/Servizio_Aeronavale/La_Storia/info-673809446.html Le origini del Servizio Navale della Guardia di Finanza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012011840/http://www.gdf.it/Organizzazione/Specializzazioni/Servizio_Aeronavale/La_Storia/info-673809446.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.agenziabozzo.it/navi_da_guerra/c-navi%20da%20guerra/C-1302_IMMACOLATA_CONCEZIONE_1860_corvetta_Marina_Pontificia_Yacht_Papale.htm Storia della pirocorvetta armata "Immacolata Concezione"] * [http://digilander.libero.it/modromani/roccaostia/roccaostia.htm La Rocca di Ostia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110124212753/http://digilander.libero.it/modromani/roccaostia/roccaostia.htm |date=2011-01-24 }} [[Категори:Тинĕс-çар флочĕ, патшлăхсемпе|Папа]] [[Категори:Паплăх кун-çулĕ]] [[Категори:Итал патшалăхĕсем]] {{тăлăх статья}} 7gzzu792wqako7oyydwfe3elzypz1nr Шурӑ Чиркӳ 0 26803 875142 874092 2026-07-01T15:29:50Z Max Tenche 25572 /* Каҫӑсем */ шаблон тӳрлетӗвӗсем 875142 wikitext text/x-wiki {{Пӗлтерӗшсем|Шурӑ Чиркӳ (пӗлтерӗшсем)}} {{УК}} '''Шурӑ Чиркӳ''' ({{lang-uk|Біла Церква}}) — [[Украина]] варринчи [[хула]], [[Кейӳ облаҫӗ]]н паллӑ экономикӑллӑ, вӗрентӳллӗ тата культурӑллӑ центрӗ. Хула Кейӳрен 80 [[километр]] кӑнтӑралла [[Рось]] юханшывӗ хӗрринче вырнаҫнӑ. Шурӑ Чиркӳ хули облаҫри чи пысӑк хула. [[1115]] ҫулта Ипатий ҫул ҫырӑвӗнче пӗрремӗш хут [[Юрьев (Кейӳ кнеҫлӗхӗ)|Юрьев]] ятлӑ пек палӑртнӑ. [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]н администрациллӗ центрӗ. == Ят == Хула никӗслени ҫинчен нумай тӗрлӗрен верси пур. [[1032]] ҫулта [[кермен]] пек Шурӑ Чиркӗве [[Аслӑ Кейӳ кнеҫӗсем|Аслӑ Кейӳ кнеҫӗ]] [[Ӑслӑ Ярослав]] туса хунӑ<ref name="никӗслени">{{cite web|title=Біла Церква|url=http://ukrainaincognita.com/top-arkhitektura/bila-tserkva|accessdate=22 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407010134/http://ukrainaincognita.com/top-arkhitektura/bila-tserkva|archivedate=7 квітня 2016|мертвий-url=no|publisher=Україна Інкогніта}}</ref>. Ку кермене кнеҫӗн христиан ячӗ — [[Кермен тӑвӗ|Юрьев]] панӑ. [[1050]] ҫулта [[Кермен тӑвӗ]] ҫинчи Ярослав [[епископ]] чиркӗвӗ тунӑ. Ту тӳпинче тӑрса [[чиркӳ]] хулан паллӑ вырӑн пулса тӑнӑ. [[Кейӳ Руҫӗ]]нчи хула [[куҫан халӑх]]ран ([[кумансем|кумантан]], [[печенегсем|печенегрен]] т.ы. те) хӳтӗленес тесе тунӑ пулнӑ. Вырӑнти пурӑнакансем ку чиркӗве шурӑ тенӗ. [[Монгол империйӗ|Монгол ҫарӗсем]] ӑна аркатнӑ чух вырӑнтисем хулана ҫӗнӗрен туса Шурӑ Чиркӳ ят панӑ<ref>{{cite web|title=Як виглядала Біла Церква 100 років тому|url=http://novini-z-ukraine.info/vse-pro-ukrajinu/ukrajinska-istoriya/item/8852-yak-viglyadala-bila-tserkva-100-rokiv-tomu|accessdate=13 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150714030353/http://novini-z-ukraine.info/vse-pro-ukrajinu/ukrajinska-istoriya/item/8852-yak-viglyadala-bila-tserkva-100-rokiv-tomu|archivedate=14 липня 2015|мертвий-url=yes|publisher=Новини з України}}</ref><ref name=nikonov>{{кĕнеке |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|пуçелĕк=Краткий топонимический словарь|кăларăм=|яваплă= |каçă= |вырăн=М.|издательство=Мысль|çул=1966|том= |страница=509|страницăсем=|isbn=|тираж=32000}}</ref><ref name=pospelov>{{кĕнеке |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|пуçелĕк=Географические названия мира. Топонимический словарь|кăларăм=2-е изд., стереотип|яваплă=отв. ред. Р. А. Агеева |каçă= |вырăн=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|çул=2002|том= |страница=512|страницăсем=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000}}</ref>. == Географи == === Вырнаҫни === Хула [[Кейӳ облаҫӗ]]н кӑнтӑр-анӑҫӗнче вырнаҫнӑ. Унпа юнашар {{Автоҫул E|95}} ([[Санкт-Петербург]] – [[Кейӳ]] – [[Мерзифон]]). [[Украина|Украинӑн]] [[тӗп хула|тӗп хуличчен]] — [[Кейӳ]]ччен вӑрӑмӑш 84 [[километр|км]], [[Борисполь (аэропорт)|«Борисполь» тӗнчери аэропортчен]] — 120 км. Тӗп хулапа юнашар вырнаҫни, канлӗ транспорт инфраструктури, социаллӑ-экономикӑллӑ инфраструктура, таса ҫутҫанталӑк хулана [[инвестици]]пе [[туризм|туристсемшӗн]] уҫаҫҫӗ<ref name=" invest-koda.gov.ua ">{{cite web |url=http://invest-koda.gov.ua/wp-content/uploads/2012/06/Інвестиційний-паспорт-м.-Біла-Церква.pdf |title=Інвестиційний паспорт міста Біла Церква |publisher=Інвестиційний портал Київської області |format=PDF |language=укр. |accessdate=13 липня 2015 }}{{Ĕçлемен каçă|date=червень 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Геологи]]ллӗ енчен пӑхсан, хула ҫӗрӗ [[Украина кристаллӑ хӳтлӗхӗ]]нче вырнаҫнӑ. Зонӑллӑ енчен пӑхсан, вӑл [[вӑрман]]тан [[ҫеҫенхир]]е таран хутӑш зона — [[вӑрман-ҫеҫенхир]]. Шурӑ Чиркӳре [[радон шывӗ]]сен ҫӑлкуҫӗсем пур<ref>Біла Церква: Шлях крізь віки: Іст. нарис./ П.&nbsp;І.&nbsp;Юхименко, А.&nbsp;І.&nbsp;Гай, Е.&nbsp;В.&nbsp;Репрінцев та ін.&nbsp;— Біла Церква: Буква, 1994&nbsp;— С. 324—325.&nbsp;— ISBN 5-7707-5246-7.</ref>. Тӗп юханшыв — [[Рось]], вӑл хула урлӑ 16 км юхать. [[Протока (Рось юппи)|Протока]] хула урлӑ 9,6 км юхать тата Росе кӗрет. 9,6 километрлӗ Сухой Яр ҫырми юхать. Рось юханшывӗ урлӑ хула чиккинчи тӑватӑ кӗпер пур. Хулара нумай пӗчӗк [[парк]]семпе [[сквер]]сем пур. Чи паллӑ: [[Тарас Шевченко ячӗллӗ парк (Шурӑ Чиркӳ)|Тарас Шевченко ячӗллӗ Культурӑпа кану хулари паркӗ]]. Хула варринче [[Мухтав паркӗ (Шурӑ Чиркӳ)|Мухтав паркӗ]] лартнӑ. [[Ӳкерчĕк:Державний дендрологічний парк «Олександрія» НАН України 5.jpg|mini|thumb|300px|[[Александрия (дендропарк)|«Александрия» патшалӑх дендрологиллӗ паркӗ]]. [[XVIII]] ӗмӗрӗн вӗҫӗ — [[XIX]] ӗмӗрӗн пуҫламӑшӗ]] Хулан ҫурҫӗр-анӑҫ хӗрринче [[Александрия (дендропарк)|«Александрия» патшалӑх дендрологиллӗ паркӗ]] пур<ref>{{cite web|title=Білоцерківському Парку культури 80 років|url=http://news.blitz.com.ua/newsgazet/index.php?ELEMENT_ID=3993/|accessdate=13 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713040614/http://news.blitz.com.ua/newsgazet/index.php?ELEMENT_ID=3993%2F|archivedate=13 липня 2015|мертвий-url=yes|publisher=Бліц-новин: «Майдан-Брок», «ТЕМА», «Наш Городок»}}</ref>. Украинӑри ку чи архитектурӑллӑ ландшафтлӑ парк<ref>''Вирський Д. С.'' [http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Bila_Tserkva_mst&abcvar=2&bbcvar=11 Біла Церква] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215183117/http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Bila_Tserkva_mst&abcvar=2&bbcvar=11 |date=15 грудня 2013 }} // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — Київ : Наукова думка, 2003. — Т. 1 : А — В. — 688 с. : іл. — с. 273</ref>. Вӑл Рось хӗрринчи 297 га лаптӑкра вырнаҫнӑ. [[Ӳкерчĕк:Міст через р.Рось у Білій Церкві.jpg|mini|thumb|300px|[[Рось]] юханшывӗ урлӑ кӗпер]] Клиническая урамӗ тӑрӑх [[«Строителей» парк (Шурӑ Чиркӳ)|«Строителей» парк]] ({{lang-uk|Парк Будівельників}}) лартнӑ. {{Тулли дата|2000|07|12}} Сӑваплӑ Пётрпа Павел чиркӗвӗ тума пуҫланӑ<ref>{{cite web|title=Білоцерківське благочиння|url=http://bc-eparchy.org.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=63&Itemid=100116|accessdate=22 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723015200/http://bc-eparchy.org.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=63&Itemid=100116|archivedate=23 липня 2015|мертвий-url=no|publisher=Білоцерківська єпархія. Українська Православна Церква}}</ref>. === Климат === Климат вӑтам-континенталлӑ, ӑшӑ, лайӑх нӳрлӗх. Хӗл ҫемҫе; кӑрлачӑн вӑтам температури –6 °C. Ҫу ӑшӑ; утӑн вӑтам температури 18-тан 20-ччен °C. Нӳрӗк ҫулталӑкри 600 мм яхӑн<ref>{{cite web|title=Туризм по регионам: Белая Церковь|url=http://www.ukrtourism.com/region-polesye/area-kyiv_region/city-bila_cerkva/turizm_by_regions/list.html/|accessdate=13 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707054410/http://www.ukrtourism.com/region-polesye/area-kyiv_region/city-bila_cerkva/turizm_by_regions/list.html/|archivedate=7 липня 2015|мертвий-url=no|publisher=УкрТуризм}}</ref>. Ҫулталӑкри вӑтам нӳрӗк йышӗ – 500-600 мм, нӳрлӗх коэффициенчӗ 1,3. Ҫулталӑкри вӑтам температури 6,9 °C. Сивӗсӗр (вегетаци) тапхӑрӑн вӑтам вӑрӑмӑшӗ 160-170 кун. Анӑҫпа кӑнтӑр-анӑҫ енлӗ ҫилсем нумайрахӑш. == Истори == {{Тӗп статья|Шурӑ Чиркӳ историйӗ}} Хулана [[1032]] ҫула Кейӳ кнеҫӗ Ӑслӑ Ярослав никӗсленӗ. Никӗсленӗренпе хулан урӑхлӑ ячӗ пулнӑ: Юрьев (Гюргев), мӗншӗн тесен кнеҫӗн христиан ячӗ Юрий (Георгий) пулнӑ<ref name="Історія Білої Церкви">{{cite web|title=Історія Білої Церкви|url=http://ukrmandry.com.ua/index.php?id=155|accessdate=22 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722231400/http://ukrmandry.com.ua/index.php?id=155|archivedate=22 липня 2015|publisher=Мандруємо Україною}}</ref>. [[1240]] ҫулта Юрьев хулине [[монгол империйӗ|монгол-тутарсем]] пӗтернӗ. Унӑн ишӗлчӗкӗсем ҫинче вӑхӑтран ҫӗнӗ хула йӗркеленнӗ, ӑна Белая Церковь ([[украин чӗлхи|украинлерен]] — Шурӑ Чиркӳ) тенӗ. Ҫак ят [[Кермен тӑвӗ]] ҫинчи сыхланса юлнӑ е ҫӗнӗрен тунӑ чиркӗвӗн шурӑ стенисемпе ҫыхӑннӑ. 1360-мӗш ҫулсенчен пуҫласа хула [[Аслӑ Литва кнеҫлӗхӗ]], каярахпа [[Польша]] аллинче пулнӑ. Кунта [[1651]] ҫулта [[Богдан Хмельницкий]]пе Польша тӳре-шари хушшинче [[Шурӑ Чиркӳ килӗшӗвӗ|Шурӑ Чиркӳ килӗшӗвне]] алӑ пуснӑ. [[1774]] ҫулта хула Польша магначӗсен [[Браницкисем|Браницкисен]] харпӑрлӑхне куҫать, вӗсем ӑна хӑйсен резиденцийӗ туса хураҫҫӗ те паллӑ [[Александрия (дендропарк)|Александрия дендропаркне]] йӗркелеҫҫӗ. Польшӑна пайланӑ хыҫҫӑн ([[XVIII]] ӗмӗр вӗҫӗнче) хула [[Раҫҫей империйӗ|Раҫҫей империне]] кӗнӗ. [[1918]] ҫулта Шурӑ Чиркӳ [[Петлюра Симон Васильевич|Симон Петлюра]] тата [[Винниченко Владимир Кириллович|Владимир Винниченко]] ертсе пынӑ [[1918 ҫулхи Украинӑри антигетман пӑлхавӗ|антигетман пӑлхавӗн]] центрӗ пулса тӑрать. [[Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи]] вӑхӑтӗнче хулана 950 кун тытса тӑнӑ, пысӑк сиен кӳрнӗ. Паянхи вӑхӑтра вӑл [[Украина|Украинӑн]] [[Кейӳ облаҫӗ]]нчи чи пысӑк промышленноҫпа культура центрӗ шутланать, унта 200 пин ытла ҫын пурӑнать<ref name=":0">{{Cite web|url=https://bc-rada.gov.ua/node/5527|title=Перейменування вулиць Білоцерківської міської територіальної громади на офіційному сайті Білоцерківської міської ради}}</ref>. == Шалти пайлану == Шурӑ Чиркӳ хулин тӗп районӗсем: Леваневский, Песчаный, Таращанский массивӗсем, Пионерская микрорайон, ДНС массивӗ, Заречье, чукунҫул посёлокӗн районӗ, Роток, Вокзальная, Центр, Павличенко массивӗ (Штабная), Гаёк ӗлӗкхи ҫар посёлокӗ<ref>{{cite web|title=Статут територіальної громади міста Біла Церква|url=http://bilatserkva.info/modules.php?name=BC_statut|accessdate=22 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150810221431/http://bilatserkva.info/modules.php?name=BC_statut|archivedate=10 серпня 2015|мертвий-url=no|publisher=Bilatserkva.info}}</ref><ref name=":0" />. == Пурӑнан халӑх == <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> {{center|<timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:canvas value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:auto height:250 barincrement:30 PlotArea = left:50 bottom:16 top:16 right:20 DateFormat = yyyy Period = from:0 till:220000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late BackgroundColors = canvas:canvas ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:25000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0 BarData= bar:1897 text:1897 bar:1904 text:1904 bar:1920 text:1920 bar:1926 text:1926 bar:1933 text:1933 bar:1939 text:1939 bar:1959 text:1959 bar:1970 text:1970 bar:1974 text:1974 bar:1979 text:1979 bar:1981 text:1981 bar:1989 text:1989 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2005 text:2005 bar:2010 text:2010 bar:2015 text:2015 PlotData= color:barra width:12 align:left bar:1897 from:0 till:35400 bar:1904 from:0 till:54300 bar:1920 from:0 till:23000 bar:1926 from:0 till:42000 bar:1933 from:0 till:43400 bar:1939 from:0 till:47000 bar:1959 from:0 till:71000 bar:1970 from:0 till:109000 bar:1974 from:0 till:128000 bar:1979 from:0 till:151000 bar:1981 from:0 till:162000 bar:1989 from:0 till:196678 bar:1991 from:0 till:204400 bar:2001 from:0 till:200131 bar:2005 from:0 till:204794 bar:2010 from:0 till:209300 bar:2015 from:0 till:211100 </timeline> 1897—2015 ҫҫ. хулари пурӑнан халӑхӑн йышӗн динамики&nbsp;рр.<ref>{{cite web|title=Ukraine. Historical demographical data of the urban centers|url=http://populstat.info|accessdate=13 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181025124536/http://populstat.info/|archivedate=25 жовтня 2018|мертвий-url=no|publisher=Populstat.info}}</ref>. }} </div> Шурӑ Чиркӗвӗн пурӑнан халӑхӗ 196 пин ҫын<ref>{{Cite web|url=https://mista.ua/Україна/Київська_область/Білоцерківський_район/біла_церква|title=Біла Церква сайт міста 🏠 {{!}} Київська область {{!}} Україна|date=2019-11-16|website=mista.ua|language=uk|access-date=2025-01-29}}</ref>. == Экономика == Пӗтӗмӗшле регион продукчӗпе хула экономики облаҫри администраци субъекчӗсем хушшинче чи пысӑкки шутланать. Ӑна хӑватлӑ промышленноҫ комплексӗ кӑтартать, унта тӗрлӗ отрасльпе секторти 57 предприяти кӗрет. Хулан экономикӑн малта пыракан секторӗсем шутне хими тата нефтехими промышленноҫӗ, машиностроени, тупӑш кӑларни, ҫӑмӑл промышленноҫ, апат-ҫимӗҫ тирпейлени, фармацевтика, сӗтел-пукан туса кӑларни тата ыттисем кӗреҫҫӗ<ref>{{cite web|title=Біла Церква: Галузева структура промисловості|url=http://www.bilatserkva.info/modules.php?name=Content&op=showpage&pid=81/|accessdate=13 липня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201022144551/http://www.bilatserkva.info/modules.php?name=Content&op=showpage&pid=81%2F|archivedate=22 жовтня 2020|мертвий-url=no|publisher=Bilatserkva.info}}</ref>. == Тӑванлӑ хуласем == Шурӑ Чиркӳ 16 хуласемпе тӑванлӑ:<ref>{{Cite web|title=Муніципалітети-партнери — Управління економіки Білоцерківської міської ради|url=https://economy.bc-rada.gov.ua/ekonomika-mista/mizhnarodna-diialnist/munitsypalitety-partnery|website=economy.bc-rada.gov.ua|accessdate=2023-05-10|language=uk-ua}}</ref><ref>пӗкӗри статус илнин дати</ref> {|style="width: 100%; align:top" |- |valign="top"| * {{Ялав|КХР}} [[Синьчжоу]], [[Китай]] <small>([[1997]])</small><ref>Договір «Про основних напрямах співпраці між м. Сіньчжоу, провінція Хубей, КНР і містом Біла Церква, Київська область України»</ref> * {{Ялав|Грузи}} [[Сенаки]], [[Грузи]] <small>([[1997]])</small><ref>Договір «Про співробітництво між мерією м. Сенакі (Грузія) та Білоцерківською міською радою (Україна)»</ref> * {{Ялав|Польша}} [[Островец-Свентокшиский]], [[Польша]] <small>([[2001]])</small><ref>Угода «Про співробітництво між містами Островець Свентокшискі (Польща) та Білою Церквою (Україна, Київської області»</ref> * {{Ялав|Украина}} [[Кременчуг]], [[Украина]] <small>([[2001]])</small><ref>Угода «Про співробітництво адміністрації міської ради м. Кременчука та Білоцерківської міської ради»</ref> * {{Ялав|Словаки}} [[Пухов (Словаки)|Пухов]], [[Словаки]] <small>([[2004]])</small><ref>Договір «Про співпрацю і партнерство між містами Біла Церква (Україна) та м. Пухов (Словаччина)»</ref> * {{Ялав|Польша}} [[Тарнов]], [[Польша]] <small>([[2007]])</small><ref>Договір «Про партнерську співпрацю між Гміною міста Тарнів у Республіці Польща та міською радою міста Біла Церква в Україні»</ref> * {{Ялав|Украина}} [[Соломенка районӗ]], [[Украина]] <small>([[2009]])</small><ref>Договір «Про співробітництво між Солом'янською районною у м. Києві державною адміністрацією та Білоцерківською міською радою»</ref> |valign="top"| *{{Ялав|Черногори}} [[Биело-Поле]], [[Черногори]] <small>([[2011]])</small><ref>Декларація «Про партнерство між містами Біла Церква (Україна) та Бієло Полє (Чорногорія)»</ref> * {{Ялав|Литва}} [[Вильнюс]], [[Литва]] <small>([[2011]])</small><ref>Протокол про наміри між містами Вільнюс (Литовська республіка) та Біла Церква (Україна)</ref> * {{Ялав|Греци}} [[Итея (Фокида)|Итея]], [[Греци]] <small>([[2013]])</small><ref>Угода про партнерську співпрацю між містами Біла Церква та Ітеа (муніципалітет міста Дельфи, Фокіда, Греція)</ref> * {{Ялав|Болгари}} [[Стара-Загора]], [[Болгари]] <small>([[2016]])</small><ref>Угода про партнерську співпрацю між містами Біла Церква та общиною міста Стара-Загора (Болгарія)</ref> * {{Ялав|Турци}} [[Маниса]], [[Турци]] <small>([[2016]])</small><ref>{{Cite web|title=Біла Церква розширює кордони партнерства|url=https://new.bc-rada.gov.ua/pro_misto/novyny/bila_tserkva_rozshiryuye_kordoni_partnerstva.html|website=new.bc-rada.gov.ua|accessdate=2023-05-10|language=uk}}</ref> * {{Ялав|КХР}} [[Сюаньчэн]], [[Китай]] <small>([[2017]])</small><ref>{{Cite web|title=Авіаційний комплекс Білої Церкви відвідала делегація з Китаю|url=http://bcavia.com/article/aviacijnij-kompleks-biloi-cerkvi-vidvidala-delegacija-z-kitaju.html|website=bcavia.com|accessdate=2023-05-10}}</ref> * {{Ялав|Германи}} [[Брауншвейг]], [[Германи]] <small>([[2022]])</small><ref>{{Cite web|title=Біла Церква та Брауншвейг - поріднені міста|url=https://decentralization.gov.ua/admin/articles/15917.html|website=decentralization.gov.ua|accessdate=2023-05-10}}</ref> * {{Ялав|Швеци}} [[Бурос]], [[Швеци]] <small>([[2023]])</small><ref>{{Cite web |url=https://cities4cities.eu/bila-czerkva-ta-buros-shvecziya-pidpysaly-lyst-pro-namiry-partnerstva/ |title=Біла Церква та Бурос (Швеція) підписали лист про наміри партнерства |website=Cities 4 Cities {{!}} United 4 Ukraine |language=uk |access-date=2025-06-06}}</ref> * {{Ялав|Украина}} [[Павлоград]], [[Украина]] <small>([[2024]])</small><ref>{{Cite web |url=https://bc-rada.gov.ua/node/15818 |title=Підписано Меморандум про співпрацю між Білоцерківською та Павлоградською громадами {{!}} Біла Церква - офіційний сайт |website=bc-rada.gov.ua |access-date=2025-06-06}}</ref> |} == Ҫакӑн пек пӑхӑр == * [[Кейӳ]] * [[Кейӳ облаҫӗ]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == * ''Олексій Стародуб'' [та ін.] // Будівельна історія Білої Церкви XI—XXI століть.&nbsp;— Біла Церква: Пшонківський О. В. [вид.], 2017.&nbsp;— ISBN 978-617-604-119-1 (повне зібрання). : Т. 1 : Від середньовічного граду до сучасного міста.&nbsp;— 2017.&nbsp;— 345, [1] с. : іл., фот.&nbsp;— ISBN 978-617-604-120-7 (т. 1): Т. 2 : Сучасне місто: розбудова.&nbsp;— 2017.&nbsp;— [351]-727 с. : іл., фот.&nbsp;— ISBN 978-617-604-121-4 (т. 2): Т. 3 : Сучасне місто: будівельні організації.&nbsp;— 2017.&nbsp;— [733]-1029, [1] с. : іл., фот.&nbsp;— ISBN 978-617-604-122-1 (т. 3): Т. 4 : Науково-довідковий апарат.&nbsp;— 2017.&nbsp;— [1033]-1363, [2] с.&nbsp;— Бібліогр.: с. 1045—1270.&nbsp;— ISBN 978-617-604-123-8 (т. 4) * Белая Церковь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * {{кĕнеке |автор=[[Никонов Владимир Андреевич|Никонов В.А.]]|пуçелĕк=Краткий топонимический словарь|кăларăм=|яваплă= |каçă= |вырăн=М.|издательство=Мысль|çул=1966|том= |страница=509|страницăсем=|isbn=|тираж=32000 |ref=Никонов}} * {{кĕнеке |автор=[[Поспелов Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|пуçелĕк=Географические названия мира. Топонимический словарь|кăларăм=2-е изд., стереотип|яваплă=отв. ред. Р. А. Агеева |каçă= |вырăн=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|çул=2002|том= |страница=512|страницăсем=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Каҫӑсем == * [https://misto.biz.ua/bila-tserkva/company/ Біла Церква - довідник міста] * [http://bc-rada.gov.ua/ Офіційний сайт Білоцерківської міської ради та її виконавчих комітетів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150409114014/http://www.bc-rada.gov.ua/ |date=9 квітня 2015 }} {{ref-uk}} * [http://www.alexandria-park.com.ua Офіційний сайт Дендрологічного парку «Олександрія»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170321083333/http://www.alexandria-park.com.ua/ |date=21 березня 2017 }} {{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20161127174400/http://belayatserkov.bc.ua/ Всеукраїнський проект міських інформаційних ресурсів. Біла Церква online] {{ref-uk}} * [http://www.bilatserkva.info/ Сайт міста: історія, сьогодення, майбутнє] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120123445/http://bilatserkva.info/ |date=20 січня 2021 }} {{ref-uk}} {{Шурӑ Чиркӳ районӗ}} [[Категори:Киев облаçĕ]] j9pxzklt74orjxmssvzof7bwn52mffo Пĕрле-Вейса 0 75263 875158 777086 2026-07-02T06:31:19Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875158 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Пĕрле-Вейса |тăван çĕлĕк = Пĕрле-Вейса |герб = Coat of Arms of Samara oblast.png |ялав = Flag of Samara Oblast.svg |lat_deg =53.5825995 |lat_min = |lat_sec = |lon_deg =52.1849855 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Самар облаçĕ |регион тапăлра = Самар облаçĕ |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Похвиçнĕ районĕ |район тапăлра = Похвиçнĕ районĕ{{!}}Похвиçнĕ |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Çĕньял ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Çĕньял ял тăрăхĕ{{!}}Çĕньял |шалти пайлану = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1757{{!}}1757 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = Ял |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 445 |халăх çыравĕн çулĕ = 2001 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = чăвашсем |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = пĕрлĕвăйпасем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 446496 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 84656 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 36 234 846 001 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Пĕрле-Вейса''' ({{lang-ru|Перле-Вейса}}) — [[Самар облаçĕ]]нчи [[Самар облаçĕн Похвиçнĕ районĕ|Похвиçнĕ районĕн]] [[ял]]ĕ. [[Похвиçнĕ]] районĕнчи чăваш ялĕсен "Вирьял" текен ушкăнне кĕрет темелле. Чăвашла ят "Пĕрле Вăйпа" пулнине В.Е.Симаков палăртать. '''Анчах та ку йăнăш'''. Чăн та, вырăсла "Перле-Вейса" тени уçăмлах мар. "Пĕрле Вĕçсе" тенинчен мар-ши? Чăннипе вара питĕ ансат: [[ят]]ăн иккĕмĕш компонентне [[ирçе чĕлхи]]нчен илнĕ<ref>[http://marlamuter.com/muter/Эрзя/вейсэ Сăмахсар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190817180707/http://marlamuter.com/muter/%25D0%25AD%25D1%2580%25D0%25B7%25D1%258F/%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25B9%25D1%2581%25D1%258D |date=2019-08-17 }} => вейсэ — вместе; эрятано вейсэ живём вместе; роботатано вейсэ работаем вместе; сотрудничаем</ref><ref>[https://vk.com/club175262030?w=wall-175262030_3046 Пĕрле-Вейса ялĕ] — ВК, 25, июль, 2019, 11:22</ref>. Çапла вара, [[ят]]ăн [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] тата [[ирçе чĕлхи|ирçелле]] пайĕсем те пĕр япаланах пĕлтереççĕ. == Кунçул == ....çулта çывăхри [[Çĕньял]] ялĕнчен куçса килнĕ хресченсем никĕсленĕ. [[Чăвашсем]]сĕр пуçне [[ирçесем]] те пулнă. ==Вуламалли== * {{кĕнеке|пуçелĕк=Энциклопедия чувашских сёл Самарской области (историко-этнографические материалы)|автор=[[Виктор Симаков|Симаков, В.]]|вырăн=Самара|издательство=Издательство «НТЦ»|çул=2008|isbn=978-5-98229-167-7}} * Симаков В.Е. [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kich_0_0000127.pdf Чувашские населённые пункты Самарской области. Краеведческий словарь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326212515/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kich_0_0000127.pdf |date=2019-03-26 }} Чебоксары, [[2005]]. * [[Ягафова Екатерина Андреевна|Ягафова Е.А.]] Расселение чувашей в Самарском Заволжье в конце ХУП-ХУЩ вв: проблемы и задачи исследования // История Чувашии: проблемы и задачи изучения. Тезисы докладов и сообщений к наушой конференции. Чебоксары. 30 сентября - 1 октября 1993 г. Чебоксары, 1993. С. 31-33. * Ягафова Е.А. Расселение чувашей в Самарском Заволжье в ХУП-ХУШ вв. // Материальная и духовная культура народов Поволжья и Урала: история и совремешюстъ. Тезисы докладов и сообщений региональной науыной конференции. Глазов. 22-23 февраля 1995 г. Глазов, 1993. С. 126-127. * Ягафова Е.А. Конфессиональная сшуация среди чувашей Самарского Заволжья во второй половине XIX - начале XX вв. // Межэтнические отношения, национальные проблемы и движения в Среднем Поволжье и Приуралье в XVIII - XX веках. Тезисы докладов региональной научной конференции, посвященной 90-летию со дня рождения И.Д.Кузнецова. 27-28 мая 1996 г. Чебоксары, 1996. С. 22-25. * Ягафова Е.А. Этнографическое изучение чувашей // Самарская область. Этнос и культура. Информационный вестник.. Самара, 1996. № 1. С. 4. * Ягафова Е.А. [http://cheloveknauka.com/chuvashi-samarskogo-zavolzhya-istoriya-rasseleniya-i-etnicheskaya-kultura Чуваши Самарского Заволжья: история расселения и этническая культура.] — Диссертаци (и.ăславĕсен кандидачĕн) автореферачĕ, [[1996]], [[Мускав]]. * Ягафова Е.А. , [[Матвеев Георгий Борисович|Матвеев Г.Б.]] [http://enc.cap.ru/?t=publ&hry=137&lnk=3933 Чуваши Самарские.] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья. * Ягафова Е.А. Самарские чуваши. Самара, [[1998]]. ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Samar-obl-geo-stub}} {{Похвиçнĕ районĕ}} [[Категори:Самар облаçĕнчи Похвиçнĕ районĕн ялĕсем]] [[Категори:Самар облаçĕнчи чăваш ялĕсем]] 0yzqukbrkncv9bhnoln738541ch8fce Мартин Лютер Кинг 0 88724 875151 873544 2026-07-01T21:18:56Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875151 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын |ят = Мартин Лютер Кинг |тăван ят = Martin Luther King Jr. |портрет = Martin Luther King (cropped).jpg |портрета ăнлантарни = Мартин Лютер Кинг |ĕçлев тĕсĕ = |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |гражданлăх = |пăхăнулăх = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |амăшĕ = |ашшĕ = |упăшка = |арăм = |ачасем = |парнесемпе чыславсем = |сайт = |викиампар = }} '''Мартин Лютер Кинг-кӗҫӗнни''' (англ. Martin Luther King Jr.; 15 кӑрлач 1929, Атланта, Джорджи, АПШ — 4 ака 1968, Мемфис, Теннесси, [[АПШ]]) — америка баптист тӗнӗн ертекенӗ, пӗрлӗх ӗҫченӗ тата активисчӗ, 1954 ҫултан хӑйӗн 1968 ҫулхи вилӗмӗччен [[АПШ]]- хураӳтлисен граждан тивӗҫ-ирӗкӗсен юхӑмӗн чи паллӑ пайташӗ тата ертӳҫи пулса тӑнӑ. == Кун-ҫулӗ == == Вуламалли == *Abernathy, Ralph. And the Walls Came Tumbling Down: An Autobiography (англ.). — Harper & Row (англ.)русск., 1989. — ISBN 0-06-016192-2. *Branch, Taylor. At Canaan's Edge: America In the King Years, 1965–1968 (англ.). — Simon & Schuster, 2006. — ISBN 0-684-85712-X. *Cohen, Adam Seth; Taylor, Elizabeth. Pharaoh: Mayor Richard J. Daley: His Battle for Chicago and the Nation (англ.). — Back Bay, 2000. — ISBN 0-316-83489-0. *Frady, Marshall. Martin Luther King Jr.: A Life (неопр.). — Penguin, 2002. — ISBN 978-0-14-303648-7. *Garrow, David J. The FBI and Martin Luther King, Jr (неопр.). — Penguin Books, 1981. — ISBN 0-14-006486-9. == Каҫӑсем == * [http://antimilitary.narod.ru/library.htm Труды М. Л. Кинга на проекте «Вне насилия»] * [http://Кинг М. Л. |ссылка= http://marsexx.narod.ru/tolstoy/m-l-king-dream.html Есть у меня мечта… Избранные труды и выступления]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122114044/http://marsexx.narod.ru/tolstoy/m-l-king-dream.html |date=2009-01-22 }} * ''Кинг М. Л.'' [http://krotov.info/lib_sec/11_k/kin/g_00.htm Верую и вижу. Любите врагов ваших. Против антисемитизма. Паломничество к ненасилию]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.krotov.info/library/n/nen/asilie_02.htm Ненасильственный опыт движения за гражданские права в США (50-е − 60-е гг.)] Опыт ненасилия в XX столетии Под ред. Р. Г. Апресяна М. издательство Аслан год 1996 * ''Цатурян С. А.'' [https://regnum.ru/news/polit/2054422.html Махатма Ганди по-американски, или Ненасилие, объединившее Америку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118152157/https://regnum.ru/news/polit/2054422.html |date=2021-01-18 }} [[Категори:Пацифистсем]] dayi929a2mv4e72rvenlsdf8m11phjv Мари Элĕн историйĕ 0 91582 875149 706704 2026-07-01T20:56:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875149 wikitext text/x-wiki '''Мари Эл''' — вăтам [[Атăлçи]]ри Раççей Федерауине кĕрекен ([[Республика (РФ)|республика]]). [[File:Mel sylneshtarysh.jpg|thumb|300px|Авалхи мари культурин кăкăра капăрлатмалли. VI—XI ĕмĕрсем.]] == Истори == IX ĕмĕрте мари йăхĕсем ([[çармăссем]]) [[Хасар хаканлăхĕ]] влаçне кĕрсе ӳкнĕ<ref>{{Cite web |url=http://belgorod-dnestrovskiy.ru/istoriya-iudejskoj-xazarii/ |title=История Иудейской Хазарии |accessdate=2017-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805181135/http://belgorod-dnestrovskiy.ru/istoriya-iudejskoj-xazarii/ |archivedate=2017-08-05 |deadlink=yes }}</ref>. IX ĕмĕрте вĕсем [[Атăл Пăлхарĕ|Атăл Пăлхарне]] кĕнĕ<ref>[http://bulgarizdat.ru/index.php/book2 Волжские булгары]</ref>. 922 çулдтана Атăлçи Пăлхарĕнче ислам сарăлма тытăннă, анчах та марисем хăйсен [[Мари халăх тĕнĕ|халăх тĕнне]] упраса хăварнă. XIII ĕмĕрĕн варринче мари çĕршывĕ [[Ылтăн Урта]]н çĕрĕнче<ref>[http://histrf.ru/biblioteka/book/mariitsy-chast-1-zhizn-miezh-dvukh-oghniei Марийцы. Часть 1: жизнь меж двух огней]</ref>, XV ĕмĕртенпе — [[Хусан ханлăхĕ]]нче. [[1992]] çулта республика хальхи ята — [[Мари Эл]] — йышăннă. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * История Марийского края в документах и материалах. Вып.1, Сост. Айплатов Г. Н., Иванов А. Г., Йошкар-Ола, Мар. кн. изд-во, 1992. * Этнология. Учебник. Для высших учебных заведений/Э. Г. Александренков, Л. Б. Заседателева, Ю. И. Зверева и др.-М.; Наука, 1994. * История расселения марийцев. Г. А. Сепеев. Йошкар-Ола, 2006. * {{Книга:Энциклопедия РМЭ|84—111|История}} * Свечников С. К. Присоединение Марийского края к Русскому государству. Йошкар-Ола; Казань, 2014. == Каçăсем == * [http://www.mari-el.name/2008/08/12/cheremisskie-vojjny-1550-1590-gody.html Черемисские войны (1550—1590)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918100235/http://www.mari-el.name/2008/08/12/cheremisskie-vojjny-1550-1590-gody.html |date=2020-09-18 }} {{РФ субъекчĕсен историйĕ}} {{Мари археологийĕ}} {{Мари Эл}} {{Марисем}} [[Категори:Мари Элĕн историйĕ| ]] aak7ih5wffe3eg6n7ss7f3eb7z3pdbm Персик 0 91980 875161 873160 2026-07-02T09:13:46Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875161 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Персик | image file =Illustration Prunus persica0.jpg | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin =Prúnus pérsica | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Персик''' (лат. Prúnus pérsica) — [[Кĕлчечек йышшисем|кĕлчечек йышшисен]] (Rosaceae), Миндаль кӗҫӗн йӑхӗн, [[Слива]] йӑхӗн ӳсентӑранӗ. Ҫимӗҫӗсем вӑрӑллӑ. == Ячӗ == == Вуламалли == * Persica vulgaris // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с. *Персик / М. К. Раджабов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. *Персиковое дерево // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. == Каҫӑсем== * {{ВТ-ЭСБЕ|Куколь, растение}} {{v|11|1|2010}} * [http://flower.onego.ru/annual/agrostem.html ''Агростемма''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817164540/http://flower.onego.ru/annual/agrostem.html |date=2016-08-17 }} в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}{{v|12|1|2010}} [[Категори:Кĕлчечек йышшисем]] [[Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа]] [[Категори:Слива йышшисем]] [[Категори:Улмаллă йывăçсем]] 3bj6ceodo19und6d822rwbcvzopxx3c Пилеш 0 122607 875162 840869 2026-07-02T09:59:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875162 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем}} {{Taxobox | name = Пилеш | image file = Ryabina.jpg | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Sórbus | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Пилеш''' ({{lang-la|Sórbus}}) — {{bt-ruslat|Кĕлчечек йышшисем|Rosaceae}} ямахатри ÿсентăрнасен (пысăках мар йывăссен е тĕмсен) кăкĕ (речĕ).. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * {{Анненков|Sorbus}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Рябина|том=XXVIIa}} * {{ФлораСССР|автор=Васильев, В. Н.|часть=Род 1144. Ясень — Fraxinus|том=18|стр=485—502}} == Каçăсем == {{Навигаци|Викисловарь=пилеш}} {{wiktionary|рябина}} [[File:Rowan in the garden of Eastern Siberia.jpg|thumb|Rowan in the garden of Eastern Siberia]] [[File:The Soviet Union 1964 CPA 3134 stamp (Wild Berries. Rowan-berry or mountain-ash (Sorbus aucuparia)).jpg|thumb|Postage stamp]] * [http://flower.onego.ru/kustar/sorbus.html Рябина] в [http://flower.onego.ru Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }} * * {{GRIN|genus|4752|{{v|27|1|2011}}}} {{Тулаш каçăсем|Ӳсентăрансем}} [[Категори:Кĕлчечек йышшисем]] [[Категори:Пилеш]] [[Категори:Улмуççи йышшисем]] [[Категори:Евразири флора]] [[Категори:Çурçĕр Америкăри флора]] rdzbgf9phkckf3obp1s55outuwxwjsg Беседка (Кейӳ облаҫӗ) 0 123559 875144 868415 2026-07-01T16:21:44Z Max Tenche 25572 йӑнӑшсем 875144 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Украина |статус = Сала |чăвашла çĕлĕк = Беседка |тăван çĕлĕк = [[Ӳкерчĕк:Бесідка._Автобусна_зупинка.jpg|right|300px]] |пăхăну = |герб = |ялав = |CoordAddon = |CoordScale = |облаç = Кейӳ облаҫӗ |облаç тапăлра = Кейӳ облаҫӗ |район тĕсĕ = Район |район = Шурӑ Чиркӳ районӗ |район тапăлра = Шурӑ Чиркӳ районӗ |община тĕсĕ = Поселок громади |община = Ставище поселок громади |община тапăлра = Ставище |пуçлăх тĕсĕ = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1560 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = |лаптăк = 5 522 |пурăнан халăх = 1216 |çырав çулĕ = |йышлăх = 220,21 |наци йышĕ = |конфесси йышĕ = |этнохороним = |телефон кочĕ = +380 4564 |почтă индексĕ = 09444 |КОАТУУ = UA32020170030029238 |категори Commons-ра = |сайт = }} {{Пӗлтерӗшсем|Беседка}} '''Беседка''' ({{lang-uk|Бесідка}}) — [[Кейӳ облаҫӗ]]н ([[Украина]]) [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи [[Ставище поселок громади]]нче [[сала]]. [[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Громада центрӗнчен]] 13 ҫухрӑм кӑнтӑр-тухӑҫалла, [[Красилевка (Гнилов Тикич юппи)|Красилевка]] хӗррисенче вырнаҫнӑ. Пурӑнан халӑх - 1 216 ҫын. == Кунҫул == [[1560|1560 ҫулта]] никӗсленӗ<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=14638 ВРУ]</ref>. [[Вӑрман]] патӗнчи [[Шурӑ Чиркӳ (хула)|Шурӑ Чиркӳрен]] [[Умань (хула)|Умане]] ҫул пулнӑ, унта касаксен чармалли ҫурт лартнӑ. [[Касаксем]] унта калаҫусем ({{lang-uk|бесіда}}) тунӑ. Калаҫусенче [[поляксем|ляхсемпе]] [[Крым тутарӗсем|тутарсене]] тапӑну планӗ каласа хучӗҫ. Ҫак калаҫусенчен ({{lang-uk|бесіда}}) салан ячӗ тухрӗ — '''Беседка''' ({{lang-uk|Бесідка}}). Беседка ҫыннисен астӑвӑмӗнче малалла пӗчӗк топонимсем упраннӑ: ''Огруд'' ({{lang-uk|Огруд}}) — улпут ҫурчӗпе ҫимӗҫ пахчи пулнӑ. ''Верхьяр'' ({{lang-uk|Верх'яр}}) — тахҫанах чумаксен [[Крым]]а [[тӑвар]]шӑн ҫулӗ. Сокоринка ({{lang-uk|Сокорінка}}) — икӗ пысӑк ӗмӗр [[тирек]] ӳснӗ. Ун патӗнче [[ҫӑл]]па [[хӗрес]] пулнӑ. [[Ҫумӑр]]сӑр ҫулсенче кунта ҫынсем [[Турӑ|Турра]] ҫумӑршӑн килсе ыйтнӑ<ref>{{Cite web |url=https://maps.visicom.ua/c/30.26843,49.3179,16/f/POIXRS3XFR?lang=ru |title=Архівована копія |accessdate=18 жовтня 2017 |archive-date=19 жовтня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019003530/https://maps.visicom.ua/c/30.26843,49.3179,16/f/POIXRS3XFR?lang=ru }}</ref>. Текен Кейӳ касаклӑхӗн крепоҫлӑха хирӗҫ юхӑмра Беседка ҫыннисен нумай хутшӑннӑ. [[1855|1855 ҫулхи]] [[ака уйӑхӗ|акара]] кресченсемпе ҫарсем хушшинче ҫапӑҫу пулнӑ, кайран кресченсене хулӑпа ҫаптарнӑ. Юхӑмӑн пуҫлӑхӗ Ф. Шеремие Ҫӗпӗре асапшӑн янӑ. [[1902]]-[[1905|1905 ҫулсенче]] салара кресчен пӑлаханӑвӗсем пулнӑ. [[1919|1919 ҫулхи]] [[кӑрлач уйӑхӗ|кӑрлачра]] сала патӗнче украин пӑлхану атаманӗсем Зеленыйпа Кармелюкӑн пӑлханаканӗсемпе [[большевиксем|большевик]] ҫарӗсем хушшинче ҫапӑҫу иртнӗ<ref>{{Cite web |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1016964/20/Koval_-_Otaman_Zeleniy.html |title=Архівована копія |accessdate=30 березня 2018 |archive-date=30 березня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180330212619/https://www.e-reading.club/chapter.php/1016964/20/Koval_-_Otaman_Zeleniy.html }}</ref>. [[Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи]]нче [[ССРП]] [[«Хӑюлӑх» медалӗ (ССРП)|орденӗсемпе медалӗсем]] арҫынлӑхпа хӑюлӑхшӑн тата нацист ҫарӗсене хирӗҫ ҫапӑҫушӑн 173 сала ҫыннисене чысланӑ. Вӑрҫӑ хыҫӗнчи вӑхӑтра салара [[Щорс Николай Александрович|Щорс Н.А.]] ячӗллӗ колхоз тунӑ. [[Пӗрчӗллӗ культурӑсем|Пӗрчӗллӗ]] тата техникӑллӑ культурӑсем ӳстернӗ. [[Выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетни]], кайӑк-кӗшӗк ӗрчетни, сад ӗрчетни, [[пулӑ ӗрчетни]]. [[Колхоз]]ӑн ӗҫченӗсем медальсемпе орденпе [[ял хуҫалӑхӗ]] аталаннишӗн чысланӑ<ref>[http://ukrssr.com.ua/kiyivska/stavishhenskiy/besidka-stavishhenskiy-rayon-kiyivska-oblast УРСР Бесідка]</ref>. == Паллӑ ҫынсем == * [[Палиенко Николай Васильевич]] (1896-1944) — УХР ҫарӗн сотникӗ, Польша ҫарӗн тата "Галичина" дивизийӗн майорӗ<ref>Тинченко Я. Офіцерський корпус Армії Української Народної Республіки (1917—1921): Наукове видання.&nbsp;— К.: Темпора, 2007.&nbsp;— 324 с. ISBN 966-8201-26-4</ref>. * [[Родионов Петр Владимирович]] (1896-1993) — [[украинсем|украин]] фармакологӗ, УССР ӐА тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ, медицина ӑслӑлӑхӗсен тухтӑрӗ, УССР Патшалӑх премийӗн ӑслӑлӑхпа техника категоринче лауреат<ref>{{Cite web|url=http://info-farm.ru/alphabet_index/r/rodionov-petr-vladimirovich.html|title=Архівована копія|accessdate=18 жовтня 2017|archive-date=19 жовтня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019003429/http://info-farm.ru/alphabet_index/r/rodionov-petr-vladimirovich.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019003429/http://info-farm.ru/alphabet_index/r/rodionov-petr-vladimirovich.html |date=2017-10-19 }}</ref>. * [[Тучапский Павел Лукич]] (1869-1922) — политика ӗҫченӗ<ref>[https://archive.org/details/shevch06/page/336-337/mode/1up?view=theater Тучапський Павло Лукич] // Шевченківська енциклопедія : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — Т. 6: Т—Я. — С. 336-337</ref>. == Галерей == <center> <gallery mode="packed" heights="150"> Ӳкерчĕк:Бесідка. Вулиця Шевченка.jpg|Шевченко урамӗ Ӳкерчĕк:Бесідка. Сільрада і будинок культури.jpg|Ял администрацийӗпе культура ҫурчӗ Ӳкерчĕк:Бесідка. Школа.jpg|Шкул Ӳкерчĕк:Бесідка. ФАП.jpg|Сывлӑх ҫурчӗн вырӑнӗ Ӳкерчĕк:Бесідка. Ставок.jpg|Пӗве Ӳкерчĕк:Бесідка. Меморіальний комплекс.jpg|Мемориал комплексӗ Ӳкерчĕк:Бесідка. Братська могила воїнів Радянської Армії.jpg|Совет салтакӗсен тӑван вилтӑпри Ӳкерчĕк:Бесідка. Пам'ятник Т.Г. Шевченку.jpg|Т.Г. Шевченко палӑкӗ </gallery> </center> == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * {{YouTube|mGopjrFAS9E|Історія села Бесідка: відеосюжет до 95-річчя Ставищенського району (2018)}} * [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=14638 Беседка на сайте Верховной рады Украины] {{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20120205185904/http://www.rada.gov.ua/zakon/new/ADM/zmistko.html Административно-территориальное устройство Киевской области] {{ref-uk}} {{Ставище поселок громади}} {{Шурӑ Чиркӳ районӗ}} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]] [[Категори:1560 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]] ah65uolk6d9wys9euqrefg635o51ybh Поляризаци векторĕ 0 130250 875164 875100 2026-07-02T10:57:04Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875164 wikitext text/x-wiki :{{ан арпаштарăр|Поляризациленеслĕх|Поляризациленеслĕхпе}} {{Физика виçи | Ячĕ = Поляризаци векторĕ | Символ = <math>\mathbf{P}</math> | Виçелĕх = | СИ = [[Кулон|Кл]]/[[Метр|м]]<sup>2</sup> | СГС = | Асăрхавсем = [[вектор]] }} '''Поляризациленнĕлĕх'''<ref name="gost">ГОСТ Р 52002-2003 http://www.gostrf.com/normadata/1/4294816/4294816193.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510142450/http://www.gostrf.com/normadata/1/4294816/4294816193.pdf |date=2021-05-10 }}</ref>, е '''Поляризаци векторĕ''' == Çавăн пекех == * [[Поляризациленеслĕх]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.. *[[Савельев, Игорь Владимирович|САВЕЛЬЕВ И. В.]] Основы теоретической физики: Учеб. руководство: Для вузов. В 2 т. Т. 1. Механика и электродинамика.— 2-е изд., испр. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1991.— 496 с. ISBN 5-02-014455-X (Т. 1) [[Категори:Физикăлла капсем]] [[Категори:Поляризаци]] [[Категори:Электро]] [[Категори:Татти-сыпписĕр талккăшсен электродинамики]] 4a4nt4wces8lvhxlb08xdyn661zzzwf Ультрасасă 0 130262 875145 2026-07-01T16:50:03Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Echograaf.jpg|thumb|echography device (ultrasound)]] '''Ультрасасă''' — этем [[хăлха|хăлхи]] туяканннисенчен çÿлерех тăтăшлăхлă [[сасă]], [[20000]] [[Герц (виçев пĕрчи)|герцран]] пысăкрах тăтăшлăх теме пулать. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20060518012131/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/114/006.htm Свойст...» 875145 wikitext text/x-wiki [[File:Echograaf.jpg|thumb|echography device (ultrasound)]] '''Ультрасасă''' — этем [[хăлха|хăлхи]] туяканннисенчен çÿлерех тăтăшлăхлă [[сасă]], [[20000]] [[Герц (виçев пĕрчи)|герцран]] пысăкрах тăтăшлăх теме пулать. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20060518012131/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/114/006.htm Свойства, применение, история ультразвука.] // cultinfo.ru /вебархив/ {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Ультрасасă]] kr9glir8atgfrx5neiulr5vn95efsop Шаблон:Potd/2026-07-7 (cv) 10 130263 875146 2026-07-01T18:24:15Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Семенные коробочки смолёвки двудомной, природоохранная зона Де-Фамберхорст, Фриске Маррен, Фрисландия, Нидерланды» 875146 wikitext text/x-wiki Семенные коробочки смолёвки двудомной, природоохранная зона Де-Фамберхорст, Фриске Маррен, Фрисландия, Нидерланды 2ltwa4hv4qgwjujgd30q1kmv5anhyto Шаблон:Potd/2026-07-7 10 130264 875147 2026-07-01T18:24:37Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Dagkoekoeksbloem, 10-07-2025. (d.j.b.) 01.jpg» 875147 wikitext text/x-wiki Dagkoekoeksbloem, 10-07-2025. (d.j.b.) 01.jpg rk02y1hq9p2nm7o4qes77o821ybw1zw