Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 15154 875433 873905 2026-07-12T10:21:21Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875433 wikitext text/x-wiki '''Хăях''' ({{btname|Carex|L.}}) — шурлăхра ӳсекен курăк, [[Хăяхлисем|хăяхлисен]] çемйинчи ăрат, хăйĕн шутне 2000 ытла тĕс кĕртет. == Ботаника == {{Биофото|Carex spp Sturm64.jpg|left|ш=250|текст={{Бот.илл.|2}}<br />1 — ''[[Carex lasiocarpa]]'', 2 — ''[[Carex hirta]]''<br />1a — пĕтĕмĕшлĕ сăн, 1b — соцветие, 1с — мужской цветок, 1d — женский цветок, 1e — мешочек, 1f — семя}} == Çырса кăтартни == == Сарăлни == [[Ӳкерчĕк:CarexRiparia1.jpg|thumb|250px|left|[[Шырлан хăяхĕ]] — [[гигрофит]]лă тĕс]] [[Ӳкерчĕк:Carex x2.jpg|thumb|250px|left|[[Лутра хăях]] — [[ксерофит]]лă тĕс]] Хăях — пĕтĕм тĕнчепе сарăлнă. Чăван Енре çак тĕссем тĕл пулаççĕ <ref>{{кĕнеке|автор=Куданова З.М.|пуçелĕк=Определитель высших растений Чувашской АССР|ссылка=|ответственный=; Ефейкин А.К.|место=Шупашкар|издательство=Наука|год=1965|страницы=89-101|страниц=345}}</ref>: *C.dioica - [[Икĕ киллĕ хăях]]; *C.Buxbaumi - [[Буксбаум хăяхĕ]]; *C.chordorrhiza Ehrh. - [[Хĕлĕх тымарлă хăях]]; *C.vulpina L. - [[Тилĕ хăяхĕ]]; *C.spicata Huda. - [[Пучахлă хăях]]; *C.appropinquata Schum. - [[Çывăх пучахлă хăях]]; *C.diandra Schrank. - [[Икĕ аçа туниллĕ хăях]]; *C.praecox Schreb. - [[Шребер хăяхĕ]]; *C.leporina L. - [[Мулкач хăяхĕ]]; *C.muricata L. - [[Шĕвĕр хăях]]; *C.elongata L. - [[Чăсăк пучахлă хăях]]; *C.canescens L. - [[Сăрă хăях]]; *C.brunnescens Poir. - [[Çыхланчăк хăях]]; *C.loliacea L. - [[Плевел хăяхĕ]]; *C.aquatilis Whlb L. - [[Шыв хăяхĕ]]; *C.caespitosa L. - [[Çерем хăяхĕ]]; *C.elata Bell. - [[Çӳллĕ хăях]]; *C.globularis L. - [[Çавра хутаçлă хăях]]; *C.ericetorum Poll. - [[Çерçи хура тул хăяхĕ]]; *C.montana L. - [[Ту хăяхĕ]]; *C.rhizina Blytt. - [[Тымар туналлă хăях]]; *C.digitata L. - [[Юплĕ хăях]]; *C.pallescens L. - [[Шупка хăях]]; *C.pilosa Scop L. - [[Тĕклĕ хăях]]; *C.vaginata Tausch. - [[Хăвăл хăях]]; *C.limosa L. - [[Лачака хăяхĕ]]; *C.irrigua Sm. - [[Ĕйӳ хăяхĕ]]; *C.rhynchophysa CAM. - ; *C.visicaria L. - [[Хăмпăллă хăях]]; *C.rostrata Stok. - [[Кӳпчем хутаçлă хăях]]; *C.acutiformis Ehrh. - [[Суя çивĕч хăях]]; *C.silvatica Huds. - [[Вăрман хăяхĕ]]; *C.flava L. - [[Сарă хăях]]; *C.pseudocyperus L. - [[Сыть хăяхĕ]]; *C.Rapira Curt. - [[Шырлан хăяхĕ]]; *C.lasiocapra Ehrh. - [[Çăмлă хутаçлă хăях]]; *C.hirta L. - [[Çăмлă хăях]]; *C.orthostacbys CAM. - [[Тӳрĕ пучахлă хăях]]; [[Ӳкерчĕк:Carex bohemica HabitusInflorescence BotGardBln0806.jpg|thumb|250px|right|[[Богеми хăяхĕ]]]] [[Ӳкерчĕк:Carexbuchananii.jpg|thumb|250px|right|[[Буханан хăяхĕ]], Çĕнĕ Зеландинчен]] [[Ӳкерчĕк:Carex elata1.JPG|thumb|250px|right|[[Çӳллĕ хăях]]]] [[Ӳкерчĕк:Carex firma Inflorescence.jpg|thumb|250px|right|[[Минтер евĕрлĕ хăях]]]] [[Ӳкерчĕк:Carex montana - Oslo botanical garden - IMG 8904.jpg|thumb|250px|right|[[Ту хăяхĕ]]]] [[Ӳкерчĕк:Carex.nigra.2.jpg|thumb|250px|right|[[Хура хăях]], сулхăнта лайăх ӳсет]] [[Ӳкерчĕк:Kiebitzteich Bad Driburg Carex paniculata.jpg|thumb|250px|right|[[Шăпăрлă хăях]]]] [[Ӳкерчĕк:Carex pendula 2.jpg|thumb|250px|right|[[ Çакăнакан хăях]]]] [[Ӳкерчĕк:Carex siderosticha 'Variegata' - Tower Hill Botanic Garden.jpg|thumb|250px|right|[[Тутăх пăнчăллă хăях]]]] [[Ӳкерчĕк:Carex pseudocyperus.jpeg|thumb|250px|right|[[Сыть хăяхĕ]]]] == Вуламалли == * {{кĕнеке|автор=Алексеев Ю. Е., Новиков Ю. С.|пуçелĕк=Определитель осок средней полосы европейской части СССР по вегетативным органам|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/alekseev1971_carex_ill.djvu|место=М.|издательство=Наука|год=1971|страницы=|страниц=81}} * {{ТраврастСССР|часть=Осока — ''Carex''|том=1|стр=262—274}} * {{кĕнеке|автор=Артюшенко З. Т., [[Фёдоров, Александр Александрович (ботаник)|Фёдоров Ал. А.]]|пуçелĕк=Атлас по описательной морфологии высших растений. Плод|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1986|страницы=|страниц=392}} * {{кĕнеке|автор=Гаммерман А. Ф., Гром И. И.|пуçелĕк=Дикорастущие лекарственные растения СССР|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gammerman1976_dikorast_lekarstv_rasten_sssr.djvu|место=М.|издательство=Медицина|год=1976|страницы=27—28|страниц=288}} * {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Арктическая флора СССР. Вып. III|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/arkt_flora_sssr1966_3.djvu|ответственный=Сост. Т.&nbsp;В. Егорова, В.&nbsp;В. Петровский, А.&nbsp;И. Толмачёв, В.&nbsp;А. Юрцев; Под ред. А.&nbsp;И. Толмачёва|место=Л.|издательство=Наука|год=1966|страницы=40—163|страниц=176}} * {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Осоки СССР. Виды подрода ''Vignea''|ссылка=|место=М., Л.|издательство=Наука|год=1966|страницы=|страниц=266}} * {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Осоки (''Carex'' L.) России и сопредельных государств (в пределах бывшего СССР)|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/egorova1999_osoki.djvu|место=СПб, Сент-Луис|издательство=Санкт-Петербургская ГХФА; Миссурийский ботанический сад|год=1999|страницы=|страниц=772}} * {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Флора Европейской части СССР. Сем. Осоковые —''Cyperaceae'' Juss. Том 2|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1976|страницы=83—219|страниц}} * {{кĕнеке|автор=Каратыгин И. В.|пуçелĕк=Головнёвые грибы|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1981|страницы=|страниц=213}} * {{ФлораСССР|автор=Кречетович В. И.|часть=Род 235. Осока — ''Carex''|том=3|стр=111—464}} * {{кĕнеке|автор=|пуçелĕк=Насекомые и клещи ― вредители сельскохозяйственных культур. Том III. Чешуекрылые. Часть 2|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/nasekomie_vrediteli1999_3_2_cheshuekr.djvu|ответственный=Под ред. Кузнецова В. И|место=СПб.|издательство=Наука|год=1999|страницы=|страниц=216}} * {{кĕнеке|автор=Купревич В. Ф., Ульянищев В. И.|пуçелĕк=Определитель ржавчинных грибов СССР. Часть 1|ссылка=|место=Минск|издательство=|год=1975|страницы=|страниц=334}} * {{кĕнеке|автор=Левина Р. Е.|пуçелĕк=Морфология и экология плодов|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1987|страницы=|страниц=160}} * {{кĕнеке|автор=Левина Р. Е.|пуçелĕк=Плоды|ссылка=|место=Саратов|издательство=|год=1967|страницы=|страниц=215}} * {{кĕнеке|автор=[[Маевский П. Ф.]]|пуçелĕк=Флора средней полосы Европейской части СССР. Изд. 9|ссылка=|место=Л.|издательство=|год=1964|страницы=|страниц=880}} * {{кĕнеке|автор=Мержеевская О. И.|пуçелĕк=Совки (Noctuidea) Белоруссии|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/merzheevskaja1971_sovki_belorussii.djvu|место=Минск|издательство=Наука и техника|год=1971|страницы=|страниц=448}} * {{кĕнеке|автор=Мержеевская О. И., Литвинова А. Н., Молчанова Р. В.|пуçелĕк=Чешуекрылые (Lepidoptera) Белоруссии. Каталог|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/merzheevskaja1976_lepidoptera_belorussii.djvu|место=Минск|издательство=Наука и техника|год=1976|страницы=|страниц=132}} * {{кĕнеке|автор=Нечаев А. П., Чекань В. С.|пуçелĕк=Типы дисперсии осок Нижнего Приамурья|ссылка=|место=Хабаровск|издательство=Растительный мир Дальнего Востока|год=1976|страницы=13—22|страниц}} * {{кĕнеке|автор=Никифоров Ю. В.|пуçелĕк=Алтайские травы-целители|ссылка=|место=Горно-Алтайск|издательство=Юч-Сумер – Белуха|год=1992|страницы=52—55|страниц=208}} * {{кĕнеке|автор=Серебряков И. Г.|пуçелĕк=Морфология вегетативных органов высших растений|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1952|страницы=|страниц=391}} * {{кĕнеке|автор=Татаринов А. Г., Седых К. Ф., Долгин М. М.|пуçелĕк=Фауна европейского Северо-Востока России. Высшие разноусые чешуекрылые. Том VII, часть 2|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/fauna_evr_sv2003_heterocera_7_2.djvu|место=СПб.|издательство=Наука|год=2003|страницы=|страниц=223}} * {{кĕнеке|автор=[[Тахтаджян А. Л.]]|пуçелĕк=Основы эволюционной морфологии покрытосеменных|ссылка=|место=М.; Л.|издательство=Наука|год=1964|страницы=|страниц=236}} * {{кĕнеке|автор=Тахтаджян А. Л.|пуçелĕк=Система и филогения цветковых растений|ссылка=|место=М.; Л.|издательство=Наука|год=1966|страницы=|страниц=611}} * {{кĕнеке|автор=Тахтаджян А. Л.|пуçелĕк=Система магнолиофитов|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1987|страницы=|страниц=439}} * {{кĕнеке|автор=Ульянищев В. И.|пуçелĕк=Определитель ржавчинных грибов СССР. Часть 2|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1978|страницы=|страниц=383}} * {{кĕнеке|автор=Школьник Ю. К.|пуçелĕк=Растения. Полная энциклопедия растений|ссылка|место=М.|издательство=ЭКСМО|год=2009|страницы=237|страниц=256|isbn=978-5-699-10969-2}} * {{статья|автор=Алексеев Ю. Е.|пуçелĕк=Жизненные формы осок|ссылка=|место=|издание=Бюл. МОИП. Отделение биологии|тип=Сб.|том=81|номер=4|год=1976|страницы=90—96|страниц=}} * {{статья|автор=Алексеев Ю. Е.|пуçелĕк=К морфологии вегетативных органов среднерусских осок (род ''Carex''). III|ссылка=|место=|издание=Бюл. МОИП. Отделение биологии|тип=Сб.|том=71|номер=6|год=1966|страницы=103—107|страниц=}} * {{статья|автор=Алексеев Ю. Е.|пуçелĕк=Филлоподия и афиллоподия как систематический признак осок секции ''Acutae'' Fries. Научный доклад высшей школы|ссылка=|место=|издание=Биологические науки|тип=Сб.|номер=12|год=1971|страницы=50—54|страниц=}} * {{статья|автор=Артюшенко З. Т., Коновалов И. Н.|пуçелĕк=Морфология плодов типа орех и орешек|ссылка=|место=|издание=Тр. Ботан. ин-та АН СССР|тип=Сб.|том=7|номер=2|год=1951|страницы=170—192|страниц=}} * {{статья|автор=|пуçелĕк=|ссылка=|место=М.|издательство=|издание=Биологическая флора Московской области|тип=Журнал|год=1980|номер=6|страницы=|страниц=221}} * {{статья|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Система и конспект осок подрода ''Carex'' Европейской части СССР|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука||издание=Новости систематики высших растений|тип=Сб.|том=9|год=1972|страницы=64-95|страниц=}} * {{статья|язык=en|автор= (Егорова Т. В.) Egorova T. V.|пуçелĕк=Classification and summary of sedges of the subgenus ''Carex'' in the USSSR|ссылка=|место=|издательство=|издание=Novit. Sist|тип=Сб.|том=9|год=1972|страницы=64-95|страниц=}} * {{статья|автор=Каден Н. Н.|пуçелĕк=Типы плодов растений средней полосы европейской части СССР|ссылка=|место=|издательство=||издание=Ботан. журн|тип=Сб.|том=51|год=1965|страницы=775-787|страниц=}} * {{статья|пуçелĕк=Осоки|ссылка=http://cor.edu.27.ru/catalog/res/ed838283-168b-4a73-a1c2-f0f5f62ffe37/?from=3709fea8-1ff7-26a5-c7c0-32f1d04346a8&interface=catalog&class=54&subject=83|издание=Наука и жизнь|тип=Журнал|год=1977|номер=7|страницы=160}} * {{статья|автор=Селиванов А. И., Утемова Л. Д.|пуçелĕк=К анатомии корней осоковых в связи с изучением их микотрофности|ссылка=|место=|издательство=|издание=Учён. зап. Пермск. гос. пед. ин-та|тип=Сб.|том=68|год=1969|страницы=45—55|страниц=}} * {{статья|автор=Тахтаджян А. Л.|пуçелĕк=Подкласс Лилииды (''Liliidae''). Порядок 8. Осоковые (''Cyperales'')|ссылка=|место=М.|издание=Жизнь растений|тип=Сб.|том=8|год=1982|страницы=46—47|страниц=}} * {{кĕнеке|автор=Chater A. O.|пуçелĕк=Flora Europaea. ''Carex'' L. Vol. 5|ссылка|место=Cambridge|год=1980|страницы=290—323}} * {{кĕнеке|автор=Cronquist A.|пуçелĕк=An integrated system of classification of flowering plants|ссылка=|место=New York|издательство=|год=1981|страницы=|страниц=1262}} * {{кĕнеке|автор=Kükenthal G.|пуçелĕк=Das Pflanzenreich. ''Cyperaceae'' — ''Caricoideae''. H. 38|ссылка=|место=Leipzig|издательство=Engler A|год=1909|страницы=|страниц=824}} * {{кĕнеке|автор=Mackenzie K. K.|пуçелĕк=North American Flora. ''Cyperaceae'' — ''Cariceae''. Vol. 18, pt. 1—7|ссылка=|место=New York|год=1931, 1935|страницы=|страниц=478}} * {{кĕнеке|автор=Schnarf K.|пуçелĕк=Embryologie der Angiospermen|ссылка=|место=Berlin|год=1929|страницы=|страниц=684}} * {{статья|язык=en|автор=Cronquist A.|пуçелĕк=''Carex''. Vascular plants of the Pacific Northwest. Part 1. Vascular Cryptogams, Gymnosperms and Monotyledons|ссылка=|место=|издательство=Univ. Wash. Publ. Biol.|тип=Сб.|том=17|год=1977|страницы=220—245|страниц}} * {{статья|язык=|автор=Juguet M.|пуçелĕк=Polyembrionie ches le ''Carex arenaria'' L|ссылка|издание=Bul. Soc. Bot. Fr|тип=Сб|год=1966 (1967)|том=113|номер=9|страницы=448—452}} * {{статья|язык=en|автор=Kukkonen I.|пуçелĕк=Taxonomic studies on the genus ''Anthracoidea'' (''Ustilaginales'')|ссылка|издание=Ann. Bot. Soc. Zool.-Bot. Fenn. Vanamo|тип=Сб|год=1963|том=34|номер=3|страницы=1—222}} * {{статья|язык=en|автор=Kukkonen I.|пуçелĕк=The smuts of the genus ''Cintractia'' parasiting ''Kobresia'' species|ссылка|издание=Can. J. Bot|тип=Сб|год=1961|том=39|номер=1|страницы=155—164}} * {{статья|язык=en|автор=Kukkonen I., Timonen T.|пуçелĕк=Taxonomic Species of ''Ustilaginales'' especislly of the genus Anthracoidea, as tools in plant taxonomy|ссылка|издание=Simb. Bot. Upsall|тип=Сб|год=1979|том=22|номер=4|страницы=166—176}} * {{статья|язык=de|автор=Kunth C. S.|пуçелĕк=Enumeratio plantarum (Cyperographia synoptica)|ссылка=|издание=Stutgardiae; Tubingae|тип=Сб|год=1837|том=2|страницы=591|страниц=}} * {{статья|язык=de|автор=Kunth C. S.|пуçелĕк=Ueber die Natur des schlauchartigen Organs (urticulus), welches in der Gattung Carex das Pistill und später die Frucht einchüllt|ссылка=|издание=Wiegmann's Archiv Naturgeschichte|тип=Сб|год=1835|том=2|страницы=351—353|страниц=}} * {{статья|язык=en|автор=Leppic E. E.|пуçелĕк=''Dichromena ciliata'', a noteworthy entomophilous plant among ''Cyperaceae''|ссылка=|место=|издание=Amer. J. Bot|тип=Сб.|том=42|год=1955|страницы=455—458|страниц}} * {{статья|язык=en|автор=Murray D. F.|пуçелĕк=''Carex podocarpa'' and its allies in North America|ссылка=|место=|издание=Can. J. Bot|тип=Сб.|том=48|номер=2|год=1970|страницы=313—324|страниц}} * {{статья|язык=en|автор=Ohwi J.|пуçелĕк=''Cyperaceae'' Japonicae, I. A synopsis of the ''Caricoideae'' of Japan, including the Kuriles, Saghalin, Korea and Formosa|ссылка=|место=|издание=Mem. Coll. Sci. Kyoto Univ. Ser. B|тип=Сб.|том=11|номер=5|год=1936|страницы=229—530|страниц}} * {{статья|язык=en|автор=Patnaik S. N., Rath S. P.|пуçелĕк=Chromosomal evolution in ''Cyperaceae''|ссылка=|место=Patna, Delhi|издательство=R. P. Sinha, U. Sinha (ed.). Current approaches in cytogenetics|год=1983|страницы=123—133|страниц}} * {{статья|язык=en|автор=Robertson A.|пуçелĕк=A History of the classification of genus ''Carex''|ссылка|издание=Taxon|тип=Сб.|год=1979|том=28|номер=5—6|страницы=535—548}} * {{статья|язык=de|автор=Schneider M.|пуçелĕк=Untersuchungen über die Embryobildung und Entwicklung der ''Cyperaceae''|ссылка|издание=Beih. Bot. Centralbl|тип=Сб.|год=1932|том=49|номер=1|страницы=649—674}} * {{статья|язык=en|автор=Vlaming V., Proctor V.|пуçелĕк=Dispersal of aquatic organisms: viabilily of seeds recovered from the droppings of captive killdeer and mallard ducks|ссылка=|место=|издательство=Amer. J. Bot.|тип=Сб.|том=55|номер=1|год=1968|страницы=20—26|страниц}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} ==Каçăсем== * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00056/07300.htm}} {{v|11|3|2010}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Осока}} * [http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/liliopsida/cyperaceae/carex/index.html Осока] на www.nic.funet.fi {{V|23|2|2010}} * [http://humangarden.ru/florarus/florarus.php?letter=%CE ''Осока'']{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в базе данных Электронный каталог сосудистых растений Азиатской России {{V|11|3|2010}} * [http://flower.onego.ru/voda/carex_3.html ''Осока''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117154752/http://flower.onego.ru/voda/carex_3.html |date=2010-01-17 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений {{V|11|3|2010}} * [http://www.luzhok.ru/design/landshaft/art1275.html Осока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221231117/http://www.luzhok.ru/design/landshaft/art1275.html |date=2010-02-21 }} на www.luzhok.ru {{V|11|3|2010}} * [http://bestbees.ru/?q=node/72 Растения медоносы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524102631/http://bestbees.ru/?q=node%2F72 |date=2021-05-24 }} на сайте «Пчёлы, цветы и здоровье» {{V|22|3|2010}} * {{Плантариум|41428|Осока|{{V|24|3|2010}}}} * [http://siberianherbs.ru/lekarstvennyie-rasteniya-dalnego-vostoka/15.html Осока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810062311/http://siberianherbs.ru/lekarstvennyie-rasteniya-dalnego-vostoka/15.html |date=2009-08-10 }} на сайте «Лекарственные растения Дальнего Востока» {{V|22|3|2010}} * [http://www.biodat.ru/db/rbp/rb.php?src=3&vid=27 Осоковые] в Красной книге России {{V|24|3|2010}} * [http://redbook.minpriroda.by/plantsearch4.html?cl=ОДНОДОЛЬНЫЕ (ЛИЛИОПСИДЫ) (MONOCOTYLEDONES (LILIOPSIDA))]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Красной книге Белоруссии {{V|24|3|2010}} * [http://www.chelrabochy.ru/archive-uro/20-12-06/3/A186343.DOC.html Урожайная газета — «растения-индикаторы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321055458/http://www.chelrabochy.ru/archive-uro/20-12-06/3/A186343.DOC.html |date=2012-03-21 }} {{V|24|2|2010}} * [http://www.alfawit.info/8.htm WEB-энциклопедия «Биология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630101406/http://www.alfawit.info/8.htm |date=2010-06-30 }} {{V|24|2|2010}} * [http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-27534/ Дачная фитопатология] {{V|24|2|2010}} * [http://priroda.clow.ru/text/1730.htm Растения и животные. Энциклопедия.] {{V|24|2|2010}} * [http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/86/4/547 «Mycorrhizal status of the genus Carex (Cyperaceae)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303035305/http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/86/4/547 |date=2010-03-03 }} {{V|22|3|2010}} * [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7XMR-4RR97B2-D&_user=10&_coverDate=04%2F30%2F2002&_rdoc=1&_fmt=high&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1261084311&_rerunOrigin=google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=db1a67b5ea2ec1223d05874880022d32 «Colonization of root systems of Carex flacca and C. pilulifera by Cortinarius (Dermocybe) cinnamomeus»]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{V|22|3|2010}} * Jones, T. M., et al. 2010. Visual осоки Северной Америки [http://www.herbarium2.lsu.edu/aba/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005210056/http://www.herbarium2.lsu.edu/aba/index.html |date=2013-10-05 }} [[Категори:Хăяхлисем]] [[Категори:Раççейĕн Европа пайĕнчи ӳсентăран]] [[Категори:Еврази флори]] [[Категори:Çурçĕр Америка флори]] [[Категори:Кăнтăр Америка флори]] [[Категори:Африки флори]] [[Категори:Австрали флори]] [[Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем]] [[Категори:Капăрлатмалли ӳсентăрансем]] [[Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа]] dc707td9uhhsuttwe9zsl8o7etskakc 0 18041 875432 713511 2026-07-12T09:54:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875432 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист | Ят = Зоя Фёдорова | Тăван ят = | Фото = Станица Дальняя кадр 3.jpg | Анлăш = | Алпусни = Зоя Фёдорова в фильме «[[Станица Дальняя (фильм)|Станица Дальняя]]» ([[1939]]) | Çуралнă чухнехи чт = Зоя Алексеевна Фёдорова | Çуралнă вăхăт = [[раштав, 21]] [[1909]] | Çуралнă вырăн = [[Петербург]], [[Раççей Империйĕ]] {{Раççей Империн ялавĕ}} | Вилнĕ вăхăт = [[раштав, 11]] [[1981]] (71 çул) | Вилнĕ вырăн = [[Мускав]], [[СССР]] {{СССР ялавĕ}} | Професси = [[актриса]] | Хастар çулсем = [[1934]] - [[1981]] | Награды = | imdb_id = 0299540 | Сайт = }} '''Зо́я Алексе́евна Фёдорова''' ([[раштав, 21]] [[1909]], [[Санкт-Петербург]] — [[раштав, 11]] [[1981]], [[Мускав]]) — вырăс совет киноартисчĕ, РСФСР тава тивĕçлĕ аритисчĕ ([[1965]]). ==Кун-çулĕ== Зоя Фёдорова [[1909]] çулхи [[раштав, 21]] [[Петербург]]ра, рабочипе кил хуçайкки çемьинче çуралнă. [[1918]] çулта çемье [[Мускав]]а куçать — Зойăн ашшĕне [[Мускав кремлĕ|Кремлĕн]] паспорт хĕсмечĕн пуçлăхĕ пулма чĕннĕ. Çамрăклах хĕрача драмкĕтесре вĕреннĕ, актриса пуласшăн тăрăшнă, анчах та ашшĕпе амăшĕ хистенипе шкул хыççăн [[Госстрах]]ра ĕçлеме тытăнать. [[1928]] çулта Зоя Фёдорова [[Завадский Юрий Александрович|Юрий Завадский]] ертсе пынă театр училищине вĕренме кĕрет, ăна хупса хурсан вĕренĕве мускав [[Революци театрĕ]] çумĕнчи учищĕре тăсать, [[1934]] çулта вĕренсе тухать. Çав çултах вăл [[Раппопорт Владимир Абрамович|Владимир Раппопорт]] кинооператора качча тухать, мăшăрĕпе [[1939]] çулчен пĕрле пурăнать. Студент чухнех Фёдорова «[[Встречный (фильм)|Встречный]]» ([[1932]]) фильмра вылять, анчах та унăн ролĕ ӳнерĕн юлашки версине кĕмест. Çавăнпа та актрисăн официаллă дебючĕ «[[Гармонь (фильм)|Гармонь]]» ([[1934]]) фильм шутланать. Пĕтĕм союзри халăх Зоя Фёдоровăна [[1936]] çулта, «[[Подруги (фильм, 1936)|Подруги]]» фильм хыççăн кăмăллать. [[1938]] çулта ашшĕне суя элеклесе айăплана пулсан та унăн актриса карьери пăсăлмасть: вăл фильмсенче паллă рольсене вылять, [[1942]] çулта [[Сталин парни]]не «[[Музыкальная история (фильм)|Музыкальная история]]» тата «[[Фронтовые подруги (фильм)|Фронтовые подруги]]» фильмсемшĕн тивĕç пулать. [[1945]] çулта Фёдорова Джексон Тейт американ дипломачĕпе паллашать, [[1946]] çулхи кăрлач уйăхĕнче вĕсен [[Федорова Виктория Яковлевна|Виктория]] хĕрача çуралать (Тейт çак вăхăта СССР-тан тухса каять). Хĕрачине ютçĕр граждăнĕнчен çуратнă хыпара пытарас тесе, актриса васкаса [[Рязанов Александр (композитор)|Александр Рязанов]] композиторпа мăшăрланать. Апла пулин те 1946 çулăн вĕçĕнче ăна ареслеççĕ те тепĕр çултан тĕрмене 25 çуллăха шпионаж статьяпа хупаççĕ. Ирĕке [[1955]] çулта çеç тухать, после начала массовой реабилитации осужденных по политическим статьям, и практически сразу вернулась в кино. 60-мĕш тата 70-мĕш çулсенче кинора ĕçлет, ытларах характер ролĕсене сăнарлать. [[1976]] çулта актрисăна АПШ-на çитме ирĕк параççĕ, унта вăл Джексон Тейтпа тĕл пулать. Тейт [[1978]] çулта çĕре кĕрсен вăл икĕ хутчен те Америкăна хĕрĕ патне ([[1975]] çулта эмиграцие кайнă) хăнана каять, кайран унта яланлăхах куçса кайма документсене хатĕрлеме тытăнать. [[1981]] çулхи [[раштав, 11]] 14.00 вăхăт иртсен, Зоя Фёдоровăна хăйĕн виçĕ пӳлĕмлĕ хваттерĕнче(№ 243, çурт 4/2, [[Кутузов проспекче (Мускав)|Кутузов проспекчĕ]].) ĕнсерен пăшалпа персе вĕлереççĕ. Киревсĕр ĕçе халĕ те йĕрлесе уçман. Пĕр версипе, актриса [[КГБ]] вăрттăн опрецисене хутшăннă, тепĕр версипе, вăл çӳллĕ вырăнта ĕçлекен совет чиновникĕсен тăванĕсенчен тытăнса тăнă «[[Кевер мафийĕ|ахах-мерчен вăрă-хурахĕсемпе]]»<ref>Милицин генерал-лейтенанчĕ Вячеслав Кириллович Панкин, СССР Уголовлă йĕрлевĕн Тĕп управленин пуçлăхĕ [http://www.cripo.com.ua/?sect_id=2&aid=22141] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209114616/http://www.cripo.com.ua/?sect_id=2&aid=22141 |date=2008-02-09 }}:{{Цитата пуçламăшĕ}}Ăна ĕнсерен «Зауэр» марккăллă пистолетран персе пăрахнă. Вĕлерекенĕн хваттер уççи пулнă. Кайран çак калав халапланса каять. Мускавра калаçнипе, Зоя темле вăрттăн хыпарсене пĕлнĕ, çавăнпа ăна тухса кайма ирĕк паман. Ку тĕрĕс мар.{{Цитата вĕçĕ}}</ref>, çыхăннă пулнă, ахах-мерчене тата антиквариата сутса мул пухнă ĕç-пуçа кĕрсе кайна, имĕш. == Фильмографи == # [[1932]] — Встречный # [[1934]] — [[Гармонь (фильм)|Гармонь]] # [[1935]] — [[Лётчики (фильм)|Лётчики]] # [[1935]] — [[Подруги (фильм, 1935)|Подруги]] # [[1936]] — [[Женитьба (фильм, 1936)|Женитьба]] # [[1937]] — [[Шахтёры (фильм)|Шахтёры]] # [[1937]] — [[Большие крылья (фильм)|Большие крылья]] # [[1937]] — [[На границе (фильм)|На границе]] # [[1938]] — [[Огненные годы (фильм)|Огненные годы]] # [[1938]] — [[Человек с ружьём (фильм)|Человек с ружьём]] — ''Катя Шадрина'' # [[1939]] — [[Ночь в сентябре (фильм)|Ночь в сентябре]] # [[1939]] — [[Станица Дальняя (фильм)|Станица Дальняя]] — ''Дарья Михайловна Горкунова'' # [[1939]] — [[Великий гражданин (фильм)|Великий гражданин]] # [[1940]] — [[Музыкальная история (фильм)|Музыкальная история]] — ''диспетчер автопарка Клава Белкина'' # [[1940]] — [[Шестьдесят дней (фильм)|Шестьдесят дней]] # [[1940]] — На путях # [[1941]] — Патриотка # [[1941]] — Фронтовые подруги # [[1944]] — [[Иван Никулин — русский матрос (фильм)|Иван Никулин — русский матрос]] # [[1944]] — [[Свадьба (фильм, 1944)|Свадьба]] — ''невеста Даша'' # [[1956]] — Своими руками # [[1956]] — [[Медовый месяц (фильм, 1956)|Медовый месяц]] — ''повариха, Лизавета Фёдоровна'' # [[1956]] — [[Девочка и крокодил (фильм)|Девочка и крокодил]] — ''Надежда Федотовна'' # [[1957]] — [[Поэт (фильм)|Поэт]] # [[1957]] — [[Ленинградская симфония (фильм)|Ленинградская симфония]] # [[1957]] — [[Девушка без адреса (фильм)|Девушка без адреса]] — ''Комаринская'' # [[1957]] — [[Ночной патруль (фильм, 1957)|Ночной патруль]] # [[1958]] — [[Дело «Пёстрых» (фильм)|Дело «Пёстрых»]] # [[1958]] — [[Жених с того света (фильм)|Жених с того света]] # [[1958]] — [[Дружок (фильм)|Дружок]] # [[1959]] — [[В нашем городе (фильм)|В нашем городе]] # [[1959]] — [[Я Вам пишу (фильм)|Я Вам пишу]] # [[1961]] — [[Сердце не прощает (фильм)|Сердце не прощает]] # [[1961]] — [[Взрослые дети (фильм)|Взрослые дети]] — ''Королёва'' # [[1961]] — [[Алые паруса (фильм)|Алые паруса]] — ''гувернантка'' # [[1962]] — Шестнадцатая весна # [[1963]] — [[Слепая птица (фильм)|Слепая птица]] # [[1963]] — [[Пропало лето (фильм)|Пропало лето]] # [[1963]] — [[Это случилось в милиции (фильм)|Это случилось в милиции]] # [[1963]] — Знакомый адрес # [[1964]] — [[Хотите - верьте, хотите - нет (фильм)|Хотите — верьте, хотите — нет]] # [[1964]] — [[Сказка о потерянном времени (фильм)|Сказка о потерянном времени]] — ''гардеробщица'' # [[1965]] — [[Иностранка (фильм)|Иностранка]] # [[1965]] — [[Спящий лев (фильм)|Спящий лев]] # [[1965]] — [[Операция «Ы» и другие приключения Шурика (фильм)|Операция «Ы» и другие приключения Шурика]] — ''соседка'' # [[1965]] — [[Стряпуха (фильм)|Стряпуха]] # [[1965]] — [[Зелёный огонёк (фильм)|Зелёный огонёк]] # [[1965]] — [[Скверный анекдот (фильм)|Скверный анекдот]] — ''мать Пселдонимова'' # [[1965]] — [[Дайте жалобную книгу (фильм)|Дайте жалобную книгу]] # [[1965]] — [[От семи до двенадцати (фильм)|От семи до двенадцати]] # [[1966]] — [[Формула радуги (фильм)|Формула радуги]] # [[1967]] — [[Свадьба в Малиновке (фильм)|Свадьба в Малиновке]] — ''Горпина Дормидонтовна'' # [[1968]] — [[Улыбнись соседу (фильм)|Улыбнись соседу]] # [[1970]] — [[Меж высоких хлебов (фильм)|Меж высоких хлебов]] # [[1970]] — [[Внимание, черепаха! (фильм)|Внимание, черепаха!]] — ''учительница пения'' # [[1971]] — [[Шельменко-денщик (фильм)|Шельменко-денщик]] — ''Фенна Степановна'' # [[1971]] — [[Русское поле (фильм)|Русское поле]] — ''Матрёна Дивеевна'' # [[1971]] — За рекой — граница # [[1971]] — [[Тени исчезают в полдень (фильм)|Тени исчезают в полдень]] — ''Мария Дмитриевна'' # [[1973]] — [[По собственному желанию (фильм)|По собственному желанию]] # [[1973]] — [[Вот моя деревня… (фильм)|Вот моя деревня…]] # [[1973]] — [[Кортик (фильм, 1973)|Кортик]] — ''бабушка Миши'' # [[1973]] — [[Капля в море (фильм)|Капля в море]] # [[1973]] — [[Шапка-невидимка (мультфильм)|Шапка-невидимка]] — озвучание # [[1974]] — [[Врача вызывали? (фильм)|Врача вызывали?]] # [[1974]] — Происшествие # [[1975]] — [[Автомобиль, скрипка и собака Клякса (фильм)|Автомобиль, скрипка и собака Клякса]] — ''Мария Фёдоровна'' # [[1978]] — [[Живите в радости (фильм)|Живите в радости]] # [[1979]] — [[Москва слезам не верит (фильм)|Москва слезам не верит]] — ''тётя Паша (вахтерша)'' # [[1980]] — [[Утренний обход (фильм)|Утренний обход]] — ''Егорова'' # [[1984]] — [[Перикола (фильм)|Перикола]] ==Çавăн пекех пăхăр== * [[Юлиан Семёнов]]. [http://lib.aldebaran.ru/author/semenov_yulian/semenov_yulian_taina_kutuzovskogo_prospekta/semenov_yulian_taina_kutuzovskogo_prospekta__0.html Тайна Кутузовского проспекта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630040630/http://lib.aldebaran.ru/author/semenov_yulian/semenov_yulian_taina_kutuzovskogo_prospekta/semenov_yulian_taina_kutuzovskogo_prospekta__0.html |date=2009-06-30 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} ==Каçăсем== * [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/author.xtmpl?id=954 Биографическая справка о Зое Федоровой, составленная по воспоминаниям ее дочери Виктории на сайте Музея Сахаровского центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221022824/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/author.xtmpl?id=954 |date=2007-12-21 }} [[Категори:Çынсем, алфавитпа]] [[Категори:СССР артисчĕсем]] [[Категори:Раштавăн 21-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:1909 çулта çуралнисем]] [[Категори:Санкт-Петербургра çуралнисем]] [[Категори:Раштавăн 11-мĕшĕнче вилнисем]] [[Категори:1981 çулта вилнисем]] [[Категори:Мускавра вилнисем]] [[Категори:Çынсем:Мускав]] [[Категори:Сталин парни лауреачĕсем]] [[Категори:РСФСР тава тивĕçле артисчĕсем]] [[Категори:Патшалăх хăрушсăрлăх комитечĕ]] [[Категори:СССР-та репрессиленисем]] dph2wu68zhg0peaemeurcpzyui79fvd 0 22845 875396 858094 2026-07-11T16:42:27Z Vyacheslav Nasretdinov 2613 /* Паллӑ ҫынсем */ 875396 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]] '''Алматы''' (чăвашла транскрипцилесен '''Алматтă''' пулать), '''Алма́-Ата́'''<ref>[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» <br />Казахстанра официаллă ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаçура, хăшпĕр кăларăмсенче, çаплах Раççейре хулана «Алма-Ата» теççĕ</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]</ref>, '''Алма-Ата́'''<ref>[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}</ref> ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''^{[[Ыйтусем|[''çăлкуç?'']]]};'' [[1921]]-мĕш çулчен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ăн шĕкĕр хули. == Тавралăхĕ == [[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сăнĕ, кайăк вĕçевĕнчен]] Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчĕн варринче, Казахстанăн кăнтăр хĕвел тухăçĕнче, 77° хĕвел тухăç тăсăлăвĕпе 43° çурçер анлăшĕнче, [[Заили Алатау]] умĕнче — самого северного хребта [[Тянь-Шань]]ăн çурçĕр ту хысакĕнче, тинĕс шайĕнчен 600 - 1650 метр çӳллĕшĕнче, вырнаçнă. Унпа пĕр анлăшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараççĕ. Хулари климат вичкĕн континентлă, температура çулталăкра çеç мар, талăкра та питĕ хăвăрт улшăнать. == Климат == Алмат климачӗ континентлӑ<ref>Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.</ref> тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать. Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С. == Алматы кун-çулĕ == === Вăтам ĕмĕрсенчи тапхăр === === Верный === [[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пăча çурчĕ. [[1892]] çул. (Халĕ медицин колледжĕ. Çурчĕ кăштах сыхланса юлнă)]] [[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И.&nbsp;Габдулвалиев сутăçăн лавкки (халĕ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] çул]] Хальхи хулан малианхи никĕсне [[1854]] çулхи [[нарăс, 4|нарăсăн 4-мĕшĕнче]] хунă, ун чухне вырăс правительстви [[Кĕçĕн Алма-Ата (юханшыв)|Кĕçĕн Алмата]] юханшывăн сулахай çыранĕнче вăрçă хӳтлĕх çуртне тума шутланă. 1854 çулхи çуркунне, авалхи Алмата ишĕлчĕкĕсем патĕнче Заил хӳтлĕхĕсен никĕсне хунă, каярах ăна Верное ят панă. Çурт-йĕре тăвас ĕçе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынă. Çав çулăн кĕр кунĕсенче ĕçсене вĕçленĕ. Йывăç пӳртсемпе казармăсенче Заили тĕкĕрчĕн 470 салтакĕпе офицерне вырнаçтарнă.<ref>[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}</ref> [[1855]] çулăн варринче хӳтлĕхе пĕрремĕш вырăссем куçса килнĕ. Верный хăвăрт ӳсме тытăнать. Юнашар Мăн тата Кĕçĕн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никĕсленĕççĕ. [[1856]] çулта «Хысна садне» (халĕ [[Тĕп Горький ячĕллĕ этеплĕхпе кану паркĕ (Алма-Ата)|Этеплĕхпе кану тĕп паркĕ]]), [[1857]] çулта Тутар слободки районĕнче пĕрремĕш шыв арманне ĕçе кĕртнĕ. [[1858]] çулта ĕçе янă пĕрремĕш сăра пĕçерекен савут вырăнти промăçлăхне пуçарса ярать. [[1859]] çулта кунта Петербургран ĕçпе янă Голубев геодезист Верное пăнчăпа палăртать, çак вырăн вара тĕнче карттине кĕрет. [[1859]] çулхи çу уйăхĕнче хӳтлĕхре 5 пин çын пурăннă, [[1860]] çулта пĕрремĕш почтă уйрăмĕ тата хоспитăль уçăлать. [[1867]] çулхи [[ака, 11|акан 11-мĕшĕнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кĕпернеттĕрĕ|Туркестан генерал-кĕпернетĕрне]] шутĕнчи Семириченск облаçĕн центрĕ пулса тăрать. 1867 çулхи [[утă, 13|утăн 13-мĕшĕнче]] Семиреченск касак çарне йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах Семиреченск облаçĕн гербне тăваççĕ: виççĕне пайланă, улмаллă панулми турачĕн гирляндипе йĕри-тавра çавăрнă питлĕх. Çӳлти пайĕ&nbsp;— карман сăнĕ, аялти: сулахайра&nbsp;— хĕрес, сылтăмра&nbsp;— çурма уйăх. Семиреченск облаçĕн центрĕ пулса тăрсан, Верный промăçлăхпа ăсталăх ĕçесене аталантарма тытăнать. Спирт-водкă тата сăра пĕçерекен савутсем, шăрт-çăм пусмана тăвакан фабрикă уçăлать. Хулан чи пысăк промăç йĕрклĕвĕсем шутне Гавриловăн ([[1875]]) тата Кадкинăн ([[1900]]) тапак фабрикисем кĕнĕ. Хулара хĕрарăмсен тата арçынсен училищисене, прихут тата ăстаĕç шкулĕсене, каярах [[Верныйри арçын гимназийĕ|арçынсен]] тата [[Верныйри хĕрарăм гимназийĕ|хĕрарăм гимназисене]] уçаççĕ. [[Мечет]]сем çумĕнче мăсăльман шкулĕсем ĕçленĕ. [[1887]] çулхи [[çу, 28|çăвăн 28-мĕшĕнче]] питĕ вăйлă [[çĕр чĕтренĕвĕ]] пулать, ун чухне 322 çын пĕтет, 1798 кирпĕч çурт ишĕлет. Мăн тата Кĕçĕн станицăсен йывăç çурчĕсем ытлах арканмаççĕ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе çурт-йĕре тунă чухне сейсмо йĕркине шута илес системăна туса хунă. Çĕр кисреннĕ хыççăн хулари çуртсене хăпартнă чухне ытларах йывăçпа усă кураççĕ. Вĕсенчен пысăк çурчĕсем&nbsp;— Çар полкĕн çурчĕ, Кафедра соборĕ, Этем пĕрлĕх çурчĕ тата ыттисем те. Çав тапхăрти упранса юлнă хăшпĕр çурт-йĕре истори, архитектура палăкĕ шутне кĕртнĕ, вĕсене патшалăх сыхлать. Çав трагедие асăнса хула çыннисем часавай лартнă, анчах та ăна [[1927]] çулта çĕмĕрнĕ.<ref name="alma-ata.gorodasng" /> [[1913]] çул умĕн хулара 41 пин ытла çын пурăннă, 59 промăç йĕркелĕвĕ ĕçленĕ.<ref>[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]</ref> === Совет тапхăрĕ === [[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ĕçлев керменĕ]] [[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|left|Главный почтамт. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]] [[1918]] çулта Вернайра [[Советсем|совет влаçне]] туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле [[Туркестан Автономи Совет Социаллă Республика|РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кĕртеççĕ. [[1921]] çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. [[1927]] çулхи [[ака, 3|акан 3-мĕшĕнче]] [[Кызылорда|Кызылордăран]] Алматана [[РСФСР]] шутĕнчи [[Казак АССРĕ]]н тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать. [[1936]] çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан [[Казах ССРĕ]]н, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ. ==== СССР тапхăрĕнчи индустриализаци ==== === Хальхи Алмата === [[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ]] [[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ]] [[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районĕ]] [[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007)]] [[1997]] çулта Казахстан Республикин Президенчĕ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевăн]] Хушăвĕпе [[тĕп хула]]на Акмолана куçарнă, çур çултан ăна [[Астана]] ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе [[Казахстан Республикин Наци Банкĕ|Казахстанăн Наци банкĕ]] тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. [[1998]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-мĕшĕнче]] Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ<ref name="""southcapital">[http://www.almaty.freenet.kz/"" Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}</ref>. == Влаç органĕсем == [[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]] Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать. * Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]]) * Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]]) * Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]]) * Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]]) * Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]]) * Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]]) * Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]]) * Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]]) * Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]]) * Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]]) * [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]]) * Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]]) * Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]]) * Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]]) * [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]]) * [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]]) * [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]]) * [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]]) * [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]]) * [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.) == Паллă ҫынсем == * Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер * Наталья Назарова-театрпа кино актриси * Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ * Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ * Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи<ref>https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/</ref><ref>https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/</ref><ref>https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}</ref> == Транспорт == [[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]] === Автобус, такси, троллейбус, трамвай === {{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}} === Метрополитен === {{main|Алмата метрополитенĕ}} Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă<ref>[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]</ref>,<ref>[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]</ref> === Аэропорт === {{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}} === Чукун çул === {{main|Алмата чукун çулĕ}} == Ăслăх тата çутĕç == {{see also|Казахстан университечĕсем}} === Алмата ĂТИ === * [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]] * [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]] * [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]] * [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]] * [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]] * [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]] * [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]] * [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]] == Этеплĕх ӳнер == [[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]] === Театрсем === * [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]] * [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]] * [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]] * [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]] * [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]] * [[Корей театрĕ]] * [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]] * [[Алматан нимĕç театре]] * [[«ARTиШОК» театрĕ]] * [[Республика пукане театрĕ]] === Музейсем === == Тăванлă хуласем == * {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]] * {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]] * {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]]) * {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]] * {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]] * {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]] * {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]] * {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]] * {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]] * {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]] * {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]] * {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]] * {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]] * {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]] * {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]] '''Юлташ-хуласем''' * {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]]) == Фотопухăм == <center> <gallery> |Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]» File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве </gallery> </center> == Çавăн пекех пăхăр == * [[Апорт (панулми тĕсĕ)]] * [[Тастак]] * [[Сайран]] * [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]] * [[Достык проспекчĕ (Алмата)]] * [[Толе би урамĕ (Алмата)]] * [[Казахфильм]] * [[Рахат Тауэрс]] == Каçăсем == * [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }} * [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }} * [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }} * [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }} * [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }} * [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }} * [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }} * [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }} * [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }} * [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }} * [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }} * [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} {{Казахстан Республики}} [[Категори:Алма-Ата|*]] [[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]] [[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]] [[Категори:Миллионер-хуласем]] mseyzd1zncn3dbxzta2qafotymbeojz 0 22851 875434 840583 2026-07-12T10:59:44Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875434 wikitext text/x-wiki {{Чир-амак | Name = {{PAGENAME}} | ICD10 = {{ICD10|B|05||b|00}} | ICD9 = {{ICD9|055}} | Image = Measles virus.JPG | Caption = Хĕрлĕхен вирусĕ, электронлă [[микроскоп]]па пăхсан | DiseasesDB = 7890 | MedlinePlus = 001569 | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 259 }} '''Хĕрлĕхен''' е '''хĕрлĕ шатра''' ({{lang-la|Morbilli}}) — [[Вирус (биологи)|вирус]] [[инфекци|инфекциллĕ]] ([[контагилĕх индексĕ]] 100 % патнелле çывхарать), вĕри [[температура|температурăллă]] (40,5 °C çити) çăвар ăшĕнчи сĕлеке çийĕпе пыр вĕрелсе кайни, конъюнктивит тата папулез патиллĕ [[тир]] çинчи пăнчăсем, пĕтĕмĕшле интоксикациллĕ вичкĕн амак. == Сăлтавсем == Хĕрлĕ шатрана йĕкĕлтекенĕ — [[морбилливируссем|морбилливирус]] ăратĕнчи РНК-вирус, [[парамиксовируссем|парамиксовирус]] çемьине кĕрет, сфера ĕлкиллĕ, диаметрĕ — 120—230 нм. Нуклеокапсидран — РНК спиралĕпе виççĕ белокран тата иккĕ тĕслĕ матрица белокĕсенчен пуçтарăннă тулаш çийĕнчен (çийлĕ глюкопротеинсем) — вĕсенчен пĕрри гемагглютинин, тепри «гантель евĕр» белокĕ — тытăнса тăрать. Вирус тулаш хутлăхĕнче нумай пурнаймасть, çын организмĕн тулашĕнче тĕрлĕ хими тата çутçанталăк факторĕсене (пайăркаланă, вĕретнĕ, дезинфицленĕ хыççăн) пула пĕтеççĕ. Хĕрлĕхен вирусĕн хавшакланнă штаммĕсене хĕрлĕ шатрана хирĕç [[вакцина]] тунă çĕрте усă кураççĕ. == Хĕрлĕхенĕн клиника сăнĕ == == Ахаль хĕрлĕхенĕн клиника паллисем == [[File:Koplik spots, measles 6111 lores.jpg|thumb|230px|right|Бельский — Филатов — Коплик патисем пит çăмартин шал енче]] == Вĕрĕлӳсем == [[Ларингит]], [[круп]] (стеноз гортани), [[трахеобронхит]], [[отит]], пĕрремĕш хĕрлĕ шатра [[пневмони]]йе, иккĕмĕш бактериллĕ пневмони, хĕрлĕхен [[энцефалит|энцефаличĕ]], [[гепатит]], [[лимфаденит]], мезентериллĕ лимфаденит. == Сиплев == Симптома палăртсан, пневмони е бактериллĕ урăх амак аташса кайсан [[антибиотиксем]]пе, йывăр чухне кортикостероидсем пе сипленмелле. [[Рибавирин]] хăйĕн ''[[in vitro]]'' хевтелĕхне кăтартнă. Профилактикăра тата сиплевре [[витамин A|А витамина]] пысăк дозăпа çимелле. == Иммунодефицитлă çыннăн хĕрлĕ шатри == Сиплеме йывăр, ытларах вилĕме çитерет. == Çитĕннĕ çыннăн хĕрлĕхенĕ == Унчен шатрапа чирлемен тата [[шатрана хирĕçле вакцина| шатрана хирĕçле вакцинăпа]] сыхланман çамрăк çынсен пулать. Йывăр иртет, тăтăшах шатра [[пневмони]]йĕпе тата бактерилле вĕрĕлӳпе муритлет. == Дифференциллĕ диагноз (ДД) == == Профилактика == 1-6 çулсенчи ача-пăчана икĕ хутчен хĕрлĕхене хирĕç пĕтĕмĕшле [[вакцинаци]]лени . Çак вакцинăна пĕрремĕш [[1966]] çулта туса кăларнă. == Лаборатори хыпарĕсем == [[Медицина терминĕсен сăмахсарĕ #Л|Лимфопени]], [[Медицина терминĕсен сăмахсарĕ #Л|лейкопени]], бактерилле вĕреленнĕ чухне — [[Медицина терминĕсен сăмахсарĕ #Л|лейкоцитоз]], [[Медицина терминĕсен сăмахсарĕ#Н|нейтрофилез]]. Шатра энцефаличĕ чухне — çурăм шăмми мимин шĕвекĕнче [[лимфоцит]] йышĕ питĕ нумай. Шатра сапсан 1—2 кун иртсен уйрăмлă [[IgM]] ӳсет. Тепĕр 10 кунтан [[IgG]] пулать. Уйрăмлă шатрана хирĕçле [[хирĕç кĕлетке|кĕлеткесене]] палăртма [[Медицина терминĕсен сăмахсарĕ#Г|гемагглютинаци]] реакципе усă кураççĕ. Чирĕн малтанхи вăхăтĕнче вируса [[иммунофлюоресценци]] меслечĕпе тĕрĕслесе тупаççĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * Справочник по инфекционным болезням у детей. Под редакцией профессора Л. А. Тришковой, доцента С. А. Богатырёвой. Киев * Патологическая анатомия болезней плода и ребенка. А. А. Биркун, В. В. Власюк, П. С. Гуревич, Б. С. Гусман и др.; Под ред. Т. Е. Ивановской, Л. В. Леоновой. Москва Медицина. * Справочник по дифференциальной диагностике инфекционных болезней. Под редакцией профессора А. Ф. Фролова, профессора Б. Л. Угрюмова, д-ра мед. наук Е. К. Тринус. Киев * Harrison’s Principles of Internal Medicine 14th edition — Measles (Rubeola) — Anne Gershon. * Pathologia A.U.TH. Medical School, Thessaloniki Greece. Edition — professor M. Papadimitriou * Руководство для участкового педиатра. С. Ш. Шамсиев, Н. П. Шабалов, Л. В. Эрман == Каçăсем == * [http://allimmunology.org/kor Вакцинирование против кори и особенности поствакцинального иммунитета (материалы ВОЗ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100628130820/http://allimmunology.org/kor |date=2010-06-28 }} * [http://ztema.ru/illness/30/ Здоровая тема.ru] — Хĕрлĕхен пирки «Здоровая тема» медицина хыпар кĕнекин сайтĕнче * http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/measles.html * http://www.kidshealth.org/parent/infections/lung/measles.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100208225153/http://kidshealth.org/parent/infections/lung/measles.html |date=2010-02-08 }} * http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001569.htm * http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/submenus/sub_measles.htm * http://www.netdoctor.co.uk/diseases/facts/measles.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502060245/http://www.netdoctor.co.uk/diseases/facts/measles.htm |date=2010-05-02 }} * [http://medpage.su/?cat=9&id=p19 Корь — диагностика, лечение, профилактика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222164031/http://medpage.su/?cat=9&id=p19 |date=2008-12-22 }} * [http://www2.ncid.cdc.gov/travel/yb/utils/ybGet.asp?section=dis&obj=measles.htm Centers for Disease Control and Prevention] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070208124622/http://www2.ncid.cdc.gov/travel/yb/utils/ybGet.asp?section=dis&obj=measles.htm |date=2007-02-08 }} [[Категори:Вируслă инфекцисем]] k3elv7q5weog7ui6kqp4j7s9ms795uq 0 28779 875399 844053 2026-07-11T17:26:15Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875399 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Pe%C5%82nik_europejski_Trollius_europaeus.jpg|left|150px]] '''Сарă чапăл курăкĕ''' ({{lang-la|Tróllius europaéus}}) — Европăпа Хĕвеланăç Çĕпĕрте ӳсекен курăк, шыв чĕп курăкĕ йышĕнчи сарă чапăл курăкĕ йăхне кĕрекен биологи тĕсĕ . Нумайрах чухне хутăш вăрман уçланкисенче, çарансенче ӳсет. [[Биологический вид|вид]] [[род]]а [[Купальница]] семейства {{bt-ruslat|Лютиковые|Ranunculaceae}}. [[Ӳкерчĕк:Trollius europæus.jpg|thumb|left|Ботаника ӳкерчĕкĕ]] Нумай çул ӳсекен курăк евĕр ӳсентăран. Çӳллĕшĕ 30 см (тундра) пуçласа ? м тарана (пархатарлă вырăнта çитĕнтерсен). Çулçисем икĕ тĕслĕ - тунари тата тымар çумĕнчи. Сарă [[Чечек|Чечекĕсем]] капăр, шултăра, 5 см таран. Чечек формули: {{Nobr|<math>\ast K_{5-20}\; C_{\infty} \; A_{\infty}\; G_{\infty}</math>}}<ref name="Экофлора">{{кĕнеке|пуçелĕк=Экофлора Украины|оригинал=Екофлора України (укр.)|ответственный=Відпов. редактор Я. П. Дідух|место=Київ|издательство=Фітосоціоцентр|год=2004|том=2|страницы=16|страниц=480}}</ref>. == Усă курни == Çу утă уйăхĕсенчи чи малтан пыл паракан курăксенчен пĕри <ref>{{кĕнеке|автор=Абрикосов Х. Н. и др.|часть=Купальница|пуçелĕк=Словарь-справочник пчеловода|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|ответственный=Сост. Федосов Н. Ф.|место=М.|издательство=Сельхозгиз|год=1955|страницы=161}}</ref>. *[[Ӳкерчĕк:Trollius europaeus Schwaebisch Hall-Wackershofen 20080530 3.jpg|150px|Çулçи]] *[[Ӳкерчĕк:Trollius europaeus.jpeg|150px|Чечекĕ]] *[[Ӳкерчĕк:Trollius europaeus fruchtstand.jpeg|150px|Çимĕçĕ]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * {{ИОРСР|часть=619. ''Trollius europaeus'' L. — Купальница европейская|том=2|стр=234}} * {{кĕнеке|автор=Куданова З.М.|пуçелĕк=Определитель высших растений Чувашской АССР|ссылка=|место=Шупашкар|издательство=Чăваш кн.изд-во|год=1965|страницы=158.|isbn=}} * {{кĕнеке|автор=Подымов А.И., Суслов Ю.Д.|пуçелĕк=Лекарственные растения Марийской АССР|ссылка=|место=Йошкар-Ола|издательство=Марийское кн.изд-во|год=1975|страницы=18-19.|isbn=}} == Каçăсем == * {{GRIN|taxon|40676|{{V|8|10|2009}}}} * {{EOL|596364|{{V|8|10|2009}}}} * [http://flower.onego.ru/other/trolli_e.html Купальница европейская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112105104/http://flower.onego.ru/other/trolli_e.html |date=2011-11-12 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений {{V|18|9|2011}} {{botanics-stub}} [[Категори:Шыв чĕп курăкĕ йышшисем]] [[Категори:Еврази флори]] [[Категори:Капăрлатмалли ӳсентăрансем]] [[Категори:Пыл курăкĕсем]] [[Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа]] r9djuycmjgday1rnyhbebu7q9tmih4k 0 29250 875398 767998 2026-07-11T17:25:16Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875398 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Сарă тар курăкĕ | image file = Thallictrum flavum.JPG | regnum = Ӳсентăрансем | divisio = [[Покрытосеменные]] | classis = [[Двудольные]] | ordo = [[Fabales|Чĕп куç йышшисем]] | familia = [[Fabaceae|Чĕп куç йышшисем]] | subfamilia = [[]] | tribus = [[]] | genus = '''''Сарă тар курăкĕ ''''' | latin = {{btname|Thalictrum flavum|[[L.]]}} }} '''Сарă тар курăкĕ''' ({{lang-la|Thalíctrum flávum}}) — нумай çулӳсекен чĕп куç йышшисен шутне кĕрекен [[курăк]]. == Морфологи == [[Ӳкерчĕк:Illustration Thalictrum flavum0.jpg|left|150px|Ботаника ӳкерчĕкĕ]] [[Туна|Туни]] 60—150 (180) [[см]] çӳллĕш. == Сарăлни == [[Европа|Европăра]], [[Çĕпĕр|Çĕпĕрте]] тата [[Алтай|Алтайра]] тĕл пулать. Нӳрлĕ çеремсенче, [[Юханшыв|юханшывсем]] хĕрринче, ĕшнесенче ӳсет. ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * {{кĕнеке|автор=Никифоров Ю.В.|пуçелĕк=Алтайские травы-целители|ссылка=|место=Горно-Алтайск|издательство=Юч-Сумер – Белуха|год=1992|страница|страниц|}} {{V|18|11|2009}} * {{ИОРСР|часть=615. ''Thalictrum flavum'' L. — Василисник жёлтый|том=2|стр=230}} == Каçăсем == * {{GRIN|taxon|36434|{{V|17|11|2009}}}} * {{EOL|10203961|{{V|17|11|2009}}}} * [http://www-sbras.nsc.ru/win/elbib/atlas/flora/3851.html Электронный каталог сосудистых растений Азиатской России: василистник жёлтый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306042059/http://www-sbras.nsc.ru/win/elbib/atlas/flora/3851.html |date=2016-03-06 }} {{V|18|11|2009}} * [http://flower.onego.ru/other/thalictr.html Энциклопедия декоративных садовых растений: василистник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003215652/http://flower.onego.ru/other/thalictr.html |date=2009-10-03 }} {{V|18|11|2009}} * [http://www.greenrussia.ru/main/apteka/190-vasilistnik-malyj-lekarstvennoe-rastenie.html Зелёная Россия: василистник] {{V|18|11|2009}} * [http://www.green-pharmacy.ru/2008/08/13/%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%b6%d0%b5%d0%bb%d1%82%d1%8b%d0%b9-%d0%b7%d0%be%d0%bb%d0%be%d1%82%d1%83%d1%88%d0%bd%d0%b8%d0%ba-%d0%b3%d0%b8%d1%80%d0%b5%d0%bd/ Зелёная аптека: василистник жёлтый]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{V|18|11|2009}} [[Категори:Чĕп куç йышшисем]] [[Категори:Еврази флори]] [[Категори:Капăрлатмалли ӳсентрансем]] [[Категори:Эмел курăкĕсем]] f0lb6s85jk3dlinmidaiqk257so5mge 0 34398 875414 768871 2026-07-11T21:00:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875414 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Хула |чăвашла çĕлĕк = Старица |тăван çĕлĕк = Старица |герб = Staritsa COA (Tver Governorate) (1780).png |герба ăнлантарни = Старица районĕн тата Старица хулин гербĕ |ялав = |lat_deg = 56|lat_min = 31|lat_sec = 00 |lon_deg = 34|lon_min = 56|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(9137)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&lay=2&id=3137 |регион = Тĕвер облаçĕ |регион тапăлра = Тĕвер облаçĕ |район тĕсĕ = |район = Старица районĕ |район тапăлра = Тĕвер облаçĕн Старица районĕ{{!}}Старица |пурăнан тăрăх тĕсĕ = |пурăнан тăрăх = |пурăнан тăрăх тапăлра = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1297 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = 1775 |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 175 |пурăнан халăх = {{Ӳкĕм}} 8 506 |халăх çыравĕн çулĕ = 2012 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = |конфесси йышĕ = |этнохороним = старича́не, старича́нин, старича́нка |почтă индексĕ = 171360 |телефон кочĕ = 48263 |цифрăллă идентификатор = 28253501 |категори Commons-ра = Staritsa |сайт = }} {{урăх пĕлтерĕшсем|Старица}} '''Ста́рица''' — [[Раççей]] хули, [[Тĕвер облаçĕ]]нчи [[Тĕвер облаçĕн Старица районĕ|Старица районĕн]] администраци центрĕ, [[Атăл]] çинчи пристань. Пурăнан халăх — 8 506 çын (2012). Хула [[Валдай сăртлăхĕ]]н тухăç айкинче, 12 çм пĕр ятлă [[Старица (чарăну)|чукун çул чарăнăвĕ]], [[Тĕвер]]тен кăнтăр-анăçалла 65 çм вырнаçнă. == Кун-çулĕ == [[File:Staritsa.jpg|thumb|left|250px|Хула сăнĕ, [[1912]] çул. [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|С. М. Прокудин-Горскин]] фотоӳкерчĕкĕ]] [[1297]] çулта [[Михаил Ярославич Тверской|Михаил Ярославич]] [[Тĕвер кнеçĕсем|тĕвер кнеçĕ]] Çĕнĕ хула (çаплах Старица çинчи хула, Çӳллĕ Хула) ятлă карман тутарнă. [[XIV ĕмĕр]]ĕн вĕçĕнче Старица тени тĕл пулать. Ятне [[Старица (Атăл юппи)|Старица]] юханшывран илнĕ. == Вуламалли == * {{кĕнеке |автор = [[Цветков Дмитрий Александрович (краевед)|Цветков Д. А.]] |пай = |пуçелĕк = Старица и окрестности |оригинал = |каçă = |яваплă = Литературная обработка М. Майстровского; Художник Ю. Пожарская |кăларăм = |вырăн = М. |издательство = [[Московский рабочий (издательство)|Московский рабочий]] |çул = 1977 |том = |страница = |страница = 168 |сери = |isbn = |тираж = 50&nbsp;000 }} * {{кĕнеке |автор = [[Цветков Дмитрий Александрович (краевед)|Цветков Д. А.]] |пай = |пуçелĕк = Старица и окрестности |оригинал = |каçă = |яваплă = Литературная обработка и новый текст М. Майстровского; Художник И. Пашуро; Фото Е. Скрыпникова |кăларăм = 2-мĕш кăл, юсанă тата хушнă |вырăн = Калинин |издательство = [[Московский рабочий (издательство)|Московский рабочий]]. Калинин. отд-ние |çул = 1986 |том = |страница = |страница = 144 |сери = |isbn = |тираж = 39&nbsp;000 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commonscat|Staritsa|Старица}} * [http://www.старицкийрайон.рф/ Сайт администрации Старицкого района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925194325/http://xn--80aaxafbd2ainefn3d.xn--p1ai/ |date=2015-09-25 }} * [http://www.spasi.ru/starica/starica.htm История города Старица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222103119/http://www.spasi.ru/starica/starica.htm |date=2015-02-22 }} * [http://www.mojgorod.ru/tversk_obl/starica/index.html Старица в энциклопедии «Мой город»] * [http://www.proselki.ru/topics/staritsa/staritsa.topic.htm Старица] * [http://sova.rsh.ru/prokudin_dup/index.html Цветные фото г. Старица 1910-х гг. и современный вид тех же мест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141935/http://sova.rsh.ru/prokudin_dup/index.html |date=2016-03-04 }} * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/starica.htm История герба Старицы] * [http://www.staritsa-pilgrim.ru Старица — земля православная. Монастыри и храмы] * [http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wk_Starica&l=34.934806&b=56.511112&m=13&dl=-0.0005150&db=0.0034560&nm=osm&nm2=Tv2v&sw=2 Старица на карте Тверской губернии, 1853г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127203655/http://boxpis.ru/gk-g/v3_3vall_google.php?u=wk_Starica&l=34.934806&b=56.511112&m=13&dl=-0.0005150&db=0.0034560&nm=osm&nm2=Tv2v&sw=2 |date=2021-01-27 }} {{Тĕвер облаçĕ}} {{Атăлçи}} [[Категори:Тĕвер облаçĕн хулисем]] [[Категори:Тĕвер облаçĕнчи Старица районĕн пурăнан вырăнĕсем]] [[Категори:Атăл çинчи хуласем]] [[Категори:Авалхи Руç хулисем]] [[Категори:Тĕвер обблаçĕн район центрĕсем]] 8lgo50batuo7v1yqf3sh25430lbwkr8 0 61519 875395 874387 2026-07-11T15:16:13Z SpinnerLaserzthe2nd 31694 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pic Romoos.png]] → [[File:CHE Romoos COA.svg]] 875395 wikitext text/x-wiki {{Швейцари тăрăхĕ |Чăвашла ячĕ = Энтлебух (тытăмлани) |Тăван ячĕ = Entlebuch (Amt) |Герб = CHE Wahlkreis Entlebuch COA.svg |Вырнаçу = Karte_Bezirk_Entlebuch.png |Патшалăх = [[Швейцари]] |Кантон = [[Люцерн]] |Центр = [[Шюпфхайм (Люцерн)|Шюпфхайм]] |Лаптăк = 410,13 |Пурăнан халăх = 18&nbsp;384 |Официаллă код = 0301 |Автомобиль кочĕ = LU }} '''Энтлебух''' ({{lang-de|Entlebuch (Amt)}}) — [[Швейцари|Швейцарири]] [[Швейцари тăрăхĕ|тăрăх]]. Тăрăх центрĕ — [[Шюпфхайм (Люцерн)|Шюпфхайм]] хула. Тăрăх [[Люцерн]] [[Швейцарин администрациллĕ пайланăвĕ|кантонне]] кĕрет. Лаптăкĕ — 410,13 км². 18&nbsp;384 çын пурăнать. [[Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] — ''0301''. == Тăрăх коммунисем == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Герб ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" | Коммуна ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Пурăнан халăх<br /><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Площадь<br /> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" |[[Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] |- | align="center" | [[File:CHE Doppleschwand COA.svg|35px|[[Допплешванд]]]] || [[Допплешванд]] || align="center" | 697|| align="right" | 6,95|| align="center" | 1001 |- | align="center" | [[File:Pic_Entlebuch.png|35px|[[Энтлебух (Люцерн)|Энтлебух]]]] || [[Энтлебух (Люцерн)|Энтлебух]] || align="center" | 3329|| align="right" | 56,90|| align="center" | 1002 |- | align="center" | [[File:CHE Escholzmatt COA.svg|35px|[[Эшольцмат]]]] || [[Эшольцмат]] || align="center" | 3210|| align="right" | 61,29|| align="center" | 1003 |- | align="center" | [[File:CHE Fluehli COA.svg|35px|[[Флюли]]]] || [[Флюли]] || align="center" | 1830|| align="right" | 108,24|| align="center" | 1004 |- | align="center" | [[File:CHE Hasle LU COA.svg|35px|[[Хасле (Люцерн)|Хасле]]]] || [[Хасле (Люцерн)|Хасле]] || align="center" | 1724|| align="right" | 40,33|| align="center" | 1005 |- | align="center" | [[File:CHE Marbach LU COA.svg|35px|[[Марбах (Люцерн)|Марбах]]]] || [[Марбах (Люцерн)|Марбах]] || align="center" | 1193|| align="right" | 45,10|| align="center" | 1006 |- | align="center" | [[File:CHE Romoos COA.svg|35px|[[Ромос]]]] || [[Ромос]] || align="center" | 735|| align="right" | 37,24|| align="center" | 1007 |- | align="center" | [[File:Pic_Schuepfheim.png|35px|[[Шюпфхайм (Люцерн)|Шюпфхайм]]]] || [[Шюпфхайм (Люцерн)|Шюпфхайм]] || align="center" | 3749|| align="right" | 38,37|| align="center" | 1008 |- | align="center" | [[File:CHE Werthenstein COA.svg|35px|[[Вертенштайн]]]] || [[Вертенштайн]] || align="center" | 1917|| align="right" | 15,80|| align="center" | 1009 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | | '''Пурĕпе''' (9) || align="center" | 18&nbsp;384|| align="right" | 410,13|| align="center" | 0301 |} == Каçăсем == {{Switzerland-geo-stub}} {{Люцерн тăрăхĕсем}} {{Швейцари:Энтлебух тытăмлани:Хуласем}} [[Категори:Люцерн (кантон)]] [[ru:Энтлебух (управление)]] i2cla0d6tw4q11p03gsgpgakmep7fpz 0 61522 875394 677320 2026-07-11T15:15:41Z SpinnerLaserzthe2nd 31694 ([[c:GR|GR]]) [[File:CHE Romoos COA.png]] → [[File:CHE Romoos COA.svg]] 875394 wikitext text/x-wiki {{ПВ |статус=Коммуна |чăвашла çĕлĕк=Ромос |тăван çĕлĕк=Romoos |патшалăх=Швейцари |регион тĕсĕ=кантон (Швейцари) |регион=Люцерн (кантон) |регион тапăлра=Люцерн (кантон) |район тĕсĕ=тăрăх |район=Энтлебух (тытăмлани) |район тапăлра=Энтлебух (тытăмлани) |община тĕсĕ= |община= |община тапăлра= |пăхăну= |герб=CHE Romoos COA.svg |ялав= |герб анлăшĕ= |ялав анлăшĕ= |lat_dir=N|lat_deg=47|lat_min=0|lat_sec=37 |lon_dir=E|lon_deg=8|lon_min=1|lon_sec=37 |CoordAddon= |CoordScale= |ЯндексКартти= |патшалăх картти= |регион картти= |район картти= |патшалăх карттин пысăкăшĕ= |регион карттин пысăкăшĕ= |район карттин пысăкăшĕ= |шалти пайлану= |пуçлăх тĕсĕ=Бургомистр |пуçлăх= |никĕсленĕ вăхăт= |пĕрремĕш асăну= |малтанхи ятсем= |статус= |лаптăк=37.29 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ=791 |çӳллĕш тĕсĕ= |климат= |официаллă чĕлхе=нимĕç чĕлхи |официалл чĕлхе-ref= |пурăнан халăх=744 |çырав çулĕ=2006 |йышлăх= |агломераци= |наци йышĕ= |конфесси йыйĕ= |этнохороним= |вăхăт тăрăхĕ=+1 |DST=пур |телефон кочĕ= |почтă индексĕ=6113 |почтă индексĕсем= |автомобиль кочĕ=LU |идентификатор тĕсĕ=Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ{{!}}Официаллă код |цифрăллă идентификатор=1007 |категори Commons-ра=Romoos |сайт=http://www.romoos.ch |сайт чĕлхи=de |сайт чĕлхи 2= |сайт чĕлхи 3= |сайт чĕлхи 4= |сайт чĕлхи 5= |add2n= |add2= |add3n= |add3= }} '''Ромос''' ({{lang-de|Romoos}}) — [[Швейцари|Швейцарири]] коммуна, [[Гларус (кантон)|Гларус]] [[Швейцарин администрациллĕ пайланăвĕ|кантонне]] кĕрет. 744 çын (2006, [[раштав, 31]]) пурнать. [[Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] — ''1007''. == Каçăсем == * [http://www.romoos.ch Официаллă страница] {{Швейцари:Энтлебух тытăмлани:Хуласем}} {{Switzerland-geo-stub}} [[Категори:Базель-Ланд хулисем]] 0f31pgh9032a03r20jpg5cgsx6mtbf5 0 61586 875387 875373 2026-07-11T12:14:16Z Ziv 32730 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pic Meierskappel.png]] → [[File:CHE Meierskappel COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 875387 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Люцерн (пĕлтерĕшсем)}} {{Швейцари тăрăхĕ |Чăвашла ячĕ = Люцерн (тытăмлани) |Тăван ячĕ = Luzern (Amt) |Герб = Wappen Luzern matt.svg |Вырнаçу = Karte_Bezirk_Luzern.png |Патшалăх = [[Швейцари]] |Кантон = [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] |Центр = [[Люцерн]] |Лаптăк = 259,92 |Пурăнан халăх = 163&nbsp;127 |Официаллă код = 0303 |Автомобиль кочĕ = LU }} '''Люцерн''' ({{lang-de|Luzern (Amt)}}) — [[Швейцари|Швейцарири]] [[Швейцари тăрăхĕ|тăрăх]]. Тăрăх центре — [[Люцерн]] хула. Тăрăх [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонне кĕрет. 259,92 км² лаптăка йышăнать. 163&nbsp;127 çын пурăнать. [[Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ|Официаллă код]]  — ''0303''. == Тăрăхри коммунăсем == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Герб ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" | Коммуна ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Халăх<br /><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Лаптăк<br /> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | [[Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] |- | align="center" | [[File:CHE Adligenswil COA.png|35px|[[Адлигенсвиль]]]] || [[Адлигенсвиль]] || align="center" | 5369|| align="right" | 6,99|| align="center" | 1051 |- | align="center" | [[File:CHE Buchrain COA.svg|35px|[[Бухрайн (Люцерн)|Бухрайн]]]] || [[Бухрайн (Люцерн)|Бухрайн]] || align="center" | 5282|| align="right" | 4,80|| align="center" | 1052 |- | align="center" | [[File:CHE Dierikon COA.svg|35px|[[Дирикон]]]] || [[Дирикон]] || align="center" | 1268|| align="right" | 2,78|| align="center" | 1053 |- | align="center" | [[File:Pic_Ebikon.png|35px|[[Эбикон]]]] || [[Эбикон]] || align="center" | 11&nbsp;486|| align="right" | 9,69|| align="center" | 1054 |- | align="center" | [[File:CHE Gisikon COA.svg|35px|[[Гизикон]]]] || [[Гизикон]] || align="center" | 887|| align="right" | 1,08|| align="center" | 1055 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Greppen.svg|35px|[[Греппен]]]] || [[Греппен]] || align="center" | 889|| align="right" | 5,25|| align="center" | 1056 |- | align="center" | [[File:Pic_Honau.png|35px|[[Хонау (Люцерн)|Хонау]]]] || [[Хонау (Люцерн)|Хонау]] || align="center" | 352|| align="right" | 1,25|| align="center" | 1057 |- | align="center" | [[File:Pic_Horw.png|35px|[[Хорв]]]] || [[Хорв]] || align="center" | 12&nbsp;428|| align="right" | 20,43|| align="center" | 1058 |- | align="center" | [[File:CHE Kriens COA.svg|35px|[[Кринс]]]] || [[Кринс]] || align="center" | 25&nbsp;329|| align="right" | 27,31|| align="center" | 1059 |- | align="center" | [[File:CHE Littau COA.svg|35px|[[Литтау (Люцерн)|Литтау]]]] || [[Литтау (Люцерн)|Литтау]] || align="center" | 16&nbsp;148|| align="right" | 13,27|| align="center" | 1060 |- | align="center" | [[File:Wappen Luzern matt.svg|35px|[[Люцерн]]]] || [[Люцерн]] || align="center" | 57&nbsp;517|| align="right" | 24,15|| align="center" | 1061 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Malters.svg|35px|[[Мальтерс]]]] || [[Мальтерс]] || align="center" | 6143|| align="right" | 28,57|| align="center" | 1062 |- | align="center" | [[File:CHE Meggen COA.svg|35px|[[Мегген (Люцерн)|Мегген]]]] || [[Мегген (Люцерн)|Мегген]] || align="center" | 6371|| align="right" | 13,93|| align="center" | 1063 |- | align="center" | [[File:CHE Meierskappel COA.svg|35px|[[Майерскаппель]]]] || [[Майерскаппель]] || align="center" | 1079|| align="right" | 9,23|| align="center" | 1064 |- | align="center" | [[File:Pic_Root.png|35px|[[Рот (Люцерн)|Рот]]]] || [[Рот (Люцерн)|Рот]] || align="center" | 3826|| align="right" | 8,65|| align="center" | 1065 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Schwarzenberg LU.svg|35px|[[Шварценберг (Люцерн)|Шварценберг]]]] || [[Шварценберг (Люцерн)|Шварценберг]] || align="center" | 1556|| align="right" | 39,31|| align="center" | 1066 |- | align="center" | [[File:CHE Udligenswil COA.svg|35px|[[Удлигенсвиль]]]] || [[Удлигенсвиль]] || align="center" | 2108|| align="right" | 6,22|| align="center" | 1067 |- | align="center" | [[File:Pic_Vitznau.png|35px|[[Вицнау]]]] || [[Вицнау]] || align="center" | 1246|| align="right" | 11,76|| align="center" | 1068 |- | align="center" | [[File:CHE Weggis COA.png|35px|[[Веггис]]]] || [[Веггис]] || align="center" | 3843|| align="right" | 25,29|| align="center" | 1069 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | | '''Пурĕпе''' (19) || align="center" | 163&nbsp;127|| align="right" | 259,92|| align="center" | 0303 |} == Каçăсем == {{Switzerland-geo-stub}} {{Люцерн тăрăхĕсем}} {{Швейцари:Люцерн тытăмлани:Хуласем}} [[Категори:Люцерн (кантон)]] iedvud7ibbv1vvsp1wl71zssw3zi7si 875388 875387 2026-07-11T12:23:06Z Ziv 32730 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pic Ebikon.png]] → [[File:CHE Ebikon COA.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 875388 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Люцерн (пĕлтерĕшсем)}} {{Швейцари тăрăхĕ |Чăвашла ячĕ = Люцерн (тытăмлани) |Тăван ячĕ = Luzern (Amt) |Герб = Wappen Luzern matt.svg |Вырнаçу = Karte_Bezirk_Luzern.png |Патшалăх = [[Швейцари]] |Кантон = [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] |Центр = [[Люцерн]] |Лаптăк = 259,92 |Пурăнан халăх = 163&nbsp;127 |Официаллă код = 0303 |Автомобиль кочĕ = LU }} '''Люцерн''' ({{lang-de|Luzern (Amt)}}) — [[Швейцари|Швейцарири]] [[Швейцари тăрăхĕ|тăрăх]]. Тăрăх центре — [[Люцерн]] хула. Тăрăх [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонне кĕрет. 259,92 км² лаптăка йышăнать. 163&nbsp;127 çын пурăнать. [[Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ|Официаллă код]]  — ''0303''. == Тăрăхри коммунăсем == <div style="padding:1em 20px 1em 20px; color:#000000;text-align:left;"> {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;" ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Герб ! align="left" bgcolor="#EFEFEF" | Коммуна ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Халăх<br /><small>(2005)</small> ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | Лаптăк<br /> км² ! align="center" bgcolor="#EFEFEF" | [[Хăйтытăмлă субъектăн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] |- | align="center" | [[File:CHE Adligenswil COA.png|35px|[[Адлигенсвиль]]]] || [[Адлигенсвиль]] || align="center" | 5369|| align="right" | 6,99|| align="center" | 1051 |- | align="center" | [[File:CHE Buchrain COA.svg|35px|[[Бухрайн (Люцерн)|Бухрайн]]]] || [[Бухрайн (Люцерн)|Бухрайн]] || align="center" | 5282|| align="right" | 4,80|| align="center" | 1052 |- | align="center" | [[File:CHE Dierikon COA.svg|35px|[[Дирикон]]]] || [[Дирикон]] || align="center" | 1268|| align="right" | 2,78|| align="center" | 1053 |- | align="center" | [[File:CHE Ebikon COA.svg|35px|[[Эбикон]]]] || [[Эбикон]] || align="center" | 11&nbsp;486|| align="right" | 9,69|| align="center" | 1054 |- | align="center" | [[File:CHE Gisikon COA.svg|35px|[[Гизикон]]]] || [[Гизикон]] || align="center" | 887|| align="right" | 1,08|| align="center" | 1055 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Greppen.svg|35px|[[Греппен]]]] || [[Греппен]] || align="center" | 889|| align="right" | 5,25|| align="center" | 1056 |- | align="center" | [[File:Pic_Honau.png|35px|[[Хонау (Люцерн)|Хонау]]]] || [[Хонау (Люцерн)|Хонау]] || align="center" | 352|| align="right" | 1,25|| align="center" | 1057 |- | align="center" | [[File:Pic_Horw.png|35px|[[Хорв]]]] || [[Хорв]] || align="center" | 12&nbsp;428|| align="right" | 20,43|| align="center" | 1058 |- | align="center" | [[File:CHE Kriens COA.svg|35px|[[Кринс]]]] || [[Кринс]] || align="center" | 25&nbsp;329|| align="right" | 27,31|| align="center" | 1059 |- | align="center" | [[File:CHE Littau COA.svg|35px|[[Литтау (Люцерн)|Литтау]]]] || [[Литтау (Люцерн)|Литтау]] || align="center" | 16&nbsp;148|| align="right" | 13,27|| align="center" | 1060 |- | align="center" | [[File:Wappen Luzern matt.svg|35px|[[Люцерн]]]] || [[Люцерн]] || align="center" | 57&nbsp;517|| align="right" | 24,15|| align="center" | 1061 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Malters.svg|35px|[[Мальтерс]]]] || [[Мальтерс]] || align="center" | 6143|| align="right" | 28,57|| align="center" | 1062 |- | align="center" | [[File:CHE Meggen COA.svg|35px|[[Мегген (Люцерн)|Мегген]]]] || [[Мегген (Люцерн)|Мегген]] || align="center" | 6371|| align="right" | 13,93|| align="center" | 1063 |- | align="center" | [[File:CHE Meierskappel COA.svg|35px|[[Майерскаппель]]]] || [[Майерскаппель]] || align="center" | 1079|| align="right" | 9,23|| align="center" | 1064 |- | align="center" | [[File:Pic_Root.png|35px|[[Рот (Люцерн)|Рот]]]] || [[Рот (Люцерн)|Рот]] || align="center" | 3826|| align="right" | 8,65|| align="center" | 1065 |- | align="center" | [[File:Coat of arms of Schwarzenberg LU.svg|35px|[[Шварценберг (Люцерн)|Шварценберг]]]] || [[Шварценберг (Люцерн)|Шварценберг]] || align="center" | 1556|| align="right" | 39,31|| align="center" | 1066 |- | align="center" | [[File:CHE Udligenswil COA.svg|35px|[[Удлигенсвиль]]]] || [[Удлигенсвиль]] || align="center" | 2108|| align="right" | 6,22|| align="center" | 1067 |- | align="center" | [[File:Pic_Vitznau.png|35px|[[Вицнау]]]] || [[Вицнау]] || align="center" | 1246|| align="right" | 11,76|| align="center" | 1068 |- | align="center" | [[File:CHE Weggis COA.png|35px|[[Веггис]]]] || [[Веггис]] || align="center" | 3843|| align="right" | 25,29|| align="center" | 1069 |- style="background-color:#EFEFEF;" | align="center" | | '''Пурĕпе''' (19) || align="center" | 163&nbsp;127|| align="right" | 259,92|| align="center" | 0303 |} == Каçăсем == {{Switzerland-geo-stub}} {{Люцерн тăрăхĕсем}} {{Швейцари:Люцерн тытăмлани:Хуласем}} [[Категори:Люцерн (кантон)]] jc5gsq67qj6sws2k72j1iwtqn8btxpw 0 64956 875410 837389 2026-07-11T20:08:10Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875410 wikitext text/x-wiki {{пĕр хушаматлисем}} {{Пайăр çын |ят = Янина Соколовская |тăван ят = Янина Лазаревна Соколовская |портрет = Sokolovskaya_Yanina_Lazarevna.jpg |çуралнă вăхăт = [[1971]], [[çĕртме, 7]] |çуралнă вырăн = {{ÇВ|Киев|Киевре}}, [[УССР]], [[СССР]] |гражданлăх = {{Украина}} |ĕçлев тĕсĕ = XXI ĕмĕрти СССР, Украина журналисчĕ, политологĕ |чыславсемпе парнесем = |сайт = http://izvestia.kiev.ua }} '''Янина Лазаревна Соколовская''' ([[1971]], [[çĕртме, 7]], [[Киев]], [[УССР]], [[СССР]]) — украин журналисчĕ, политологĕ. [http://www.kommersant.ru «КоммерсантЪ» Украинăра] кăларавăш çурчĕн элчи, 2014-па. «Известия в Украине» портала ([http://izvestia.kiev.ua «Известия в Украине»], [http://izvestia.co.il Известия-Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221194638/http://izvestia.co.il/ |date=2017-02-21 }}, [http://lady.izvestia.kiev.ua ЛедиИзвестия] сайтсем) йĕркелекенĕ тата тĕп редакторĕ. Совет Союзĕн тĕпĕнчи уçлăхĕнчи Экспертсемпе политологсен лигин пĕрйĕркелевçи ([http://rian.com.ua/trend/forum_Kharkov/ ЛЭПП]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). == Биографи == Янина Соколовская 1971 çулхи çĕртмен 7-мĕшĕнче Киевре çуралнă. [http://izvestia.kiev.ua/blog/show/51136 11 ăру сыпăкĕ] каялла унăн нĕселĕсем Киевре тĕпленнĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.kommersant.ru/authors/640 Публикации на сайте «КоммерсантЪ»] * [http://izvestia.kiev.ua/ izvestia.kiev.ua] * [http://izvestia.co.il/ izvestia.co.il] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221194638/http://izvestia.co.il/ |date=2017-02-21 }} * [http://lady.izvestia.kiev.ua/ lady.izvestia.kiev.ua] [[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] [[Категори:Политологсем, алфавитпа]] [[Категори:XXI ĕмĕрти политологсем]] [[Категори:Украина политологĕсем]] [[Категори:«Известия» хаçатăн журналисчĕсем]] [[Категори:«Коммерсантъ» хаçатăн журналисчĕсем]] r0x9ef2mp0jwv0ch09m4y0pxipxa8ny 0 78235 875421 822709 2026-07-12T06:00:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875421 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Уçнăлăх (пĕлтерĕшсем)}} '''Уçнăлăх ''' — [[çутçанталăк]]а, этем [[пĕрлĕх]]не, логикапа математикăна ăслав меслечĕсемпе тĕпчесе тишкернĕ май тупнă çĕнĕлĕх, унччен пулман япала. Креативла (эвристикăлла) тĕлевлĕн ĕçленĕ май тупăнать, анчах "ăнсăртран" та пулса иртме пултарать тупăнасси. == Асăннă модельпе пулăннă ытти терминсем == ''Уçнă'' тенин тымарĕнче '''уç-''' глагол тăрать. Ун çумне '''-нă''' аффикс хушсан паллăлăха пĕлтерекен [[сăмах]] ([[паллăлăх ĕçхĕл]]) пулса тăнă. Халлĕхе ку модельпе тунă çаканшкал [[термин]]сем пур: * [[Куçнăлăх]] — физикăра * [[Каланăлăх]] — лингвистикăра == Литература == * [[Нечаев, Сергей Юрьевич (писатель)|Нечаев, Сергей Юрьевич]]. Удивительные открытия. - Москва : ЭНАС, 2012. - 206 с. : ил.; 22 см. - (О чем умолчали учебники).; <nowiki>ISBN 978-5-4216-0021-3</nowiki><ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 РГБ каталогĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919172007/https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 |date=2018-09-19 }}</ref> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем }} {{stub}} [[Категори:Ăслăх]] [[Категори:Культура]] [[Категори:Пĕрлĕх]] [[Категори:Çын]] [[Категори:Уçнăлăхсем]] [[Категори:Уçнăлăхсем (тĕн)]] avgw8tp6dp8d66dthtv6km9k8ou8wwp 0 78415 875435 875284 2026-07-12T11:41:27Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875435 wikitext text/x-wiki [[File:Cornertime Punishment.jpg|thumb|Cornertime Punishment]] '''Хаса''' — çынна, янавара е вĕсен ушкăнĕсене, ăна (вĕсене) килĕшмен е уншăн (вĕсемшĕн) пачах та юрăхсăр пулса тăракан енчен витĕм кÿрсе, пурнăçлакан тата [[право]]па çыхăннă е унпа çыхăнман ĕç-пулăм. == Вуламалли == * Наказание // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Стручков Н. А. Курс исправительно-трудового права: Проблемы Общей части. М., 1984. С. 22-23 * [[Нечаев, Сергей Юрьевич (писатель)|Нечаев, Сергей Юрьевич]]. Удивительные открытия. - Москва : ЭНАС, 2012. - 206 с. : ил.; 22 см. - (О чем умолчали учебники).; <nowiki>ISBN 978-5-4216-0021-3</nowiki><ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 РГБ каталогĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919172007/https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 |date=2018-09-19 }}</ref> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем }} == Каçăсем == * [http://pereverzev.su Музей истории телесных наказаний.] * [http://www.skinner.psy4.ru/behavior.htm Б. Ф. Скиннер и бихевиоризм. Респондентное и оперантное поведение.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718122050/http://www.skinner.psy4.ru/behavior.htm |date=2019-07-18 }} * [http://voxlex.ru/criminal-discipline/ugolovnoe-pravo/102-ponyatie-i-tseli-nakazaniya.html Наказание в уголовном праве.] * [https://web.archive.org/web/20130503230509/http://russiasib.ru/ssylka-v-sibir-v-xvii-pervoj-polovine-xx-v/ ССЫЛКА В СИБИРЬ В XVII — ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XX в.] * [http://rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.5.htm «Устав о ссыльных» Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312223721/http://www.rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.5.htm |date=2019-03-12 }} * [http://rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.3.htm «Свод уставов о предупреждении и пресечении преступлений» Российской империи, включающий положения об административной ссылке"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311111505/http://www.rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.3.htm |date=2019-03-11 }} * [http://www.penpolit.ru/authors/ История пенитенциарной политики Российского государства и Сибирь XVIII—XXI веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316141330/http://penpolit.ru/authors/ |date=2016-03-16 }} * [http://www.pokayanie-komi.ru/content/119/tom_3_rogachev_taskaev_turma_bez_reshetok.pdf «Тюрьма без решеток» Страны Советов. Документы и материалы о политссылке 20-х — 30-х гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512214739/http://www.pokayanie-komi.ru/content/119/tom_3_rogachev_taskaev_turma_bez_reshetok.pdf |date=2014-05-12 }}{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 Положение о правах объединенного государственного политического управления в части административных высылок, ссылок и заключения в концентрационный лагерь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102154638/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 |date=2018-11-02 }} * [http://xx-vek-istoria.narod.ru/libr/istochnik/zak/vysylka.html О ВЫСЫЛКЕ И ССЫЛКЕ, ПРИМЕНЯЕМЫХ ПО СУДЕБНЫМ ПРИГОВОРАМ.Постановление ВЦИК и CHK РСФСР.10 января 1930 г.] {{law-stub}} {{psych-stub}} [[Категори:Хасасем]] [[Категори:Пуçиле тивĕç-ирĕкĕпе тӳрелени]] 5z51fdq69q9go4oprlnpway46wgpyc4 0 79228 875431 658826 2026-07-12T09:48:34Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875431 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Fourier.jpg|thumb|Жан-Батист Жозеф Фурье ([[Фурье, Жан-Батист Жозеф|Joseph Fourier]]) — '''Фурье речĕ''' тенине ун ячĕпе калаççĕ]] '''Фурье речĕ''' — <math>\tau</math> периодлă <math>f</math> функцие [[хисепсен речĕ|рет]] пек палăртни (çырса хуни). : <math> f(x) = \frac{a_0}{2} + \sum\limits_{k=1}^{+\infty} A_k\cos\left(k\frac{2\pi}{\tau}x+\theta_k\right)</math> Ку рете çавăн пекех урăхла та çырма пулать: : <math>f(x) = \sum\limits_{k=-\infty}^{+\infty} \hat{f}_k e^{ik \frac{2\pi}{\tau}x},</math> кунта : <math>A_k</math> — <math>k</math>-мĕш гармонилле [[сулланусем|сулланăвăн]] [[амплитуда|амплитуди]], : <math> k\frac{2\pi}{\tau} = k\omega</math> — [[Гармонилле сулланусем|гармонилле сулланăвăн]] çаврăмла [[тăтăшлăх]]ĕ, : <math>\theta_k</math> — <math>k</math>-мĕш сулланăвăн [[Пуçламăш фаза|пуçламăш фази]], : <math>\hat{f}_k</math> — <math>k</math>-мĕш [[комплекслă амплитуда]] == Каçăсем == *[http://ru.dsplib.org/content/fourier_series/fourier_series.html Представление периодических сигналов. Ряд Фурье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111042115/http://ru.dsplib.org/content/fourier_series/fourier_series.html |date=2017-11-11 }} *[http://ru.dsplib.org/content/fourier_series_prop/fourier_series_prop.html Некоторые свойства разложения периодических сигналов в ряд Фурье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802080144/http://ru.dsplib.org/content/fourier_series_prop/fourier_series_prop.html |date=2019-08-02 }} {{Умлăн-хыçлăнлăхсем тата ретсем}} [[Категори:Фурье трансформацийĕсем]] [[Категори:Ретсем]] [[Категори:Гармонилле анализ]] [[Категори:Математика]] [[Категори:Математикăлла анализ]] sogg0obk9et6r35lq7kktv7mvmatn5e 0 79490 875392 659990 2026-07-11T14:11:50Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875392 wikitext text/x-wiki {{coord|56.9799903|24.2092202|display=title}} {{Компани карточки | ячĕ = Рига киностудийĕ | логотип = [[File:Логотип Рижской киностудии.jpg|200px]]<br>[[File:Здание Рижской киностудии.JPG|200px]] | тип = | йыхрав = | никĕсленĕ = [[1940]] | вырнаçнă = {{Ялавлани|Латви}}: [[Рига]] <br> Шмерль ур., 3 | паллă çынсем = правлени председателĕ <br> Вент Хорст | отраçлĕ = [[кинематограф]] | продукци = илемлĕ тата документлă фильмсем | çаврăнăш = | операци тупăшĕ = | таса тупăш = | ĕçтеш йышĕ = | сайт = [http://www.studio.lv/index.php?&4 Рига киностудин официаллă сайчĕ] }} '''Рига киностудийĕ''' ({{lang-lv|Rīgas kinostudija}}) — [[Латви|латышсен]] [[киностуди]]йĕ. == Истори == [[1940]] çулта, унчен пулнă харпăр кинокомпанисене пухса, никĕсленĕ. [[1948]] çулта, икĕ производствăна пĕрлештернĕ хыççăн, илемлĕ тата хроникăлла-документлă фильмсен студине туса хунă. [[1958]] çулта Рига киностудийĕ ят панă. Студи павильонĕсем хулара тĕрлĕ çĕрте вырнаçнă: Лачплесис урамĕнчи çуртра, каярах ăна [[Латви ССР çамрăксен театрĕ|Çамрăксен театрне]] панă, «Пионер» кинотеатр çуртĕнче, Филармонин камера залĕнче тата [[Зиемельблазма|«Зиемельблазма» культура керменĕнче]]. Студи правленийĕ [[Сколас урамĕ (Рига)|Шкул урамĕнчи]] çуртра ĕçленĕ. [[1954]] çулта СССР Министрсен Канашĕ çумĕнчи Кинематографи комитечĕн кинематографипе полиграфи промăçлăхĕн «Гипрокинополиграф» проект институчĕ Рига киностудин çурчĕсен комплексĕн проектне хатĕрленĕ (архитекторсем: В. Воронов тата А. Окунев). Икĕ черетпе [[1961]] тата [[1963]] çулсенче виçĕ павильона (лаптăкĕпе 950, 800, 140 м².<ref>''Jānis Krastiņš'', ''Ivars Strautmanis'' «Riga. The Completе Guide to Architecture»; Rīga, Projekts 2004.{{ref-en}}</ref>) хута янă. Мĕнпур персонал çĕнĕ вырăна - Шмерль урамĕ, 3 - куçнă. Совет тапхăрĕнче студи хăйех сценарие çырнинчен пуçласа фильма проката яричченех илемлĕ фильмсене ӳнерленĕ. XX ĕмĕрĕн 70-80-мĕш çулĕсенче пĕр çулталăкра 10 - 15 фильм (весенчен çурри — тулли фильмсем) кăларнă, кунта 1000 яхăн çын тăрăшнă. Пултарулăх канашĕн пайташĕсем пулнă Латвири паллă театр ĕçченĕсем, паллă режиссёрсем тата актёрсем: [[Амтман-Бриедит Альфред Фрицевич|Алфред Амтманис-Бриедитис]], [[Артмане Вия Фрицевна|Вия Артмане]], [[Юровский Юрий Ильич|Юрий Юровский]], [[Смильгис Эдуард Янович|Эдуард Смильгис]], [[Радзиня Эльза Яновна|Эльза Радзиня]]. == Студи ертӳçисем == * 1948—1964 — П. Янковскис * 1964—1968 — Ф. Королькевич * 1968—? — Х. Лепешко * 1987—1990 — [[Пикс, Рихард|Р. Пик]] == Сценари уйрăмне ертсе пынăскерсем == * 1962—1967 — [[Григулис Арвид Петрович|А. Григулис]] * 1967—1972 — Я. Османис * 1973—1976 — У. Нориетис * 1976—1993 — [[Кубланов Освальд Моисеевич|О. Кубланов]] == Рига киностудинче ӳнерленĕ фильмсем == '''Фильм ячĕ''' / '''''Тăван ячĕ''''' — '''Режиссёр''' === 1940—1949 === '''1940''' * [[Каугурское восстание (фильм)|Каугурское восстание]] / ''Kaugurieši'' — [[Пуце, Волдемар|Волдемар Пуце]] '''1946''' * Сыновья / ''Dēli'' — [[Иванов, Александр Гаврилович|Александр Иванов]] '''1947''' * [[Возвращение с победой]] / ''Mājup ar uzvaru'' — [[Иванов, Александр Гаврилович|Александр Иванов]] '''1949''' * Райнис / ''Rainis'' — [[Райзман, Юлий Яковлевич|Юлий Райзман]] === 1950—1959 === '''1955''' * Весенние заморозки / ''Salna pavasarī'' — [[Арманд, Павел Николаевич|Павел Арманд]], [[Лейманис, Леонид Янович|Леонид Лейманис]] '''1956''' * Причины и следствия / ''Cēloņi un sekas''— [[Круминьш, Варис|Варис Круминь]] * За лебединой стаей облаков / ''Kā gulbji balti padebeši iet''— [[Арманд, Павел Николаевич|Павел Арманд]] * После шторма / ''Pēc vētras''— [[Пенцлин, Эдуард Адольфович|Эдуард Пенцлин]], [[Кнорре, Фёдор Фёдорович|Фёдор Кнорре]] '''1957''' * Наурис / ''Nauris''— [[Лейманис, Леонид Янович|Леонид Лейманис]] * Рита / ''Rita'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * Сын рыбака / ''Zvejnieka dēls''— [[Круминьш, Варис|Варис Круминьш]] '''1958''' * [[Чужая в посёлке (фильм)|Чужая в посёлке]] / ''Svešiniece ciema'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[Повесть о латышском стрелке]] / ''Latviešu strēlnieka stāsts'' — [[Арманд, Павел Николаевич|Павел Арманд]] '''1959''' * Голос — [[Круминьш, Варис|Варис Круминьш]] * Признание ошибки — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * Илзе / ''Ilze''— [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] * Меч и роза / ''Šķēps un roze''— [[Лейманис, Леонид Янович|Леонид Лейманис]] * Эхо / ''Atbalss''— [[Круминьш, Варис|Варис Круминьш]] === 1960—1969 === '''1960''' * Твоё счастье / ''Tava laime'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * На пороге бури / ''Vētra''— [[Круминьш, Варис|Варис Круминьш]], [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] '''1961''' * Верба серая цветёт (Спасибо за весну) / ''Kārkli pelēkie zied'' — [[Пиесис, Гунар|Гунар Пиесис]] * [[Чёртова дюжина (фильм, 1961)|Чёртова дюжина]] / ''Velna ducis'' — [[Арманд, Павел Николаевич|Павел Арманд]] * Белые колокольчики / ''Baltie zvaniņi''— Ивар Краулитис * Обманутые / ''Pieviltie''— [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]], [[Рудзитис, Марис|Марис Рудзитис]] '''1962''' * [[День без вечера (фильм)|День без вечера]] / ''Diena bez vakara'' — [[Рудзитис, Марис|Марис Рудзитис]] * [[Моцарт и Сальери (фильм)|Моцарт и Сальери]] / ''Mocarts un Saljēri'' — [[Гориккер, Владимир Михайлович|Владимир Гориккер]] '''1963''' * [[Домик в дюнах]] / ''Mājiņa kāpās'' — [[Кольцатый, Аркадий Николаевич|Аркадий Кольцатый]] и Анатолий Маркелов. * [[Иоланта (фильм)|Иоланта]] / ''Jolanta'' — [[Гориккер, Владимир Михайлович|Владимир Гориккер]] * [[Три плюс два (фильм)|Три плюс два]] / ''Trīs plus divas'' — [[Оганесян, Генрих Бардухмиосович|Генрих Оганесян]] <small>(совместно с [[Киностудия имени М. Горького|Киностудией имени М. Горького]])</small> * Он жив / ''Viņš dzīvs'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * Под землёй / ''Pazemē'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] * Магистраль (На трассе) / ''Uz trases'' [[Горяев, Ростислав Аркадьевич|Ростислав Горяев]] '''1964''' * [[Армия «Трясогузки» (фильм)|Армия «Трясогузки»]] / ''Cielaviņas armija'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Капитан Нуль (фильм)|Капитан Нуль]] / ''Kapteinis Nulle'' — [[Лейманис, Леонид Янович|Леонид Лейманис]] * [[До осени далеко]] / ''Līdz rudenim vēl tālu'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Царская невеста (фильм)|Царская невеста]] / ''Cara līgava'' — [[Гориккер, Владимир Михайлович|Владимир Гориккер]] '''1965''' * [[Двое (фильм, 1965)|Двое]] / ''Divi'' — [[Богин, Михаил Синаевич|Михаил Богин]] * [[«Тобаго» меняет курс]] / ''Tobago maina kursu'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Клятва Гиппократа (фильм)|Клятва Гиппократа]] / ''Hipokrāta zvērests'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[Заговор послов (фильм)|Заговор послов]] / ''Sūtņu sazvērestība'' — [[Розанцев, Николай Васильевич|Николай Розанцев]] '''1966''' * [[Ноктюрн (фильм)|Ноктюрн]] / ''Noktirne'' — [[Горяев, Ростислав Аркадьевич|Ростислав Горяев]] * [[Последний жулик (фильм)|Последний жулик]] / ''Pēdējais blēdis'' — [[Масс, Вадим Семёнович|Вадим Масс]] и [[Эбнер, Ян Григорьевич|Ян Эбнер]] * [[Эдгар и Кристина (фильм, 1966)|Эдгар и Кристина]] / ''Purva bridējs'' — [[Лейманис, Леонид Янович|Леонид Лейманис]] * [[Утро в тумане (фильм)|Утро в тумане]] / ''Rīta migla'' — [[Кренбергс, Имантс|Имант Кренбергс]] * [[«Циклон» начнётся ночью]] / ''«Ciklons» sāksies naktī'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[День без числа]] / ''Diena bez datuma'' — [[Кочетов, Владимир Александрович|Владимир Кочетов]] * [[Часы капитана Энрико]] / ''Kapteiņa Enriko pulkstenis'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] и [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Я всё помню, Ричард]] (Камень и осколки) / ''Es visu atceros, Ričard!'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] '''1967''' * [[Жаворонки прилетают первыми (фильм)|Жаворонки прилетают первыми]] / ''Cīruļi atlido pirmie'' — [[Рудзитис, Марис|Марис Рудзитис]] * [[Когда дождь и ветер стучат в окно (фильм)|Когда дождь и ветер стучат в окно]] / ''Kad lietus un vēji sitas logā'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Армия «Трясогузки» снова в бою]] / ''Cielaviņas armija atkal cīnās'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Дышите глубже]] (4 белые рубашки) / ''Elpojiet dziļi!'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] '''1968''' * [[Утро долгого дня (фильм)|Утро долгого дня]] / ''Ilgās dienas rīts'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[24-25 не возвращается]] / ''24-25 neatgriežas'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] и [[Горяев, Ростислав Аркадьевич|Ростислав Горяев]] * [[Времена землемеров (фильм)|Времена землемеров]] / ''Mērnieku laiki'' — [[Пуце, Волдемар|Волдемар Пуце]] * [[За поворотом — поворот]] / ''Ceļazīmes'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] '''1969''' * [[У богатой госпожи]] / ''Pie bagātās kundzes'' — [[Лейманис, Леонид Янович|Леонид Лейманис]] * [[Мальчишки острова Ливов]] / ''Līvsalas zēni'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] и [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Тройная проверка]] / ''Trīskārtējā pārbaude'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Лучи в стекле]] / ''Stari stiklā'' — [[Кренбергс, Имантс|Имант Кренбергс]] * [[Белые дюны (фильм)|Белые дюны]] / ''Baltās kāpas'' — [[Тарасов, Сергей Сергеевич (режиссёр)|Сергей Тарасов]] === 1970—1979 === '''1970''' * [[Слуги дьявола (фильм)|Слуги дьявола]] / ''Vella kalpi'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Стреляй вместо меня (фильм)|Стреляй вместо меня]] / ''Šauj manā vietā'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Насыпь (фильм)|Насыпь]] / ''Uzbērums'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Клав — сын Мартина (фильм)|Клав, сын Мартина]] / ''Klāvs, Mārtiņa dēls'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Качели (фильм), 1970|Качели]] / ''Šūpoles'' — [[Горяев, Ростислав Аркадьевич|Ростислав Горяев]] * [[Рыцарь королевы (фильм)|Рыцарь королевы]] / ''Karalienes bruņinieks'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] * [[Республика Вороньей улицы]] / ''Vārnu ielas republika'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] '''1971''' * [[Город под липами (фильм)|Город под липами]] / ''Pilsēta zem liepām'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Тростниковый лес]] / ''Meldru mežs'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[В тени смерти]] / ''Nāves ēnā'' — [[Пиесис, Гунар|Гунар Пиесис]] * [[Наследники военной дороги (фильм)|Наследники военной дороги]] / ''Kara ceļa mantinieki'' — [[Круминьш, Варис|Варис Круминьш]] * [[Танец мотылька]] / ''Tauriņdeja'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Поженились старик со старухой]] / ''Apprecējās vecītis ar večiņu savu'' — [[Аразян, Гарник Аршавирович|Гарник Аразян]] * [[Салатик (фильм)|Салатик]] / ''Salātiņš'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] '''1972''' * [[Большой янтарь (фильм)|Большой янтарь]] / ''Lielais dzintars'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Ель во ржи (фильм)|Ель во ржи]] / ''Egle rudzu laukā'' — [[Кренбергс, Имантс|Имант Кренбергс]] * [[Илга-Иволга]] / ''Vālodzīte'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Капитан Джек (фильм)|Капитан Джек]] / ''Kapteinis Džeks'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[Петерс (фильм)|Петерс]] / ''Peterss'' — [[Тарасов, Сергей Сергеевич (режиссёр)|Сергей Тарасов]] * [[Слуги дьявола на чёртовой мельнице]] / ''Vella kalpi vella dzirnavās'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Афера Цеплиса (фильм)|Афера Цеплиса]] / ''Ceplis'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] '''1973''' * [[Шах королеве бриллиантов]] / ''Šahs briljantu karalienei'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Прикосновение (фильм, 1973)|Прикосновение]] / ''Pieskāriens'' — [[Горяев, Ростислав Аркадьевич|Ростислав Горяев]] * [[Олег и Айна]] / ''Oļegs un Aina'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Цыплят по осени считают]] / ''Cāļus skaita rudenī'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункер]] * [[Подарок одинокой женщине]] / ''Dāvana vientuļai sievietei'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Вей, ветерок! (фильм)|Вей, ветерок!]] / ''Pūt, vējiņi!'' — [[Пиесис, Гунар|Гунар Пиесис]] * [[Ключи города (фильм)|Ключи города]] / ''Pilsētas atslēgas'' — [[Кренбергс, Имантс|Имант Кренбергс]] '''1974''' * [[Свет в конце тоннеля (фильм)|Свет в конце тоннеля]] / ''Gaisma tuneļa galā'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Не бойся, не отдам! (фильм)|Не бойся, не отдам!]] / ''Dunduriņš'' — [[Руж, Болеслав|Болеслав Руж]] * [[Нападение на тайную полицию]] / ''Uzbrukums slepenpolicijai'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Верный друг Санчо (фильм)|Верный друг Санчо]] / ''Uzticamais draugs Sančo'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Морские ворота (фильм)|Морские ворота]] / ''Jūras vārti'' — [[Тарасов, Сергей Сергеевич (режиссёр)|Сергей Тарасов]] * [[Яблоко в реке]] / ''Ābols upē'' — [[Фрейманис, Айварс|Айвар Фрейманис]] * [[Первое лето (фильм)|Первое лето]] / ''Pirmā vasara'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * Приморский климат / ''Piejūras klimats'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] '''1975''' * [[Ключи от рая (фильм, 1975)|Ключи от рая]] / ''Paradīzes atslēgas'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Лето мотоциклистов]] / ''Motociklu vasara'' — [[Браунс, Улдис|Улдис Браунс]] * [[В клешнях чёрного рака]] / ''Melnā vēža spīlēs'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Четыре весны (фильм)|Четыре весны]] / ''Četri pavasari'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калнынь]] * [[Наперекор судьбе (фильм)|Наперекор судьбе]] / ''Liktenim spītējot'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Мой друг - человек несерьёзный (фильм)|Мой друг — человек несерьёзный]] / ''Mans draugs — nenopietns cilvēks'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Стрелы Робин Гуда (фильм)|Стрелы Робин Гуда]] / ''Robina Huda bultas'' — [[Тарасов, Сергей Сергеевич (режиссёр)|Сергей Тарасов]] * [[Поговори со мной (фильм)|Поговори со мной]] / ''Parunā ar mani'' — Бирута Велдре '''1976''' * [[Соната над озером (фильм)|Соната над озером]] / ''Ezera sonāte'' — [[Цилинский, Гунар|Гунар Цилинский]], [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[В тени меча]] / ''Zobena ēnā'' — [[Кренбергс, Имантс|Имант Кренбергс]] * [[Эта опасная дверь на балкон]] / ''Šīs bīstamās balkons durvis'' — [[Ритенберга, Дзидра|Дзидра Ритенберга]] * [[Семейная мелодрама (фильм)|Семейная мелодрама]] / ''Ģimenes melodrāma'' — [[Фрумин, Борис Моисеевич|Борис Фрумин]] * [[Быть лишним]] / ''Liekam būt'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Мастер (фильм, 1976)|Мастер]] / ''Meistars'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Смерть под парусом (фильм)|Смерть под парусом]] / ''Nāve zem buras'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] '''1977''' * [[Под опрокинутым месяцем]] / ''Zem apgāztā mēness'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Мужчина в рассвете сил (фильм)|Мужчина в рассвете сил]] / ''Vīrietis labākajos gados'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Будьте моей тёщей! (фильм)|Будьте моей тёщей!]] / ''Kļūstiet mana sievasmāte!'' — [[Марсонс, Карлис|Карлис Марсонс]] * [[Отблеск в воде]] / ''Atspulgs ūdenī'' — [[Розенбергс, Андрис|Андрис Розенбергс]] * [[Подарки по телефону (фильм)|Подарки по телефону]] / ''Dāvanas pa telefonu'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[И капли росы на рассвете]] / ''Un rasas lāses rītausmā'' — [[Крыловс, Петерис|Петерис Крылов]] * [[Паруса (фильм)|Паруса]] / ''Buras'' — [[Кренбергс, Имантс|Имантс Кренбергс]] * [[Мальчуган (фильм)|Мальчуган]] / ''Puika'' — [[Фрейманис, Айварс|Айварс Фрейманис]] '''1978''' * [[Твой сын (фильм)|Твой сын]] / ''Tavs dēls'' — [[Пиесис, Гунар|Гунар Пиесис]] * [[Потому, что я Айвар Лидак (фильм)|Потому, что я Айвар Лидак]] / ''Tāpēc, ka es esmu Aivars Līdaks'' — Бирута Велдре * [[Мужские игры на свежем воздухе]] / ''Vīru spēles brīvā dabā'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]], [[Пиесис, Гунар|Гунар Пиесис]] * [[Весенняя путёвка]] / ''Pavasara ceļazīme'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[Ралли (фильм)|Ралли]] / ''Rallijs'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[За стеклянной дверью (фильм)|За стеклянной дверью]] / ''Aiz stikla durvīm'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Театр (фильм, 1978)|Театр]] / ''Teātris'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Семейный альбом (фильм, 1978)|Семейный альбом]] / ''Ģimenes albums'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Большая новогодняя ночь]] / ''Lielā Jaungada nakts'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] '''1979''' * [[Открытая страна (фильм)|Открытая страна]] / ''Atklātā pasaule'' — [[Лейманис, Александр Оттович|Александр Лейманис]] * [[Ночь без птиц]] / ''Nakts bez putniem'' — [[Цилинский, Гунар|Гунар Цилинский]] * [[Ранняя ржавчина]] / ''Agrā rūsa'' — [[Цилинский, Гунар|Гунар Цилинский]] * [[Три минуты лёта (фильм)|Три минуты лёта]] / ''Trīs minūšu lidojums'' — [[Ритенберга, Дзидра|Дзидра Ритенберга]] * [[Ждите «Джона Графтона»]] / ''Gaidiet «Džonu Graftonu»'' — [[Розенбергс, Андрис|Андрис Розенберг]] * [[Незаконченный ужин]] / ''Nepabeigtās vakariņas'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Удар (фильм)|Удар]] / ''Sitiens'' — [[Пикс, Рихард|Рихард Пикс]] * [[Виновный (фильм, 1979)|Виновный]] / ''Vainīgais'' — [[Криевс, Арвидс|Арвид Криевс]] * [[Встреча (фильм, 1979)|Встреча]] / ''Satikšanās'' — Олег Розенбергс * [[Всё из-за этой шальной Паулины]] / ''Tās dullās Paulīnes dēļ'' — [[Бейнерте, Вия|Вия Бейнерте (Рамане)]] === 1980—1989 === '''1980''' * [[Пожелай мне нелётной погоды]] / ''Novēli man lidojumam nelabvēlīgu laiku'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[Вечерний вариант]] / ''Vakara variants'' — [[Ритенберга, Дзидра|Дзидра Ритенберга]] * [[Жаворонки (фильм)|Жаворонки]] / ''Cīrulīši'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Лето было только день]] / ''Vasara bija tikai vienu dienu'' — [[Крыловс, Петерис|Петерис Крыловс]] * [[Испанский вариант (фильм)|Испанский вариант]] / ''Spāņu variants'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Три дня на размышление]] / ''Trīs dienas pārdomām'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] '''1981''' * [[Не будь этой девчонки... (фильм)|Не будь этой девчонки…]] / ''Ja nebūtu šī skuķa…'' — [[Пикс, Рихард|Рихард Пикс]] * [[На грани веков (фильм)|На грани веков]] / ''Laikmetu griežos'' — [[Пиесис, Гунар|Гунар Пиесис]] * [[Лимузин цвета белой ночи]] / ''Limuzīns jāņu nakts krāsā'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Следствием установлено]] / ''Izmeklēšanā noskaidrots'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[Помнить или забыть]] / ''Atcerēties vai aizmirst'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Игра (фильм, 1981)|Игра]] / ''Spēle'' — [[Криевс, Арвидс|Арвид Криевс]] * [[Долгая дорога в дюнах (фильм)|Долгая дорога в дюнах]] / ''Ilgais ceļš kāpās'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] '''1982''' * [[Таран (фильм)|Таран]] / ''Tarāns'' — [[Цилинский, Гунар|Гунар Цилинский]] * [[Голова Тереона]] / ''Tereona galva'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[Личная жизнь Деда Мороза]] / ''Salavecīša personīgā dzīve'' — [[Розенбергс, Андрис|Андрис Розенбергс]] * [[Блюз под дождём (фильм)|Блюз под дождём]] / ''Lietus blūzs'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Моя семья (фильм, 1982)|Моя семья]] / ''Mana ģimene'' — [[Крыловс, Петерис|Петерис Крыловс]] * [[Самая длинная соломинка]] / ''Pats garākais salmiņš'' — [[Ритенберга, Дзидра|Дзидра Ритенберга]] * [[Краткое наставление в любви (фильм)|Краткое наставление в любви]] / ''Īsa pamācība mīlēšanā'' — [[Кренбергс, Имантс|Имант Кренберг]] * [[Забытые вещи]] / ''Aizmirstās lietas'' — [[Бейнерте, Вия|Вия Бейнерте (Рамане)]] '''1983''' * [[Чужие страсти]] / ''Svešās kaislības'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Каменистый путь]] / ''Akmeņainais ceļš'' — [[Калныньш, Роланд Юльевич|Роланд Калныньш]] * [[Оборотень Том]] / ''Vilkatis Toms'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Мираж (фильм, 1983)|Мираж]] / ''Mirāža'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Погода на август (фильм)|Погода на август]] / ''Laika prognoze augustam'' — [[Лочмеле, Луция|Луция Лочмеле]] * [[Сад с призраком]] / ''Dārzs ar spoku'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Три лимона для любимой (фильм)|Три лимона для любимой]] / ''Trīs citorni mīlotajai'' — О. Розенбергс * [[Выстрел в лесу]] / ''Šāviens mežā'' — [[Пикс, Рихард|Рихард Пикс]] '''1984''' * [[Нужна солистка]] / ''Vajadzīga soliste'' — [[Земель, Геннадий Фрицевич|Геннадий Земель]] * [[Долг в любви]] / ''Parāds mīlestībā'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[Когда сдают тормоза]] / ''Kad bremzes netur'' — [[Цилинский, Гунар|Гунар Цилинский]] * [[Малиновое вино (фильм)|Малиновое вино]] / ''Aveņu vīns'' — [[Криевс, Арвидс|Арвидс Криевс]] * [[Фронт в отчем доме]] / ''Fronte tēva pagalmā'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Последний визит (фильм)|Последний визит]] / ''Pēdējā vizīte'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[Дверь, открытая для тебя (фильм)|Дверь, открытая для тебя]] / ''Durvis, kas tev atvērtas'' — [[Крыловс, Петерис|Петерис Крыловс]] * [[Мой друг Сократик]] / ''Mans draugs Sokrātiņš'' — [[Розенбергс, Андрис|Андрис Розенбергс]] '''1985''' * [[Чужой случай (фильм)|Чужой случай]] / ''Svešs gadījums'' — [[Ритенберга, Дзидра|Дзидра Ритенберга]] * [[Двойной капкан (фильм)|Двойной капкан]] / ''Dubultslazds'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Матч состоится в любую погоду (фильм)|Матч состоится в любую погоду]] / ''Spēle notiks tik un tā'' — [[Калныньш, Роланд|Роланд Калныньш]] * [[Проделки сорванца]] / ''Emīla nedarbi'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[Свидание на млечном пути (фильм)|Свидание на млечном пути]] / ''Tikšanās uz piena ceļa'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Последняя индульгенция]] / ''Pēdējā indulgence'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[Мальчик-с-пальчик (фильм, 1985)|Мальчик-с-пальчик]] / ''Sprīdītis'' — [[Пиесис, Гунар|Гунар Пиесис]] '''1986''' * [[Двойник (фильм, 1986)|Двойник]] / ''Dubultnieks'' — [[Пикс, Рихард|Рихард Пикс]] * [[В заросшую канаву легко падать]] / ''Aizaugušā grāvī viegli krist'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Коронный номер (фильм)|Коронный номер]] / ''Kroņa numurs'' — [[Кренбергс, Имантс|Имант Кренбергс]] * [[Объезд (фильм, 1986)|Объезд]] / ''Apbraucamais ceļš'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Последний репортаж]] / ''Pēdējā reportāža'' — [[Ритенберга, Дзидра|Дзидра Ритенберга]] * [[Он, она и дети]] / ''Viņš, viņa un bērni'' — Олег Розенбергс и [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Свечка, яркая как солнце]] / ''Saulessvece'' — [[Лочмеле, Луция|Луция Лочмеле]] * [[Страх (фильм, 1986)|Страх]] / ''Bailes'' — [[Цилинский, Гунар|Гунар Цилинский]] '''1987''' * [[Человек свиты (фильм)|Человек свиты]] / ''Svītas cilvēks'' — [[Розенбергс, Андрис|Андрис Розенберг]] * [[Фотография с женщиной и диким кабаном]] / ''Fotogrāfija ar sievieti un mežakuili'' — [[Криевс, Арвидс|Арвидс Криевс]] * [[Если мы всё это перенесём]] / ''Ja mēs to visu pārcietīsim'' — [[Калныньш, Роланд Юльевич|Роланд Калныньш]] * [[Стечение обстоятельств (фильм)|Стечение обстоятельств]] / ''Apstākļu sakritība'' — [[Бейнерте, Вия|Вия Бейнерте (Рамане)]] * [[Этот странный свет (фильм)|Этот странный свет]] / ''Dīvainā mēnessgaisma'' — [[Цилинский, Гунар Альфредович|Гунар Цилинский]] * [[Айя (фильм)|Айя]] / ''Aija'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[Легко ли быть молодым? (фильм, 1986)|Легко ли быть молодым?]] / ''Vai viegli but jaunam?''— [[Подниекс, Юрис|Юрис Подниекс]] '''1988''' * [[Виктория (фильм)|Виктория]] / ''Viktorija'' — [[Дункерс, Ольгерт|Ольгерт Дункерс]] * [[Всё нормально (фильм)|Всё нормально]] / ''Viss kārtībā'' — [[Олег Розенбергс]] * [[Поворот сюжета (фильм)|Поворот сюжета]] / ''Sižeta pagrieziens'' — [[Крыловс, Петерис|Петерис Крыловс]] * [[Мель (фильм)|Мель]] / ''Sēklis'' — [[Лацис, Эрик|Эрик Лацис]] * [[Гадание на бараньей лопатке]] / ''Zīlēšana uz jēra lāpstiņas'' — [[Неретниеце, Ада|Ада Неретниеце]] * [[О любви говорить не будем]] / ''Par mīlestību pašreiz nerunāsim'' — [[Брасла, Варис|Варис Брасла]] * [[Чужой (фильм, 1988, Рижская киностудия)|Чужой]] / ''Svešais'' — [[Лочмеле, Луция|Луция Лочмеле]] * [[Дом без выхода (фильм, 1988)|Дом без выхода]] / ''Māja bez izejas'' — [[Ритенберга, Дзидра|Дзидра Ритенберга]] '''1989''' * [[Песня, наводящая ужас (фильм)|Песня, наводящая ужас]] / ''Carmen Horrendum'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] * [[Латыши? (фильм)|Латыши?]] / ''Latvieši?'' — [[Земель, Геннадий Фрицевич|Геннадий Земель]] * [[Судьбинушка (фильм)|Судьбинушка]] / ''Dzīvīte'' — [[Фрейманис, Айварс|Айварс Фрейманис]] * [[Семья Зитаров (фильм)|Семья Зитаров]] / ''Zītaru dzimta'' — [[Бренч, Алоиз Алоизович|Алоиз Бренч]] * [[Дни человека (фильм)|Дни человека]] / ''Cilvēka dienas'' — J.Paškevičs * [[Тапёр (фильм)|Тапёр]] / ''Tapers'' — [[Калныньш, Роланд Юльевич|Роланд Калныньш]] === 2000 === '''2000''' * [[Мистерия старой управы]] / ''Vecās pagastmājas mistērija'' — [[Стрейч, Янис|Янис Стрейч]] == Асархавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * {{РЭ|362-363}} == Каçăсем == * [http://www.studio.lv/index.php?&4 Официаллă сайт] * http://www.diena.lv/latvija/zinas/tiesa-atzist-km-autortiesibas-uz-padomju-laikos-uznemtajam-973-filmam-14012168 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305193014/http://www.diena.lv/latvija/zinas/tiesa-atzist-km-autortiesibas-uz-padomju-laikos-uznemtajam-973-filmam-14012168 |date=2016-03-05 }} * https://web.archive.org/web/20140910195855/http://rigaskinostudija.ru/o-kinostudii.html {{Раççей тата совет кинокомпанисем}} [[Категори:Рига киностудийĕ|*]] [[Категори:Мультипликаци студисем]] [[Категори:СССР кинокомпанисем]] [[Категори:Латви кинокомпанисем]] [[Категори:Межциемс]] raibh3v1rr2cuz85nifkid5vxb4lzjx 0 81211 875415 669571 2026-07-11T21:20:21Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875415 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубĕ |ячĕ = Стумбрас ФК |логотип = |тулли ячĕ = Стумбрас ФК |витлевсем = |йĕркеленĕ = [[2013]] |стадион = «?», [[Каунас]] |шăнăçулăх = ————— |президент = ————— |тренер = ————— |капитан = |рейтинг = |ăмăрту = ————— |сезон = 2019 |вырăн = 8., [[А лига]] |сайт = | pattern_la1=_levski1718h|pattern_b1=_levski1718h|pattern_ra1=_levski1718h|pattern_sh1 =_whitesides|pattern_so1 = | leftarm1=0040ff|body1=0040ff|rightarm1=0040ff|shorts1=0040ff|socks1=FFFFFF | pattern_la2=_stumbras1819h|pattern_b2=_stumbras1819h|pattern_ra2=_stumbras1819h|pattern_sh2 =_redsides| pattern_so2 = | leftarm2=282146|body2=282146|rightarm2=282146|shorts2=282146|socks2=FF0000 }} '''Стумбрас ФК''' ({{lang-lt|Futbolo klubas Stumbras}}) — [[Каунас]] хулара вырнаçнă [[литва]] [[футбол клубĕ]]. == Çитĕнĕвĕсем == <...> == Кун-çулĕ == <...> == 2013—2019 сезонсем == {|class="wikitable" ! Сезон ! ДИВ. ! Лига ! Вырăн ! Асăрхавсем |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''II лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu13lyga2s.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033544/http://almis.sritis.lt/ltu13lyga2s.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2015|2015]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2016|2016]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2017|2017]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2018|2018]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2019|2019]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFCCCC" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://us.soccerway.com/teams/lithuania/stumbras/27739/ soccerway.com] * RSSSF.com [[Категори:Литван футбол клубĕсем]] q9wccuxdcxu7exh4256tfxk8ngfznj5 0 87866 875416 693167 2026-07-11T22:10:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875416 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = Суя нарцисс | image file =Narcissus moschatus.jpg | image title = Суя нарцисс | image descr = Суя нарцисс | regnum = Ӳсентăрансем | divisio = | classis = | ordo = | familia = | genus = | latin = Narcíssus pseudonarcíssus | section name = Тӗссем | section text = | range map = | range legend = | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = }} '''Суя нарцисс''' е '''Сарӑ нарцисс''' (лат. Narcíssus pseudonarcíssus) — Нарцисс (Narcissus) йӑхӗнчи [[Амариллис йышшисем|Амариллис йышшисен]] (Amaryllidaceae) ӳсентӑран тӗсӗ. == Епле курӑнни == == Ӑҫта ӳсни == == Вуламалли == * == Каҫӑсем == * [http://flower.onego.ru/lukov/narcis_o.html ''Нарцисс ложный'' на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125165920/http://flower.onego.ru/lukov/narcis_o.html |date=2020-11-25 }} [[Категори:Амариллис йышшисем]] [[Категори:Нарцисс]] [[Категори:Клумбăри ӳсентăрансем]] [[Категори:Грецири флора]] jpjixpuy0wq1touah0db83jk5baug02 0 90978 875406 720615 2026-07-11T18:51:24Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875406 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Сигнатура (пĕлтерĕшсем)}} '''Сигнату́ра''' — [[иккĕмĕш капашри форма|иккĕмĕш капашри формăн]] е [[Псевдо-Евклидла уçлăх]]ăн [[хисеп]] кăтартăвĕ, унта [[скалярла хутлав]]а иккĕмĕш капашлă тивĕçекен формăпа панă. Интернетра ку е унпа çывăх ăнлавсем тĕл пулни. «Экзотикăлла» <big>مكتبة</big>(мактаба) сайтран<ref>[https://ar.library.dctabudhabi.ae/eds/detail?db=edsbas&an=edsbas.2ACADC7 Мактаба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920212808/https://ar.library.dctabudhabi.ae/eds/detail?db=edsbas&an=edsbas.2ACADC7 |date=2021-09-20 }}</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} Включение дополнительных тем в программу курса линейной алгебры для экономистов и менеджеров ; The inclusion of additional topics to the program of linear algebra course for economists and managers ; Экономитсемпе менеджерсен '''линиллĕ''' алгебра курсĕн программине хушăм темăсем кĕртесси. {{Цитата вĕçĕ}} [[Физика]]-[[математика]] ăславĕсен докторĕн [[Шашкин Сергей Юрьевич]]ăн ĕçĕнчен<ref>[https://phsreda.com/cv/author/651 Шашкин Сергей Юрьевич. Статьи автора(2)]</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} Экономитсемпе менеджерсен '''линиллĕ''' алгебра курсĕн программине хушăм темăсем кĕртесси. ĕçре «'''линиллĕ''' алгебра уравненийĕсене тÿр килмен, уçăмсăр тата çирĕп мар системăсене анализлама пĕрещкел мел тупас тĕллевпе шутласси» ăнлава пĕтĕмлетнĕ. '''Линиллĕ''' алгебра уравненийĕсен число коэффициенчĕсене улăштарнинчен килекен çирĕп мар системисене пăхса тухнă. '''Линиллĕ''' системăсем çирĕп пулманнин сăлтавĕсене тата '''линиллĕ''' алгебра уравненийĕсен кирек епле системине те шутлама май паракан алгоритма тишкернĕ. Автор палăртнă тăрăх, çирĕп мар СЛАУсене шутлама меллĕ тесе Тихоновăн анлă саралнă тата практика енчен меллĕ йĕркелĕх алгоритмне пăхмалла. <Шупашкарти «Вĕренÿ аталанăвĕ» журнал, Чăваш Республикин вěренӳ институчě> {{Цитата вĕçĕ}} «Хыпар» хаçат сайтĕнчен<ref>Петрова, Лариса. [http://www.hypar.ru/ru/node/31073 Лицейра вĕренме аван-и?] — 18 Окт, 2018</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} Анна АЛЕКСЕЕВА [Канаш хулинчи Патшалăх службипе управлени лицейĕ]:... бал ташшине, ирĕклĕ кĕрешĕве, '''линиллĕ''' алгебрăна, шахматла выляма çÿретĕп. Эпĕ лицейри медиа ушкăн ертÿçи те {{Цитата вĕçĕ}} == Вуламалли == * ''Мальцев А. И.'' Основы линейной алгебры. — М.: Наука, 1975. * ''[[Гельфанд Израиль Моисеевич|Гельфанд И. М.]]'' Лекции по линейной алгебре. — М.: Наука, 1971. * ''[[Фаддеев Дмитрий Константинович|Фаддеев Д. К.]]'' Лекции по алгебре. — М.: Наука, 1984. * ''В. А. Ильин, Э. Г. Позняк'' Линейная алгебра, М.: М.: Наука, Физматлит, 1999. * ''[[Шафаревич Игорь Ростиславович|Шафаревич И. Р.]], Ремизов А. О.'' Линейная алгебра и геометрия. — М.: Физматлит, 2009. == Каçăсем == * Gerd Fischer: ''Lineare Algebra.'' Vieweg-Verlag, Wiesbaden 2003, ISBN 3-528-03217-0. * R. Abraham, J. E. Marsden, T., Manifolds, Tensor Analysis, and Applications. [[Springer Science+Business Media|Springer]]. Berlin, 2003. ISBN 3-540-96790-7 [[Категори:Линейлĕ алгебра]] lxerbnxq61cvwgomhbi3of7lqrw09fs 0 94491 875393 851969 2026-07-11T14:51:46Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875393 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Романова}} {{Пайăр çын |ят = Романова Фаина Александровна |тăван ят = |ӳкерчĕк = Романова_Фаина_Александровна.gif |анлăшĕ = 200 |çуралнă чухнехи ят = |ĕçлев тĕсĕ = театр/ӳнер пĕлӳçи |ĕçлев тĕсĕ = |çуралнă вырăн = [[1924]], [[çĕртме, 4]] |çуралнă вăхăт = [[Тăвай]] ялĕ,<br> {{ÇВ|Тăвай районĕ|Тăвай районĕнче}}, <br>[[Чăваш АССР]], [[ССРП]] |вилнĕ вăхăт = [[1990]], [[чӳк, 28]] |вилнĕ вырăн = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, [[Чăваш ССР]], [[ССРП]] |гражданлăх = {{USSR}} {{RUS}} |упăшка = [[Романов Виктор Павлович|В. П. Романов]] |ачасем = [[Романов Павел Викторович|П. В. Романов]]  |парнесемпе чыславсем = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{РСФСР тава тивĕçлĕ ĕçченĕ}} {{!!}} {{Хастар ĕçленĕшĕн медаль}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Чăваш АССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх премийĕ]] {{!}}}|сайт = }} '''Фаи́на Алекса́ндровна Рома́нова''' (4.6.1924, [[Тăвай]], [[Чăваш автономи облаçĕ]] —28.11.1990, Шупашкар, [[Чăваш ССР]]) — [[ССРП|совет]] [[Чăваш Ен|чăваш]] театр пĕлевçи тата çыравçи, ӳнер пĕлĕвĕн кандидачĕ (1972)<ref>[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/111/romanova/ Ученые-искусствоведы : Романова Фаина Александровна (Сарри)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720085901/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/111/romanova/ |date=2021-07-20 }}</ref>. [[ССКП]] пайташĕ (1953), ССРП театр ĕçченĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (1976), [[ССРП çыравçисен пĕрлешĕвĕ]]н пайташĕ (1976)<ref>[http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3555 РОМАНОВА Фаина Александровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720060802/http://www.enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=3555 |date=2021-07-20 }}</ref>. Чăваш Енĕн театр ӳнерĕн историпе паллă специалисчĕ шутланнă. == Биографи == 1924 çулхи çĕртмен 4-мĕшĕнче Чăваш АССР йышĕнчи [[Тăвай]] ялĕнче (халĕ [[Тăвай районĕ]]) патшалăх хĕсметçи çемьинче çуралнă. 1942 çулта [[Шупашкар]]та вăтам пĕлӳ илнĕ. 1948 çулта Мускаври [[ГИТИС]]ăн театр пĕлĕвĕн факультетĕнче аслă пĕлӳ дипломне тивĕçнĕ. 1972 çулта Ф. А. Романова «Чăваш драма театрĕ çурални тата аталанни, 1918—1941» темăпа ӳнер пĕлĕвĕн кандидачĕн диссертацине хӳтĕленĕ, <ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009973762 Диссертация кандидата искусствоведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720085859/https://search.rsl.ru/ru/record/01009973762 |date=2021-07-20 }}</ref>. Шупашкарта 1990 çулхи чӳкĕн 28-мĕшĕнче çут тĕнчерен уйрăлнă. {{External media |image1=[https://foto.cheb.ru/foto/foto.cheb.ru-168156.jpg Шупашкарти астăвăм хăми] }} === Çемье === * Упăшки — [[Романов Виктор Павлович|В. П. Романов]] — актёр, режиссёр<ref>[http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=1773 РОМАНОВ Виктор Павлович]</ref>; ** Ывăлĕ — [[Романов Павел Викторович|П. В. Романов]] — актёр, театр пĕлӳçи<ref>[http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=2300 РОМАНОВ Павел Викторович]</ref>. Фаина Александровна тата Виктор Павлович Романовсем пурăннă çурт çинче астăвăм хăми вырнаçтарнă]]<ref>[https://foto.cheb.ru/foto/168156.htm Чебоксары, улица Карла Маркса, 33]</ref>. == Чыслани == * Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1974), * РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1987). * [[Чăваш АССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх премийĕ|Чăваш АССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх премин]] лауреачĕ (1990). * ССРП культура министерствин «Палăртуллă ĕçленĕшĕн» паллă. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * ''Кондратьев М. Г.'' Романова Фаина Александровна // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2009. — Т. 3. == Каçăсем == * [http://www.artmuseum.ru/author/88798e96-102e-44f4-b120-0cec6506579b Романова Фаина Александровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210720085859/http://www.artmuseum.ru/author/88798e96-102e-44f4-b120-0cec6506579b |date=2021-07-20 }} {{Чăваш АССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх премин лауреачĕсем}} [[Категори:1924 çулта çуралнисем]] [[Категори:Çĕртмен 4-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:1990 çулта вилнисем]] [[Категори:Чӳкĕн 28-мĕшĕнче вилнисем]] sgfch1ce9lfdsbebitkkvyjmcr5ma0l 0 97991 875430 733974 2026-07-12T09:35:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875430 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Frisian horse.jpg|мини|Фриз ӑйӑрӗ]] [[Ӳкерчĕк:Horse-riding.gif|мини|Аллюрӗ]] '''Фриз лаши''' — [[Нидерланд|Нидерландсен]] ҫурҫӗн провинцинче, Фрисландире ӗрчетсе кӑларнӑ хура тӗслӗ лаша ӑрачӗ, ытарлӑн ӑна Голландин «хура ылтӑнӗ» теҫҫӗ. Европари чи ватӑ лаша ӑрачӗсенчен пӗри шутланать. == Вуламалли == *Коннозаводство и конный спорт / Под ред. Ю. Н. Барминцева. — М.: Колос, 1972. — 319 с. *Кожевников Е. В., Гуревич Д. Я. Отечественное коневодство: история, современность, проблемы. — М.: Агропромиздат, 1990. — 221 с. — ISBN 5-10-001135-1. *Спектор А .А. Лошади. — М.: АСТ, 2018. — 192 с. — (Иллюстрированный гид). — ISBN 978-5-17-109755-4. *Франк, Наталья. Невероятные лошади. Все о самых грациозных и сильных существах на планете. — М.: Эксмо, 2021. — 224 с. — (Подарочные издания. Энциклопедии животных). — ISBN 978-5-04-109364-8. == Каҫӑсем == * [http://www.horseworld.ru/?article=444 Фризы на horseworld.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218123201/https://www.horseworld.ru/?article=444 |date=2022-02-18 }} * [http://www.thehorses.ru/text_p/p_136.htm Фризская лошадь на thehorses.ru] * [https://web.archive.org/web/20160406114000/http://www.konushnya.ru/showthread.php?t=607 Фризы на форуме konushnya.ru] [[Категори:Лаша ăрачĕсем]] sqpm9wt95aoolubmhpz93xzlbp4hljg 0 102632 875419 871398 2026-07-12T01:35:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875419 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Телегин}} {{Ăсчах |Ят = Телегин Геннадий Гаврилович |Çуралнă чухнехи ят = Телегин Геннадий Гаврилович |Ӳкерчĕк = |Анлăшĕ = 200px |Алпусни = |Çуралнă вăхăт = [[1938]] çул, [[чӳк, 4]] |Çуралнă вырăн = [[Тури Туçа]] ялĕ, [[Патăрьел районĕ]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[ССРП]] |Вилнĕ вăхăт = [[2012]] çул, [[авăн, 25]] |Вилнĕ вырăн = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, {{ВВ|Чăваш Республики|Чăваш Енре}} |Гражданлăх = {{USSR}} {{RUS}} |Ăслăх сфери = физика — оптика |Ĕç вырăнĕ = СССР Ăслав Академийĕн Çĕпĕр уйрăмĕн институчĕ (1993-мĕш çулччен), Чăваш патшалăх университечĕ (1993-мĕш çул хыççăн) |Альма-матер = Новосибирск патшалăх университечĕ |Ăсчах степенĕ = физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ |Паллă вĕренекенсем = |Паллă = |Чыславсемпе парнесем= }} '''Телегин Геннадий Гаврилович''' (4.11.1938, Чăваш Енти Патăрьел районĕнчи Тури Туçа ялĕ – 25.9.2012, Шупашкар) – физик, физика-математика ăслăхĕсен докторĕ ([[1992]]), профессор ([[2000]]), Раççей оптика пĕрлĕхĕн, спектроскопистсен Ассоциацийĕн, лазер Ассоциацийĕн, Нью-Йоркри ăславсен академийĕн чăн пайташĕ. Вăл Сорос фончĕн тата Раççейри никĕсле тĕпчевсен фончĕн майĕсене тивĕç пулнă. СССР Ăслав Академийĕн Çĕпĕр уйрăмĕн дипломне тата СССР Ăслав Академийĕн Президиумĕн Хисеп грамотине çĕнсе илнĕ. 70 ăслав ĕçĕн, вăл шутра 2 монографин, авторĕ. == Биографи == [[1938]] çулхи [[чӳк, 14|чӳкĕн 4-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ри [[Патăрьел районĕ]]нчи [[Тури Туçа]] ялĕнче çуралса ÿснĕ. [[СССР]] Тинĕс-çар флотĕнче (ТÇФ) хĕсметре тăнă (1957-1961), Çĕнçĕпĕр университетĕнче вĕренсе тухнă ([[1966]]). СССР Ăслав Академийĕн Çĕпĕр уйрăмĕн Çурмаярăшсен институтĕнче аспирантура пĕтернĕ ([[1969]]). Çав тытăмри институтрах, Новосибирск хулинче (Академхулара) [[1993]]-мĕш çулччен вăй хунă. Унтан тин вара [[Шупашкар]]а куçса килнĕ. Ăславри тĕп интерессем лазерсенчи стационарлă мар электродинамикăлла процессене тĕпченипе çыхăннă. Импульсла тăрăмсен вăхăтла параметрĕсене стабилизацилессин меслечĕсене тупса палăртнă, линилле мар тĕрлĕрен палăрăмсемлĕ активлă талккăшĕллĕ лазерсен пайăркалавĕн динамикăлла бифуркацийĕсен тăрăмĕсене тĕпченĕ. == Кĕске библиографи == * Телегин Геннадий Гаврилович. Гетерогенный перенос заряда и адсорбционные явления в поле резонансного излучения Автореф. дис. на соиск. учен. степ. д.ф.-м.н. С. 29. Томск, [[1991]]. * Телегин Г.Г., Яценко А.С. Оптические спектры атмoсферных газoв [Текст] / Телегин Геннадий Гаврилович ; отв. ред. Раутиан С. Г. ; Рос. АН, Сиб. отд-ние, Ин-т автоматики и электрометрии. - Новосибирск : Наука, 2000. - 239, [2] с. - Библиогр. указ. по спектроскопии отд. элементов: с. 227-240. Библиогр.: с. 226-227. - ISBN 5-02-031618-0 : 42.90. == Вуламалли == * Сергеев Т. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=4272 Телегин Геннадий Гаврилович] — электронлă чăваш энциклопедийĕ * [https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=6553:2012-09-26-08-24-45&catid=190:2010-08-02-23-34-43&Itemid=537 Светлой памяти ТЕЛЕГИНА Геннадия Гавриловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127210550/https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=6553:2012-09-26-08-24-45&catid=190:2010-08-02-23-34-43&Itemid=537 |date=2022-11-27 }}. Некролог. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.stihi.ru/2013/07/26/5285 В горниле века сăвă, Лев Коробов] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 М-во культуры СССР. Казан. гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Кафедра молекулярных и тепловых явлений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728111146/https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 |date=2021-07-28 }} [[Категори:Физиксем, алфавитпа]] [[Категори:XX ĕмĕрти физиксем]] [[Категори:ССРП физикĕсем]] [[Категори:Раççей физикĕсем]] [[Категори:Раççей оптикĕсем]] [[Категори:1938 çулта çуралнисем]] [[Категори:Чӳкĕн 4-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:2012 çулта вилнисем]] [[Категори:Авăнăн 25-мĕшĕнче вилнисем]] [[Категори:Чăвашран тухнă физиксем]] ejnwifgo9hv9g9e4hv9oeoba8m6kmpf 0 102794 875425 858944 2026-07-12T06:38:28Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875425 wikitext text/x-wiki [[File:Final rehearsal of the parade. Joint photo with participants of the "Army Parade" on the occasion of the Independence Day of Ukraine.jpg|thumb|350px|Final rehearsal of the parade. Joint photo with participants of the "Army Parade" on the occasion of the Independence Day of Ukraine]] '''Украина хĕçпăшаллă вăйĕсем''' ({{lang-uk|Збройні сили України}}) — [[Украина]] патшалăхĕн [[хĕçпăшаллă вăйсем|çар организацийĕ]].<!--, предназначенная для обеспечения [[военная безопасность|военной безопасности]] и [[вооружённая защита|вооружённой защиты]] [[суверенитет]]а, [[независимость|независимости]] и [[территориальная целостность|территориальной целостности]] [[Украина|Украины]].--> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Çав. пек == * [[Украинăн çар бюджечĕ]] * [[Украинăн Шурă кĕнеки]] * [[Украина тата НАТО]] * {{iw|Украинăн çар чынĕсем тата уйрăм паллисем||uk|Військові звання України}}{{ref-uk}} == Каçăсем == * [https://www.mil.gov.ua/ Официальный сайт] * [http://www.200stran.ru/war_country224.html Статья в энциклопедии 200stran.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221150923/http://www.200stran.ru/war_country224.html |date=2014-12-21 }} * [http://www.soldat.ru/force/ukraine/table.html Данные о ВСУ на 1 января 2001 г. на сайте soldat.ru] * [http://www.cripo.com.ua/?sect_id=8&aid=80959 А. Бабинец, Е. Соболев. Армия Украины: люди вместо денег] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824012423/http://cripo.com.ua/?sect_id=8&aid=80959 |date=2017-08-24 }} * [https://web.archive.org/web/20100917184512/http://www.vu.mil.gov.ua/ Журнал «Войско Украины»]{{ref-uk}} * [http://tyl.at.ua/_ld/0/21_PKMU_N1073_17.0.pdf Зразки форми одягу і знаків розрізнення військовослужбовців Збройних Сил України]{{ref-uk}} * Виктор Карпов. [http://www.uarmy.com.ua/ALMANAH/ALMANAH02/article13/art13.html Комплекс військово-геральдичних знаків, емблем i прапорів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180520134257/http://www.uarmy.com.ua/ALMANAH/ALMANAH02/article13/art13.html |date=2018-05-20 }}{{ref-uk}} * [https://www.pravda.com.ua/rus/news/2019/08/23/7224284/ Зеленский присвоил почётные наименования боевым военным частям // Украинская правда, 23.08.2019] * [https://www.pravda.com.ua/rus/news/2019/09/4/7225250/ Должности начальника Генштаба и главнокомандующего ВСУ разделят // Украинская правда, 04.09.2019] * [https://www.president.gov.ua/ru/news/u-den-zahisnika-ukrayini-prezident-u-shtabi-oos-vruchiv-derz-57801 В День защитника Украины Президент в штабе ООС вручил государственные награды военнослужащим и присвоил почетные наименования бригадам. 14.10.2019 ] [[Категори:Украина|*]] [[Категори:Çар]] [[Категори:Хĕçпăшаллă вăйсем]] [[Категори:Украинăн хĕçпăшаллă вăйĕсем]] 16nwz5mcgnr6fsms0wk5lyj4vqhmixp 0 103031 875420 871401 2026-07-12T02:50:06Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875420 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Возяков}} {{Ăсчах |Ят = Тобоев Вячеслав Андреевич |Çуралнă чухнехи ят = Тобоев Вячеслав Андреевич |Ӳкерчĕк = |Анлăшĕ = 200px |Алпусни = |Çуралнă вăхăт = [[1958]] çул, [[кăрлач, 5]] |Çуралнă вырăн = [[Пушкăрт]] ялĕ, [[Етĕрне районĕ]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[ССРП]] |Вилнĕ вăхăт = |Вилнĕ вырăн = |Гражданлăх = {{USSR}} {{RUS}} |Ăслăх сфери = [[физика]], [[биологи]] [[математика]] |Ĕç вырăнĕ = Чăваш патшалăх университечĕ |Альма-матер = Хусан патшалăх университечĕ |Ăсчах степенĕ = физика-математика ăславĕсен кандидачĕ, биологи ăславĕсен докторĕ |Паллă вĕренекенсем = |Паллă = |Чыславсемпе парнесем= }} '''Тобоев Вячеслав Андреевич''' (5.1.[[1958]] çур., [[Пушкăрт]], Чăваш Енти Етĕрне районĕ) – физик, биолог тата математик, физика-математика ăславĕсен кандидачĕ ([[1990]]), биологи ăçлавĕсен докторĕ(2011), профессор ([[2012]]). Ĕçĕ-хĕлĕ Чăваш патшалăх университечĕпе çыхăннă. == Биографи == [[1958]] çулхи [[кăрлач, 5|кăрлачăн 5-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ри [[Етĕрне районĕ]]нчи [[Пушкăрт]] ялĕнче çуралса ÿснĕ. == Ĕçсем == === Диссертацисем === * Кандидат диссертацийĕ: «Статикăлла флуктуацилле çывхартури Изинг тата Гейзенберг моделĕсенчи корреляцилле функцисем тата термодинамика» * Доктор диссертацийĕ: «Пыл хурчĕсен акустика тата ăшă тĕлĕшĕнчи хире-хирĕç вăйăмĕн экобиологилле механихмĕсем». === Паллăрах публикацисем === * Тобоев, В.А. Математическая модель холодовой агрегации пчел / В.А. Тобоев // Материалы 2-й Международной, 4-й Всероссийской научно-практической конференции «Пчеловодство холодного и умеренного климата» (Псков, 17-18 марта 2007г.). - Псков, 2007. - С. 58-65. * Тобоев, В.А. Тепловидение – это перспективно / В.А.Тобоев // Пчеловодство. - 2005. - № 10. - С. 14-16. * Тобоев, В.А. Современные методы изучения теплового гомеостаза / В.А.Тобоев// Пчеловодство. - 2006. - № 10. - С. 44-46. * Тобоев, В.А. Теплофизическая модель холодовой агрегации пчел / В.А.Тобоев// Пчеловодство. - 2007. - № 1. - С. 14-16. * Тобоев, В.А. Нигматуллин, Р.Р. Новый метод статистической обработки временных рядов: исследование коллективного поведения общественных насекомых по их терморегуляторной активности / В.А.Тобоев, Р.Р.Нигматуллин // Нелинейный мир. - 2007. - Т.5. - №4. - С. 183-193. * Тобоев, В.А. Нигматуллин ,Р.Р. Самоорганизованная терморегуляция и ее количественное прочтение при холодовой агрегации пчел / В.А.Тобоев, Р.Р.Нигматуллин // Доклады Адыгской (Черкесской) международной академии наук. - 2007. - Т.9. - №1. - С. 144-148. * Тобоев, Вячеслав Андреевич. Прикладной статистический анализ для инженеров [Текст] : учебное пособие / В. А. Тобоев, Т. В. Картузова, М. С. Толстов ; М-во образования и науки Российской Федерации, Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования "Чувашский гос. ун-т им. И. Н. Ульянова". - Чебоксары : Изд-во Чувашского ун-та, 2014. - 107 с. : ил., табл.; 20 см.; ISBN 978-5-7677-1946-4 == Вуламалли == * Головина Н. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=5552 Тобоев Вячеслав Андреевич] — электронлă чăваш энциклопедийĕ * Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. Чебоксары: Чувашское кн. изд-во, 2006. – Т.1: А – Е, с. 335.; (Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. – Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2011. – Т.1.). * Возяков Владимир Иванович // Ученые Чебоксарского кооперативного института Российского университета кооперации. - Чебоксары, 2012; * Харитонова В. Г. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=1176 ВОЗЯКОВ Владимир Иванович] * [https://cheb.ruc.su/faculties_and_departments/uchetno-finansovyy-fakultet/kafedra-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/prepodavaetli-kafedry-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/vozyakov-v-i.php Возяков Владимир Иванович]{{Ĕçлемен каçă|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Шупашкарти коопераци институчĕн сайчĕ. * Сергеев Т. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=4272 Телегин Геннадий Гаврилович] — электронлă чăваш энциклопедийĕ * [https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=6553:2012-09-26-08-24-45&catid=190:2010-08-02-23-34-43&Itemid=537 Светлой памяти ТЕЛЕГИНА Геннадия Гавриловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127210550/https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=6553:2012-09-26-08-24-45&catid=190:2010-08-02-23-34-43&Itemid=537 |date=2022-11-27 }}. Некролог. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://famous-scientists.ru/list/10467 Диссертации / Биологические науки / Тобоев Вячеслав Андреевич] — Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ * [http://pmfit-chgu.ru/54-2011-01-19-06-48-37/prepodavateli-saik/361-2012-11-12-10-59-56 Каçă]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://umu.chuvsu.ru/hm/index.php/toboev-vyacheslav-andreevich Каçă] * [http://www.stihi.ru/2013/07/26/5285 В горниле века сăвă, Лев Коробов] * [https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 М-во культуры СССР. Казан. гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Кафедра молекулярных и тепловых явлений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728111146/https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 |date=2021-07-28 }} [[Категори:Физиксем, алфавитпа]] [[Категори:XX ĕмĕрти физиксем]] [[Категори:XXI ĕмĕрти физиксем]] [[Категори:ССРП физикĕсем]] [[Категори:Раççей физикĕсем]] [[Категори:1958 çулта çуралнисем]] [[Категори:Кăрлачăн 5-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:Чăвашран тухнă физиксем]] [[Категори:Чăвашран тухнă биологсем]] [[Категори:Чăвашран тухнă математиксем]] 1lfpdakmmkrb1i5ofoece7fxpf2dcey 0 103356 875428 750189 2026-07-12T08:10:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875428 wikitext text/x-wiki [[File:Datura stramonium 2000.jpg|thumb|Datura stramonium]] '''Ухмах курăкĕ''' ({{lang-la|Datúra}}) — {{bt-ruslat|Йыт çырли йышшисем|Solanaceae}} йышри ÿсентăрансен [[рет (биологи)|речĕ]]. Шултра [[курăк]]сем, сайра хутра йывăç хурăмлă. Мĕнпур тĕссем — [[наркăмăшла ӳсентăран]]сем; уйрăмах чечексем тата вăрăсем наркăмăшлă. [[Рудерал]]. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * {{Анненков|Datura}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Дурман}} * ''Ветвичка В., Тоушева Д.'' Растения полей и лесов. — Прага: Артия, 1987. * {{статья |автор=Bye R., Sosa V. |пуçелĕк=Molecular phylogeny of the jimsonweed genus ''Datura'' (Solanaceae) |кăларăм=Systematic Botany |volume=38 |номер=3 |pages=818—829 |çул=2013 |doi=10.1600/036364413X670278 }} == Каçăсем == * [http://flower.onego.ru/annual/datura.html Подробное описание видов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230630142426/http://flower.onego.ru/annual/datura.html |date=2023-06-30 }} на flower.onego.ru [[Категори:Йыт çырли йышшисем]] [[Категори:Евразири флора]] [[Категори:Çаран ӳсентăранĕсем]] [[Категори:Çеçенхир ӳсентăранĕсем]] [[Категори:Наркăмăшлă ӳсентăрансем]] [[Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем]] [[Категори:Энтеогенсем]] [[Категори:Галлюциногенлă ӳсентăрансем тата кăмпасем]] [[Категори:Çаран]] 5g9me4at9ut8dkv8s5u1c32c74fdrq2 0 106838 875429 875281 2026-07-12T08:20:36Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875429 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубĕ |ячĕ = ФА Шяуляй |логотип = |тулли ячĕ = ФА Шяуляй |витлевсем = |йĕркеленĕ = [[2007]] |стадион = «?», [[Шяуляй]] |шăнăçулăх = 4 000 |президент = Дейвис Канчельскис |тренер = |капитан = ??? |рейтинг = |ăмăрту = '''[[ТОПЛИГА]]'''<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> |сезон = 2025 |вырăн = 5. |сайт = [http://www.siauliufa.lt/ официаллă сайчĕ] | pattern_la1 = _hummelcorestriped1718by | pattern_b1 = _hummelcorestriped1718by | pattern_ra1 = _hummelcorestriped1718by | pattern_sh1 = _lugo1517a | pattern_so1 = _hummel20b | leftarm1 = 000000 | body1 = ffff00 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2=_senica1617h | pattern_b2=_senica1617h | pattern_ra2=_senica1617h | pattern_sh2=_senica1617h2 | pattern_so2 =_hummel20b | leftarm2=FF0000 | body2=FF0000 | rightarm2=FF0000 | shorts2=FF0000 | socks2=000000 | pattern_la3= _hummelauthentic20y | pattern_b3= _hummelauthentic20y | pattern_ra3= _hummelauthentic20y | pattern_sh3= _lugo1517a | pattern_so3= _hummel20b | leftarm3=FFFF00 | body3=FFFF00 | rightarm3=FFFF00 | shorts3=000000 | socks3=000000 }} '''ФА Шяуляй''' ({{lang-lt|Šiaulių futbolo akademija}}) — [[Шяуляй]] хулара вырнаçнă [[литва]] [[футбол клубĕ]]. == Çитĕнĕвĕсем == ; '''А лига''': ; '''Пĕрмĕш ліга''': 2021 == Кун-çулĕ == <...> == 2010—2026 сезонсем == {|class="wikitable" ! Сезон ! ДИВ. ! Лига ! Вырăн ! Асăрхавсем |- |- | bgcolor="#DBF3FF" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''III лига''' <small>''(Ш.)''</small> | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| '''9.''' | |- ||||||| |- | bgcolor="#DBf3FF" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''III лига''' <small>''(Ш.)''</small> | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| '''6.''' | |- ||||||| |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''II лига''' ''(З.)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200608210521/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |date=2020-06-08 }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''II лига''' ''(З.)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116183350/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |date=2020-01-16 }}</ref> |- ||||||| |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html</ref> |- ||||||| |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[ТОПЛИГА]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.siauliufa.lt/ Официаллă сайт] {{Литва футболĕн чемпионачĕ}} {{Football-stub}} [[Категори:Литван футбол клубĕсем]] g6fou9a9vqm0wp9tgm6b4bfr20hsko2 0 111518 875405 871189 2026-07-11T18:07:46Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875405 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |Ят = Светлана Светличная |Ӳкерчĕк = Svetlana Svetlichnaya 2013.jpg |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Çуралнă чухнехи ят = Светлана Афанасьевна Светличная |Çуралнă вăхăт = [[1940]], [[çу, 15]] |Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Ленинакан|Гюмрире}}, ССРП |Вилнĕ вăхăт = [[1940]], [[çу, 15]] |Вилнĕ вырăн = {{ВВ|Мускав|Мускавра}}, РФ |Професси = совет/раççей актриси |Хастар çулсем = |Амплуа = |Театр = |Рольсем = |Спектакльсем = |Чыславсемпе парнесем = {{РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ|1974}} }} '''Светлана Афанасьевна Светличная''' (15.5.1940, [[Ленинакан]] — 16.11.2024, Мускав, РФ) — совет кино актриса. [[РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ]] (1974). == Биографи == {{Çырмалла}} == Фильмографи == {{ФильмраÇӳл|ру}} {{Фильмра|1959|[[Колыбельная (фильм, 1959)|Колыбельная]]|Натка|5=ру}} {{Фильмра|1963|[[Им покоряется небо]]|Нина Колчина|5=ру}} {{Фильмра|1963|[[Тётка с фиалками (фильм)|Тётка с фиалками]]|Светлана|5=ру}} {{Фильмра|1964|[[Пока фронт в обороне]]|Катя, связистка|5=ру}} {{Фильмра|1964|[[Застава Ильича]]|Светлана|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Чистые пруды (фильм)|Чистые пруды]]|Катя-русалка|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Тридцать три (фильм)|Тридцать три]]|Нина Светлова, диктор телевидения|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Стряпуха (фильм)|Стряпуха]]|Павлина Хуторная|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Герой нашего времени (фильм)|Герой нашего времени]]|девушка-контрабандистка|5=ру}} {{Фильмра|1966|[[Не самый удачный день (фильм)|Не самый удачный день]]|Надежда Степанова, сестра Никиты|5=ру}} {{Фильмра|1968|[[Бриллиантовая рука]]|Анна Сергеевна|5=ру}} {{Фильмра|1968|[[Новые приключения неуловимых (фильм)|Новые приключения неуловимых]]|дама в собольем палантине|5=ру}} {{Фильмра|1968|[[Любить (фильм, 1968)|Любить]]|северянка|5=ру}} {{Фильмра|1969|[[Неподсуден (фильм)|Неподсуден]]|Вика, стюардесса|5=ру}} {{Фильмра|1971|[[Держись за облака (фильм)|Держись за облака]]|советская разведчица|5=ру}} {{Фильмра|1973|[[Семнадцать мгновений весны (телесериал)|Семнадцать мгновений весны]]|Габи|5=ру}} {{Фильмра|1974|[[Скворец и Лира]]|Генриетта|5=ру}} {{Фильмра|1974|[[Закрытие сезона (фильм)|Закрытие сезона]]|Зоя Моренко, исполнительница мото-аттракциона|5=ру}} {{Фильмра|1975|[[Когда дрожит земля (фильм)|Когда дрожит земля]]|Ирина|5=ру}} {{Фильмра|1976|[[Ты - мне, я - тебе (фильм)|Ты — мне, я — тебе]]|Валюша, подруга Ивана Кашкина|5=ру}} {{Фильмра|1977|[[Эти невероятные музыканты, или Новые сновидения Шурика]]|участница «вокально-инструментального ансамбля»|5=ру}} {{Фильмра|1978|[[Корень жизни]]|Сабина|5=ру}} {{Фильмра|1978|[[Отец Сергий (фильм, 1978)|Отец Сергий]]|барыня|5=ру}} {{Фильмра|1979|[[Место встречи изменить нельзя (фильм)|Место встречи изменить нельзя]]|Надя, сестра Ларисы Груздевой|5=ру}} {{Фильмра|1979|[[Недопёсок Наполеон III (фильм)|Недопёсок Наполеон III]]|мама Веры Мериновой|5=ру}} {{Фильмра|1981|[[Третье измерение (фильм)|Третье измерение]]|Ольга, жена Букреева|5=ру}} {{Фильмра|1982|[[Мужской почерк (короткометражный фильм)|Мужской почерк]]|Она|5=ру}} {{Фильмра|1983|[[Анна Павлова (фильм)|Анна Павлова]]|Маша|5=ру}} {{Фильмра|1985|[[День гнева (фильм, 1985)|День гнева]]|женщина с развалин|5=ру}} {{Фильмра|1988|[[Охотники в прериях Мексики]]|крестьянка с семьёй, направляющаяся в район Маппими|5=ру}} {{Фильмра|1991|[[И возвращается ветер…]]|[[камео]]|5=ру}} {{Фильмра|1991|[[Предисловие (короткометражный фильм)|Предисловие]]|5=ру}} {{Фильмра|1994|[[Дом на камне (фильм)|Дом на камне]]|нищенка|5=ру}} {{Фильмра|2004|[[Богиня: как я полюбила (фильм)|Богиня: как я полюбила]]|мама-призрак|5=ру}} {{Фильмра|2004|[[Дом у солёного озера]]|Зигрид, немецкая журналистка|5=ру}} {{Фильмра|2007|[[Звезда империи (фильм)|Звезда империи]]|гадалка|5=ру}} {{Фильмра|2007|[[Куратор (фильм)|Куратор]]|Мария Тарасовна, бывшая актриса|5=ру}} {{Фильмра|2009|[[Похищение богини (телесериал)|Похищение богини]]|Афродита Попандос, европейский цирковой продюсер|5=ру}} {{Фильмра|2010|[[Гаражи (телесериал)|Гаражи]] (17 серия «Выпавшая девушка»)|[[камео]]|5=ру}} {{Фильмра|2012|[[Девушка и смерть (фильм)|Девушка и смерть]]|старая Нина|5=ру}} {{Фильмра|2019|[[Беловодье. Тайна затерянной страны]]|[[камео]]|5=ру}} {{ФильмраАял}} == Каçăсем == * {{Imdb name|0841254}} * [https://ssvetlichnaya.ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230913100856/https://ssvetlichnaya.ru/ |date=2023-09-13 }} Светланы Светличной * [http://remont-online.net/idealnyy-remont/1614-svetlana-svetlichnaya-francuzskiy-lyuks.html В гостях у Светланы Светличной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904085514/http://remont-online.net/idealnyy-remont/1614-svetlana-svetlichnaya-francuzskiy-lyuks.html |date=2023-09-04 }} * [https://zwezda.ru/svetlich.html Интервью Светланы Светличной]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web |author=Руслан Шамуков |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/svetlichnaya-svetlana-afanasevna |title=Светличная Светлана Афанасьевна |lang=ru |website=tass.ru |publisher=ТАСС |date= |access-date=2021-08-22}} * {{cite web |author=Ольга Шмелёва |url=https://www.mosfilm.ru/news/?ELEMENT_ID=41075&sphrase_id=981887 |title=Широкий диапазон и «бриллиантовый» эпизод: к юбилею актрисы Светланы Светличной |lang=ru |website=mosfilm.ru |publisher=Официальный сайт «Мосфильма» |date=2020-05-14 |access-date=2021-08-22}} [[Категори:1940 çулта çуралнисем]] [[Категори:Çăвăн 15-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:2024 çулта вилнисем]] [[Категори:Чӳкĕн 16-мĕшĕнче вилнисем]] l546bjw7wop7mfklk83q1li1w8n49oc 0 117435 875422 822713 2026-07-12T06:00:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875422 wikitext text/x-wiki '''Уçнăлăх''': * [[Уçнăлăх]] — [[çутçанталăк]]а, этем [[пĕрлĕх]]не, логикапа математикăна ăслав меслечĕсемпе тĕпчесе тишкернĕ май тупнă çĕнĕлĕх, унччен пулман япала. Креативла (эвристикăлла) тĕлевлĕн ĕçленĕ май тупăнать, анчах "ăнсăртран" та пулса иртме пултарать тупăнасси. * [[Уçнăлăх (тĕн)]] — [[тĕн]]ри тата [[теологи]]ри ăнлав. == Асăннă модельпе пулăннă ытти терминсем == ''Уçнă'' тенин тымарĕнче '''уç-''' глагол тăрать. Ун çумне '''-нă''' аффикс хушсан паллăлăха пĕлтерекен [[сăмах]] ([[паллăлăх ĕçхĕл]]) пулса тăнă. Халлĕхе ку модельпе тунă çаканшкал [[термин]]сем пур: * [[Куçнăлăх]] — физикăра * [[Каланăлăх]] — лингвистикăра == Çавăн пекех == * [[Уçни (пĕлтерĕшсем)]] == Литература == * [[Нечаев, Сергей Юрьевич (писатель)|Нечаев, Сергей Юрьевич]]. Удивительные открытия. - Москва : ЭНАС, 2012. - 206 с. : ил.; 22 см. - (О чем умолчали учебники).; <nowiki>ISBN 978-5-4216-0021-3</nowiki><ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 РГБ каталогĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919172007/https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 |date=2018-09-19 }}</ref> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем }} {{disambig}} [[Категори:Уçнăлăх]] [[Категори:Уçнăлăх (тĕн)]] [[Категори:Уçнăлăхсем]] [[Категори:Уçнăлăхсем (тĕн)]] [[Категори:Уçни]] [[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]] jtevkyaarfnl9lb4s9jyiisnhfcm4jr 0 121872 875417 873889 2026-07-11T23:51:51Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875417 wikitext text/x-wiki '''Тĕнчери йĕрке''' ('''Тĕнче йĕрки''')  — тĕнчери [[нормативлă тытăм]]ăн вăл е ку нормисем, [[тĕнчери хутшăнусем|тĕнчери]] [[пĕрлĕхри хутшăнусеем|пĕрлĕхри]] хутшăнусене регуляцилекенскерсем, вĕсем [[эволюци]] майĕпе мар, урăхла майпа çирĕпленнĕ. Историе пăхсан, тĕнчере çакнашкал йĕркесем пулни курăнать. * '''[[Тĕнчери хутшăнусен Вестфали тытăмĕ|Вестфали тĕнче йĕрки]]''' ([[1648]]—[[1815]]) <!--— закреплён в [[Вестфальский мир|Вестфальском мирном договоре]]. Был оформлен статус государств как ведущих акторов мировой политики и главенствующих элементов международной системы. Мировой порядок стал складываться на основании отношений именно между государствами. При этом, под словом «мировой» стоит понимать прежде всего европейский порядок, так как данная система мало касалась других регионов мира.--> * '''[[Тĕнчери хутшăнусен Вена тытăмĕ|Вена тĕнче йĕрки]]''' (1815—[[1871]]) <!--— оформлен подписанием [[Венский конгресс|Венского мира]] в 1815 году после [[Наполеоновские войны|Наполеоновских войн]]. В этой форме мирового порядка были выделены Великие Державы — суверенные государства, которые имеют большее влияние, нежели остальные. В результате, такой порядок стал основой для эпохи [[колониализм]]а и посодействовал окончательному формированию [[Империя|империй]]. Мировой порядок отчасти стал действительно мировым, распространившись посредством расцвета колониальных империй на другие регионы.--> * '''[[Тĕнчери хутшăнусен Версаль-Вашингтон тытăмĕ|Версаль тĕнче йĕрки]]''' ([[1918]]—[[1939]]) <!--— Версальский мирный договор по итогам [[Первая мировая война|Первой мировой войны]]. Институционально был зафиксирован полицентричный мир, в котором принятие и осуществление важнейших решений происходит путём взаимных договорённостей [[Великая держава|Великих Держав]] с учётом интересов остальных. Была создана [[Лига Наций]] — институт, который был нацелен на поддержание существовавшего мирового порядка, на недопущение дестабилизации международной системы по воле одного из её элементов. Оказался недостаточно эффективен в связи с тем, что интересы государств по-прежнему стояли несравнимо выше интересов международной организации. Поскольку Версальский договор был создан после падения Российской империи в 1917 году и гибели Османской, Австро-Венгерской и Германской империй — некоторые историки неофициально называют его «постимперским миропорядком».--> * '''[[Тĕнчери хутшăнусен Ялта-Потсдам тытăмĕ|Ялта-Потсдам тĕнче йĕрки]]''' ([[1945]]—[[1991]]) <!--— сформировался на конференциях в [[Ялтинская конференция|Ялте]] и [[Потсдамская конференция|Потсдаме]], а также в послевоенном урегулировании в 1945-46 гг. впервые изменилась сама структура мирового порядка — с полицентричного на полярный (биполярный). Мир был разделён на два антитетических центра — независимый блок [[Соединённые Штаты Америки|США]] и коммунистический блок [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]. В результате, по инициативе США в 1949 году в качестве антикоммунистического сопротивления и для сдерживания влияния СССР был создан блок [[НАТО]]. В ответ СССР создал лояльные социалистические государства в Восточной Европе, объединив их в блок [[Организация Варшавского договора|ОВД]]. Началась «[[Холодная война]]».--> == Çавăн пекех == * [[Тĕнчери çĕнĕ экономикăлла йĕрке]] * [[Тăнăçлăх, йĕрке тата ырă ертсепырав]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Викисловарь|йĕрке}} == Литература == * [http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/news-archive/american-power-21st-century Joseph Nye Commentary: American Power in 21st Century] * [http://www.olivialau.org/ir/archive/bul2.pdf Hedley Bull, The Anarchical Society: A Study of Order in World Politics]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.columbia.edu/itc/sipa/S6800/courseworks/real_new_slaughter.pdf The real new world order Foreign Affairs; New York; Sep/Oct 1997; Anne-Marie Slaughter;] * Богатуров А. Д. Великие державы на Тихом океан'''е'''. История и теория международных отношений в Восточной Азии после второй мировой войны (1945—1995) — М.: Конверт — МОНФ, 1997. * Квинт В. Л. Стратегическое управление и экономика на глобальном формирующемся рынке.. — 1. — Москва: БЮДЖЕТ, 2012. — С. 27. — 629 с. — ISBN 5-9900421-6-7, 9785990042162 * [http://www.e-reading.club/book.php?book=1016921 Г. Киссинджер, Дипломатия, 1997 г. Глава первая — Новый Мировой Порядок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121549/http://www.e-reading.club/book.php?book=1016921 |date=2016-03-04 }} * Баталов Э. Я. Мировое развитие и мировой порядок, 2005 г. — Российская политическая энциклопедия, — 376с. * [http://www.socionauki.ru/journal/articles/300106/ Гринин Л. Е. Новый мировой порядок и эпоха глобализации. Ст. 1. Американская гегемония: апогей и ослабление. Что дальше? Век глобализации Выпуск № 2(16)/2015 с. 3-17.] * [http://www.socionauki.ru/journal/articles/428967/ Гринин Л. Е. Новый мировой порядок и эпоха глобализации. Ст. 2. Возможности и перспективы формирования нового мирового порядка. Век глобализации. Выпуск № 1-2(17-18)/2016 с. 3-18.] * [http://www.socionauki.ru/journal/articles/451251/ Гринин Л. Е. Мировой порядок в прошлом, настоящем и будущем. История и современность. Выпуск № 1(23)/2016 с. 20-63.] * Фененко А. В. История международных отношений: 1648—1945: Учебное пособие для студентов вузов. М.: Издательство «Аспект Пресс», 2018. 784 с. {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Тĕнчери хутшăнусен тытăмĕсем]] owe7t1xmqzeuqe3iyjit2ofycb2090a 0 125125 875426 853705 2026-07-12T07:06:04Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875426 wikitext text/x-wiki {{Литература хайлавĕ | Ячĕ = Унăн батальонĕ | Тăван ячĕ = {{lang-be|Яго батальён}} | Ӳкерчĕк = | Ӳкерчĕке алпусни = Повеçĕн титул енĕ | Жанр = повеç | Автор = [[Быков Василь Владимирович|Василь Быков]] | Тăван чĕлхи = беларус чĕлхи | Хайланă = | Пичетленĕ = [[1985]] | Издательство = «[[Маладосць]]» №2 }} '''Унăн батальонĕ''' ({{lang-be|Яго батальён}}) — Василь Быков беларус çыравçи 1985 çулта хайланă повеç. == Сюжет == Батальон командирĕ, капитан Волошин, йывăр çапăçусенче сайраланса юлнă хăйĕн салтакĕсемпе çирĕпленсе ларнă тăшман умне çитнĕ. Ĕçсем хĕлле пулса иртеççĕ, хăш вырăнта, хăш çулта пулнине тĕплĕн палăртман (1943—1944 çулсенче Кăнтăр фронтĕнче, пулас). Волошин хăйĕн батальонне тăшман çине атакăна пуçхирле кĕртесшĕн мар, анчах та «тăшман çирĕпленнĕ позицисене йышăнмалла» тапăч килет. Пысăк çухатусемпе çакна тума май килет. == Экранизаци == [[1988]] çулта «[[Унăн батальонĕ (фильм)|Унăн батальонĕ]]» фильм ӳнерленĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://lib.ru/PROZA/BYKOW/batalion.txt online] in der * [https://www.e-reading.club/book.php?book=9729 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250410104028/https://www.e-reading.club/book.php?book=9729 |date=2025-04-10 }} * [https://fantlab.ru/work282138 Eintrag] bei fantlab.ru [[Категори:Василь Быковăн повеçĕсем]] [[Категори:Беларусла литература хайлавĕсем]] 0jzz0w2b6183neb1vwfd0ni6s94tmkg 0 128841 875427 873207 2026-07-12T07:56:54Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875427 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Ут (пĕлтерĕшсем)}} {{Пĕлтерĕшсем|Каштан (пĕлтерĕшсем)}} {{Taxobox | name = Ут каштан | image file = Horse-chestnut 800.jpg | regnum = | phylum = | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Aesculus | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Ут каштан''' ({{lang-la|Aésculus}}) — {{bt-ruslat|Сапиндова йышшисем{{!}}Сапиндоа ямахатри|Sapindaceae}} ÿсентăрансен [[рет (биологи)|речĕ (кăкĕ)]], == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * Бородина Л. Н. Каштаны // Пчеловодство : журнал. — 2003. — № 4. — С. 24—25. — ISSN 0369—8629. * Конский каштан // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (Дата обращения: 7 июня 2010) * Кремер Б. П. Деревья: Местные и завезённые виды Европы / Пер. с нем. — М.: Астрель; АСТ, 2002. — 288 с. — ISBN 5-17-011538-5. * Артамонов В. Каштан конский // Наука и жизнь. — 1990. — № 3. — С. 158—160. * Носаль М. А., Носаль И. М. Лекарственные растения и их применение в народе / Под ред. акад. АН УССР В. Г. Дроботько. — Киев: Госмедиздат УССР, 1959. * Конский каштан // Дерево.ru. — 2008. — № 4. — С. 35—40. * Жадан М. М. Аптека в лесу: Ботанические экскурсии. — Симферополь: Крым, 1965. — 144, [8] с. * Жадан М. М. Аптека в лесу: Очерки о зелёных друзьях. — 2-е изд., перераб., доп. — Симферополь: Крым, 1969. — 160 с. == Каçăсем == {{wiktionary|ут}}{{wiktionary|каштан}} {{Навигаци}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AESCU Конский каштан]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте ''USDA NRCS'' * [http://flower.onego.ru/kustar/aesculus.html Конский каштан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260419144959/http://flower.onego.ru/kustar/aesculus.html |date=2026-04-19 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений * {{ВТ-ЭСБЕ|Журавли}} {{Тулаш каçăсем}} {{^|12px}} [[Категори:Бук йышшисем]] [[Категори:Ӳсентăрансен речĕсем]] [[Категори:Ут каштан]] 68zb9lf91nripo6ka8l7c4i8fcwbgvt 0 129225 875391 871348 2026-07-11T13:39:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875391 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Sespel.jpg|thumb|Çеçпĕл Мишши — Чăваш автономилле облаçĕн Революцилле трибуналĕн пĕрремĕш пуçлăхĕ]] {{Пĕлтерĕшсем|Революцилле трибунал (пĕлтерĕшсем)}}{{Пĕлтерĕшсем|Трибунал (пĕлтерĕшсем)}} '''Революцилле трибунал''' (''ревтрибунал'') — [[Совет Раççейĕ (1917—1922)|Совет Раççейĕ]]нче [[1917]]—[[1922]]-мĕш çулсенче пулнă ятарлă орган (органсем). Унашкал орган (органсем) пулассси Халăх комиссариачĕ 1917-мĕш çулхи декабрĕн 5-мĕшĕнче (ноябрĕн 22-мĕшĕнче) кăларнă Декретран<ref>[https://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5312/ Декрет Совета Народных Комиссаров (О суде)] — [5 декабря (22 ноября) 1917 г.]</ref> тухса тăнă. == Литература == * [http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/o_sude1.htm Декрет о суде] // Декреты Советской власти. Т. I. — М.: [[Госполитиздат]], 1957. — С. 124—126 * [https://istmat.org/node/28274 Инструкция Революционному Трибуналу. О революционном Трибунале, его составе, делах, подлежащих его ведению, налагаемых им наказаниях и о порядке ведения его заседаний.] * [[Павлов, Дмитрий Борисович|Павлов Д. Б.]] [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/72272 «Руководствуясь обстоятельствами дела и велениями революционной совести»: Документы Центрального государственного архива Московской области о деятельности Московского революционного трибунала. 1917–1922 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021021946/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/72272 |date=2020-10-21 }} // [[Россия. XX век. Документы]] * ==Асăрхавсем== {{Асăрхавсем}} {{Тулаш каçăсем}} {{Çеçпĕл Мишши}} [[Категори:Трибунал]] [[Категори:Революцилле трибунал]] [[Категори:Трибуналсем]] [[Категори:Çеçпĕл Мишши]] [[Категори:Революцилле трибуналсем]] 25nkxslpsd8ikt0diwp8djz14bn881m 0 129380 875407 871934 2026-07-11T20:00:21Z IvanScrooge98 17581 /* */ image 875407 wikitext text/x-wiki [[File:Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg|thumb|Моджтаба́ Хаменеи́]] {{Пĕр хушаматлисем|Хаменеи}} :{{Ан пăтраштарăр|Хомейни, Рухолла Мусави|Хомейни аятоллапа|[[Иран]]ри [[1979]]-мĕш çулти Ислам революцийĕн лидерĕпе}} :{{Ан пăтраштарăр|Хаменеи, Али|Али Хаменеи аятоллапа|унăн ашшĕпе тата умĕнхийĕпе}} '''Моджтаба́ Хаменеи́''', туллин: '''Моджтаба́ Хосейни́ Хаменеи́''' ({{lang-fa|مجتبی حسینی خامنه‌ای}}) — [[Иран]] [[политика]] тата [[патшалăх]] ĕçлевçи, сăваплăхçă. [[2026]]-мĕш çулхи мартăн 8-мĕшĕнчен — [[Иранăн аслă тытăмçи]]н постне йышăнса тăрать<ref name=nyyyyy>{{Cite news|title=Iran Has a New Supreme Leader. What Does That Mean?|first=Carlotta GallCarlotta Gall has reported from|last=Istanbul|url=https://www.nytimes.com/2026/03/08/world/middleeast/iran-supreme-leader-khamenei.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|lang=en-US}}</ref><ref name=guard>{{Cite news|title=Appointing a new leader is the least of Iran’s troubles|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/appointing-a-new-leader-is-the-least-of-irans-troubles|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|lang=en-GB}}</ref><ref name=hill>{{Cite news|title=Iran clerics choose Khamenei’s son as next supreme leader|author=Laura Kelly|url=https://thehill.com/homenews/5765690-mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader/|website=THE HILL|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Новым верховным лидером Ирана стал Моджтаба Хаменеи|url=https://www.rbc.ru/politics/09/03/2026/69adc6319a79476b38a59c39|website=РБК|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|url-status=live}}</ref>. [[1969]]-мĕш çулта çуралнă. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Иран]] [[Категори:XXI ĕмĕрти политиксем]] [[Категори:Аятолласем]] [[Категори:Аслă аятолласем]] [[Категори:Моджтаба Хаменеи| ]] e34zibop0g9ogz5s6giwz5k9y6wzc2u 875408 875407 2026-07-11T20:01:07Z IvanScrooge98 17581 /* */ 875408 wikitext text/x-wiki [[File:Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg|thumb|upright|Моджтаба́ Хаменеи́]] {{Пĕр хушаматлисем|Хаменеи}} :{{Ан пăтраштарăр|Хомейни, Рухолла Мусави|Хомейни аятоллапа|[[Иран]]ри [[1979]]-мĕш çулти Ислам революцийĕн лидерĕпе}} :{{Ан пăтраштарăр|Хаменеи, Али|Али Хаменеи аятоллапа|унăн ашшĕпе тата умĕнхийĕпе}} '''Моджтаба́ Хаменеи́''', туллин: '''Моджтаба́ Хосейни́ Хаменеи́''' ({{lang-fa|مجتبی حسینی خامنه‌ای}}; [[1969]]-мĕш çулта çуралнă) — [[Иран]] [[политика]] тата [[патшалăх]] ĕçлевçи, сăваплăхçă. [[2026]]-мĕш çулхи мартăн 8-мĕшĕнчен — [[Иранăн аслă тытăмçи]]н постне йышăнса тăрать.<ref name=nyyyyy>{{Cite news|title=Iran Has a New Supreme Leader. What Does That Mean?|first=Carlotta GallCarlotta Gall has reported from|last=Istanbul|url=https://www.nytimes.com/2026/03/08/world/middleeast/iran-supreme-leader-khamenei.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|lang=en-US}}</ref><ref name=guard>{{Cite news|title=Appointing a new leader is the least of Iran’s troubles|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/appointing-a-new-leader-is-the-least-of-irans-troubles|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|lang=en-GB}}</ref><ref name=hill>{{Cite news|title=Iran clerics choose Khamenei’s son as next supreme leader|author=Laura Kelly|url=https://thehill.com/homenews/5765690-mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader/|website=THE HILL|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Новым верховным лидером Ирана стал Моджтаба Хаменеи|url=https://www.rbc.ru/politics/09/03/2026/69adc6319a79476b38a59c39|website=РБК|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|url-status=live}}</ref> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Иран]] [[Категори:XXI ĕмĕрти политиксем]] [[Категори:Аятолласем]] [[Категори:Аслă аятолласем]] [[Категори:Моджтаба Хаменеи| ]] ml232m0numwe2x6uhop0drgyz61vky3 875409 875408 2026-07-11T20:01:37Z IvanScrooge98 17581 /* */ 875409 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Хаменеи}} :{{Ан пăтраштарăр|Хомейни, Рухолла Мусави|Хомейни аятоллапа|[[Иран]]ри [[1979]]-мĕш çулти Ислам революцийĕн лидерĕпе}} :{{Ан пăтраштарăр|Хаменеи, Али|Али Хаменеи аятоллапа|унăн ашшĕпе тата умĕнхийĕпе}} [[File:Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg|thumb|upright|Моджтаба́ Хаменеи́]] '''Моджтаба́ Хаменеи́''', туллин: '''Моджтаба́ Хосейни́ Хаменеи́''' ({{lang-fa|مجتبی حسینی خامنه‌ای}}; [[1969]]-мĕш çулта çуралнă) — [[Иран]] [[политика]] тата [[патшалăх]] ĕçлевçи, сăваплăхçă. [[2026]]-мĕш çулхи мартăн 8-мĕшĕнчен — [[Иранăн аслă тытăмçи]]н постне йышăнса тăрать.<ref name=nyyyyy>{{Cite news|title=Iran Has a New Supreme Leader. What Does That Mean?|first=Carlotta GallCarlotta Gall has reported from|last=Istanbul|url=https://www.nytimes.com/2026/03/08/world/middleeast/iran-supreme-leader-khamenei.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|lang=en-US}}</ref><ref name=guard>{{Cite news|title=Appointing a new leader is the least of Iran’s troubles|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/appointing-a-new-leader-is-the-least-of-irans-troubles|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|lang=en-GB}}</ref><ref name=hill>{{Cite news|title=Iran clerics choose Khamenei’s son as next supreme leader|author=Laura Kelly|url=https://thehill.com/homenews/5765690-mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader/|website=THE HILL|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Новым верховным лидером Ирана стал Моджтаба Хаменеи|url=https://www.rbc.ru/politics/09/03/2026/69adc6319a79476b38a59c39|website=РБК|date=2026-03-08|access-date=2026-03-09|url-status=live}}</ref> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Иран]] [[Категори:XXI ĕмĕрти политиксем]] [[Категори:Аятолласем]] [[Категори:Аслă аятолласем]] [[Категори:Моджтаба Хаменеи| ]] 71hd5xjnp747i6smam9l5pbgm927524 0 130283 875418 875294 2026-07-12T00:44:24Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 875418 wikitext text/x-wiki [[File:Thermally Agitated Molecule.gif|thumb|Animation of a thermally agitated molecule as it vibrates]] '''Тан валеçев теореми''' == Çавăн пекех == * [[Молекула-кинетика теорийĕ]] * [[Статистикăлла механика]] * [[Квантла статистика]] == Каçăсем == * [http://webphysics.davidson.edu/physlet_resources/thermo_paper/thermo/examples/ex20_4.html Апплет]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806154151/http://webphysics.davidson.edu/physlet_resources/thermo_paper/thermo/examples/ex20_4.html |date=2020-08-06 }}, демонстрирующий закон равнораспределения в реальном времени для смеси одноатомных и двухатомных газов * [http://www.sciencebits.com/StellarEquipartition The equipartition theorem in stellar physics], written by Nir J. Shaviv, an associate professor at the Racah Institute of Physics in the [[Hebrew University of Jerusalem]]. [[Категори:Статистикăлла механика]] [[Категори:Термодинамика]] [[Категори:Физика теоремисем|Тан валеçев]] [[Категори:Энергия]] phtr182tyopyrqe191hzi4yd6pgu18e 10 130297 875389 2026-07-11T12:32:27Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Пурпуровая нектарница, Бхигван, Махараштра, Индия» 875389 wikitext text/x-wiki Пурпуровая нектарница, Бхигван, Махараштра, Индия m9g5oj3abtlook4u1le1qf1ui36cnp9 10 130298 875390 2026-07-11T12:32:52Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Purple Sunbird in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg» 875390 wikitext text/x-wiki Purple Sunbird in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg jenkgvww0x2tomtvu8nvtuqlhweiddi 0 130299 875397 2026-07-11T17:17:59Z Vyacheslav Nasretdinov 2613 Ҫӗнӗ страница: «{{Хула çинчен|Шымкент<br>Şimkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}} '''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырна...» 875397 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Шымкент<br>Şimkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}} '''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест. Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]</ref> Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.<ref name="decree2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]</ref> 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ. == Ятĕн этимологийĕ == «Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.<ref>Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.</ref> Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ. == Тавралăхĕ == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]</ref> Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ. Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ. === Ҫанталӑк === Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче. Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]</ref> == Кун-ҫулĕ == === Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр === Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман. Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.<ref>Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.</ref> Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ. XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ. === Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ === 1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ. 1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ. 1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ. [[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ. === Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн === 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.<ref name="decree2018"/> 2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ. == Администрациллĕ пайлану == Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:<ref name="official">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]</ref> # '''Абай районӗ'''; # '''Әл-Фараби районӗ'''; # '''Еңбекши районӗ'''; # '''Каратау районӗ'''; # '''Туран районӗ'''. Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ. Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.<ref name="official"/> == Халăх йышĕ == Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ. 2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.<ref name="population2026"/> Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.<ref>''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.</ref> Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ. == Экономики == Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем: * тӗслӗ металлурги; * нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси; * химия тата фармацевтика промышленноҫӗ; * машиностроени; * ҫӑмӑл промышленность; * апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси; * тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси. Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур. 2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.<ref name="economy">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]</ref> 2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.<ref name="economy"/> == Транспорт == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ. '''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ. '''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ. Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ. == Культура тата вĕренӳ == Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче: * Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони; * вырӑс драма театрӗ; * узбек драма театрӗ; * опера тата балет театрӗ; * Шымкент хулин музейӗ; * «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ. 2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ. Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем: * Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ; * Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ; * Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ; * Шымкент университетӗ; * «Мирас» университетӗ. == Паллă вырăнсем == [[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]] Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем: * '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн; * '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ; * '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк; * '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ; * '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк; * '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн; * '''Кен-Баба паркӗ'''; * '''Абай паркӗ'''; * '''Шәмші Қалдаяқов аллейи'''; * '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''. <gallery mode="packed" heights="150"> Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель </gallery> == Спорт == Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет. Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ. == Туслă хуласем == Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче: * [[Байинь (хула)|Байинь]], Китай; * [[Измир]], Турци; * [[Могилёв]], Беларусь; * [[Паттайя]], Таиланд; * [[Стивенейдж]], Пӗрлешнӗ Патшалӑх; * [[Худжанд]], Таджикистан. == Каҫăсем == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика] * {{Commonscat|Shymkent}} [[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]] [[Категори:Казахстан хулисем]] [[Категори:Шымкент]] [[Категори:Аслӑ ефӗк ҫулӗнчи хуласем]] [[Категори:Миллион ҫынлӑ хуласем]] q3335csucab681mjcc1botkggztg9le 875400 875397 2026-07-11T17:31:19Z Vyacheslav Nasretdinov 2613 875400 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Шымкент<br>Şimkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}} '''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест. Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]</ref> Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.<ref name="decree2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]</ref> 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ. == Ятĕн этимологийĕ == «Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.<ref>Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.</ref> Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ. == Тавралăхĕ == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]</ref> Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ. Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ. === Ҫанталӑк === Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче. Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]</ref> == Кун-ҫулĕ == === Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр === Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман. Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.<ref>Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.</ref> Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ. XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ. === Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ === 1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ. 1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ. 1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ. [[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ. === Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн === 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.<ref name="decree2018"/> 2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ. == Администрациллĕ пайлану == Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:<ref name="official">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]</ref> # '''Абай районӗ'''; # '''Әл-Фараби районӗ'''; # '''Еңбекши районӗ'''; # '''Каратау районӗ'''; # '''Туран районӗ'''. Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ. Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.<ref name="official"/> == Халăх йышĕ == Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ. 2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.<ref name="population2026"/> Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.<ref>''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.</ref> Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ. == Экономики == Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем: * тӗслӗ металлурги; * нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси; * химия тата фармацевтика промышленноҫӗ; * машиностроени; * ҫӑмӑл промышленность; * апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси; * тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси. Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур. 2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.<ref name="economy">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]</ref> 2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.<ref name="economy"/> == Транспорт == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ. '''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ. '''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ. Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ. == Культура тата вĕренӳ == Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче: * Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони; * вырӑс драма театрӗ; * узбек драма театрӗ; * опера тата балет театрӗ; * Шымкент хулин музейӗ; * «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ. 2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ. Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем: * Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ; * Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ; * Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ; * Шымкент университетӗ; * «Мирас» университетӗ. == Паллă вырăнсем == [[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]] Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем: * '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн; * '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ; * '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк; * '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ; * '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк; * '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн; * '''Кен-Баба паркӗ'''; * '''Абай паркӗ'''; * '''Шәмші Қалдаяқов аллейи'''; * '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''. <gallery mode="packed" heights="150"> Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель </gallery> == Спорт == Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет. Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ. == Туслă хуласем == Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче: {| class="wikitable" style="background:#ffffef; " |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Хула</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ҫӗршыв</span> |- | [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}} |- | [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}} |- | [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}} |- | [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}} |- | [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}} |- | [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}} |} == Каҫăсем == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика] * {{Commonscat|Shymkent}} [[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]] [[Категори:Казахстан хулисем]] [[Категори:Шымкент]] [[Категори:Аслӑ ефӗк ҫулӗнчи хуласем]] [[Категори:Миллион ҫынлӑ хуласем]] 8o65ygfn88a4o4nf4e2ehtca4d2je7z 875402 875400 2026-07-11T17:32:17Z Vyacheslav Nasretdinov 2613 875402 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Шымкент<br>Şimkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}} '''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест. Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]</ref> Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.<ref name="decree2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]</ref> 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ. == Ятĕн этимологийĕ == «Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.<ref>Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.</ref> Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ. == Тавралăхĕ == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]</ref> Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ. Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ. === Ҫанталӑк === Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче. Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]</ref> == Кун-ҫулĕ == === Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр === Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман. Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.<ref>Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.</ref> Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ. XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ. === Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ === 1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ. 1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ. 1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ. [[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ. === Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн === 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.<ref name="decree2018"/> 2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ. == Администрациллĕ пайлану == Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:<ref name="official">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]</ref> # '''Абай районӗ'''; # '''Әл-Фараби районӗ'''; # '''Еңбекши районӗ'''; # '''Каратау районӗ'''; # '''Туран районӗ'''. Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ. Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.<ref name="official"/> == Халăх йышĕ == Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ. 2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.<ref name="population2026"/> Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.<ref>''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.</ref> Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ. == Экономики == Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем: * тӗслӗ металлурги; * нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси; * химия тата фармацевтика промышленноҫӗ; * машиностроени; * ҫӑмӑл промышленность; * апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси; * тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси. Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур. 2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.<ref name="economy">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]</ref> 2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.<ref name="economy"/> == Транспорт == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ. '''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ. '''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ. Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ. == Культура тата вĕренӳ == Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче: * Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони; * вырӑс драма театрӗ; * узбек драма театрӗ; * опера тата балет театрӗ; * Шымкент хулин музейӗ; * «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ. 2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ. Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем: * Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ; * Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ; * Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ; * Шымкент университетӗ; * «Мирас» университетӗ. == Паллă вырăнсем == [[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]] Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем: * '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн; * '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ; * '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк; * '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ; * '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк; * '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн; * '''Кен-Баба паркӗ'''; * '''Абай паркӗ'''; * '''Шәмші Қалдаяқов аллейи'''; * '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''. <gallery mode="packed" heights="150"> Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель </gallery> == Спорт == Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет. Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ. == Туслă хуласем == Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче: {| class="wikitable" style="background:#ffffef; " |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Хула</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ҫӗршыв</span> |- | [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}} |- | [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}} |- | [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}} |- | [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}} |- | [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}} |- | [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}} |} == Каҫăсем == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика] * {{Commonscat|Shymkent}} [[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]] [[Категори:Казахстан хулисем]] [[Категори:Шымкент]] nl9fzkfo66s7ku8y67f9app3xf7mnoc 875403 875402 2026-07-11T17:32:53Z Vyacheslav Nasretdinov 2613 875403 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Шымкент<br>Şimkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}} '''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест. Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]</ref> Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.<ref name="decree2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]</ref> 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ. == Ятĕн этимологийĕ == «Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.<ref>Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.</ref> Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ. == Тавралăхĕ == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]</ref> Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ. Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ. === Ҫанталӑк === Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче. Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]</ref> == Кун-ҫулĕ == === Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр === Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман. Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.<ref>Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.</ref> Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ. XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ. === Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ === 1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ. 1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ. 1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ. [[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ. === Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн === 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.<ref name="decree2018"/> 2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ. == Администрациллĕ пайлану == Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:<ref name="official">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]</ref> # '''Абай районӗ'''; # '''Әл-Фараби районӗ'''; # '''Еңбекши районӗ'''; # '''Каратау районӗ'''; # '''Туран районӗ'''. Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ. Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.<ref name="official"/> == Халăх йышĕ == Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ. 2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.<ref name="population2026"/> Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.<ref>''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.</ref> Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ. == Экономики == Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем: * тӗслӗ металлурги; * нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси; * химия тата фармацевтика промышленноҫӗ; * машиностроени; * ҫӑмӑл промышленность; * апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси; * тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси. Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур. 2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.<ref name="economy">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]</ref> 2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.<ref name="economy"/> == Транспорт == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ. '''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ. '''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ. Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ. == Культура тата вĕренӳ == Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче: * Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони; * вырӑс драма театрӗ; * узбек драма театрӗ; * опера тата балет театрӗ; * Шымкент хулин музейӗ; * «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ. 2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ. Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем: * Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ; * Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ; * Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ; * Шымкент университетӗ; * «Мирас» университетӗ. == Паллă вырăнсем == [[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]] Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем: * '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн; * '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ; * '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк; * '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ; * '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк; * '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн; * '''Кен-Баба паркӗ'''; * '''Абай паркӗ'''; * '''Шәмші Қалдаяқов аллейи'''; * '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''. <gallery mode="packed" heights="150"> Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель </gallery> == Спорт == Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет. Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ. == Туслă хуласем == Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче: {| class="wikitable" style="background:#ffffef; " |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Хула</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ҫӗршыв</span> |- | [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}} |- | [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}} |- | [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}} |- | [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}} |- | [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}} |- | [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}} |} == Каҫăсем == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика] [[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]] [[Категори:Казахстан хулисем]] [[Категори:Шымкент]] o4ntxgzv5570wykeaxf6ayyndyev621 875404 875403 2026-07-11T17:57:07Z Vyacheslav Nasretdinov 2613 875404 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Шымкент<br>Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}} '''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест. Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.<ref name="population2026">[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]</ref> Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.<ref name="decree2018">[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]</ref> 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ. == Ятĕн этимологийĕ == «Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.<ref>Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.</ref> Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ. == Тавралăхĕ == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².<ref name="development">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]</ref> Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ. Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ. === Ҫанталӑк === Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче. Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.<ref>[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]</ref> == Кун-ҫулĕ == === Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр === Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман. Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.<ref>Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.</ref> Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ. XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ. === Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ === 1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ. 1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ. 1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ. [[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ. === Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн === 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.<ref name="decree2018"/> 2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ. == Администрациллĕ пайлану == Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:<ref name="official">[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]</ref> # '''Абай районӗ'''; # '''Әл-Фараби районӗ'''; # '''Еңбекши районӗ'''; # '''Каратау районӗ'''; # '''Туран районӗ'''. Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ. Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.<ref name="official"/> == Халăх йышĕ == Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ. 2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.<ref name="population2026"/> Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.<ref>''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.</ref> Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ. == Экономики == Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем: * тӗслӗ металлурги; * нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси; * химия тата фармацевтика промышленноҫӗ; * машиностроени; * ҫӑмӑл промышленность; * апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси; * тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси. Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур. 2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.<ref name="economy">[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]</ref> 2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.<ref name="economy"/> == Транспорт == Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ. '''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ. '''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ. Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ. == Культура тата вĕренӳ == Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче: * Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони; * вырӑс драма театрӗ; * узбек драма театрӗ; * опера тата балет театрӗ; * Шымкент хулин музейӗ; * «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ. 2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ. Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем: * Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ; * Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ; * Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ; * Шымкент университетӗ; * «Мирас» университетӗ. == Паллă вырăнсем == [[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]] Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем: * '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн; * '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ; * '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк; * '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ; * '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк; * '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн; * '''Кен-Баба паркӗ'''; * '''Абай паркӗ'''; * '''Шәмші Қалдаяқов аллейи'''; * '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''. <gallery mode="packed" heights="150"> Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель </gallery> == Спорт == Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет. Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ. == Туслă хуласем == Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче: {| class="wikitable" style="background:#ffffef; " |- ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Хула</span> ! style="background:#811541" | <span style="color:white;">Ҫӗршыв</span> |- | [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}} |- | [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}} |- | [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}} |- | [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}} |- | [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}} |- | [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}} |} == Каҫăсем == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ] * [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика] [[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]] [[Категори:Казахстан хулисем]] [[Категори:Шымкент]] p7kc8andw1y36y8qf3tfqrno2d73kez 14 130300 875401 2026-07-11T17:31:34Z Vyacheslav Nasretdinov 2613 Пушӑ страница хатӗрлерӗмӗр 875401 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 130301 875411 2026-07-11T20:44:37Z ~2026-38840-09 40481 /* */ Она 875411 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | RusTitle = Теперь Радуги | OrigTitle = Теперь Радуги | image = | caption = | format = камит | runtime = 20-25 мин. | creator = | producer = [[Кравченко Максим Николаевич|Максим Кравченко]]<br>[[Прусаков Степан Дмитриевич|Степан Прусаков]]<br>[[Демченко Даниил Максимович|Даниил Демченко]] | dir = [[Точилин Пётр Владимирович|Пётр Точилин]]<br>[[Паук Юрий Романович|Юрий Паук]]<br>Иван Китаев<br>[[Овчинников Евгений Русланович|Евгений Овчинников]] | script = | starring = [[Гундин, Эрик Эльдарович|Эрик Гундин]]<br>[[Понамарева Екатерина Владимировна|Екатерина Понамарева]]<br>[[Мошечкова Алина Александровна|Алина Мошечкова]]<br>[[Сибагатова, Диана Маратовна|Диана Сибагатова]]<br>[[Иванова Любовь Игоревна|Любовь Иванова]]<br>[[Мошечкова Дарья Алексеевна|Дарья Мошечкова]]<br>[[Мошечкова Юлия Владимировна|Юлия Мошечкова]]<br>[[Ковлев Александр Сергеевич|Александр Ковлев]]<br>[[Швачунов Валентин Сергеевич|Валентин Швачунов]]<br>[[Филькин Никита Артурович|Никита Филькин]] | country = [[Раççей]] | network = [[ТНТ]] | first_aired = [[Çурла, 01]] [[2026]] | last_aired = [[Çу, 19]] [[2026]] | num_seasons = 5 | num_episodes = 255 | imdb_id = 3923725 }} '''Теперь Радуги''' — нумай сериллĕ илемлĕ телесериал. nzdi17rj6jpuuppr4mskulbi7peh6ey 875412 875411 2026-07-11T20:46:07Z ~2026-38840-09 40481 /* */ Она 875412 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | RusTitle = Теперь Радуги | OrigTitle = Теперь Радуги | image = | caption = | format = камит | runtime = 20-25 мин. | creator = | producer = [[Кравченко Максим Николаевич|Максим Кравченко]]<br>[[Прусаков Степан Дмитриевич|Степан Прусаков]]<br>[[Демченко Даниил Максимович|Даниил Демченко]] | dir = [[Попов Кирилл Олегович|Кирилл Попов]]<br>[[Паук Юрий Романович|Юрий Паук]]<br>Иван Китаев<br>[[Овчинников Евгений Русланович|Евгений Овчинников]] | script = | starring = [[Гундин, Эрик Эльдарович|Эрик Гундин]]<br>[[Понамарева Екатерина Владимировна|Екатерина Понамарева]]<br>[[Мошечкова Алина Александровна|Алина Мошечкова]]<br>[[Сибагатова, Диана Маратовна|Диана Сибагатова]]<br>[[Иванова Любовь Игоревна|Любовь Иванова]]<br>[[Мошечкова Дарья Алексеевна|Дарья Мошечкова]]<br>[[Мошечкова Юлия Владимировна|Юлия Мошечкова]]<br>[[Ковлев Александр Сергеевич|Александр Ковлев]]<br>[[Швачунов Валентин Сергеевич|Валентин Швачунов]]<br>[[Филькин Никита Артурович|Никита Филькин]] | country = [[Раççей]] | network = [[ТНТ]] | first_aired = [[Çурла, 01]] [[2026]] | last_aired = [[Çу, 19]] [[2026]] | num_seasons = 5 | num_episodes = 255 | imdb_id = 3923725 }} '''Теперь Радуги''' — нумай сериллĕ илемлĕ телесериал. cjbgc3ic7kzjjo5i5nz5b7oiddlxrja 875413 875412 2026-07-11T20:46:56Z ~2026-38840-09 40481 /* */ Она 875413 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | RusTitle = Теперь Радуги | OrigTitle = Теперь Радуги | image = | caption = | format = камит | runtime = 20-25 мин. | creator = | producer = [[Кравченко Максим Николаевич|Максим Кравченко]]<br>[[Прусаков Степан Дмитриевич|Степан Прусаков]]<br>[[Демченко Даниил Максимович|Даниил Демченко]] | dir = [[Попов Кирилл Олегович|Кирилл Попов]]<br>[[Паук Юрий Романович|Юрий Паук]]<br>Дмитрий Юрганов<br>[[Овчинников Евгений Русланович|Евгений Овчинников]] | script = | starring = [[Гундин, Эрик Эльдарович|Эрик Гундин]]<br>[[Понамарева Екатерина Владимировна|Екатерина Понамарева]]<br>[[Мошечкова Алина Александровна|Алина Мошечкова]]<br>[[Сибагатова, Диана Маратовна|Диана Сибагатова]]<br>[[Иванова Любовь Игоревна|Любовь Иванова]]<br>[[Мошечкова Дарья Алексеевна|Дарья Мошечкова]]<br>[[Мошечкова Юлия Владимировна|Юлия Мошечкова]]<br>[[Ковлев Александр Сергеевич|Александр Ковлев]]<br>[[Швачунов Валентин Сергеевич|Валентин Швачунов]]<br>[[Филькин Никита Артурович|Никита Филькин]] | country = [[Раççей]] | network = [[ТНТ]] | first_aired = [[Çурла, 01]] [[2026]] | last_aired = [[Çу, 19]] [[2026]] | num_seasons = 5 | num_episodes = 255 | imdb_id = 3923725 }} '''Теперь Радуги''' — нумай сериллĕ илемлĕ телесериал. q4x0emw9gsg96fyu6stq32n0tnqjjh9 0 130302 875423 2026-07-12T06:18:31Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Coat of Arms of Meshchovsk (Kaluga oblast).png|thumb|Иллюстраци]] '''Виҫӗ пучах саккунĕ''', публицистикăри сăнарлă ăнлав. == Литература == * {{h|Хроника|2004|3=''[[Базаров, Александр Александрович|Базаров А. А.]]'' [https://books.google.com/books?hl=ru&id=pgrtAAAAMAAJ&q=пионеров Хроника колхозного рабства]. — М....» 875423 wikitext text/x-wiki [[File:Coat of Arms of Meshchovsk (Kaluga oblast).png|thumb|Иллюстраци]] '''Виҫӗ пучах саккунĕ''', публицистикăри сăнарлă ăнлав. == Литература == * {{h|Хроника|2004|3=''[[Базаров, Александр Александрович|Базаров А. А.]]'' [https://books.google.com/books?hl=ru&id=pgrtAAAAMAAJ&q=пионеров Хроника колхозного рабства]. — М.: Возвращение, 2004. — 814 с.}} * {{h|Костюк|1986|3=''[[Костюк, Михаил Павлович|Костюк М. П.]]'' [https://books.google.com/books?hl=ru&id=gOYsAAAAMAAJ&контрольно+сигнальные+посты Трудовой вклад крестьянства в победу и упрочение социализма: на материалах БССР]/ — Мн.: Наука и техника, 1986. — 238 с.}} == Каçăсем == {{Навигаци |Викитека = Постановление ЦИК и СНК СССР от 7.08.1932 об охране имущества государственных предприятий, колхозов и кооперации }} * [https://web.archive.org/web/20070927213457/http://www.enet.ru/~kc/aktkbg/KALININ/akkab_05g.htm Постановление ЦИК и СНК СССР от 7 августа 1932 г.] // [[Собрание законов СССР|Собрание законов и распоряжений Рабоче-Крестьянского Правительства СССР]] 1932 г. № 62, ст. 360) * [https://web.archive.org/web/20060901073928/http://cossacks.info/golodomor/ Искусственный голод на Кубани и Нижнем Дону в 1933 году] * [https://web.archive.org/web/20070930183628/http://kleio.asu.ru/aik/bullet/23/42.html «Закон о пяти колосках» на материалах базы данных по Уралу] * [https://cossackweb.narod.ru/kazaki/r_trgdnzm.htm Трагедия Незамаевской] {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:СССР саккунĕсем]] [[Категори:Преступления против собственности]] [[Категори:Сталинские репрессии]] [[Категори:Заградительные воинские подразделения]] [[Категори:Появились в 1932 году в СССР]] 9if07c7ndjyt0pz3cj8i1aniszk8oqr 0 130303 875424 2026-07-12T06:29:46Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Motors01CJC.jpg|thumb|Хăвачĕ тĕлĕшпе раасна электромăрăлккасем]] '''Электромăрăлкка''', е '''Электромоттор''' — [[электро машшын]] ([[электромеханикăлла улшăш]]) == Литература == * * {{ВТ-ЭСБЕ|Электродвигатели|[[Войнаровский, Павел Дмитриевич|Войнаровский П. Д.]]}} == Каçă...» 875424 wikitext text/x-wiki [[File:Motors01CJC.jpg|thumb|Хăвачĕ тĕлĕшпе раасна электромăрăлккасем]] '''Электромăрăлкка''', е '''Электромоттор''' — [[электро машшын]] ([[электромеханикăлла улшăш]]) == Литература == * * {{ВТ-ЭСБЕ|Электродвигатели|[[Войнаровский, Павел Дмитриевич|Войнаровский П. Д.]]}} == Каçăсем == {{Навигаци}} * [https://geektimes.ru/company/npf_vektor/blog/270666/ Электродвигатели: какие они бывают]. * [https://geektimes.ru/company/npf_vektor/blog/270206/ Векторное управление для асинхронного электродвигателя «на пальцах»]. {{Библиоинформаци}} {{^v}} [[Категори:Электротехника]] [[Категори:Электромеханика]] [[Категори:Электрические машины]] [[Категори:Электродвигатели]] [[Категори:Электромагнетизм]] [[Категори:Изобретения Российской империи]] kn8d1hreqcsl82hp529fbupfk5p2kbn