Юрьев Михаил Иванович

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="cv">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cvwiki</dbname>
    <base>https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.10</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ятарлă</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сӳтсе явасси</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хутшăнакан</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хутшăнаканăн канашлу страници</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ӳкерчĕк</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблона сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Пулăшу</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Пулăшăва сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорине сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Юрьев Михаил Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2527</id>
    <revision>
      <id>875494</id>
      <parentid>851722</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T23:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5719" sha1="n4ckgwz4zex9s8xxbtnou67eikcjy35" xml:space="preserve">{{Çыравçă
|Ят            = Михаил Юрьев
|Тăван ят      = 
|Çуралнă чухнехи ят = Юрьев Михаил Иванович
|Çуралнă вăхăт = [[1910]], [[юпа, 10]]
|Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Етĕрне уесĕ|Етĕрне уесĕнче}} [[Çирĕклĕ|Çирĕклĕ Шетмĕ]] (халĕ [[Красноармейски районĕ]])
|Вилнĕ вăхăт   = [[1980]], [[çу, 7]] 
|Вилнĕ вырăн   = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}} [[Чăваш АССР]]
|Гражданлăх    = {{Раççей империйĕ}} {{USSR}}
|Ĕçлев тĕсĕ    = сăвăç, критик, журналист, тăлмач
|Чыславсем     = {{Хисеп Палли орденĕ}} Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи ([[1968]])
}}
'''Юрьев Михаил Иванович''' (псевдонимĕ — '''Нямань'''), — [[сăвăçă]], литература критикĕ, [[журналист]], куçаруçă&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4372 Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/jurev-njaman-mikhail-ivanovich/ Культурное наследие Чувашии]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи ([[1968]]), «Хисеп Палли» [[орден]]не тава тивĕçлĕ пулнă. [[Юрьев Элли Михайлович]] ашшĕ.

== Биографи ==
[[1910]] çулхи [[юпа, 10|юпа уйăхĕн 10]] [[Етĕрне уесĕ]]н [[Çирĕклĕ|Çирĕклĕ Шетмĕ]] (халĕ [[Красноармейски районĕ]]нчи [[Çирĕклĕ]] ялĕ) ялĕнче çуралнă. [[1980]] çулта [[Çу, 7|çу уйăхĕн 7-мĕшĕнче]] [[Шупашкар]]та вилнĕ. 

[[1941]]-[[1945]] çулсенче [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]не хутшăннă. Шупашкарти тĕп педагогика техникумĕнче вĕренсе тухнă. [[1930]] çулсен пуçламăшĕсенче журналист ĕçĕнче тăрăшать: «[[Пионер сасси (хаçат)|Пионер сасси]]» хаçатăн литература ĕçтешĕ, «[[Çамрăк большевик]]» хаçатăн редакторĕ, «[[Чăваш коммуни (хаçат)|Чăваш коммуни]]» хаçатра редактор çумĕ, «[[Коммунизм ялавĕ (хаçат)|Коммунизм ялавĕ]]» хаçатăн яваплă секретарĕ.

==Ĕçĕсем==
Михаил Юрьевăн темиçе брошюра, чăваш литератури пирки литература критикипе çырнă статьясем тухнă. Чăваш çыравçисем çинчен хыпар кĕнекине хатĕрленĕ. Ăна [[1964]], [[1968]], [[1975]], [[1988]] çулсенче пичетленĕ.

===Кĕнекесем===
* «Çунатлă хĕр»
* «Европа чемпионĕ»

== Чыслани ==
* [[«Хисеп палли» орденĕ]]
* Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи ([[1968]])

== Вуламалли ==
* Крысин, П. Пӗрле ӗҫленӗ юлташа асӑнса / П. Крысин // Хыпар. – 2000. – 13 юпа.
* Крысин, П. Пурнӑҫпа тан утнӑ журналист / П. Крысин // Хыпар. – 2010. – 2 юпа. – С. 5, 11. – (Культура : хушма кӑларӑм / кӑларӑма Н. Смирнова хатӗрленӗ ; № 9).
* Юман, А. Е. Асӑмри Нямань, Михаил Иванович : писатель арчинчен / А. Юман // Тӑван Атӑл. – 2009. – № 1. – С. 133-139.
* Изоркин, А. В. Юрьев Михаил Иванович / А. В. Изоркин // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 510.
* Изоркин, А. В. Юрьев Михаил Иванович / А. В. Изоркин // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 697.
* Юрьев (Нямань) Михаил Иванович // Красноармейский район. Люди и судьбы : [энцикл.]. – Чебоксары, 2005. – С. 91.
* Ялгир, П. Нямань (Юрьев) Михаил Иванович // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. – Чебоксары, 2005. – С. 79.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01001450913 Писатели Советской Чувашии]]
* [http://www.gap.archives21.ru/memorials.aspx?id=6547&amp;s_page=12 Государственная книжная палата Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031033951/https://search.rsl.ru/ru/record/01001450913 |date=2020-10-31 }}

{{Chuvashia-bio-stub}}

[[Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем]]
[[Категори:1910 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Юпан 10-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1980 çулта вилнисем]]
[[Категори:Çăвăн 7-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:Чăваш çыравçисем]]
[[Категори:Раççей çыравçисем]]
[[Категори:Чăваш сăвăçисем]]</text>
      <sha1>n4ckgwz4zex9s8xxbtnou67eikcjy35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Якутсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10685</id>
    <revision>
      <id>875496</id>
      <parentid>875217</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17541" sha1="i6whvcp6djfilj4y82j14cumqoak5sp" xml:space="preserve">{{Халăх
| ячĕ = Карелсем
| хăй ячĕ = ''{{lang-krl|karjalaižet, karjalaiset}}''
| йышĕ = 480 000 çын (2010).
| вырнаçăвĕ = {{RUS}}: 478 409 çын (2021 çырăвĕ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
** {{Ялавлани|Саха Республики}}:&lt;br&gt;466 492 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-01-02 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226044600/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
** {{Ялавлани|Красноярск Ен}}:&lt;br&gt;1468 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Мускав}}:&lt;br&gt;1508 çын (2010)
** {{Ялавлани|Хабаровск Ен}}:&lt;br&gt;1417 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Иркутск облаçĕ}} :&lt;br&gt;858 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Тинĕсçум Ен}}:&lt;br&gt;766 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Санкт-Петербург}}:&lt;br&gt;701 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ}}:&lt;br&gt;629 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Амур облаçĕ}}:&lt;br&gt;449 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Магадан облаçĕ}}:&lt;br&gt;407 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Томск облаçĕ}}:&lt;br&gt;285 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Свердловск облаçĕ}} :&lt;br&gt;284 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Буряти}}:&lt;br&gt;272  çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Байкал лешьен}}:&lt;br&gt;206 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Камчатка Ен}}:&lt;br&gt;142 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Еврей автономиллĕ облаçĕ}}:&lt;br&gt;99 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Сахалин облаçĕ}}:&lt;br&gt;63 çын (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;
** {{Ялавлани|Дагестан}}:&lt;br&gt;12 (2010)&lt;ref name=&quot;пер.2010&quot;/&gt;

* {{KAZ}}:&lt;br&gt; 5000 çын (2023)
* {{LAT}}:&lt;br&gt; 37 çын (2023)&lt;ref&gt;https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/9756/download&lt;/ref&gt;
| çухалнă = 
| архкультура = 
| чĕлхе = [[якут чĕлхи|саха]], [[вырăс чĕлхи|вырăс]]
| раса =
| тĕн = [[айыы]]&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url =http://sakhalife.ru/node/43669|title =Религия Аар Айыы официально признана после 316 лет запрета|author =|date =|publisher =|deadlink =yes|archiveurl =https://web.archive.org/web/20140903104009/http://sakhalife.ru/node/43669|archivedate =2014-09-03}}&lt;/ref&gt;, [[православи]], шаманизм, [[танкăр тĕнĕ]]
| тăванла = [[долгансем]], [[хакассем]], [[тувинсем]], [[алтайсем]]
| кĕрет = [[тĕрĕк халăхĕсем]]
}}
'''Якутсем''' (хăйсене ''саха'' тата, нумайлă хисепре, ''сахалар'' теççĕ), — [[тĕрĕк чĕлхисем|тĕрĕк чĕлхеллĕ]] [[халăх]]. [[Якут чĕлхи]]пе калаçаççĕ. [[Якути|Саха Республикинчи]] титуллă, тĕпри  тата чи йышлă  халăх&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2197468  Этнократия или защита своих прав? Якуты признали себя коренным народом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024115708/https://regnum.ru/news/2197468 |date=2023-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

Хутăш çемьере çуралнă çынна '''сахаляр''' теççĕ.

== Этимологи ==
&quot;Якут&quot; сăмаха чăваш чĕлхине вырăс чĕлхинчен кĕртнĕ. Историксем тĕпчев ĕçĕсемпе килĕшӳллĕн, якут тени, вырăссем Çĕпĕре пусмăрланă тапхăрта, XVII-мĕш ĕмĕрте, пĕрремĕш эвенк çул кăтартса пыракан сăмахĕнчен пулса кайнă имĕш. Эвенксен чĕлхипе, кӳршĕ халăха &quot;ёкё&quot; тенĕ пулат. Вырăссем вара, хăйсем манерлĕ, якут теме пуçланă пулат.

== Халах кун-çулĕ ==
Ăсчахсем (ытларахăш пайĕ) якутсем [[XII ĕмĕр]]те [[Байкал]] кӳлли тăрăхĕнчен [[Лена (юханшыв)|Лена]], [[Алдан (юханшыв)|Алдан]], тата [[Вилюй (юханшыв)|Вилюй]] [[юханшыв]]сен тăрăхне куçнă тесе шутлаççĕ. Ку тăрăхра вĕсенчен палеоази халахĕсем пурăннă. Якутсем килсен лешсен вара урăх çĕрсем çине куçма тивнĕ. Якутсем выльăх-чĕрлĕх ерчетнĕ, суту-илӳпе пурăннă. Çавăн пекех вĕсем хăйсен тĕнне тата çарне аталантарнă.

== Халăх йышĕ ==
[[2002 çулхи перепись]] тăрăх [[Раççей]]ре 450 пин якут пулнă. Вĕсем ытларах енĕпе [[Якути]]нче пурăннă. Унсăр пуçсăр якутсем çавăн пекех [[Иркутск облаçĕ|Иркутск]], [[Магадан облаçĕ]]сенче, [[Хабаровск Енĕ|Хабаровскпа]] [[Красноярск Енĕ]]сенче, [[Таймыр]]та тата [[Эвенк автономи округĕ]]нче пурăннă. [[Якути]]нче якутсем пĕтĕм халах йышĕнче 45% йышăнаççĕ.

== Вырнаçу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Пĕтĕм Пĕрлешӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе халăх йышĕ (1897—2010)
|-
!Çĕршыв / Регион
!Перепись 1897 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=0|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20151118102329/http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=0|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 1926 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=0|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20151118095431/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=0|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 1939 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=0|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20151118122717/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=0|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 1959 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=0|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20151118094423/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=0|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 1970 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=0|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20151118091910/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=0|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 1979 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=0|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20151118105003/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=0|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 1989 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-11-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20151118100131/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 2002 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2011-06-22|archive-url = https://web.archive.org/web/20110622084055/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
!Перепись 2010 года&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-17|title = Приложение Демоскопа Weekly|url = http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2015-10-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20151006110312/http://demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8|deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Раççей империйĕ]] / [[ССРП]] / [[Раççей Федерацийĕ]]
|227 384
|240 709
|242 080
|236 655
|296 244
|328 018
|381 922
| 443 852
| 478 085
|-
|[[Якут облаçĕ]] / [[Якут Автономи Совет Социализм Республики|ЯАССР]] / [[Саха Республики]]
|221 467
|235 926
|233 273
|226 053
|285 749
|313 917
|365 236
|432 290
|466 427
|-
|[[Иркутск кĕпĕрни]] / [[Çĕпĕр Ен]] / [[Иркутск облаçĕ]]
|2734
| rowspan=&quot;3&quot; |3385
|1398
|1366
|1751
|1788
|2020
|992
|858
|-
|[[Енисей кĕпĕрни]] / [[Çĕпĕр Ен]] / [[Красноярск Ен]]
|2181
|4820
|4343
|1248
|1387
|1778
|1368
|1468
|-
|[[Томск кĕпĕрни]] / [[Çĕпĕр Ен]] / [[Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ]]
| -
|21
|
|386
|602
|798
|473
|629
|-
|[[Тинĕсçум облаçĕ]] / [[Инçĕт-Тухăç Ен]] / [[Тинĕсçум Ен]]
| rowspan=&quot;3&quot; |517
|32
|22
|112
|117
|506
|475
|703
|766
|-
|[[Тинĕсçум облаçĕ]] / [[Инçĕт-Тухăç Ен]] / [[Тинĕсçум облаçĕ|Хабаровск крайĕ]]
| rowspan=&quot;2&quot; |1224
|1569
|944
|1152
|1662
|1578
|1454
|1417
|-
|[[Тинĕсçум облаçĕ]] / [[Инçĕт-Тухăç Ен]] / [[Магадан облаçĕ]]
|734
|791
|1019
|892
|754
|469
|407
|-
|[[Амур облаçĕ]]
|356
|398
|302
|245
|288
|699
|788
|314
|449
|-
|[[Мускав]]
| -
|72
|164
|
|496
|480
|771
|1448
|1508
|-
|[[Санкт-Петербург кĕпĕрни|Ленинград]] / [[Санкт-Петербург]]
| -
|17
|70
|
|214
|787
|862
|847
|701
|-
|[[УССР|Украина ССР]]
| -
|14
|77
|251
|349
|479
|688
| -
| -
|-
|[[Казах Автономи Социализм Совет Республики|Казах АССР]] / [[Казах Совет Социализм Республики|Казах ССР]]
| -
|4
|64
|87
|174
|438
|314
| -
| -
|-
|[[Узбек Совет Социализм Республики|Узбек ССР]]
| -
|3
|24
|74
|173
|119
|183
| -
| -
|-
|[[Белорус Совет Социализм Республики|Белорус ССР]]
| -
|1
|9
|33
|43
|81
|139
| -
| -
|-
|[[Кăркăс Автономи Социализм Совет Республики (1920—1925)|Кăркăс АССР]] / [[Кăркăс Социализм Совет Республики|Кăркăс ССР]]
| -
| -
|4
|11
|58
|82
|80
| -
| -
|}
{| style=&quot;margin:0 auto;text-align:center;vertical-align:top&quot;
|-
| [[File:Расселение якутов в СФО по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|300px|Якутсен вырнаçăвĕ [[Çĕпĕр федераци тăрăхĕ|ÇФТ]] %, [[Пĕтĕм Раççейри 2010 çулхи халăх çыравĕ|2010 çулхи çырăвĕ]]]]
| [[File:Расселение якутов в ДФО по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|300px|Якутсен вырнаçăвĕ [[Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ|ИТФТ]] %, [[Пĕтĕм Раççейри 2010 çулхи халăх çыравĕ|2010 çулхи çырăвĕ]]]]
|}

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://olonho.com Интернет-портал о культуре Якутии «Олонхо»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024071300/http://olonho.com/ |date=2018-10-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20080921133947/http://pages.ykt.ru/chronos/index.php?option=com_content&amp;task=category&amp;sectionid=2&amp;id=16&amp;Itemid=61 Статьи по этнографии Якутии на сайте «Якутия: история, культура, этнография»]
* [http://etnolingvistika.ru/category/yakutyi/ Старинные обычаи и обряды якутов]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607103206/http://etnolingvistika.ru/category/yakutyi/ |date=2020-06-07 }}
* [http://www.medgenetics.ru/UserFile/File/Doc/Evolution%20Doc/Kharkov%202008%20MolBiol.pdf Происхождение якутов: анализ гаплотипов Y-хромосомы , В. Н. Харьков, В. А. Степанов и др.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330090129/http://www.medgenetics.ru/UserFile/File/Doc/Evolution%20Doc/Kharkov%202008%20MolBiol.pdf |date=2016-03-30 }}

== Литература ==
* ''[[Линденау Якоб|Линденау Я. И.]]'' Описание народов Сибири (первая половина XVIII века). Историко-этнографические материалы о народах Сибири и Северо-Востока. — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1983. — 176 с.: ил. — Серия «Дальневосточная историческая библиотека».
* {{ВТ-ЭСБЕ|Якуты|[[Личков Леонид Семёнович|Личков Л. С.]],}}
* {{книга
|автор = 
|часть = Якуты
|заглавие = Сибирь. Атлас Азиатской России
|оригинал = 
|ссылка =
|место = М.
|издательство = Топ-книга, Феория.
|год = 2007
|страниц = 664
|isbn = 5-287-00413-3}}
* {{книга
|автор = 
|часть = Якуты
|заглавие = Народы России. Атлас культур и религий
|оригинал = 
|ссылка =
|место = М.
|издательство = Дизайн. Информация. Картография
|год = 2010
|страниц = 320
|isbn = 978-5-287-00718-8}}
* [http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/112 Этноатлас Красноярского края. Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |date=2014-11-29 }}
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 504
* [[Серошевский Вацлав Леопольдович|Серошевский В. Л.]] - [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8645-seroshevskiy-vatslav-leopoldovich-1858-1945-yakuty-opyt-etnograficheskogo-issledovaniya-v-l-seroshevskogo-spb-1896#page/1/mode/grid/zoom/1 Якуты: опыт этнографического исследования]
* [[Лукина Ангелина Григорьевна|Лукина А. Г.]] - [https://search.rsl.ru/ru/record/01000617047 Традиционная танцевальная культура якутов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405081108/https://search.rsl.ru/ru/record/01000617047 |date=2023-04-05 }}

{{Тĕрĕк халăхĕсем}}

[[Категори:Тĕрĕк халăхĕсем]]
[[Категори:Якути]]</text>
      <sha1>i6whvcp6djfilj4y82j14cumqoak5sp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Çавăн пекех пăхăр</title>
    <ns>10</ns>
    <id>20420</id>
    <revision>
      <id>875458</id>
      <parentid>479778</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1496" sha1="ttl57x2xrfibs94z6xy7tkjb8a1ttbz" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;padding-left:1em; padding-bottom:.5em; margin-top:-.5em; margin-bottom:.5em; font-style:italic;&quot;&gt;[[Ӳкерчĕк:Crystal Project viewmag.png|16px|link=]] Ҫавӑн пекех пӑхӑр: {{#if:{{{1|}}}|[[{{{1}}}]] | '''Йӑнӑш: [[Шаблон:Çавăн пекех пăхăр/Документаци|Пӗр статьяна та кӑтартман]]'''
}}{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{{3|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{2}}}]]
}}{{#if:{{{3|}}}|{{#if:{{{4|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{3}}}]]
}}{{#if:{{{4|}}}|{{#if:{{{5|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{4}}}]]
}}{{#if:{{{5|}}}|{{#if:{{{6|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{5}}}]]
}}{{#if:{{{6|}}}|{{#if:{{{7|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{6}}}]]
}}{{#if:{{{7|}}}|{{#if:{{{8|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{7}}}]]
}}{{#if:{{{8|}}}|{{#if:{{{9|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{8}}}]]
}}{{#if:{{{9|}}}|{{#if:{{{10|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{9}}}]]
}}{{#if:{{{10|}}}|{{#if:{{{11|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{10}}}]]
}}{{#if:{{{11|}}}|{{#if:{{{12|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{11}}}]]
}}{{#if:{{{12|}}}|{{#if:{{{13|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{12}}}]]
}}{{#if:{{{13|}}}|{{#if:{{{14|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{13}}}]]
}}{{#if:{{{14|}}}|{{#if:{{{15|}}}|, |&amp;nbsp;тата }} [[{{{14}}}]]
}}{{#if:{{{15|}}}|&amp;nbsp;тата [[{{{15}}}]]
}}{{#if:{{{16|}}}|…'''Йӑнӑш: [[Шаблон:Çавăн пекех пăхăр/Документаци|Ытла нумай каҫӑ кӑтартнӑ (15 ытла мар)]]'''
}}.&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ttl57x2xrfibs94z6xy7tkjb8a1ttbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хура карас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21692</id>
    <revision>
      <id>875438</id>
      <parentid>864848</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T13:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2724" sha1="htqq6xzhkjkdeoe25snbe606ygc8jj9" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Lín obecný (3).jpg|thumb|справа|250|Хура карас]]
'''Хура карас''' та [[карп]] йышши пулă. [[Тĕксĕм]]рех [[ылтăн]] тĕслĕ, анчах та [[шыв]]ран кăларсан тӳрех [[хура]] [[пăнчă]]ланса  каять. Çавăнпах пулла [[чăваш]]сем хура карас тенĕ те пулас. Хăш çĕрте [[арман пулли]] тесе каланине тĕл пулатăн.

Хура карас 30 сантиметр [[тăршшĕ]] çитĕнме пултарать. [[Йывăрăш]]ĕ 2 килограмран сайра иртет. [[Çу]] уйăхĕнче [[вăлча]] сапма пуçлать. Унта 300-400 [[пин]] [[тĕвĕ]] пулать.

Ку пулă питĕ [[лӳппер]], майĕпен, васкамасăр ишсе çӳрет, пĕр [[вырăн]]тан тĕпĕр вырăна куçса кайма юратмасть. [[Çулла]] [[вăлта]]на кĕменпе пĕрех. [[Çуркунне]]пе [[кĕркунне]] те пĕр вăхăт кăна туртать. Ытларах [[ăман]] çине кĕрет. Туртма та ку пулă лӳппер туртать. Пуçĕпех хыпиччен хăш чух 5 [[минут]] таран иртме пултарать.

Хура карас, ытти [[карас]] пекех, [[хĕлле]] вăлтана кĕмест, [[юшкăн]] ăшне кĕрсе выртать.

== Литература ==
* Линь // Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М. : Сов. энциклопедия, 1986. — 831 с. — 100 000 экз.

== Каçăсем ==
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/165.html Позвоночные животные России: линь]
* [http://club-fish.ru/ryby/nepredskazuemost-linya.html Всё о лине в статье с видео: описание, снасти, насадки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260114034237/http://club-fish.ru/ryby/nepredskazuemost-linya.html |date=2026-01-14 }}
* [[Аксаков, Сергей Тимофеевич|Аксаков С. Т.]] [http://az.lib.ru/a/aksakow_s_t/text_0004.shtml Записки об уженье рыбы]

{{Тулаш каçăсем|Чĕрчунсем}}

[[Категори:Карп йышшисем]]
[[Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем]]
[[Категори:Тăварсăр шыври пулăсем]]
[[Категори:Ĕрчетмелли пулăсем]]</text>
      <sha1>htqq6xzhkjkdeoe25snbe606ygc8jj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алматы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22845</id>
    <revision>
      <id>875442</id>
      <parentid>875396</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йӑнӑшсем, кириллетӳ (чӑваш алфавичӗпе ҫырни), ҫӑмӑллату</comment>
      <origin>875442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24536" sha1="tq995ewmxz5idevjfn53g6wf4fxrzbr" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуçҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кун-çулĕ ==

=== Вăтам ĕмĕрсенчи тапхăр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пăча çурчĕ. [[1892]] çул. (Халĕ медицин колледжĕ. Çурчĕ кăштах сыхланса юлнă)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И.&amp;nbsp;Габдулвалиев сутăçăн лавкки (халĕ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] çул]]
Хальхи хулан малианхи никĕсне [[1854]] çулхи [[нарăс, 4|нарăсăн 4-мĕшĕнче]] хунă, ун чухне вырăс правительстви [[Кĕçĕн Алма-Ата (юханшыв)|Кĕçĕн Алмата]] юханшывăн сулахай çыранĕнче вăрçă хӳтлĕх çуртне тума шутланă. 1854 çулхи çуркунне, авалхи Алмата ишĕлчĕкĕсем патĕнче Заил хӳтлĕхĕсен никĕсне хунă, каярах ăна Верное ят панă. Çурт-йĕре тăвас ĕçе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынă. Çав çулăн кĕр кунĕсенче ĕçсене вĕçленĕ. Йывăç пӳртсемпе казармăсенче Заили тĕкĕрчĕн 470 салтакĕпе офицерне вырнаçтарнă.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] çулăн варринче хӳтлĕхе пĕрремĕш вырăссем куçса килнĕ. Верный хăвăрт ӳсме тытăнать. Юнашар Мăн тата Кĕçĕн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никĕсленĕççĕ. [[1856]] çулта «Хысна садне» (халĕ [[Тĕп Горький ячĕллĕ этеплĕхпе кану паркĕ (Алма-Ата)|Этеплĕхпе кану тĕп паркĕ]]), [[1857]] çулта Тутар слободки районĕнче пĕрремĕш шыв арманне ĕçе кĕртнĕ. [[1858]] çулта ĕçе янă пĕрремĕш сăра пĕçерекен савут вырăнти промăçлăхне пуçарса ярать. [[1859]] çулта кунта Петербургран ĕçпе янă  Голубев геодезист Верное пăнчăпа палăртать, çак вырăн вара тĕнче карттине кĕрет. [[1859]] çулхи çу уйăхĕнче хӳтлĕхре 5 пин çын пурăннă, [[1860]] çулта пĕрремĕш почтă уйрăмĕ тата хоспитăль уçăлать.

[[1867]] çулхи [[ака, 11|акан 11-мĕшĕнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кĕпернеттĕрĕ|Туркестан генерал-кĕпернетĕрне]] шутĕнчи Семириченск облаçĕн центрĕ пулса тăрать. 1867 çулхи [[утă, 13|утăн 13-мĕшĕнче]] Семиреченск касак çарне йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах  Семиреченск облаçĕн гербне тăваççĕ: виççĕне пайланă, улмаллă панулми турачĕн гирляндипе йĕри-тавра çавăрнă питлĕх. Çӳлти пайĕ&amp;nbsp;— карман сăнĕ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хĕрес, сылтăмра&amp;nbsp;— çурма уйăх. Семиреченск облаçĕн центрĕ пулса тăрсан, Верный промăçлăхпа ăсталăх ĕçесене аталантарма тытăнать. Спирт-водкă тата сăра пĕçерекен савутсем, шăрт-çăм пусмана тăвакан фабрикă уçăлать. Хулан чи пысăк промăç йĕрклĕвĕсем шутне Гавриловăн ([[1875]]) тата Кадкинăн ([[1900]]) тапак фабрикисем кĕнĕ. Хулара хĕрарăмсен тата арçынсен училищисене, прихут тата ăстаĕç шкулĕсене, каярах [[Верныйри арçын гимназийĕ|арçынсен]] тата [[Верныйри хĕрарăм гимназийĕ|хĕрарăм гимназисене]] уçаççĕ.  [[Мечет]]сем çумĕнче мăсăльман шкулĕсем ĕçленĕ.

[[1887]] çулхи [[çу, 28|çăвăн 28-мĕшĕнче]] питĕ вăйлă [[çĕр чĕтренĕвĕ]] пулать, ун чухне 322 çын пĕтет, 1798 кирпĕч çурт ишĕлет. Мăн тата Кĕçĕн станицăсен йывăç çурчĕсем ытлах арканмаççĕ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе çурт-йĕре тунă чухне сейсмо йĕркине шута илес системăна туса хунă. Çĕр кисреннĕ хыççăн хулари çуртсене хăпартнă чухне ытларах йывăçпа усă кураççĕ. Вĕсенчен пысăк çурчĕсем&amp;nbsp;— Çар полкĕн çурчĕ, Кафедра соборĕ, Этем пĕрлĕх çурчĕ тата ыттисем те. Çав тапхăрти упранса юлнă хăшпĕр çурт-йĕре истори, архитектура палăкĕ шутне кĕртнĕ, вĕсене патшалăх сыхлать. Çав трагедие асăнса хула çыннисем часавай лартнă, анчах та ăна [[1927]] çулта çĕмĕрнĕ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] çул умĕн хулара 41 пин ытла çын пурăннă, 59 промăç йĕркелĕвĕ ĕçленĕ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ĕçлев керменĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|left|Главный почтамт. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]
[[1918]] çулта Вернайра [[Советсем|совет влаçне]] туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле [[Туркестан Автономи Совет Социаллă Республика|РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кĕртеççĕ. [[1921]] çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. [[1927]] çулхи [[ака, 3|акан 3-мĕшĕнче]] [[Кызылорда|Кызылордăран]] Алматана [[РСФСР]] шутĕнчи [[Казак АССРĕ]]н тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать.  [[1936]] çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан [[Казах ССРĕ]]н, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ.

==== СССР тапхăрĕнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007)]]
[[1997]] çулта Казахстан Республикин Президенчĕ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевăн]] Хушăвĕпе [[тĕп хула]]на Акмолана куçарнă, çур çултан ăна [[Астана]] ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе [[Казахстан Республикин Наци Банкĕ|Казахстанăн Наци банкĕ]] тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. [[1998]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-мĕшĕнче]] Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаç органĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]]
Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>tq995ewmxz5idevjfn53g6wf4fxrzbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875443</id>
      <parentid>875442</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йӑнӑшсем</comment>
      <origin>875443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24534" sha1="745zoddgw8t5ewzeao5qq4qyzy0oq42" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кун-çулĕ ==

=== Вăтам ĕмĕрсенчи тапхăр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пăча çурчĕ. [[1892]] çул. (Халĕ медицин колледжĕ. Çурчĕ кăштах сыхланса юлнă)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И.&amp;nbsp;Габдулвалиев сутăçăн лавкки (халĕ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] çул]]
Хальхи хулан малианхи никĕсне [[1854]] çулхи [[нарăс, 4|нарăсăн 4-мĕшĕнче]] хунă, ун чухне вырăс правительстви [[Кĕçĕн Алма-Ата (юханшыв)|Кĕçĕн Алмата]] юханшывăн сулахай çыранĕнче вăрçă хӳтлĕх çуртне тума шутланă. 1854 çулхи çуркунне, авалхи Алмата ишĕлчĕкĕсем патĕнче Заил хӳтлĕхĕсен никĕсне хунă, каярах ăна Верное ят панă. Çурт-йĕре тăвас ĕçе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынă. Çав çулăн кĕр кунĕсенче ĕçсене вĕçленĕ. Йывăç пӳртсемпе казармăсенче Заили тĕкĕрчĕн 470 салтакĕпе офицерне вырнаçтарнă.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] çулăн варринче хӳтлĕхе пĕрремĕш вырăссем куçса килнĕ. Верный хăвăрт ӳсме тытăнать. Юнашар Мăн тата Кĕçĕн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никĕсленĕççĕ. [[1856]] çулта «Хысна садне» (халĕ [[Тĕп Горький ячĕллĕ этеплĕхпе кану паркĕ (Алма-Ата)|Этеплĕхпе кану тĕп паркĕ]]), [[1857]] çулта Тутар слободки районĕнче пĕрремĕш шыв арманне ĕçе кĕртнĕ. [[1858]] çулта ĕçе янă пĕрремĕш сăра пĕçерекен савут вырăнти промăçлăхне пуçарса ярать. [[1859]] çулта кунта Петербургран ĕçпе янă  Голубев геодезист Верное пăнчăпа палăртать, çак вырăн вара тĕнче карттине кĕрет. [[1859]] çулхи çу уйăхĕнче хӳтлĕхре 5 пин çын пурăннă, [[1860]] çулта пĕрремĕш почтă уйрăмĕ тата хоспитăль уçăлать.

[[1867]] çулхи [[ака, 11|акан 11-мĕшĕнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кĕпернеттĕрĕ|Туркестан генерал-кĕпернетĕрне]] шутĕнчи Семириченск облаçĕн центрĕ пулса тăрать. 1867 çулхи [[утă, 13|утăн 13-мĕшĕнче]] Семиреченск касак çарне йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах  Семиреченск облаçĕн гербне тăваççĕ: виççĕне пайланă, улмаллă панулми турачĕн гирляндипе йĕри-тавра çавăрнă питлĕх. Çӳлти пайĕ&amp;nbsp;— карман сăнĕ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хĕрес, сылтăмра&amp;nbsp;— çурма уйăх. Семиреченск облаçĕн центрĕ пулса тăрсан, Верный промăçлăхпа ăсталăх ĕçесене аталантарма тытăнать. Спирт-водкă тата сăра пĕçерекен савутсем, шăрт-çăм пусмана тăвакан фабрикă уçăлать. Хулан чи пысăк промăç йĕрклĕвĕсем шутне Гавриловăн ([[1875]]) тата Кадкинăн ([[1900]]) тапак фабрикисем кĕнĕ. Хулара хĕрарăмсен тата арçынсен училищисене, прихут тата ăстаĕç шкулĕсене, каярах [[Верныйри арçын гимназийĕ|арçынсен]] тата [[Верныйри хĕрарăм гимназийĕ|хĕрарăм гимназисене]] уçаççĕ.  [[Мечет]]сем çумĕнче мăсăльман шкулĕсем ĕçленĕ.

[[1887]] çулхи [[çу, 28|çăвăн 28-мĕшĕнче]] питĕ вăйлă [[çĕр чĕтренĕвĕ]] пулать, ун чухне 322 çын пĕтет, 1798 кирпĕч çурт ишĕлет. Мăн тата Кĕçĕн станицăсен йывăç çурчĕсем ытлах арканмаççĕ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе çурт-йĕре тунă чухне сейсмо йĕркине шута илес системăна туса хунă. Çĕр кисреннĕ хыççăн хулари çуртсене хăпартнă чухне ытларах йывăçпа усă кураççĕ. Вĕсенчен пысăк çурчĕсем&amp;nbsp;— Çар полкĕн çурчĕ, Кафедра соборĕ, Этем пĕрлĕх çурчĕ тата ыттисем те. Çав тапхăрти упранса юлнă хăшпĕр çурт-йĕре истори, архитектура палăкĕ шутне кĕртнĕ, вĕсене патшалăх сыхлать. Çав трагедие асăнса хула çыннисем часавай лартнă, анчах та ăна [[1927]] çулта çĕмĕрнĕ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] çул умĕн хулара 41 пин ытла çын пурăннă, 59 промăç йĕркелĕвĕ ĕçленĕ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ĕçлев керменĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|left|Главный почтамт. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]
[[1918]] çулта Вернайра [[Советсем|совет влаçне]] туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле [[Туркестан Автономи Совет Социаллă Республика|РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кĕртеççĕ. [[1921]] çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. [[1927]] çулхи [[ака, 3|акан 3-мĕшĕнче]] [[Кызылорда|Кызылордăран]] Алматана [[РСФСР]] шутĕнчи [[Казак АССРĕ]]н тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать.  [[1936]] çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан [[Казах ССРĕ]]н, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ.

==== СССР тапхăрĕнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007)]]
[[1997]] çулта Казахстан Республикин Президенчĕ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевăн]] Хушăвĕпе [[тĕп хула]]на Акмолана куçарнă, çур çултан ăна [[Астана]] ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе [[Казахстан Республикин Наци Банкĕ|Казахстанăн Наци банкĕ]] тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. [[1998]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-мĕшĕнче]] Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаç органĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]]
Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>745zoddgw8t5ewzeao5qq4qyzy0oq42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875444</id>
      <parentid>875443</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T17:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24533" sha1="qljtytueimr7orhjv0hobktnr5sdr86" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вăтам ĕмĕрсенчи тапхăр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пăча çурчĕ. [[1892]] çул. (Халĕ медицин колледжĕ. Çурчĕ кăштах сыхланса юлнă)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И.&amp;nbsp;Габдулвалиев сутăçăн лавкки (халĕ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] çул]]
Хальхи хулан малианхи никĕсне [[1854]] çулхи [[нарăс, 4|нарăсăн 4-мĕшĕнче]] хунă, ун чухне вырăс правительстви [[Кĕçĕн Алма-Ата (юханшыв)|Кĕçĕн Алмата]] юханшывăн сулахай çыранĕнче вăрçă хӳтлĕх çуртне тума шутланă. 1854 çулхи çуркунне, авалхи Алмата ишĕлчĕкĕсем патĕнче Заил хӳтлĕхĕсен никĕсне хунă, каярах ăна Верное ят панă. Çурт-йĕре тăвас ĕçе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынă. Çав çулăн кĕр кунĕсенче ĕçсене вĕçленĕ. Йывăç пӳртсемпе казармăсенче Заили тĕкĕрчĕн 470 салтакĕпе офицерне вырнаçтарнă.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] çулăн варринче хӳтлĕхе пĕрремĕш вырăссем куçса килнĕ. Верный хăвăрт ӳсме тытăнать. Юнашар Мăн тата Кĕçĕн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никĕсленĕççĕ. [[1856]] çулта «Хысна садне» (халĕ [[Тĕп Горький ячĕллĕ этеплĕхпе кану паркĕ (Алма-Ата)|Этеплĕхпе кану тĕп паркĕ]]), [[1857]] çулта Тутар слободки районĕнче пĕрремĕш шыв арманне ĕçе кĕртнĕ. [[1858]] çулта ĕçе янă пĕрремĕш сăра пĕçерекен савут вырăнти промăçлăхне пуçарса ярать. [[1859]] çулта кунта Петербургран ĕçпе янă  Голубев геодезист Верное пăнчăпа палăртать, çак вырăн вара тĕнче карттине кĕрет. [[1859]] çулхи çу уйăхĕнче хӳтлĕхре 5 пин çын пурăннă, [[1860]] çулта пĕрремĕш почтă уйрăмĕ тата хоспитăль уçăлать.

[[1867]] çулхи [[ака, 11|акан 11-мĕшĕнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кĕпернеттĕрĕ|Туркестан генерал-кĕпернетĕрне]] шутĕнчи Семириченск облаçĕн центрĕ пулса тăрать. 1867 çулхи [[утă, 13|утăн 13-мĕшĕнче]] Семиреченск касак çарне йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах  Семиреченск облаçĕн гербне тăваççĕ: виççĕне пайланă, улмаллă панулми турачĕн гирляндипе йĕри-тавра çавăрнă питлĕх. Çӳлти пайĕ&amp;nbsp;— карман сăнĕ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хĕрес, сылтăмра&amp;nbsp;— çурма уйăх. Семиреченск облаçĕн центрĕ пулса тăрсан, Верный промăçлăхпа ăсталăх ĕçесене аталантарма тытăнать. Спирт-водкă тата сăра пĕçерекен савутсем, шăрт-çăм пусмана тăвакан фабрикă уçăлать. Хулан чи пысăк промăç йĕрклĕвĕсем шутне Гавриловăн ([[1875]]) тата Кадкинăн ([[1900]]) тапак фабрикисем кĕнĕ. Хулара хĕрарăмсен тата арçынсен училищисене, прихут тата ăстаĕç шкулĕсене, каярах [[Верныйри арçын гимназийĕ|арçынсен]] тата [[Верныйри хĕрарăм гимназийĕ|хĕрарăм гимназисене]] уçаççĕ.  [[Мечет]]сем çумĕнче мăсăльман шкулĕсем ĕçленĕ.

[[1887]] çулхи [[çу, 28|çăвăн 28-мĕшĕнче]] питĕ вăйлă [[çĕр чĕтренĕвĕ]] пулать, ун чухне 322 çын пĕтет, 1798 кирпĕч çурт ишĕлет. Мăн тата Кĕçĕн станицăсен йывăç çурчĕсем ытлах арканмаççĕ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе çурт-йĕре тунă чухне сейсмо йĕркине шута илес системăна туса хунă. Çĕр кисреннĕ хыççăн хулари çуртсене хăпартнă чухне ытларах йывăçпа усă кураççĕ. Вĕсенчен пысăк çурчĕсем&amp;nbsp;— Çар полкĕн çурчĕ, Кафедра соборĕ, Этем пĕрлĕх çурчĕ тата ыттисем те. Çав тапхăрти упранса юлнă хăшпĕр çурт-йĕре истори, архитектура палăкĕ шутне кĕртнĕ, вĕсене патшалăх сыхлать. Çав трагедие асăнса хула çыннисем часавай лартнă, анчах та ăна [[1927]] çулта çĕмĕрнĕ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] çул умĕн хулара 41 пин ытла çын пурăннă, 59 промăç йĕркелĕвĕ ĕçленĕ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ĕçлев керменĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|left|Главный почтамт. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]
[[1918]] çулта Вернайра [[Советсем|совет влаçне]] туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле [[Туркестан Автономи Совет Социаллă Республика|РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кĕртеççĕ. [[1921]] çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. [[1927]] çулхи [[ака, 3|акан 3-мĕшĕнче]] [[Кызылорда|Кызылордăран]] Алматана [[РСФСР]] шутĕнчи [[Казак АССРĕ]]н тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать.  [[1936]] çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан [[Казах ССРĕ]]н, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ.

==== СССР тапхăрĕнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007)]]
[[1997]] çулта Казахстан Республикин Президенчĕ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевăн]] Хушăвĕпе [[тĕп хула]]на Акмолана куçарнă, çур çултан ăна [[Астана]] ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе [[Казахстан Республикин Наци Банкĕ|Казахстанăн Наци банкĕ]] тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. [[1998]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-мĕшĕнче]] Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаç органĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]]
Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>qljtytueimr7orhjv0hobktnr5sdr86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875447</id>
      <parentid>875444</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24533" sha1="6qmjjyavgj0dbdqabahcaiu33shehys" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пăча çурчĕ. [[1892]] çул. (Халĕ медицин колледжĕ. Çурчĕ кăштах сыхланса юлнă)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И.&amp;nbsp;Габдулвалиев сутăçăн лавкки (халĕ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] çул]]
Хальхи хулан малианхи никĕсне [[1854]] çулхи [[нарăс, 4|нарăсăн 4-мĕшĕнче]] хунă, ун чухне вырăс правительстви [[Кĕçĕн Алма-Ата (юханшыв)|Кĕçĕн Алмата]] юханшывăн сулахай çыранĕнче вăрçă хӳтлĕх çуртне тума шутланă. 1854 çулхи çуркунне, авалхи Алмата ишĕлчĕкĕсем патĕнче Заил хӳтлĕхĕсен никĕсне хунă, каярах ăна Верное ят панă. Çурт-йĕре тăвас ĕçе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынă. Çав çулăн кĕр кунĕсенче ĕçсене вĕçленĕ. Йывăç пӳртсемпе казармăсенче Заили тĕкĕрчĕн 470 салтакĕпе офицерне вырнаçтарнă.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] çулăн варринче хӳтлĕхе пĕрремĕш вырăссем куçса килнĕ. Верный хăвăрт ӳсме тытăнать. Юнашар Мăн тата Кĕçĕн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никĕсленĕççĕ. [[1856]] çулта «Хысна садне» (халĕ [[Тĕп Горький ячĕллĕ этеплĕхпе кану паркĕ (Алма-Ата)|Этеплĕхпе кану тĕп паркĕ]]), [[1857]] çулта Тутар слободки районĕнче пĕрремĕш шыв арманне ĕçе кĕртнĕ. [[1858]] çулта ĕçе янă пĕрремĕш сăра пĕçерекен савут вырăнти промăçлăхне пуçарса ярать. [[1859]] çулта кунта Петербургран ĕçпе янă  Голубев геодезист Верное пăнчăпа палăртать, çак вырăн вара тĕнче карттине кĕрет. [[1859]] çулхи çу уйăхĕнче хӳтлĕхре 5 пин çын пурăннă, [[1860]] çулта пĕрремĕш почтă уйрăмĕ тата хоспитăль уçăлать.

[[1867]] çулхи [[ака, 11|акан 11-мĕшĕнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кĕпернеттĕрĕ|Туркестан генерал-кĕпернетĕрне]] шутĕнчи Семириченск облаçĕн центрĕ пулса тăрать. 1867 çулхи [[утă, 13|утăн 13-мĕшĕнче]] Семиреченск касак çарне йĕркеленĕ. Çав вăхăтрах  Семиреченск облаçĕн гербне тăваççĕ: виççĕне пайланă, улмаллă панулми турачĕн гирляндипе йĕри-тавра çавăрнă питлĕх. Çӳлти пайĕ&amp;nbsp;— карман сăнĕ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хĕрес, сылтăмра&amp;nbsp;— çурма уйăх. Семиреченск облаçĕн центрĕ пулса тăрсан, Верный промăçлăхпа ăсталăх ĕçесене аталантарма тытăнать. Спирт-водкă тата сăра пĕçерекен савутсем, шăрт-çăм пусмана тăвакан фабрикă уçăлать. Хулан чи пысăк промăç йĕрклĕвĕсем шутне Гавриловăн ([[1875]]) тата Кадкинăн ([[1900]]) тапак фабрикисем кĕнĕ. Хулара хĕрарăмсен тата арçынсен училищисене, прихут тата ăстаĕç шкулĕсене, каярах [[Верныйри арçын гимназийĕ|арçынсен]] тата [[Верныйри хĕрарăм гимназийĕ|хĕрарăм гимназисене]] уçаççĕ.  [[Мечет]]сем çумĕнче мăсăльман шкулĕсем ĕçленĕ.

[[1887]] çулхи [[çу, 28|çăвăн 28-мĕшĕнче]] питĕ вăйлă [[çĕр чĕтренĕвĕ]] пулать, ун чухне 322 çын пĕтет, 1798 кирпĕч çурт ишĕлет. Мăн тата Кĕçĕн станицăсен йывăç çурчĕсем ытлах арканмаççĕ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе çурт-йĕре тунă чухне сейсмо йĕркине шута илес системăна туса хунă. Çĕр кисреннĕ хыççăн хулари çуртсене хăпартнă чухне ытларах йывăçпа усă кураççĕ. Вĕсенчен пысăк çурчĕсем&amp;nbsp;— Çар полкĕн çурчĕ, Кафедра соборĕ, Этем пĕрлĕх çурчĕ тата ыттисем те. Çав тапхăрти упранса юлнă хăшпĕр çурт-йĕре истори, архитектура палăкĕ шутне кĕртнĕ, вĕсене патшалăх сыхлать. Çав трагедие асăнса хула çыннисем часавай лартнă, анчах та ăна [[1927]] çулта çĕмĕрнĕ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] çул умĕн хулара 41 пин ытла çын пурăннă, 59 промăç йĕркелĕвĕ ĕçленĕ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ĕçлев керменĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|left|Главный почтамт. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]
[[1918]] çулта Вернайра [[Советсем|совет влаçне]] туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле [[Туркестан Автономи Совет Социаллă Республика|РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кĕртеççĕ. [[1921]] çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. [[1927]] çулхи [[ака, 3|акан 3-мĕшĕнче]] [[Кызылорда|Кызылордăран]] Алматана [[РСФСР]] шутĕнчи [[Казак АССРĕ]]н тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать.  [[1936]] çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан [[Казах ССРĕ]]н, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ.

==== СССР тапхăрĕнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007)]]
[[1997]] çулта Казахстан Республикин Президенчĕ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевăн]] Хушăвĕпе [[тĕп хула]]на Акмолана куçарнă, çур çултан ăна [[Астана]] ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе [[Казахстан Республикин Наци Банкĕ|Казахстанăн Наци банкĕ]] тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. [[1998]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-мĕшĕнче]] Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаç органĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]]
Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>6qmjjyavgj0dbdqabahcaiu33shehys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875449</id>
      <parentid>875447</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24531" sha1="15aoem0gnozx3dywsc2s64saw2ilqmg" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ĕçлев керменĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|left|Главный почтамт. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]
[[1918]] çулта Вернайра [[Советсем|совет влаçне]] туса хунă. Хулана облаçпе пĕрле [[Туркестан Автономи Совет Социаллă Республика|РСФСР шутĕнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кĕртеççĕ. [[1921]] çулхи нарăсăн 5-мĕшĕнче Вернăйа кунти выпăнăн авалхи ятне — Алматана — куçараççĕ. [[1927]] çулхи [[ака, 3|акан 3-мĕшĕнче]] [[Кызылорда|Кызылордăран]] Алматана [[РСФСР]] шутĕнчи [[Казак АССРĕ]]н тĕп хулине куçараççĕ. Çакна пула хула татах ӳсме тытăнать.  [[1936]] çултанпа (Казах ССРне йĕркеленĕренпе) Алмата малтан [[Казах ССРĕ]]н, кайран ирĕклĕ Казахстанăн тĕпĕ.

==== СССР тапхăрĕнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007)]]
[[1997]] çулта Казахстан Республикин Президенчĕ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевăн]] Хушăвĕпе [[тĕп хула]]на Акмолана куçарнă, çур çултан ăна [[Астана]] ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе [[Казахстан Республикин Наци Банкĕ|Казахстанăн Наци банкĕ]] тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. [[1998]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-мĕшĕнче]] Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаç органĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]]
Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>15aoem0gnozx3dywsc2s64saw2ilqmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875450</id>
      <parentid>875449</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24517" sha1="q0gktq78jxkczut6qp9kcj0z8d19m1b" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчĕн бизнес-центрĕ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчĕ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районĕ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сăнĕ, Коктюбе енчен (2007)]]
[[1997]] çулта Казахстан Республикин Президенчĕ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевăн]] Хушăвĕпе [[тĕп хула]]на Акмолана куçарнă, çур çултан ăна [[Астана]] ята панă. Çак саманта Алмата патшалăхăн ăслăлăх, этеплĕх, истори, промăçлăх тата финансă центрĕ пулса тăрать. Алматара хальлĕхе [[Казахстан Республикин Наци Банкĕ|Казахстанăн Наци банкĕ]] тата хăшпĕр элчĕлĕхсем, правительствăн ытти йĕркеленĕвĕсене Астанана куçарнă. [[1998]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-мĕшĕнче]] Хулан ятарлă статусе пирки саккун йышăннă. Алматана официаллă мар «Кăнтăр тĕп хула» теççĕ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаç органĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]]
Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>q0gktq78jxkczut6qp9kcj0z8d19m1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875451</id>
      <parentid>875450</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24515" sha1="hr2ymgcrjplxxce499aoun7nxlosfub" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаç органĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучĕ]]
Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуçлăх]]) халĕ Казахстан Республикин Президенчĕ [[маслихат]] (хула пухăвĕ) килĕшнĕ хыççăн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>hr2ymgcrjplxxce499aoun7nxlosfub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875452</id>
      <parentid>875451</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24516" sha1="slrhfl0onug9kwrq7gv1rkbrcz2115a" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллă ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>slrhfl0onug9kwrq7gv1rkbrcz2115a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875454</id>
      <parentid>875452</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24516" sha1="q7dgcuinetsahm4w98z0ve29ijone53" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусĕ|Алмата троллейбусĕ|Алмата таксийĕ|Алмата трамвайĕ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенĕ}}
Метро тума [[1988]] çулта пуçланă, 7 чарăнуллă пĕрремĕш йĕрне [[2010 çул метрополитен кун-çулĕнче|2010 çулхи]] раштав уйăхĕнче палăртнă&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукун çул ===
{{main|Алмата чукун çулĕ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>q7dgcuinetsahm4w98z0ve29ijone53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875455</id>
      <parentid>875454</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24514" sha1="dr71rr9r5i5liiv1zrr0t159urqryrj" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ăслăх тата çутĕç ==
{{see also|Казахстан университечĕсем}}

=== Алмата ĂТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентăран биотехнологин институчĕ]]
* [[Кунаев ячĕллĕ ту ĕçĕсен институчĕ]]
* [[КР ĂЙЦ Йĕтре физикин институчĕ]]
* [[Байтурсынов ячĕллĕ чĕлхе тĕпчевĕн институчĕ]]
* [[Казах Ăслăлăх-Тĕпчев энергетика институчĕ|Казах Ăслăлăх-Тĕпчев Чокин академик ячĕллĕ энергетика ĂТИ]]
* [[Казахстан Республикин ăслăлăх-техника информацин наци центрĕ]]
* [[В.Г. Фесенков ячĕллĕ астрофизика институчĕ]]
* [[Сулейман Демирель ячĕллĕ университечĕ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>dr71rr9r5i5liiv1zrr0t159urqryrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875456</id>
      <parentid>875455</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24514" sha1="2f58cq549ti8lsi4lj0amgjpuq0fc3h" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>2f58cq549ti8lsi4lj0amgjpuq0fc3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875457</id>
      <parentid>875456</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24514" sha1="gw9egysbllh0bw5d3wvfdpcafk74443" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхӑрӗ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплĕх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|2008 çулхи юпан 5-мĕшĕнче хула уявĕнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалăх академи Абай ячĕллĕ оперăпа балет театрĕ]]
* [[Казах патшалăх академи М.О. Ауэзов ячĕллĕ драма театрĕ]]
* [[Патшалăх академи М.Ю. Лермонтов ячĕллĕ драма вырăс театрĕ]]
* [[Патшалах академи ача-пăча тата яшсен Г. Мусрепов ячĕллĕ театрĕ]]
* [[Патшалăх академи ача-пăча тата яшсен Наталья Сац ячĕллĕ вырăс театрĕ]]
* [[Корей театрĕ]]
* [[Уйгур мусăк камичĕн К. Кужамьяров ячĕллĕ театре]]
* [[Алматан нимĕç театре]]
* [[«ARTиШОК» театрĕ]]
* [[Республика пукане театрĕ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>gw9egysbllh0bw5d3wvfdpcafk74443</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875459</id>
      <parentid>875457</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24506" sha1="6w0mfka37kwwsat9tocemqfjn3yscls" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхӑрӗ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплӗх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|{{тулли дата|2008|10|5}} хула уявӗнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалӑх академи Абай ячӗллӗ оперӑпа балет театрӗ]]
* [[Казах патшалӑх академи М.О. Ауэзов ячӗллӗ драма театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи М.Ю. Лермонтов ячӗллӗ драма вырӑс театрӗ]]
* [[Патшалах академи ача-пӑча тата яшсен Г. Мусрепов ячӗллӗ театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи ача-пӑча тата яшсен Наталья Сац ячӗллӗ вырӑс театрӗ]]
* [[Корей театрӗ]]
* [[Уйгур мусӑк камичӗн К. Кужамьяров ячӗллӗ театре]]
* [[Алматан нимӗҫ театре]]
* [[«ARTиШОК» театрӗ]]
* [[Республика пукане театрӗ]]

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Хусан]], [[Раççей]]
* {{ Раççей ялавĕ |20px}} [[Мускав]], [[Раççей]]
* {{Раççей ялавĕ |20px}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1996]])
* {{Кăркăсстан ялавĕ |20px}} [[Бишкек]], [[Кăркăстан]]
* {{Узбекистан ялавĕ |20px}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{АПШ ялавĕ |20px}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Украина ялавĕ |20px}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Китай ялавĕ |20px}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Литва ялавĕ |20px}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Сауд Аравин ялавĕ |20px}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Турци ялавĕ |20px}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Франци ялавĕ |20px}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Израиль ялавĕ |20px}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Кăнтăр Корей ялавĕ|20px}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Кăнтăр Корей]]
* {{Латви ялавĕ|20px}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Беларуç ялавĕ |20px}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуç]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>6w0mfka37kwwsat9tocemqfjn3yscls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875461</id>
      <parentid>875459</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24390" sha1="7ou241tclk07ljk5nasygwrlrujeox1" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхӑрӗ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплӗх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|{{тулли дата|2008|10|5}} хула уявӗнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалӑх академи Абай ячӗллӗ оперӑпа балет театрӗ]]
* [[Казах патшалӑх академи М.О. Ауэзов ячӗллӗ драма театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи М.Ю. Лермонтов ячӗллӗ драма вырӑс театрӗ]]
* [[Патшалах академи ача-пӑча тата яшсен Г. Мусрепов ячӗллӗ театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи ача-пӑча тата яшсен Наталья Сац ячӗллӗ вырӑс театрӗ]]
* [[Корей театрӗ]]
* [[Уйгур мусӑк камичӗн К. Кужамьяров ячӗллӗ театре]]
* [[Алматан нимӗҫ театре]]
* [[«ARTиШОК» театрӗ]]
* [[Республика пукане театрӗ]]

=== Музейсем ===

== Тӑванлӑ хуласем ==
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Хусан]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Мускав]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Санкт-Петербург]], [[Раҫҫей]] ([[1996]])
* {{Ялав|Кӑркӑсстан}} [[Бишкек]], [[Кӑркӑсстан]]
* {{Ялав|Узбекистан}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{Ялав|АПШ}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Ялав|Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Ялав|Китай}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Ялав|Литва}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Ялав|Сауд Аравийӗ}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Ялав|Турци}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Ялав|Франци}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Ялав|Израиль}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Ялав|Кӑнтӑр Корей}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Корей Республики]]
* {{Ялав|Латви}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Ялав|Беларуҫ}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуҫ]] ([[1994]])

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тĕп мечечĕ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кăнтăр енчен кĕнĕ чухнехи çул çинчи паллă
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркĕ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркĕ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пăхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палăкĕ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчĕ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео çинчи пĕве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>7ou241tclk07ljk5nasygwrlrujeox1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875462</id>
      <parentid>875461</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24390" sha1="nln5gl7m0zlhosqumczdzq15l0rqd3h" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхӑрӗ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплӗх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|{{тулли дата|2008|10|5}} хула уявӗнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалӑх академи Абай ячӗллӗ оперӑпа балет театрӗ]]
* [[Казах патшалӑх академи М.О. Ауэзов ячӗллӗ драма театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи М.Ю. Лермонтов ячӗллӗ драма вырӑс театрӗ]]
* [[Патшалах академи ача-пӑча тата яшсен Г. Мусрепов ячӗллӗ театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи ача-пӑча тата яшсен Наталья Сац ячӗллӗ вырӑс театрӗ]]
* [[Корей театрӗ]]
* [[Уйгур мусӑк камичӗн К. Кужамьяров ячӗллӗ театре]]
* [[Алматан нимӗҫ театре]]
* [[«ARTиШОК» театрӗ]]
* [[Республика пукане театрӗ]]

=== Музейсем ===

== Тӑванлӑ хуласем ==
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Хусан]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Мускав]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Санкт-Петербург]], [[Раҫҫей]] ([[1996]])
* {{Ялав|Кӑркӑсстан}} [[Бишкек]], [[Кӑркӑсстан]]
* {{Ялав|Узбекистан}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{Ялав|АПШ}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Ялав|Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Ялав|Китай}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Ялав|Литва}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Ялав|Сауд Аравийӗ}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Ялав|Турци}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Ялав|Франци}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Ялав|Израиль}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Ялав|Кӑнтӑр Корей}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Корей Республики]]
* {{Ялав|Латви}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Ялав|Беларуҫ}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуҫ]] ([[1994]])

== Фотопухӑм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тӗп мечечӗ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кӑнтӑр енчен кӗнӗ чухнехи ҫул ҫинчи паллӑ
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркӗ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркӗ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пӑхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палӑкӗ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчӗ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео ҫинчи пӗве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Апорт (панулми тĕсĕ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчĕ (Алмата)]]
* [[Толе би урамĕ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>nln5gl7m0zlhosqumczdzq15l0rqd3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875463</id>
      <parentid>875462</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>кириллетӳ</comment>
      <origin>875463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24390" sha1="3r00lzjqe633h7ptjfhwi3jyyac79xs" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхӑрӗ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплӗх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|{{тулли дата|2008|10|5}} хула уявӗнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалӑх академи Абай ячӗллӗ оперӑпа балет театрӗ]]
* [[Казах патшалӑх академи М.О. Ауэзов ячӗллӗ драма театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи М.Ю. Лермонтов ячӗллӗ драма вырӑс театрӗ]]
* [[Патшалах академи ача-пӑча тата яшсен Г. Мусрепов ячӗллӗ театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи ача-пӑча тата яшсен Наталья Сац ячӗллӗ вырӑс театрӗ]]
* [[Корей театрӗ]]
* [[Уйгур мусӑк камичӗн К. Кужамьяров ячӗллӗ театре]]
* [[Алматан нимӗҫ театре]]
* [[«ARTиШОК» театрӗ]]
* [[Республика пукане театрӗ]]

=== Музейсем ===

== Тӑванлӑ хуласем ==
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Хусан]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Мускав]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Санкт-Петербург]], [[Раҫҫей]] ([[1996]])
* {{Ялав|Кӑркӑсстан}} [[Бишкек]], [[Кӑркӑсстан]]
* {{Ялав|Узбекистан}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{Ялав|АПШ}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Ялав|Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Ялав|Китай}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Ялав|Литва}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Ялав|Сауд Аравийӗ}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Ялав|Турци}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Ялав|Франци}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Ялав|Израиль}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Ялав|Кӑнтӑр Корей}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Корей Республики]]
* {{Ялав|Латви}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Ялав|Беларуҫ}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуҫ]] ([[1994]])

== Фотопухӑм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тӗп мечечӗ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кӑнтӑр енчен кӗнӗ чухнехи ҫул ҫинчи паллӑ
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркӗ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркӗ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пӑхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палӑкӗ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчӗ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео ҫинчи пӗве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Апорт (панулми тӗсӗ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчӗ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчӗ (Алмата)]]
* [[Толе би урамӗ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каçăсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>3r00lzjqe633h7ptjfhwi3jyyac79xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875464</id>
      <parentid>875463</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Каçăсем */</comment>
      <origin>875464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24390" sha1="jogjyb55ejxwdk8a2tzad1aizy3equp" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхӑрӗ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплӗх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|{{тулли дата|2008|10|5}} хула уявӗнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалӑх академи Абай ячӗллӗ оперӑпа балет театрӗ]]
* [[Казах патшалӑх академи М.О. Ауэзов ячӗллӗ драма театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи М.Ю. Лермонтов ячӗллӗ драма вырӑс театрӗ]]
* [[Патшалах академи ача-пӑча тата яшсен Г. Мусрепов ячӗллӗ театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи ача-пӑча тата яшсен Наталья Сац ячӗллӗ вырӑс театрӗ]]
* [[Корей театрӗ]]
* [[Уйгур мусӑк камичӗн К. Кужамьяров ячӗллӗ театре]]
* [[Алматан нимӗҫ театре]]
* [[«ARTиШОК» театрӗ]]
* [[Республика пукане театрӗ]]

=== Музейсем ===

== Тӑванлӑ хуласем ==
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Хусан]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Мускав]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Санкт-Петербург]], [[Раҫҫей]] ([[1996]])
* {{Ялав|Кӑркӑсстан}} [[Бишкек]], [[Кӑркӑсстан]]
* {{Ялав|Узбекистан}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{Ялав|АПШ}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Ялав|Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Ялав|Китай}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Ялав|Литва}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Ялав|Сауд Аравийӗ}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Ялав|Турци}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Ялав|Франци}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Ялав|Израиль}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Ялав|Кӑнтӑр Корей}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Корей Республики]]
* {{Ялав|Латви}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Ялав|Беларуҫ}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуҫ]] ([[1994]])

== Фотопухӑм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тӗп мечечӗ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кӑнтӑр енчен кӗнӗ чухнехи ҫул ҫинчи паллӑ
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркӗ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркӗ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пӑхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палӑкӗ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчӗ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео ҫинчи пӗве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Апорт (панулми тӗсӗ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчӗ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчӗ (Алмата)]]
* [[Толе би урамӗ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каҫӑсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>jogjyb55ejxwdk8a2tzad1aizy3equp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875465</id>
      <parentid>875464</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Асăрхавсем */</comment>
      <origin>875465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24390" sha1="osefd6duh8f2vk5pq06xmi1nz0wagsc" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Апорт.JPG|thumb|200px|Алма-Ата [[Апорт (панулми тĕсĕ)|апорчĕ]]]]

'''Алматы''', '''Алма́-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 Распоряжение администрации Президента Российской Федерации № 1495] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212213058/http://www.gramota.ru/spravka/docs/16_9 |date=2012-02-12 }} «О написании названий государств — бывших республик СССР и их столиц» &lt;br /&gt;Казахстанта официаллӑ ят — «Алматы», анчах та кулленхи калаҫура, хӑшпӗр кӑларӑмсенче, ҫаплах Раҫҫейре те хулана «Алма-Ата» теҫҫӗ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090717181917/http://infopravo.by.ru/fed1995/ch02/akt13098.shtm АП РФ Распоряжение 17-08-1995 г. № 1495 «О написании названий государств бывших республик СССР и их столиц»]&lt;/ref&gt;, '''Алма-Ата́'''&lt;ref&gt;[http://www.almaty.kz Хулан официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-kz|Алматы}}, {{lang-cv|Улматти}}''&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''ҫӑлкуҫ?'']]]&lt;/sup&gt;;'' [[1921]]-мӗш ҫулччен — ''Верный'') — [[Казахстан]]ӑн шӗкӗр хули.

== Тавралӑхӗ ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty aerial view.jpg|thumb|250px|Алматы сӑнӗ, кайӑк вӗҫевӗнчен]]

Алма-Ата хули [[Еврази]] континенчӗн варринче, Казахстанӑн кӑнтӑр хӗвел тухӑҫӗнче, 77° хӗвел тухӑҫ тӑсӑлӑвӗпе 43° ҫурҫӗр анлӑшӗнче, [[Заили Алатау]] умӗнче — чи ҫурҫӗ ты ҫырҫи, [[Тянь-Шань|Тянь-Шанӗн]] ҫурҫӗр ту хысакӗнче, тинӗс шайӗнчен 600 - 1650 метр ҫӳллӗшӗнче, вырнаҫнӑ. Унпа пӗр анлӑшра [[Гагра]] тата [[Владивосток]] лараҫҫӗ.

Хулари климат вичкӗн континентлӗ, температура ҫулталӑкра ҫеҫ мар, талӑкра та питӗ хӑвӑрт улшӑнать.

== Климат ==
Алмат климачӗ континентлӑ&lt;ref&gt;Алма-Ата. Энциклопедия / Тӗп редактор Манаш Қабашұлы Қозыбаев. — Алматы: Тӗп редактор Казах совет энциклопедийӗ, 1983. — С. 12. — 608 с — - 60 000 экз.&lt;/ref&gt; тата ту-айлӑмри циркуляци витӗмӗпе палӑрса тӑрать, ҫакӑ уйрӑмах хулан ҫурҫӗр пайӗнче, ту тайлӑмӗсем тӳремлӗхе куҫнӑ ҫӗрте палӑрать.

Сывлӑшри вӑтам температура +10 °С, чи сивӗ уйӑх (кӑрлач) - 14,7 °С, чи ӑшӑ уйӑх (июль) +23,8 °С.

== Алматы кунҫулӗ ==

=== Вӑтам ӗмӗрсенчи тапхӑр ===

=== Верный ===
[[Ӳкерчĕк:Детский приют. 1892 год. (Ныне медицинский колледж. Здание сохранено частично).jpg|thumb|250px|Ача-пӑча ҫурчӗ. [[1892]] ҫул. (Халӗ медицина колледжӗ. Ҫурчӗ кӑштах сыхланса юлнӑ)]]
[[Ӳкерчĕк:Magasin kupza Gabdulwakijewa.jpeg|thumb|250px|И. Габдулвалиев сутӑҫӑн лавкки (халӗ [[Кызыл-Тан]]). [[1911]] ҫул]]

Хальхи хулан малианхи никӗсне [[1854]] ҫулхи [[нарӑс, 4|нарӑсӑн 4-мӗшӗнче]] хунӑ, ун чухне вырӑс правительстви [[Кӗҫӗн Алма-Ата (юханшыв)|Кӗҫӗн Алмата]] юханшывӑн сулахай ҫыранӗнче вӑрҫӑ хӳтлӗх ҫуртне тума шутланӑ. 1854 ҫулхи ҫуркунне, авалхи Алмата ишӗлчӗкӗсем патӗнче Заил хӳтлӗхӗсен никӗсне хунӑ, каярах ӑна Верное ят панӑ. Ҫурт-йӗре тӑвас ӗҫе Перемышельский майор па Александровский инженер-поручик ертсе пынӑ. Ҫав ҫулӑн кӗр кунӗсенче ӗҫсене вӗҫленӗ. Йывӑҫ пӳртсемпе казармӑсенче Заили тӗкӗрчӗн 470 салтакӗпе офицерне вырнаҫтарнӑ.&lt;ref&gt;[http://www.luch.org/almaty1.shtml История города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227030020/http://www.luch.org/almaty1.shtml |date=2010-02-27 }}&lt;/ref&gt;

[[1855]] ҫулӑн варринче хӳтлӗхе пӗрремӗш вырӑссем куҫса килнӗ. Верный хӑвӑрт ӳсме тытӑнать. Юнашар Мӑн тата Кӗҫӗн Алмата станицисем, [[Алма-Атан тутар слободи|Тутар слободки]] никӗсленӗҫҫӗ. [[1856]] ҫулта «Хысна садне» (халӗ [[Тӗп Горький ячӗллӗ этеплӗхпе кану паркӗ (Алма-Ата)|Этеплӗхпе кану тӗп паркӗ]]), [[1857]] ҫулта Тутар слободки районӗнче пӗрремӗш шыв арманне ӗҫе кӗртнӗ. [[1858]] ҫулта ӗҫе янӑ пӗрремӗш сӑра пӗҫерекен савут вырӑнти промӑҫлӑхне пуҫарса ярать. [[1859]] ҫулта кунта Петербургран ӗҫпе янӑ  Голубев геодезист Верное пӑнчӑпа палӑртать, ҫак вырӑн вара тӗнче карттине кӗрет. [[1859]] ҫулхи ҫу уйӑхӗнче хӳтлӗхре 5 пин ҫын пурӑннӑ, [[1860]] ҫулта пӗрремӗш почтӑ уйрӑмӗ тата хоспитӑль уҫӑлать.

[[1867]] ҫулхи [[ака, 11|акан 11-мӗшӗнче]] Верный хула [[Туркестан генерал-кӗпернеттӗрӗ|Туркестан генерал-кӗпернетӗрне]] шутӗнчи Семириченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрать. 1867 ҫулхи [[утӑ, 13|утӑн 13-мӗшӗнче]] Семиреченск касак ҫарне йӗркеленӗ. Ҫав вӑхӑтрах  Семиреченск облаҫӗн гербне тӑваҫҫӗ: виҫҫӗне пайланӑ, улмаллӑ панулми турачӗн гирляндипе йӗри-тавра ҫавӑрнӑ питлӗх. Ҫӳлти пайӗ&amp;nbsp;— карман сӑнӗ, аялти: сулахайра&amp;nbsp;— хӗрес, сылтӑмра&amp;nbsp;— ҫурма уйӑх. Семиреченск облаҫӗн центрӗ пулса тӑрсан, Верный промӑҫлӑхпа ӑсталӑх ӗҫесене аталантарма тытӑнать. Спирт-водкӑ тата сӑра пӗҫерекен савутсем, шӑрт-ҫӑм пусмана тӑвакан фабрикӑ уҫӑлать. Хулан чи пысӑк промӑҫ йӗрклӗвӗсем шутне Гавриловӑн ([[1875]]) тата Кадкинӑн ([[1900]]) тапак фабрикисем кӗнӗ. Хулара хӗрарӑмсен тата арҫынсен училищисене, прихут тата ӑстаӗҫ шкулӗсене, каярах [[Верныйри арҫын гимназийӗ|арҫынсен]] тата [[Верныйри хӗрарӑм гимназийӗ|хӗрарӑм гимназисене]] уҫаҫҫӗ.  [[Мечет]]сем ҫумӗнче мӑсӑльман шкулӗсем ӗҫленӗ.

[[1887]] ҫулхи [[ҫу, 28|ҫӑвӑн 28-мӗшӗнче]] питӗ вӑйлӑ [[ҫӗр чӗтренӗвӗ]] пулать, ун чухне 322 ҫын пӗтет, 1798 кирпӗч ҫурт ишӗлет. Мӑн тата Кӗҫӗн станицӑсен йывӑҫ ҫурчӗсем ытлах арканмаҫҫӗ. Каярахпа хулара [[сейсмологи|сейсмо]] тата [[метеорологи]] станцисене, [[Зенков Андрей Павлович|А. П. Зенков]] архитектор ертсе пынипе ҫурт-йӗре тунӑ чухне сейсмо йӗркине шута илес системӑна туса хунӑ. Ҫӗр кисреннӗ хыҫҫӑн хулари ҫуртсене хӑпартнӑ чухне ытларах йывӑҫпа усӑ кураҫҫӗ. Вӗсенчен пысӑк ҫурчӗсем&amp;nbsp;— Ҫар полкӗн ҫурчӗ, Кафедра соборӗ, Этем пӗрлӗх ҫурчӗ тата ыттисем те. Ҫав тапхӑрти упранса юлнӑ хӑшпӗр ҫурт-йӗре истори, архитектура палӑкӗ шутне кӗртнӗ, вӗсене патшалӑх сыхлать. Ҫав трагедие асӑнса хула ҫыннисем часавай лартнӑ, анчах та ӑна [[1927]] ҫулта ҫӗмӗрнӗ.&lt;ref name=&quot;alma-ata.gorodasng&quot; /&gt;

[[1913]] ҫул умӗн хулара 41 пин ытла ҫын пурӑннӑ, 59 промӑҫ йӗркелӗвӗ ӗҫленӗ.&lt;ref&gt;[http://www.oikumena.kz/country.php?m=9]&lt;/ref&gt;

=== Совет тапхӑрӗ ===
[[Ӳкерчĕк:Дворец Труда.jpg|thumb|250px|Ӗҫ керменӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Алма-Ата телеграф.jpg|thumb|250px|Тӗп почтамп. 1931-34. Архитектор Г. Г. Герасимов]]

[[1918]] ҫулта Верныйра [[Советсем|совет влаҫне]] туса хунӑ. Хулана облаҫпе пӗрле [[Туркестан Автономиллӗ Совет Социализм Республика|РСФСР шутӗнчи Туркестан автономине (ТАССР)]] кӗртеҫҫӗ. [[1921]] ҫулхи нарӑсӑн 5-мӗшӗнче Верныя кунти вырӑнӑн авалхи ятне — Алматана — куҫараҫҫӗ. [[1927]] ҫулхи [[ака, 3|акан 3-мӗшӗнче]] [[Кызылорда|Кызылордӑран]] Алматана [[РСФСР]] шутӗнчи [[Казак АССР]]-н тӗп хулине куҫараҫҫӗ. Ҫакна пула хула татах ӳсме тытӑнать.  [[1936]] ҫултанпа (Казах ССРне йӗркеленӗренпе) Алмата малтан [[Казах ССР]]-н, кайран ирӗклӗ Казахстанӑн тӗпӗ.

==== СССР тапхӑрӗнчи индустриализаци ====

=== Хальхи Алмата ===
[[Ӳкерчĕк:Alfar3.jpg|thumb|200px| Аль-Фараби проспекчӗн бизнес-центрӗ]]
[[Ӳкерчĕк:alfarabi3.jpg|thumb|200px|Аль-Фараби проспекчӗ]]
[[Ӳкерчĕк:samal.jpg|thumb|200px|Самала районӗ]]
[[Ӳкерчĕк:Almaty Koktobe 2007.JPG|thumb|250px|Хула сӑнӗ, Коктюбе енчен (2007)]]

[[1997]] ҫулта Казахстан Республикин Президенчӗ [[Назарбаев Нурсултан Абишевич|Нурсултан Назарбаевӑн]] Хушӑвӗпе [[тӗп хула]]на Акмолана куҫарнӑ, ҫур ҫултан ӑна [[Астана]] ята панӑ. Ҫак саманта Алмата патшалӑхӑн ӑслӑлӑх, этеплӗх, истори, промӑҫлӑх тата финансӑ центрӗ пулса тӑрать. Алматара хальлӗхе [[Казахстан Республикин Наци Банкӗ|Казахстанӑн Наци банкӗ]] тата хӑшпӗр элчӗлӗхсем, ертсе пырӑвӑн ытти йӗркеленӗвӗсене Астанана куҫарнӑ. [[1998]] ҫулхи [[утӑ, 1|утӑн 1-мӗшӗнче]] Хулан ятарлӑ статусе пирки саккун йышӑннӑ. Алматана официаллӑ мар «Кӑнтӑр тӗп хула» теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;&quot;&quot;southcapital&quot;&gt;[http://www.almaty.freenet.kz/&quot;&quot; Справочно-информационный портал «Алматы — Южная Столица»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

== Влаҫ органӗсем ==
[[Ӳкерчĕк:Алматинский городской суд.jpg|thumb|170px|Алмата хула сучӗ]]

Хула [[Аким (чин)|акимне]] ([[пуҫлӑх]]) халӗ Казахстан Республикин Президенчӗ [[маслихат]] (хула пухӑвӗ) килӗшнӗ хыҫҫӑн лартать.

* Байузаков Х. Б. — ([[1940]]—[[1941]])
* Абдикалыков М. — ([[1941]]—[[1942]])
* Шарипов С. — ([[1942]]—[[1943]])
* Орехов П. Г. — ([[1943]]—[[1944]])
* Милованов К. А. — ([[1944]]—[[1947]])
* Айбасов Х. Х. — ([[1947]]—[[1950]])
* Ильяшев Р. — ([[1950]]—[[1952]])
* Шарипов И. Ш. — ([[1950]]—[[1954]])
* Мамонов Ф. А. — ([[1954]]—[[1956]])
* Адилов А. А. — ([[1956]]—[[1960]])
* [[Дуйсенов Есен Дуйсенович|Дуйсенов Е. Д.]] — ([[1960]]—[[1975]])
* Аухадиев К. М. — ([[1975]]—[[1978]])
* Жакипов А. Х. — ([[1978]]—[[1980]])
* Койчуманов А. Ж. — ([[1981]]—[[1983]])
* [[Кулибаев Аскар Алтынбекович|Кулибаев А. А.]] — ([[1983]]—[[1985]])
* [[Нуркадилов Заманбек Калабаевич|Нуркадилов З. К.]] — ([[1985]]—[[1994]])
* [[Кулмаханов Шалбай Кулмаханович|Кулмаханов Ш. К.]] — ([[1994]]—[[1997]])
* [[Храпунов Виктор Вячеславович|Храпунов В. В.]] — ([[1997]]—[[2004]])
* [[Тасмагамбетов Имангали Нургалиевич|Тасмагамбетов И. Н.]] — ([[2004]]—[[2008]])
* [[Есимов Ахметжан Смагулович|Есимов А. С.]] — ([[2008]]—х.в.)

== Паллӑ ҫынсем ==
* Полина Ледокова - кулинари кӗнекисен авторӗ, фудблогер
* Наталья Назарова-театрпа кино актриси
* Димаш Адилет - бизнесмен, блогер, телешоу хутшӑннӑ
* Владимир Жириновский-политикӑпа патшалӑх деятелӗ
* Радионова Светлана-Роспроднадзор ертӳҫи&lt;ref&gt;https://zelenograd24.ru/pressroom/press-release/detail/343562/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://biographe.ru/politiki/svetlana-radionova/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230504091035/https://siapress.ru/official/96288-osnovnie-vektori-deyatelnosti-svetlani-radionovoy-v-rosprirodnadzore |date=2023-05-04 }}&lt;/ref&gt;

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Tramvai Almaty.jpg|thumb|[[Алмата трамвайĕ]]]]

=== Автобус, такси, троллейбус, трамвай ===
{{main|Алмата автобусӗ|Алмата троллейбусӗ|Алмата таксийӗ|Алмата трамвайӗ}}

=== Метрополитен ===
{{main|Алмата метрополитенӗ}}
Метро тума [[1988]] ҫулта пуҫланӑ, 7 чарӑнуллӑ пӗрремӗш йӗрне [[2010 ҫул метрополитен кун-ҫулӗнче|2010 ҫулхи]] раштав уйӑхӗнче палӑртнӑ&lt;ref&gt;[http://www.vecher.kz/?S=10-200812110800 Статья из газеты «Вечерний Алматы»]&lt;/ref&gt;,&lt;ref&gt;[http://almaty-metro.narod.ru/metro27.html Информационное агентство КазТАГ]&lt;/ref&gt;

=== Аэропорт ===
{{main|Алмата (аэропорт)|Боралдай (аэропорт)|Байсерке (аэродром)}}

=== Чукунҫул ===
{{main|Алмата чукунҫулӗ}}

== Ӑслӑх тата ҫутӗҫ ==
{{see also|Казахстан университечӗсем}}

=== Алмата ӐТИ ===
* [[Биологи тата ӳсентӑран биотехнологин институчӗ]]
* [[Кунаев ячӗллӗ ту ӗҫӗсен институчӗ]]
* [[КР ӐЙЦ Йӗтре физикин институчӗ]]
* [[Байтурсынов ячӗллӗ чӗлхе тӗпчевӗн институчӗ]]
* [[Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев энергетика институчӗ|Казах Ӑслӑлӑх-Тӗпчев Чокин академик ячӗллӗ энергетика ӐТИ]]
* [[Казахстан Республикин ӑслӑлӑх-техника информацин наци центрӗ]]
* [[В.Г. Фесенков ячӗллӗ астрофизика институчӗ]]
* [[Сулейман Демирель ячӗллӗ университечӗ]]

== Этеплӗх ӳнер ==

[[Ӳкерчĕк:Almaty-day.jpg|150px|thumb|{{тулли дата|2008|10|5}} хула уявӗнчи плакат]]

=== Театрсем ===
* [[Патшалӑх академи Абай ячӗллӗ оперӑпа балет театрӗ]]
* [[Казах патшалӑх академи М.О. Ауэзов ячӗллӗ драма театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи М.Ю. Лермонтов ячӗллӗ драма вырӑс театрӗ]]
* [[Патшалах академи ача-пӑча тата яшсен Г. Мусрепов ячӗллӗ театрӗ]]
* [[Патшалӑх академи ача-пӑча тата яшсен Наталья Сац ячӗллӗ вырӑс театрӗ]]
* [[Корей театрӗ]]
* [[Уйгур мусӑк камичӗн К. Кужамьяров ячӗллӗ театре]]
* [[Алматан нимӗҫ театре]]
* [[«ARTиШОК» театрӗ]]
* [[Республика пукане театрӗ]]

=== Музейсем ===

== Тӑванлӑ хуласем ==
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Хусан]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Мускав]], [[Раҫҫей]]
* {{Ялав|Раҫҫей}} [[Санкт-Петербург]], [[Раҫҫей]] ([[1996]])
* {{Ялав|Кӑркӑсстан}} [[Бишкек]], [[Кӑркӑсстан]]
* {{Ялав|Узбекистан}} [[Ташкент]] ({{lang-uz|Toshkent}}), [[Узбекистан]]
* {{Ялав|АПШ}} [[Тусон]] ({{lang-en|Tucson}}), [[Аризона]], [[АПШ]]
* {{Ялав|Украина}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]]
* {{Ялав|Китай}} [[Урумчи]] ({{lang-zh|烏魯木齊}}), [[Китай]]
* {{Ялав|Литва}} [[Вильнюс]] ({{lang-lt|Vilnius}}), [[Литва]]
* {{Ялав|Сауд Аравийӗ}} [[Джидда]] ({{lang-ar|جدة}}), [[Сауд Аравийĕ]]
* {{Ялав|Турци}} [[Стамбул]] ({{lang-tr|İstanbul}}), [[Турци]]
* {{Ялав|Франци}} [[Ренн]] ({{lang-fr|Rennes}}), [[Франци]]
* {{Ялав|Израиль}} [[Тель-Авив]] ({{lang-he|תל אביב-יפו}}), [[Израиль]]
* {{Ялав|Кӑнтӑр Корей}} [[Тэгу]] ({{lang-ko|대구}}), [[Корей Республики]]
* {{Ялав|Латви}} [[Рига]] ({{lang-lv|Rīga}}), [[Латви]]

'''Юлташ-хуласем'''
* {{Ялав|Беларуҫ}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларуҫ]] ([[1994]])

== Фотопухӑм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
|Алма-Ата хулин тӗп мечечӗ
File:ALAcityborder.JPG|Хулана кӑнтӑр енчен кӗнӗ чухнехи ҫул ҫинчи паллӑ
File:HSBK main office.JPG|Здание головного банка АО «[[Казахстан халăхĕн перекет банкĕ]]»
File:Алма-Ата Горы (Тамара777).jpg |Алма-Ата. Горы 
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Советов (4317 м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Советов
File:Алма-Ата Вид с Кумбельтау на пик Комсомола (4330м). Заилийский Алатау (Алексей Евсеев).jpg|Вид с Кумбельтау на пик Комсомола 
File:Алма-Ата парк 28 панфиловцев 2 (Алексей Евсеев).jpg |28 панфиловсен паркӗ 
File:Almaty church.jpg|28 панфиловсен паркӗ
File:almatykoktobe.jpg|[[Коктюбе]]рен пӑхсан

File:ALAMahatma.jpg|Махатма Ганди палӑкӗ

File:furmanovstreet2.jpg|Фурманов проспекчӗ
File:Almaty landsat.jpg|Landsat satellite photo of Almaty
File:Almaty Medeo Jul 2007 2.JPG|Медео ҫинчи пӗве
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Апорт (панулми тӗсӗ)]]
* [[Тастак]]
* [[Сайран]]
* [[Раимбек проспекчӗ (Алмата)]]
* [[Достык проспекчӗ (Алмата)]]
* [[Толе би урамӗ (Алмата)]]
* [[Казахфильм]]
* [[Рахат Тауэрс]]

== Каҫӑсем ==
* [http://www.almaty.kz «Алматы хулин официаллă сайчĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206215423/http://almaty.kz/ |date=2009-02-06 }}
* [http://almaty-city.kz «Алматы хулан канашлăвĕ» — Almaty-City.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231083012/http://almaty-city.kz/ |date=2013-12-31 }}
* [http://www.karta.kz Алмата картти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227012644/http://karta.kz/ |date=2012-12-27 }}
* [http://maps.mycity.kz/#/727/ MyCity.kz — «Алмата картти» — Интерактивлă карттă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/ |date=2012-04-23 }}
* [http://www.emap.kz «Электронлă хыпар картти „e-city Almaty“ — Алмата хулан картти»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212183702/http://emap.kz/ |date=2009-02-12 }}
* [http://www.almatydev.blogspot.com/ Almaty Development — Проекты и развитие города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015025713/http://almatydev.blogspot.com/ |date=2016-10-15 }}
* [http://lyakhov.kz/semirek/index.html «Алмата кун-çулĕ, эссесем»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060203115859/http://lyakhov.kz/semirek/index.html |date=2006-02-03 }}
* [http://www.afisha.kz Афиша Алматы — кинотеатрсем, театрсем, концерт тата курав залĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200403194543/https://afisha.kz/ |date=2020-04-03 }}
* [http://www.almaty.freenet.kz Справочно-информационный портал «Алмата — Кăнтăр тĕп хула»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525113613/http://www.almaty.freenet.kz/ |date=2006-05-25 }}
* [http://www.almatyairport.com «Тĕнче аэропорчĕ Алматы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307111843/https://www.almatyairport.com/ |date=2022-03-07 }}
* [http://almata.new22.ru «Алматы город мечта!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121061827/http://almata.new22.ru/ |date=2011-11-21 }}
* [http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html Телефонный справочник Алматы и ЮКО 2009 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227035125/http://spravochnikov.net/spravochniki/11-telefonnyjj-spravochnik-almaty.html |date=2010-02-27 }}

== Асӑрхавсем ==
{{асӑрхавсем|2}}

{{Казахстан Республики}}

[[Категори:Алма-Ата|*]]
[[Категори:Тĕп хула пулнă хуласем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрте ят улăштарнă хуласем]]
[[Категори:Миллионер-хуласем]]</text>
      <sha1>osefd6duh8f2vk5pq06xmi1nz0wagsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цезий-137</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30574</id>
    <revision>
      <id>875440</id>
      <parentid>775511</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T14:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8549" sha1="phhv6ocwh1h9tuiuibkbhxvy771nljc" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Cs-137-decay.svg|250px|мини|Цези-137 арканăвĕ]]
'''Це́зи-137''', тата '''радиоце́зи''' ятпа паллă — [[цези]] элеменчĕн  137 виçеллĕ изотопĕ.
Атом реакторĕсемпе атомла хĕçпăшалта атăм тĕшĕ пайланнсан пулать.

Цези-137 [[Биосфера|Биосферăна]] варлатакан радиохастар изотопсем хушшинче малти вырăнта. 
Тăпрапа юшкăнра çирĕп çыханать, шывра ион евĕрлĕ тĕл пулать. Тăварсăр шыври ӳсентрансемпе арктикăри ӳсентрансенче, уйрăмах мăк курăкĕнче нумайрах пухăнать. Чĕрчунсен кĕлеткинче нумайрах чухне мускулсемепе пĕверте пуçтарăнать. 
Çурçĕр пăланĕпе Çурçĕр Америкăри шывçи кайăксен цези пухас коэффициенчĕ чи пысăкки. [[Кăмпа|Кăмпасемпе]] [[мăк]]сенче пухăнать&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = А. Г. Шишкин
 | datepublished = 2003
 | url           = http://asdemo.iatp.by/4ernobil_1.html
 | title         = Чернобыль
 | description   = Радиоэкологические исследования грибов и дикорастущих ягод
 | accessdate    = 2009-07-27
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/618QfXzte
 | archivedate   = 2011-08-22
}}&lt;/ref&gt;.

Ку нуклидăн 1 г радиохастарлахĕ  3,2{{e|12}} [[Беккерель (виçе)|Бк]] яхăн.

== Пулнипе арканни ==

Цези-137 [[Ксенон-137|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Xe]] [[Бета-аркану|β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;-арканăвĕ]] хыççан пулать.   ([[Çурма аркану тапхăрĕ]] 3,818(13)&lt;ref name=&quot;Nubase2003&quot;/&gt; мин):
: &lt;math&gt;\mathrm{{}^1{}^{37}_{54}Xe} \rightarrow \mathrm{{}^1{}^{37}_{55}Cs} + e^- + \bar{\nu}_e&lt;/math&gt;.

Цези-137 [[бета-арканупа]] салансан ([[Çурма аркану тапхăрĕ]] 30,17 çул), стабиллă  [[Бари-137|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Ba]] пулать:
: &lt;math&gt;\mathrm{{}^1{}^{37}_{55}Cs}\rightarrow\mathrm{{}^1{}^{37}_{56}Ba}+ e^- + \bar{\nu}_e&lt;/math&gt;.

94,4&lt;ref&gt;[http://www.nucleide.org/DDEP_WG/Nuclides/Cs-137_tables.pdf INEEL &amp; KRI/R.G. Helmer and V.P. Chechev/Decay scheme of Caesium-137] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815162441/http://www.nucleide.org/DDEP_WG/Nuclides/Cs-137_tables.pdf |date=2011-08-15 }}&lt;/ref&gt; % аркану хыççăн бари-137 изотопăн [[Бари-137m|&lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Ba&lt;sup&gt;m&lt;/sup&gt;]] изомерĕ пулать (Çурма аркану тапхăрĕ 2,55 мин), вăл 661,7 кэВ хăватлă гамма-пайăрка çутатса тĕп тăрăма куçать. Цези-137 пĕр тĕшĕ аркансан петĕмĕшле 1175,63 ± 0,17&lt;ref name=&quot;AME2003&quot;/&gt; кэВ хăват тухать.


== Цези-137 çутçанталăкра ==
[[Ӳкерчĕк:Tchernobyl radiation 1996-ru.svg|thumb|right|300px|Чернобылпе юнашар вырнаçнă территорисем цези-137 изотоппа варланнин картти ( 1996 ç.)]].
Çутçанталăка изотоп ядерла хĕçпăшала тĕпчене чух тата радиаци аварисем вăхăтенче тухать. 

=== Радиаци аварийĕсем ===

* 1957-мĕш çулхи [[Кыштым аварийĕ|Кыштым аварийĕнче]] радиоактивлă каяшсен управенче ашăвзрывĕ пулнă хыççăн атмосферăна 74 [[Беккерель (виçе)|ПБк]] радиактивлă нуклидсем, çав хушăра 0,2 ПБк &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;&gt;{{статья|автор=Василенко И. Я.|пуçелĕк=Радиоактивный цезий-137|ссылка=http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/03_99/CESIUM.PDF|издание=Природа|год=1999|номер=3|страницы=70-76}}&lt;/ref&gt;.

* [[1957]]-мĕш çулта Аслă Британири Уиндскейли радиохими завочĕ çуннă хыççăн атмосферăна 12 ПБк радионуклид тухать, вĕсенчен 46 ТБк &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

* Кăнтăр Уралти Маяк производство перлешĕвĕ 1950-мĕш çулта технологипе килĕшӳллен [[Теча]] юханшывне 102 ПБк радионуклид, çав хутрае &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs 12,4 ПБк&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;  тăкнă.


* Кăнтăр Уралти [[Карачай (кулĕ)|Карачай]] кӳллинчен йăлăмĕнчен 1967-меш çулта çилпе 30 ТБк таран радионуклид илсе сапаланă, &lt;sup&gt;137&lt;/sup&gt;Cs пайĕ 0,4 ТБк&lt;ref name=&quot;vasilenko&quot;/&gt;.

* СССР геологи министерсти заказĕпе 1971-меш çулта Иваново облаçен Галкино яле патĕнче çĕр айĕнче ядерла вызрыв ирттернĕ. Сирпĕтнĕ хыççăн 18 минутран взрыв шăтăкĕнчен [[Шыв|шывпа]] [[пылчăк]] сирпĕнме тытăннă.

* [[1986]]-мĕш çулта Чернобыльти АЭС аркансан реактортан 1850 ПБк радионуклид тухса кайнă, вĕсенчен 270 ПБк таран цези-137. 
Радионуклид тенчипе сарăлнă. çак радионуклидсен çурринчен ытлашши [[Украина|Украина]], Белоруç, тата Раççейĕн Тĕп экономпка районĕнче ӳкнĕ.
1986-мĕш çулта атмосферăри цези-137 çулталăкри вăтам концентрацийĕ 1963-мĕш çулхи таран ӳснĕ (1961-1962-мĕш çулсенче атмосферăра нумай ядерла взрывсем тунипе 1963-мĕш çулта [[Сывлăш|сывлăшра]] радиоцези концентрациĕ ӳснĕ)&lt;ref&gt;[http://heliometr-doklad.narod.ru/2-geofizika.html Геофизические аспекты катастрофы Чернобыльской АЭС]&lt;/ref&gt;.
 
* В [[2011 çул|2011 çулта]] [[Фукусима-1 АЭС-ĕнчи авари]] вăхăтĕнче арканнă ядерла реакторсенчен питĕ нумай цези-137 тухса тарнă (Атомла хăрушсăрлаăх агенстви виçĕ реактортан  770 ПБк цези-137 тухса кайна тесе шутлать, ТЕРСО икĕ хут сахалрах тесе шутлать&lt;ref&gt;[http://www.atominfo.ru/news7/g0112.htm Выбросы РВ с АЭС Фукусима-1 были в два раза выше объявленных ТЕРСО - агентство]&lt;/ref&gt;). Нумайрах пайĕ [[Лăпкă океан|Лăпкă океана]] сарăлать.


== Усă курни==
Цези-137 изотопне  [[Гамма-дефектоскоп|гамма-дефектоскопсенче]], виçекен техникара, медицина препарачĕсене, инструментсене тата апат-çимĕçе радиаципе стерилизацилеме,  радиотерапипе сиенлĕ шыçăна сиплеме усă кураççĕ. Тата цези-137 (цези хлоричĕ) радиоизотопла ток çăлкуçĕнче 1,27 Вт/см³ усă кураççĕ. 

== Каçăсем==
* [http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/03_99/CESIUM.PDF Радиоактивный цезий-137]
* [http://www.chernobyl.gov.by/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=138&amp;Itemid=77 Загрязнение цезием-137 на территории Белорусии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306122743/http://chernobyl.gov.by/index.php?id=138&amp;itemid=77&amp;option=com_content&amp;task=view |date=2016-03-06 }}
* [http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp157.html ATSDR — Toxicological Profile: Cesium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916200346/http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp157.html |date=2008-09-16 }}

==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}
{{Isotope-stub}}

[[Категори:Цези изотопĕсем]]</text>
      <sha1>phhv6ocwh1h9tuiuibkbhxvy771nljc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яковлев вулавĕсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40017</id>
    <revision>
      <id>875495</id>
      <parentid>872201</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="i28u89pjbt9zzlbo7bv2p8nqbmyta7p" xml:space="preserve">'''Яковлев вулавĕсем''' — çулсерен [[ака, 25|акан 25-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен|Чăваш республикин]] тĕп хулинче — [[Шупашкар]]та — иртекен ăслăх-практика конференцийĕ&lt;ref&gt;[https://1.chgpu.edu.ru/nauchnye-meroptiyatiya-uniir/ankonf/15056-mezhdunarodnaya-nauchno-prakticheskaya-konferenciya-posvyaschennaya-175-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-iya-yakovleva-yakovlevskie-chteniya-patriotizm-grazhdanstvennost.html ЧППУ официаллă сайтĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124201206/https://1.chgpu.edu.ru/nauchnye-meroptiyatiya-uniir/ankonf/15056-mezhdunarodnaya-nauchno-prakticheskaya-konferenciya-posvyaschennaya-175-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-iya-yakovleva-yakovlevskie-chteniya-patriotizm-grazhdanstvennost.html |date=2024-01-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://conf-chgpu.ru/ Программа конференции]&lt;/ref&gt;.

Мероприятине [[Яковлев Иван Яковлевич|И. Я. Яковлев]] чăваш çутлăхçине халалланă.

Иртен вырăн: Чăваш республикин пĕлӳлĕх институчĕ.

== Çав. пекех ==
* [[Ашмарин вулавĕсем]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=13&amp;id=197488 25 апреля состоятся яковлевские чтения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213235110/http://cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=13&amp;id=197488 |date=2013-12-13 }}
* [http://www.rba.ru/content/news/vid_news_str.php?id=1877 Яковлевские чтения – 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403055621/http://www.rba.ru/content/news/vid_news_str.php?id=1877 |date=2014-04-03 }}
* [https://chuvash.org/news/18575.html Ӗнер Яковлев вулавӗсем иртнӗ]
* [https://mcb-krcht.rchuv.ru/news/2023/04/26/yakovlevskie-chteniya-ego-velichestvo-rodnoe-nashe Яковлевские чтения «Его Величество родное наше слово…» в Центральной библиотеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124200414/https://mcb-krcht.rchuv.ru/news/2023/04/26/yakovlevskie-chteniya-ego-velichestvo-rodnoe-nashe |date=2024-01-24 }}
* [https://www.chgign.ru/a/news/5190.html К 175-летию И.Я. Яковлева — Международная научно-практическая конференция «Яковлевские чтения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124200527/https://www.chgign.ru/a/news/5190.html |date=2024-01-24 }}
* [https://urmary-bibl.ru/2023/04/25/%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%87%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%8F%D0%BD%D1%80%D0%B0-%D1%87a%D0%B2%D0%B0%D1%88-%D1%81a%D0%BC%D0%B0%D1%85e/ Яковлевские чтения «Янра чăваш сăмахĕ»]
* [https://sosh59cheb.ru/novosti-glav/1092-yakovlevskie-chteniya-v-biblioteke-im-v-s-chaplinoj «Яковлевские чтения» в библиотеке им. В.С.Чаплиной]
* [https://poretskoelibrary.ru/2022/04/22/%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%87%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA-%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD/ Яковлевские чтения «Язык, мной созданный, живет!» в Анастасовской сельской библиотеке]
* [https://chebs.cap.ru/news/2023/04/27/v-bibliotekah-cheboksarskogo-municipaljnogo-okruga В библиотеках Чебоксарского муниципального округа прошли мероприятия, посвященные 175-летию со дня рождения выдающегося просветителя Ивана Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240124201349/https://chebs.cap.ru/news/2023/04/27/v-bibliotekah-cheboksarskogo-municipaljnogo-okruga |date=2024-01-24 }}

[[Категори:Филологи конференцисем]]
[[Категори:Ăслăх вулавĕсем]]
[[Категори:Шупашкар]]
[[Категори:Чăваш Ен]]
[[Категори:Ăслăх Чăваш Енре]]
[[Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕ]]
[[Категори:Иван Яковлев]]</text>
      <sha1>i28u89pjbt9zzlbo7bv2p8nqbmyta7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янăлăх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78414</id>
    <revision>
      <id>875497</id>
      <parentid>875296</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T00:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4151" sha1="bwzooxj6he0z38fgy1y6wbaz7lg5g24" xml:space="preserve">[[File:Etape ambar.JPG|thumb|Этап вăхатĕнче [[янăлăх]]ри [[çын]]сене çĕрле тытса тăмалли ятарлă амбар. Байкал леш енчи [[этнографи]] музейĕ.]]
'''Янăлăх ''' — пуçиле тĕсĕ, çынна ятарласа, саккунпа килĕшÿллĕн, хăй пурăнкан вырăнтан урăх тĕле ирĕксĕр яни.
== Асăннă модельпе пулăннă ытти терминсем ==
''Уçнă'' тенин тымарĕнче '''уç-''' глагол тăрать. Ун çумне '''-нă''' аффикс хушсан паллăлăха пĕлтерекен [[сăмах]] ([[паллăлăх ĕçхĕл]])  пулса тăнă.
Халлĕхе ку модельпе тунă çаканшкал [[термин]]сем пур:
* [[Куçнăлăх]] — физикăра
* [[Каланăлăх]] — лингвистикăра
* [[Уçнăлăх]]
== Литература ==
* [[Нечаев, Сергей Юрьевич (писатель)|Нечаев, Сергей Юрьевич]]. Удивительные открытия. - Москва : ЭНАС, 2012. - 206 с. : ил.; 22 см. - (О чем умолчали учебники).; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4216-0021-3&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 РГБ каталогĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919172007/https://search.rsl.ru/ru/record/01005380888 |date=2018-09-19 }}&lt;/ref&gt;
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем }}
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20130503230509/http://russiasib.ru/ssylka-v-sibir-v-xvii-pervoj-polovine-xx-v/ ССЫЛКА В СИБИРЬ В XVII — ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ XX в.]
* [http://rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.5.htm «Устав о ссыльных» Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190312223721/http://www.rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.5.htm |date=2019-03-12 }}
* [http://rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.3.htm «Свод уставов о предупреждении и пресечении преступлений» Российской империи, включающий положения об административной ссылке&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311111505/http://www.rus-sky.com/history/library/vol.14/vol.14.3.htm |date=2019-03-11 }}
* [http://www.penpolit.ru/authors/ История пенитенциарной политики Российского государства и Сибирь XVIII—XXI веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316141330/http://penpolit.ru/authors/ |date=2016-03-16 }}
* [http://www.pokayanie-komi.ru/content/119/tom_3_rogachev_taskaev_turma_bez_reshetok.pdf «Тюрьма без решеток» Страны Советов. Документы и материалы о политссылке 20-х — 30-х гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512214739/http://www.pokayanie-komi.ru/content/119/tom_3_rogachev_taskaev_turma_bez_reshetok.pdf |date=2014-05-12 }}{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 Положение о правах объединенного государственного политического управления в части административных высылок, ссылок и заключения в концентрационный лагерь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102154638/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/72992 |date=2018-11-02 }}
* [http://xx-vek-istoria.narod.ru/libr/istochnik/zak/vysylka.html О ВЫСЫЛКЕ И ССЫЛКЕ, ПРИМЕНЯЕМЫХ ПО СУДЕБНЫМ ПРИГОВОРАМ.Постановление ВЦИК и CHK РСФСР.10 января 1930 г.]
{{stub}}

[[Категори:Тивĕç-ирĕк]]
[[Категори:Юстици]]
[[Категори:Пĕрлĕх]]
[[Категори:Çын]]</text>
      <sha1>bwzooxj6he0z38fgy1y6wbaz7lg5g24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хутшăнакан:Max Tenche</title>
    <ns>2</ns>
    <id>80544</id>
    <revision>
      <id>875490</id>
      <parentid>873898</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Чӑваш Википедийӗ */</comment>
      <origin>875490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7940" sha1="dhtkki1kk1k8xfupk6yquoerfqxy3kl" xml:space="preserve">[[File:2024_Wikipedia_Asian_Month_Barnstar.png|100px|thumb|right|[[Википеди:Ази уйӑхӗ 2024|2024 Ази уйӑхӗн]] хутшӑнаканӗ]]

'''Max Tenche''', '''Макс Тӗнче''', [[Чăваш Википедийĕ|Чӑваш Википедийӗн]] хутшӑнаканӗ. Тӳрӗ куҫару тумастӑп!

&lt;code&gt; '''Ӑӑ Ӗӗ Ҫҫ Ӳӳ'''&lt;/code&gt; — сас паллисемпе '''ҫырмалла'''!&lt;br&gt;
&lt;code&gt;Ăă Ĕĕ Çç Ÿÿ&lt;/code&gt; — сас паллисем '''йӑнӑшлӑ'''. 

{{babel|cv|ru|en-3|uk-2}}

== Алфавит ==
РФ-н &lt;small&gt;''11.12.2002 № 165-ФЗ «О внесении дополнения в статью 3 Закона Российской Федерации „О языках народов Российской Федерации“»''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Федеральный закон &quot;О внесении дополнения в статью 3 Закона Российской Федерации &quot;О языках народов Российской Федерации&quot; от 11.12.2002 N 165-ФЗ (принят ГД ФС РФ 15.11.2002)|url=https://duma.consultant.ru/documents/737567?items=100|website=duma.consultant.ru|access-date=2022-03-21|lang=ru}}&lt;/ref&gt; (текен &quot;Закон о единой графической основе&quot;)&lt;/small&gt;  тата &lt;small&gt;''25.10.1991 N 1807-1 &quot;О языках народов Российской Федерации&quot; ''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Статья 3. Правовое положение языков / КонсультантПлюс|url=https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_15524/87d691fc3a1a728928230fb7aa6bbab7e23342fc/|website=www.consultant.ru|access-date=2022-03-21|archive-date=2021-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814135915/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_15524/87d691fc3a1a728928230fb7aa6bbab7e23342fc/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; саккунӗсемпе тата &lt;small&gt;Юникодӑн официаллӑ хучӗпе&lt;ref&gt;[https://www.unicode.org/charts/PDF/U0400.pdf Юникодӑн официаллӑ хучӗ]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; [[Чӑваш чӗлхи]] '''[[кирилл ҫырулӑхӗ]]''' усӑ курать.
'''{{Чӑваш алфавичӗ}}'''

== Чӑваш Википедийӗ ==
[[Чӑваш Википедийӗ]]н [[Википеди:Тарăнăш|тарӑнӑшӗ]]: '''{{Depth|cv|6}}'''= {{#expr: {{NUMBEROF|EDITS|cv}}/{{NUMBEROF|PAGES|cv}} round 6}} × {{#expr: ({{NUMBEROF|PAGES|cv}}-{{NUMBEROF|ARTICLES|cv}})^2/{{NUMBEROF|ARTICLES|cv}}^2 round 6}}
* Тӳрлетӳсен йышӗ: '''{{NUMBEROF|EDITS|cv}}'''
* Страницӑсен йышӗ: '''{{NUMBEROF|PAGES|cv}}'''
* Статьясен йышӗ: '''{{NUMBEROF|ARTICLES|cv}}'''
Ытти [[тӗрӗксем|тӗрӗк]] википедисенчи статьясен йышӗ тата вӗсен тарӑнӑшӗ:&lt;br&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; 
! Википеди!!Статьясен йышӗ!!Тарӑнӑш
|-
|[[Тутар Википедийĕ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|tt}}''||{{Depth|tt|2}}
|-
|[[Турккӑ Википедийӗ]]|| ''{{NUMBEROF|ARTICLES|tr}}''||{{Depth|tr|2}}
|-
|[[Узбек Википедийĕ]]|| ''{{NUMBEROF|ARTICLES|uz}}''||{{Depth|uz|2}}
|-
|[[Кӑнтӑр Азербайджан Википедийӗ]]|| ''{{NUMBEROF|ARTICLES|azb}}''||{{Depth|azb|2}}
|-
|[[Казах Википедийĕ]]|| ''{{NUMBEROF|ARTICLES|kk}}''||{{Depth|kk|2}}
|-
|[[Азербайджан Википедийĕ]]|| ''{{NUMBEROF|ARTICLES|az}}''||{{Depth|az|2}}
|-
|[[Кăркăс Википедийĕ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|ky}}''||{{Depth|ky|2}}
|-
|[[Пушкăрт Википедийĕ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|ba}}''||{{Depth|ba|2}}
|-
|[[Крым-тутар Википедийĕ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|crh}}''||{{Depth|crh|2}}
|-
|[[Саха Википедийĕ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|sah}}''||{{Depth|sah|2}}
|-
|[[Каракалпак Википедийӗ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|kaa}}''||{{Depth|kaa|2}}
|-
|[[Уйгур Википедийӗ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|ug}}''||{{Depth|ug|2}}
|-
|[[Туркмен Википедийӗ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|tk}}''||{{Depth|tk|2}}
|-
|[[Тыва Википедийĕ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|tyv}}''||{{Depth|tyv|2}}
|-
|[[Гагауз Википедийĕ]]|| ''{{NUMBEROF|ARTICLES|gag}}''||{{Depth|gag|2}}
|-
|[[Карачай-Балкар Википедийĕ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|krc}}''||{{Depth|krc|2}}
|-
|[[Алтай Википедийӗ]] || ''{{NUMBEROF|ARTICLES|alt}}''||{{Depth|alt|2}}
|}

== Статьясем ==
{{main|Хутшăнакан:Max Tenche/ҪЫРНӐ СТАТЬЯСЕН ЯТ-ЙЫШӖ}}
== Каҫӑсем ==
* [https://64.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/NXk1R9IJ/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf 2010ҫ Сарӑту облаҫӗ]
* [https://sozdik.kz/ru/dictionary/translate/kk/ru/%D0%BA%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B5/ Каз-Выр сӑмахсарӗ]
*[http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kchy_0_0000067.pdf Чӑваш-Турккӑ-Вырӑс калаҫу кӗнеки]

== Урӑхли ==
=== Шаблонсем: ===
==== Хатӗрсем ====
*[[Шаблон:Кӳршӗ хуласем]]
*[[Шаблон:Автонумераци]] (+[[Шаблон:Автонумераци/Документаци|doc]])
*[[Шаблон:Scriptsource]]
*[[Шаблон:Ан пӑтраштарӑр2]]
*[[Шаблон:Вырнаҫтару2]] (+[[Шаблон:Вырнаҫтару2/Документаци|doc]])
*[[Шаблон:ЕІУ]]
*[[Шаблон:Бсокр]]
*[[Шаблон:Публикаци/место]]
*[[Шаблон:ЕСУ]]
*[[Шаблон:UKR-EnumPopEstimate2021]]
*[[Шаблон:Кӗске дата]]
*[[Шаблон:Украинӑри облаҫ]] (+[[Шаблон:Украинӑри облаҫ/Документаци|doc]])
*[[Шаблон:УПУ]]
*[[Шаблон:Узбекистанӑн администрациллӗ-территориллӗ картти]]
*[[Шаблон:Lex.uz]]
*[[Шаблон:Ref]]
*[[Шаблон:Ref-uz]]
*[[Шаблон:Ҫӳрев ярӑмӗ2]]
*[[Шаблон:Каракалпакстан]]
*[[Шаблон:Операциллӗ план]] (+[[Шаблон:Операциллӗ план/Документаци|doc]])
*[[Шаблон:ПВ64]] (+[[Шаблон:ПВ64/Документаци|doc]])
*[[Шаблон:Космослӑ вӗҫев экипажӗ]] (+[[Шаблон:Космослӑ вӗҫев экипажӗ/Документаци|doc]])
*[[Шаблон:Суйлав карточки]]
*[[Шаблон:Парти2]] (+[[Шаблон:Парти2/Документаци|doc]])
*[[Шаблон:No2]]
*[[Шаблон:Yes2]]
*[[Шаблон:Category see also]]

==== Ят-йышсем ====

=== Модульсем ===
*[[Модуль:Statistical/RUS-ALI]]
*[[Модуль:Statistical/RUS-SAR]] (+[[Модуль:Statistical/RUS-SAR/doc|doc]])
*[[Модуль:Tables]]
*[[Модуль:BaseConvert]]
*[[Модуль:Statistical/RUS-BAS]]
*[[Модуль:Statistical/RUS-KOS]]
*[[Модуль:Statistical/RUS-LIP]]
*[[Модуль:Check for conflicting parameters]]
*[[Модуль:Hatnote]]

=== Кодировкӑсем ===
*[[Кирилл ҫырулӑхӗ]]н кодировки: '''[[Ӑ|Ӑӑ]] {{*}} [[Ӗ|Ӗӗ]] {{*}} [[Ҫ|Ҫҫ]] {{*}} [[Ӳ|Ӳӳ]]'''
*[[Латин ҫырулӑхӗ]]н кодировки: '''[[Ă|Ăă]] {{*}} [[Ĕ|Ĕĕ]] {{*}} [[Ç|Çç]] {{*}} [[Ÿ|Ÿÿ]]'''

=== Чи вӑрӑм статьясем ===
* [[Ятарлă:Длинные страницы]]
=== Улшӑнусем ===
* [[Ятарлă:Свежие правки]]

== Проектсем ==
* Доможаков (аал)

== Асӑрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

[[crh:Qullanıcı:Max Tenche]]
[[en:User:Max Tenche]]
[[ru:Участник:Max Tenche]]
[[uk:Користувач:Max Tenche]]
[[uz:Foydalanuvchi:Max Tenche]]</text>
      <sha1>dhtkki1kk1k8xfupk6yquoerfqxy3kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Электро хăват</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96411</id>
    <revision>
      <id>875493</id>
      <parentid>865103</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T21:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2653" sha1="rt159b79ym9yz9e1uxzssem5ql95fjr" xml:space="preserve">{{main|Хăват}}
{{Электродинамика}}
[[File:NIGU Strain tower.JPG|thumb|]]
'''Электро хăват''' — электро энергие трансформацилессин е куçарассин [[хăвăртлăх]]не кăтартакан  [[кап (физика)|физикăлла кап]].

[[СИ|Пĕрчĕсен тĕнчери тытăмĕнче]] (СИ) виçев пĕрчи [[ватт]] (чăвашла кăтарту: '''Вт''', тĕнчри кăтарту: '''W''').
== Çавăн пекех ==
* [[Ваттметр]]
* [[Электро ток]]
* [[Хăват коэффициенчĕ]]
* [[Ом саккунĕ]]
* [[Усăллă тăвăмлăх коэффициенчĕ|КПД]]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* [http://docs.cntd.ru/document/1200031406 ГОСТ 8.417-2002 Единицы величин.]
* [http://www.gostrf.com/normadata/1/4293820/4293820136.pdf ПР 50.2.102-2009 Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121074641/http://www.gostrf.com/normadata/1/4293820/4293820136.pdf |date=2022-01-21 }}
* ''Бессонов Л. А.'' Теоретические основы электротехники. — М.: [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]], 1984.
* ''Гольдштейн Е. И., Сулайманов А. О., Гурин Т. С.'' Мощностные характеристики электрических цепей при несинусоидальных токах и напряжениях. ТПУ, — Томск, 2009, Деп. в ВИНИТИ, 06.04.09, № 193 — 2009. — 146 с.

== Каçăсем ==
* [http://www.toehelp.ru/theory/toe/lecture07/lecture07.html Преобразование энергии в электрической цепи]
* [http://electricalschool.info/main/elsnabg/14-dlja-chego-nuzhna-kompensacija.html  Для чего нужна компенсация реактивной мощности]
* [https://www.asutpp.ru/kak-nayti-moschnost.html  Расчет мощности по току и напряжению] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211227102606/https://www.asutpp.ru/kak-nayti-moschnost.html |date=2021-12-27 }} // asutpp.ru

{{Энергетика}}
{{Внешние ссылки}}

[[Категори:Радиотехника]]
[[Категори:Электротехника]]
[[Категори:Физикăлла капсем]]
[[Категори:Хăват]]</text>
      <sha1>rt159b79ym9yz9e1uxzssem5ql95fjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хисепле дифференцилев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96978</id>
    <revision>
      <id>875436</id>
      <parentid>875285</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T12:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5133" sha1="qsq6kuzv04xjo1y3hpgl8e18tpa2hyt" xml:space="preserve">{{toc-right}}
'''Хисепле дифференцилев''' — кăткăс формулăллă е тапăлпа панă  пĕр-пĕр [[Функци (математика)|функциин]] [[функцин тăхăмĕ|тăхăмĕн]] пĕлтерĕшĕсене [[Хисепле меслет|çывхартса]]  тупмалли меслетсен йышĕ.


Пĕр-пĕр  &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; функцин  &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; пăнчăри [[функцин тăхăмĕ|тăхăмĕ]]  [[чикĕ (математика)|чикĕ]] урлă палăрăнать:
:&lt;math&gt; f'(x) = \lim_{h\to0} \frac{f(x+h) - f(x)}{h}. &lt;/math&gt;

Вакăн çийĕнче тата чикĕ палли хыçĕнче — &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; функцин  [[вĕçсĕр мар расналăх]]ĕ, айĕнче  — çав расналăхăн утăмĕ. Çаванпа та тăхăма чи ансат меслетпе аппроксимацилесси &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; функцин самай пĕчĕк &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; утăмлă  вĕçсĕр мар расналăхĕсене  усă курасси пулса тăрать.
Сăмахран, ак çакă
:&lt;math&gt; \frac{f(x+h) - f(x)}{h} &lt;/math&gt;
&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; функцин &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; пăнчăри тăхăмĕ патне &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; капа пропорционаллăн çывхарать. Енчен те ак теприне пăхсан
:&lt;math&gt; \frac{f(x+h) - f(x-h)}{2h} ,&lt;/math&gt;
çывхартав йăнăшĕ &lt;math&gt;h^2&lt;/math&gt; пропорционалли таран чакать.

Аслăрах ретри тăхăмсемпе те çавнашкалах ĕçлеме пулать.
==Литература==
* ''[[Бахвалов, Николай Сергеевич|Бахвалов Н. С.]], [[Жидков, Николай Петрович|Жидков Н. П.]], [[Кобельков, Георгий Михайлович|Кобельков Г. М.]]'' Численные методы. — 3-е изд., доп. и перераб. — {{М}}: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2004. — 636 с., илл. — ISBN 5-94774-175-X.
* ''[[Березин, Иван Семёнович|Березин, И. С.]], [[Жидков, Николай Петрович|Жидков Н. П.]]'' Методы вычислений. Том I. — 2-е изд., стереотипное – М.: [[Физматлит|Физматгиз]]. 1962.
* ''[[Мысовских, Иван Петрович|Мысовских И.П.]]'' Лекции по методам вычислений. – М.: Наука. 1982. – 342 с.
* Richard P. Feynman, Michael A. Gottlieb, Ralph Leighton: Feynman’s Tips on Physics: A Problem-Solving Supplement to the Feynman Lectures on Physics. Addison-Wesley, San Francisco, 2006, ISBN 0-8053-9063-4, Kapitel 1–4.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Çавăн пекех ==
* [[Пайланнă расналăх]]
* [[Хисепле интеграллав]]
== Каçăсем ==
* http://mathworld.wolfram.com/NumericalDifferentiation.html
*[http://numericalmethods.eng.usf.edu/topics/continuous_02dif.html Numerical Differentiation Resources: Textbook notes, PPT, Worksheets, Audiovisual YouTube Lectures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060906070428/http://numericalmethods.eng.usf.edu/ |date=2006-09-06 }} at [http://numericalmethods.eng.usf.edu/ Numerical Methods for STEM Undergraduate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060906070428/http://numericalmethods.eng.usf.edu/ |date=2006-09-06 }}
*ftp://math.nist.gov/pub/repository/diff/src/DIFF{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Fortran code for the numerical differentiation of a function using Neville's process to extrapolate from a sequence of simple polynomial approximations.
* [http://www.nag.co.uk/numeric/fl/nagdoc_fl24/html/D04/d04conts.html NAG Library numerical differentiation routines]
* http://graphulator.com [http://graphulator.com Online numerical graphing calculator with calculus function.]
* [http://www.boost.org/doc/libs/release/libs/math/doc/html/math_toolkit/diff.html Boost. Math numerical differentiation, including finite differencing and the complex step derivative]
*[https://blogs.mathworks.com/cleve/2013/10/14/complex-step-differentiation/ Complex Step Differentiation]
*[https://sinews.siam.org/Details-Page/differentiation-without-a-difference Differentiation With(out) a Difference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200829190143/https://sinews.siam.org/Details-Page/differentiation-without-a-difference |date=2020-08-29 }} by [[Nicholas Higham]], [[SIAM]] News.
*[https://github.com/maroba/findiff findiff Python project]


{{Дифференциала шутлани}}

[[Категори:Хисепле меслет]]
[[Категори:Дифференциалла шутлав]]
[[Категори:Çывхартса шутлани]]
[[Категори:Дифференциаллă шутлав]]
[[Категори:Хисеп]]
[[Категори:Интерполяци]]
[[Категори:Хисеп меслечĕсем]]</text>
      <sha1>qsq6kuzv04xjo1y3hpgl8e18tpa2hyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çтаппанпуç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103333</id>
    <revision>
      <id>875498</id>
      <parentid>749941</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T05:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1713" sha1="b5p3aj5wq9zg1volrbjfsf979js0ri7" xml:space="preserve">[[File:Illustration Echinops sphaerocephalus0.jpg|thumb|Echinops sphaerocephalus]]
'''Çтаппанпуç''', '''Эхи́нопс''' ({{lang-la|Echínops}}) —  {{bt-ruslat|Астра йышшисем{{!}}Астрăллисем, е Кăткăс чечеклисем|Asteraceae}} йышри нумай çул ÿсекен курăкла йĕплĕ ÿсентăрансен [[рет (биологи)|речĕ]].

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* {{Анненков|Echinops}}
* Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Бобров Е. Г. Род 1567. Мордовник — Echinops // Флора СССР : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1962. — Т. 27 / ред. тома Б. К. Шишкин, Е. Г. Бобров. — С. 2—54. — 653 с.

== Каçăсем ==
* [http://flower.onego.ru/other/echinops.html Мордовник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018104408/http://flower.onego.ru/other/echinops.html |date=2021-10-18 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений {{v|9|6|2010}}

[[Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа]]
[[Категори:Куршанак йышшисем]]
[[Категори:Евразири флора]]
[[Категори:Çурçĕр Америкăри флора]]
[[Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем]]
[[Категори:Пыл паракансем]]</text>
      <sha1>b5p3aj5wq9zg1volrbjfsf979js0ri7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шлефли символĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112894</id>
    <revision>
      <id>875489</id>
      <parentid>875290</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="pvf252vvznu9tf2f79tzc0ydaqnmeww" xml:space="preserve">[[File:Dodecahedron.png|thumb|Dodecahedron&lt;/br&gt;Ку нумайхысаклăхăн Шлефли символĕ {5,3} пек çырăнать]]
'''Шлефли символĕ''' —  [[тĕрĕс нумайхысаклăх]]сен [[комбинаторика|комбинаторикăлла]] палăрăмлăхĕ, унпа Евклид уçлăхĕнчи мĕнпур  [[уçлăх|виçелĕхсенчи]] тĕрĕс нумайхысаклăхсене çырса кăтартма май пур. Швейцари математикĕ [[Шлефли, Людвиг|Людвиг Шлефли]] ячĕпе каланă.

== Çавăн пекех==
* [[Шлефли формули]]
* [[Эйлерла палăрăмлăх]]
* [[N-виçеллĕ тĕрĕс нумайхысаклăхсем]]
== Литература ==
* ''Николай Вавилов'' [http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf КОНКРЕТНАЯ ТЕОРИЯ ГРУПП I. ОСНОВНЫЕ ПОНЯТИЯ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Wayback|url=http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331155805/http://dump.bitcheese.net/files/ovaconi/group.pdf |date=2020-03-31 }} |date=20200331155805 }

{{Нумайхысаклăхсем}}</text>
      <sha1>pvf252vvznu9tf2f79tzc0ydaqnmeww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хутшăнакан:Max Tenche/ҪЫРНӐ СТАТЬЯСЕН ЯТ-ЙЫШӖ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>114376</id>
    <revision>
      <id>875492</id>
      <parentid>875137</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T20:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Республикӑсем */</comment>
      <origin>875492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15966" sha1="bym0vr9jntw32yid64c0042g5g9jq9g" xml:space="preserve">; Тӗп страница [[Хутшăнакан:Max Tenche|Max Tenche]]

Кунта манӑн статьясен ят-йышӗ

= Ӑслӑлӑх =
== Вӑхӑтпа вырӑнлӑх ==
# [[2024]]
# [[2026]]

== Википеди уйрӑмӗсем ==
# [[Туркмен Википедийӗ]]
== Космос ==
# [[Артемида-2]]
== Физика пысӑкӑшӗсем ==
# [[Тӑваткал километр]]
# [[Тӑваткал ҫухрӑм]]

= Географи =
== АПШ ==
=== Гуам ===
# [[Орднанс Аннекс]] 
# [[Ороте ҫурутравӗ]]
=== Ялавсем ===
# [[Нью-Йорк ялавĕ]]

== Израиль ==
=== Чӗлхесем ===
# [[Еврей-таджик диалекчӗ]]

== Корей (КР/КХДР) ==
=== Чӗлхесем ===
# [[Корей чӗлхи]]

== Патшалӑхсем ==
;кунта ПНО пайташӗсем, ҫурма йышӑннӑ, йышӑнман патшалӑхсем
# [[Корей Республики]]
# [[Корей Халӑх Демократиллӗ Республики]]
# [[Сомалиленд]]

== РФ ==
=== Сехет тӑрӑхӗсем ===
# [[Владивосток вӑхӑчӗ]]
# [[Екатеринбург вӑхӑчӗ]]
# [[Иркутск вӑхӑчӗ]]
# [[Калининград вӑхӑчӗ]]
# [[Камчатка вӑхӑчӗ]]
# [[Красноярск вӑхӑчӗ]]
# [[Магадан вӑхӑчӗ]]
# [[Мускав вӑхӑчӗ]]
# [[Омск вӑхӑчӗ]]
# [[Самар вӑхӑчӗ]]
# [[Якутск вӑхӑчӗ]]

=== Раҫҫей географийӗ ===
# [[Алтай Республикин географийӗ]]

=== Районсем ===
;аймаксем, кантонсем
# [[Быстрая районĕ]]
# [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Екатериновка районӗ]]
# [[Елизово районĕ]]
# [[Каменка кантонӗ]]
# [[Карага районĕ]]
# [[Кош-Агач аймакӗ]]
# [[Мильково районĕ]]
# [[Олютор районĕ]]
# [[Онгудай аймакӗ]]
# [[Пенжина районĕ]]
# [[Петровск районӗ]]
# [[Соболево районĕ]]
# [[Татищево районӗ]]
# [[Тигиль районĕ]]
# [[Усть-Большерецк районĕ]]
# [[Усть-Камчатск районĕ]]

=== Субъектсем ===
# [[Алтай Республики]]
# [[Брянск облаҫӗ]]
# [[Камчатка Ен]]
# [[Карачай-Черкеси]]
# [[Хакаси]]
#  [[Хустӑрма облаҫӗ]]

=== Тӑрӑхсем ===
# [[Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ]]
# [[Коряк тăрăхĕ]]
# [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]]

=== Чӗлхесем ===
# [[Абазин чӗлхи]]

=== Юханшывсем ===
# [[Оссора (юханшыв)]]

=== Ял-хула тӑрӑхӗсем ===
# [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)]]
# [[Вязово ял канашӗ]]
# [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)]]
# [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)]]
# [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Садовое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)]]
# [[Сторожевка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]

=== Ялавсем ===
# [[Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх геральдика регистрӗ]]
# [[Сарӑту облаҫӗн ялавӗсем]] 
# [[Татищево районӗн ялавӗ]]

== Ҫар ==
# [[Позициллӗ район]]

== Ҫӗр ==
# [[Ҫурҫӗр Ази]]
# [[Тухӑҫ Ази]]

== Узбекистан ==
=== Вилоятсем ===
# [[Андижан вилоячӗ]]
# [[Джизак вилоячӗ]]
# [[Навои вилоячӗ]]
# [[Сырдарья вилоячӗ]]

=== Республика ===
# [[Каракалпакстан]]

= Истори =
# [[Алтай Республикин историйӗ]]

= Мусӑк =
# [[Глянец (ушкӑн)]]

= Пайӑр ҫынсем =
== Ӑсчахсем ==
=== Биологсем ===
# [[Иваницкая Людмила Петровна]]
# [[Тимирязев Климент Аркадьевич]]

== Политикӑҫӑсем ==
=== Венгри политикӑҫисем ===
# [[Орбан Виктор]]
=== Польша политикӑҫисем ===
# [[Навроцкий Кароль]]
=== РФ политикӑҫисем ===
==== Чӑваш Республикин политикӑҫисем ====
# [[Никандрова Надежда Валериановна]]
# [[Шпилевая Нина Ивановна]]

=== ССРП политикӑҫисем ===
==== Чӑваш АССР политикӑҫисем ====
# [[Андреева Зоя Ананьевна]]

=== Узбекистан политикӑҫисем ===
# [[Узбекистан президенчӗ]]
# [[Мирзиёев Шавкат Миромонович]]

== Спортсменсем ==
# [[Биктимирова Алевтина Вениаминовна]]
# [[Григорьева Лидия Николаевна (ҫӑмӑл атлет)]]
# [[Иванова Алина Петровна]]
# [[Захарова Светлана Владимировна]]
# [[Майорова Альбина Геннадьевна]]
# [[Моргунова Любовь Васильевна]]
# [[Нагорная Дарья Сергеевна]]
# [[Романова Ольга Владиславовна]]
# [[Соколова Вера Александровна]]
# [[Тимофеева Ирина Николаевна]]

== Ҫыравҫӑсем ==
# [[Калитко Екатерина Александровна]]
== Хула пуҫлӑхӗсем ==
# [[Барнаул пуçлăхĕсем]]
== Юрӑҫӑсем ==
# [[Асламас Мария Васильевна]]
# [[Денисова Зоя Фёдоровна]]
# [[Уляндина Августа Васильевна]]

= Пӗлтерӗш хут енӗсем =
{{Div col|cols=2}}
# [[Агаревка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Беседка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Беседки (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Вязовка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Вязовка ял тӑрӑхӗ (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Вязовое ял тӑрӑхӗ (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Горный Ключ]]
# [[Губаревка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Елшанка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Зеленкино (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Идолга (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Ильиновка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Каменский (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Карякино (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Колки (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Македоновка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Мӑн Каменка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Новодубровка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Новополье (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Оркино (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Оссора]]
# [[Синенькие (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Сторожевка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Широкое (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Шлыковка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Ягодная Поляна (пӗлтерӗшсем)]]
{{Div col end}}

= Политика =
== Партисем ==
# [[Икӗ хӳреллӗ йытӑ партийӗ]]
# [[Фидес — Венгр элтеш пӗрлешӗвӗ]]

== Патшалӑх тӗсӗсем ==
# [[Нумай нациллӗ патшалӑх]]
== Пӗрлешӳсем ==
# [[Хĕвеланăç Африка патшалăхĕсен экономика пĕрлешĕвĕ]]
== Пулӑмсем ==
# [[Пушкӑртстанти протестсем (2024)]]
# [[Чеченсен тата ингушсен депортацийӗ]]
=== Суйлавсем ===
# [[Венгрири парламент суйлавӗ (2026)]]
== Урӑх ==
# [[Шалти колонизаци]]

= Пурӑнан вырӑнсем =
== Инди ==
# [[Лакхнау]]

== Казахстан ==
# [[Атырау]]

== РФ ==
=== Алтай крайӗ ===
# [[Барнаул]]

=== Алтай Республики ===
# [[Горно-Алтайск]]

=== Архангельск облаҫӗ ===
# [[Вотлажма хулашӗ]]

=== Брянск облаҫӗ ===
# [[Брянск]]

=== Ингуш Республики ===
# [[Магас]]

=== Камчатка крайӗ ===
# [[Анавгай]]
# [[Горный Ключ (Камчатка Ен)]]
# [[Елизово]]
# [[Мильково (Камчатка Ен)]]
# [[Никольское (Камчатка Ен)]]
# [[Оссора (паççулкă)]]
# [[Палана]]
# [[Эссо]]

=== Карел Республики ===
# [[Петрозаводск]]

=== Карачай-Черкес Республики ===
# [[Черкесск]]

=== Калмӑк Республики ===
# [[Элиста]]

=== Сарӑту облаҫӗ ===
==== Воскресенское районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Елшанка (Воскресенское районӗ)]]
{{Div col end}}
==== Гагарин районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Докторовка]]
# [[Зеленкино (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Ильиновка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Каменский (Гагарин районӗ)]]
# [[Сторожёвка (Сарӑту облаҫӗ)]]
{{Div col end}}
==== Красноармейск районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Елшанка (Красноармейск районӗ)]]
# [[Каменский (Красноармейск районӗ)]]
{{Div col end}}
==== Петровск районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Агарёвка (Петровск районӗ)]]
# [[Колки (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Новодубровка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Оркино (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Синенькие (Петровск районӗ)]]
# [[Ҫӗнӗ Ӑвӑс]]
# [[Ҫӗнӗ Вершаут]]
# [[Тутар Пакаевки]]
{{Div col end}}

==== Ҫӗнӗ Пурас районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Елшанка (Ҫӗнӗ Пурас районӗ)]]
{{Div col end}}
==== Татищево районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Агарёвка (Татищево районӗ)]]
# [[Асамлакан сӑваплӑ Микулай чиркӗвӗ (Октябрьский Городок)]]
# [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Бурловино]]
# [[Вязовка (Татищево районӗ)]]
# [[Гартовка]]
# [[Глядковка]]
# [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Елшанка (Татищево районӗ)]]
# [[Идолга (сала)]]
# [[Карамышка]]
# [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Козий Лоб]]
# [[Коминтерн (Татищево районӗ)]]
# [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Кривопавловка]]
# [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)]]
# [[Мизино-Лапшиновка]]
# [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Октябрьский Городок]]
# [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Слепцовка]]
# [[Татищево]]
# [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)]]
{{Div col end}}

=== Смулен облаҫӗ ===
# [[Беседка (Смулен облаҫӗ)]]

=== Ставрополь крайӗ ===
# [[Пятигорск]]

=== Чукотка автономиллӗ округӗ ===
# [[Анадырь]]

== Украина ==
=== Кейӳ облаҫӗ ===
# [[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)]]

= Халӑхсем =
===Албансем===
# [[Тава коси]]
===Бацбисем===
# [[Бацбисем]]
=== Еврейсем ===
# [[Бухара еврейӗсем]]

===Корейсем===
# [[Корейсем]]
===Чикансем===
# [[Чикан ялавĕ]]

= Ӑмӑртусем =
# [[Википеди:Вики-çуркунне 2024|Вики-ҫуркунне 2024]]
# [[Википеди:Ази уйӑхӗ 2024|Ази уйӑхӗ 2024]]
# [[Википеди:Конкурссем/Феминизмпа фольклор/2025|Феминизмпа фольклор 2025]]
# [[Википеди:Вики-çуркунне 2025|Вики-ҫуркунне 2025]]
# [[Википеди:Ази уйӑхӗ 2025|Ази уйӑхӗ 2025]]
# [[Википеди:Конкурссем/Феминизмпа фольклор/2026|Феминизмпа фольклор 2026]]
=== [[Википеди:Вики-çуркунне 2026|7. Вики-ҫуркунне 2026]] ===
&lt;small&gt;
# [[Мадьяр Петер]] {{Ялав|Венгри}}
# [[Тиса (парти)]] {{Ялав|Венгри}}
# [[Тивӗҫлӗх хӗресӗ (Польша)]] {{Ялав|Польша}}
# [[«Pro Patria» медаль (Польша)]] {{Ялав|Польша}}
# [[Польша ЮӖМ-н «Bene Merito» хисеплӗ палли]] {{Ялав|Польша}}
# [[Чикӗ хӗсмечӗн йӗркеленӗренпе вӑтӑр ҫул ҫитнӗ асӑну медалӗ]] {{Ялав|Польша}}
# [[«Pro Bono Poloniae» медаль]] {{Ялав|Польша}}
# [[Шурӑ Ӑмӑрт орденӗ (Польша)]] {{Ялав|Польша}}
# [[Польша Чӗрӗлӗвӗн орденӗ]] {{Ялав|Польша}}
# [[«Казахстанти поляксем умӗнчи тивӗҫлӗхшӗн» медаль]] {{Ялав|Польша}}+{{Ялав|Казахстан}}
# [[Фидес — ХДХП]] {{Ялав|Венгри}}
# [[Дуда Анджей]] {{Ялав|Польша}}
# [[Болгарири парламент суйлавӗ (2026)]] {{Ялав|Болгари}}
# [[Туск Дональд]] {{Ялав|Польша}}
# [[Радев Румен]] {{Ялав|Болгари}}
# [[Йотова Илияна]] {{Ялав|Болгари}}
# [[Гюров Андрей]] {{Ялав|Болгари}}
# [[Фицо Роберт]] {{Ялав|Словаки}}
# [[Шуйок Тамаш]] {{Ялав|Венгри}}
# [[Стубб Александр]] {{Ялав|Финлянди}}
# [[Стармер Кир]] {{Ялав|Аслӑ Британи}}
# [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)]] {{Ялав|Сарӑту облаҫӗ}}
# [[Карл III (Аслӑ Британи королӗ)]] {{Ялав|Аслӑ Британи}}
# [[Мунча орденӗ]] {{Ялав|Аслӑ Британи}}
# [[Европа парламенчӗ]] {{Ялав|Европа Пӗрлешӗвӗ}}
# [[Александров Гай районӗ]] {{Ялав|Сарӑту облаҫӗ}}
# [[Шигильдеев Василий Викторович]] {{Ялав|Чӑваш Ен}}
&lt;/small&gt;

= Ҫӗнетсе ҫырнӑ/нумай тӳрлетнӗ статьясем =
# [[Атӑлҫи сӑртлӑхӗ]]
# [[Кейӳ облаҫӗ]]
# [[Турккӑ Википедийӗ]]
# [[Халӑх ҫырса тухӑвӗ]]
# [[Шурӑ Чиркӳ]]

= Ҫавӑн пек пӑхӑр =
* [[Хутшăнакан:Ellodanis5 /СУЙЛАСА ИЛНĔ СТАТЬЯСЕМ]]</text>
      <sha1>bym0vr9jntw32yid64c0042g5g9jq9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтай Республикин историйӗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122578</id>
    <revision>
      <id>875501</id>
      <parentid>852134</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T10:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24738" sha1="mxff36pxmu6gdb65vy48uuznuu91oht" xml:space="preserve">[[File:Map_of_Russia_(2014–2022)_-_Altai_Republic_(Crimea_disputed).svg|thumb|right|200px|[[РФ]] [[Карттă|картти]] ҫинчи [[Алтай Республики]]]]
'''[[Алтай Республики|Алтай Республики]]н историйӗ''' — [[Раҫҫей Федерацийӗ]]н [[Раççейĕн федераци тытăмлăхĕ|субъекчӗн]] [[истори]]йӗ.

== Историчченхи вӑхӑт ==
[[Онгудай районӗ]]нче тупнӑ нумай шайлӑ &quot;Усть-Каракол&quot; [[палеолит]] чарӑнӑвӗнчи (авалхи ҫынсен пурӑннӑ вырӑн) разрезӗн тӗпне тӑвакан аллювий хывӑмӗн археологиллӗ тата палеонтологиллӗ материалӗсем вӑтам плейстоценӗн иккӗмӗш ҫурринче (282—133 пин ҫул каялла), Кара-Бом индустрийӗ тури [[плейстоцен]]ӗн иккӗмӗш ҫурринче (120—50 пин ҫул каялла), Усть-Каракол индустрийӗ тури палеолитре (50—40 пин ҫул каялла) датӑлаҫҫӗ. [[Урсул (юханшыв)|Урсул]] юханшывӗн пуҫӗнчи нумай шайлӑ [[Кара-Бом]] чарӑнӑвӗ 77—33 пин ҫул каялла пулнӑ, Кӗҫӗн Яломан юханшывӗн сулахай хӗрринче Кӗҫӗн Яломан хӑвӑлӗ, Кӗҫӗн Яломан ялӗнчен 12 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ, 38,5 пин ҫул каялла пурӑннӑ пулнӑ&lt;ref&gt;''[[Деревянко Анатолий Пантелеевич|Деревянко А. П.]], Шуньков М. В.'' [http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |date=2015-11-21 }}, 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П.'' [http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021162829/http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm |date=2017-10-21 }} Археология, этнография и антропология Евразии.- 2000.- № 2(2). С. 33—52&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://altarcheomuseum.wix.com/altai-archeology#!paleolith/c1shk |title=Верхний палеолит на Алтае |access-date=2016-03-13 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313203034/http://altarcheomuseum.wix.com/altai-archeology#!paleolith/c1shk |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Славинский В. С., Рыбин Е. П.'' [http://izvestia.asu.ru/media/files/issue/19/articles/ru/Izvestia_3_2_20.11.2015_p222-228.pdf Призматическая технология расщепления камня в начальном верхнем палеолите Алтая] // Известия Алтайского государственного университета, 2015 {{Wayback|url=http://izvestia.asu.ru/media/files/issue/19/articles/ru/Izvestia_3_2_20.11.2015_p222-228.pdf |date=20200210022408 }}, 2015&lt;/ref&gt;.

VIII—III ӗмӗрте пирӗн эрӑччен Алтайра [[Пазырык культури|пазырыксем]] пурӑннӑ, унтан [[Скиф-Ҫӗпӗр ӑсталӑхӗ|Атлайри выльӑх чӗрчун стилӗн]] хайлавҫисем — [[скифсем]]. Пӗр вырӑнта пырыксемпе Кара-Кобин культури пурӑннӑ. Вӗсем Алтайра пирӗн эрӑччен иккӗмӗш пин ҫулхи пурӑннӑ Кара-Коль культуринчен тухнӑ&lt;ref name=&quot;Окладников&quot;&gt;''[[Алексей Павлович Окладников|Окладников А. П.]]'' Алтай и Тува в скифское время (1969)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kyrgyz.ru&quot;&gt;[http://www.kyrgyz.ru/?page=180 Тува — родина скифов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102104414/http://www.kyrgyz.ru/?page=180 |date=2005-11-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ricaut F.'' et al. 2004. Genetic Analysis of a Scytho-Siberian Skeleton and Its Implications for Ancient Central Asian Migrations. Human Biology. 76 (1)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кĕнеке|автор=Pilipenko A. S., Trapezov R. O., Polosmak N.|пуçелĕк= PALEOGENETIC STUDY OF PAZYRYK PEOPLE BURIED AT AK-ALAKHA-1, THE ALTAI MOUNTAINS in Russian|каçă=https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian|çул=2015-12-21|кăларăм=|archivedate=2021-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210916122719/https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Руденко С. И.'' [http://kronk.spb.ru/library/rudenko-si-1960.htm Культура населения Центрального Алтая в скифское время. М.;Л., 1960. С. 11.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161204064411/http://kronk.spb.ru/library/rudenko-si-1960.htm |date=2016-12-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Степанова Н. Ф.'' Куюмский тип памятников VIII—VI вв. до н. э. // Скифская эпоха Алтая: Тезисы докладов к конференции. Барнаул, 1986. С. 79—81.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Dalia A.Pokutta'' et al. &quot;Mobility of nomads in Central Asia: Chronology and 87Sr/86Sr isotope evidence from the Pazyryk barrows of Northern Altai, Russia&quot; // Journal of Archaeological Science: Reports. Volume 27, October 2019&lt;/ref&gt;.

Пирӗн эрӑччен III ӗмӗрӗн вӗҫӗнче [[Хунну|гунну]]-[[Сарматсем|сарматсен]] историллӗ тапхӑрӗ пуҫланӑ. Пирӗн эрӑччен II ӗмӗрте ҫӗнӗ [[Булан-Кобин культури]]н ҫуралнишӗн ҫӗнӗ халӑх хутшӑннӑ. Пирӗн эрӑччен II ӗмӗртен пуҫласа пирӗн эрӑн V ӗмӗр таран вӑл Тури Алтайра пурӑннӑ. [[Чендек (ял)|Чендек]] ялӗн юнашарти выртакан авалхи масарӑн чавса шыранипе тупнӑ китай тӗкӗрӗ хальхи вӑхӑтра &quot;Алтай Республикин А. В. Анохин ячӗллӗ наци музейӗнче&quot; усрать. Ку Хунну вӑхӑтӗнчи Алтайри куҫӑн халӑхӑн Китайпа суту-илӗве палӑртакан сайра тупнӑ япала&lt;ref&gt;''Тишкин А. А.'' [http://kronk.spb.ru/library/tishkin-aa-2006.htm Алтай в эпоху поздней древности, раннего и развитого средневековья (культурно-хронологические концепции и этнокультурная история)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130042108/http://kronk.spb.ru/library/tishkin-aa-2006.htm |date=2016-11-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Матренин С. С.'' {{Cite web |url=http://cheloveknauka.com/sotsialnaya-struktura-naseleniya-gornogo-altaya-hunno-syanbiyskogo-vremeni |title=Социальная структура населения Горного Алтая хунно-сяньбийского времени |access-date=2016-12-13 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220152915/http://cheloveknauka.com/sotsialnaya-struktura-naseleniya-gornogo-altaya-hunno-syanbiyskogo-vremeni |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/kitayskie-zerkala-iz-pamyatnikov-rannih-kochevnikov-altaya|title=Китайские зеркала из памятников ранних кочевников Алтая|author=|website=https://cyberleninka.ru/|date=|lang=ru|accessdate=2019-02-17}}&lt;/ref&gt;.

[[Катунь]] юханшывӗн сылтӑм хӗррисен тури аллювий террасинче [[Майма (Алтай Республики)|Майма]] ялӗнчен ҫурҫӗрелле Майма археологиллӗ комплексӗ вырнаҫнӑ. Пирӗн эрӑн пӗрремӗш пинӗн пӗрремӗш ҫурринче [[Майма культури]]н палӑкӗсем Салаир тухӑҫ пайӗн ту умӗнчи зонӑра тата [[Алтай тӑвӗсем|Алтай]] ҫурҫӗр ту умӗсенче сарӑлнӑ&lt;ref&gt;''Кунгурова Н. Ю., Абдулганеев М. Т.'' [http://elibrary.asu.ru/handle/asu/9895 Майминская культура: по материалам поселений Салаира и Предалтайской равнины 1-й пол. I тыс. н. э. : монография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211212195332/http://elibrary.asu.ru/handle/asu/9895 |date=2021-12-12 }} // АлтГУ, Сиб. археол. служба. — Барнаул : Изд-во АлтГУ, 2019.&lt;/ref&gt;. Пирӗн эрӑн VI ӗмӗртен алтайсен несӗлӗсем - тӗрӗксем - Вӑтам Ази хуҫисем пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;Окладников&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;kyrgyz.ru&quot;/&gt;.

[[Ӳкерчĕк:Berg Belucha.jpg|thumb|right|Белуха тӑвӗ ({{lang-alt|Ӱч-Сӱмер}} — «''Виҫпуҫлӑ''», {{lang-alt|Кадын-Бажы}} — «''Катунь тӳпи''», {{lang-kk|Мұзтау Шыңы}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat.kz/publishing/20111/%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_2011.pdf |title=History of stat.kz|access-date=2021-03-17 |archive-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113180002/http://www.stat.kz/publishing/20111/%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_2011.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vpohode.kz/altai/gornaya-strana-altaj.html |title=Горная страна Алтай &amp;124; В Походе |access-date = 2012-10-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140223085912/http://vpohode.kz/altai/gornaya-strana-altaj.html |archive-date = 2014-02-23 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;)]]

Алтай - пур тӗнчен хальхи [[тӗрӗксем|тӗрӗк]] халӑхӗсен тӑван ҫӗршывӗ, ӑҫта пирӗн эрӑччен 552 ҫулта авалхи тӗрӗксем хӑйсен патшалӑхне - [[Канагат|канагат]] (каганлӑх) тунӑ. Патшалӑхлӑха пула пур каганатӑн халӑхӗсем хушшинчи паянхи пӗлнӗ орхон-енисей руна ҫырулӑхӗ сарӑлнӑранпа тӗрӗксен чӗлхи йӗркеленнӗ. Ҫавӑнпа хальхи ӑслӑлӑх тӗнчинче &quot;[[Алтай чӗлхисем|алтай ҫемйи]]&quot; тени ҫуралнӑ (ӑҫта пысӑк пилӗк чӗлхе ушкӑнӗсем кӗреҫҫӗ: [[Тӗрӗк чӗлхичем|тӗрӗк]], [[Монгол чӗлхичем|монгол]], [[Тунгус-маньчжур чӗлхисем|тунгус-маньчжур]] тата гипотеза шутланакан [[Корей чӗлхи|корейпе]] [[Япон-рюкю чӗлхисем|япон-рюкю]]) тата ҫӗнӗ ӑслӑлӑх юхӑмӗ пур - алтаистика.

Геополитика вырӑнне пула Алтай Еврази варринче вырнаҫнӑ. Тӗрлӗ историллӗ тапхӑрсенче вӑл тӗрлӗ [[халӑх]]семпе [[Культура|культурӑсене]] пӗрлештернӗ.

[[1399]] ҫулта [[Монгол империйӗ|Монгол Империйӗн]] арканӑвӗ хыҫҫӑн Тури Алтай территорийӗ [[Ойрат ханлӑхӗ|Ойрат Ханлӑхӗнче]] е Дербен-Ойратра (Пӗрлешӳ е Тӑватӑсен Патшалӑхӗ) кӗнӗ.

== Раҫҫей Империйӗ патӗнче Алтайӑн пӗрлештерни ==
[[Ӳкерчĕк:Plaque on Seminsky Pass.jpg|thumb|Раҫҫей патне 200 ҫул ырӑ кӗни чысне мемориал хӑми]]
[[XVII ĕмĕр|XVII]] ӗмӗрӗн пуҫламӑшӗнче вырӑс ҫарӗсем Алтайра килнӗ. [[1633]] тата [[1642]] ҫулта П. Сабанский улпучӗн ывӑлӗсем [[Ылтӑн кӳлӗ]]ччен ҫитнӗ, ӑҫта вырӑнти халӑхсене ҫӗнтернӗ.

Вӑрах вӑхӑт Алтай [[Джунгар ханлӑхӗ|Джунгар Ханлӑхӗн]] варринче пулнӑ. Вырӑс ҫулҫӳревҫисем алтайсене &quot;шурӑ калмӑксем&quot; ят панӑ. [[1756]] ҫулчченхи кӑнтӑр алтайсем (алтай-кижисемпе [[Телеутсем|телеутсем]]) джунгарсен аллинче пулнӑ, унтан Джунгар патшалӑхӗнчен арканӑвӗ хыҫҫӑн [[Раҫҫей патшалӑхӗ|Раҫҫей патшалӑхӗнче]] кӗнӗ. Анчах ҫурҫӗр алтайсем ([[Кумандысем|кумандысем]], [[тубасем]], [[Челкансем|чалкансем]]) Раҫҫей йышне питӗ кайран кӗнӗ. Раҫҫей йышӗнчи [[Алтайсем|алтайсем]] [[Цин империйӗ|Цин]] ҫарӗсенчен хӳтӗленнӗ&lt;ref&gt;Черлояков И. Г. Освоение Русским государством юга Западной Сибири в XVII — первой четверти XVIII века (на примере Правобережья Бии и Прителецкой черни) // Мир Евразии. — 2014. — № 3 (26). — С. 89&lt;/ref&gt;.

[[1756]] ҫулта вуникӗ алтай зайсанӗсем [[Раҫҫей империйӗ|Раҫҫей Империйӗ]] патне ырӑ кӗни ҫинчен ыйту панӑ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ekgazeta.ru/articles/2397-ojrat-altajtsy-v-kalmytskoj-istorii|title=Элистинский Курьер - Ойрат-алтайцы в калмыцкой истории|publisher=www.ekgazeta.ru|accessdate=2019-09-29|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929144038/http://www.ekgazeta.ru/articles/2397-ojrat-altajtsy-v-kalmytskoj-istorii|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

[[1824]] ҫулта кунта [[Бийск]]рен килнӗ вырӑс ҫӗнӗ ҫӗре куҫса ларнӑ ҫыннисем телеутсен пурӑнан вырӑнӗнче [[Горно-Алтайск|Улала]] ялне никӗсленӗ. Унӑн малалли аталанни Алтай чиркӳ миссийӗпе ҫыхӑннӑ. [[1831]] ҫулта Улалара миссионерсемпе чиркӳ ӗҫченӗсем пуҫтарӑннӑ, ик-виҫ уйӑхран ялта Бийск улпучӗсем пурӑнса килнӗ. Ик-виҫ вунӑ ҫултан Улала [[Томск кӗпӗрни]]н [[Бийск уесӗ]]н пысӑк суту-илӳ центрӗ пулса тӑнӑ.

[[1864]]-[[1865]] ҫулсенче чикӗленӗ пӑхӑнманлӑхлӑ икӗ [[Теленгитсем|теленгит]] [[Оток (феод)|отокӗ]] (Вӑтам ӗмӗрсенчи Монголире феодал хуҫалӑхӗ) - [[Пӗрремӗш Чуй вуласӗ|Пӗрремӗш]] тата [[Иккӗмӗш Чуй вуласӗ]]сем пек&lt;ref name=&quot;Самаев Г. П. «ГОРНЫЙ АЛТАЙ В XVII — СЕРЕДИНЕ XIX В.: ПРОБЛЕМЫ ПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ И ПРИСОЕДИНЕНИЯ К РОССИИ». Стр. 198.&quot;&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01001633611 Самаев Г. П. «ГОРНЫЙ АЛТАЙ В XVII — СЕРЕДИНЕ XIX В.: ПРОБЛЕМЫ ПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ И ПРИСОЕДИНЕНИЯ К РОССИИ». Стр. 198.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122071430/https://search.rsl.ru/ru/record/01001633611 |date=2022-11-22 }}&lt;/ref&gt;, Раҫҫей йышне кӗнӗ. Ҫакпа Тури Алтайӑн Раҫҫей Империйӗн йышне кӗни вӗҫленӗ.

== Алтай Республикин йӗркеленӗвӗ ==
[[Ӳкерчĕк:Memorial to fallen in struggle for Soviet power in Altai.jpg|thumb|150px|left|Совет влаҫӗ тӑратнине пула вилннисене палӑк]]
[[1919]] ҫулӑн вӗҫӗнче Алтая [[совет влаҫӗ]] килнӗ.

[[1918]] ҫулхи [[Нарӑс|нарӑсӑн уйӑхӗнче]] Улалара хресченпе салтак депутатӗсен канашӗ туса хунӑ, унӑн пӗрремӗш ертӳҫӗ - И. И. Некоряков пулса тӑнӑ. Ҫак ҫулхи [[Нарăс, 22|нарӑсӑн 22-мӗшӗнче]] Канашӑн тыт панӑранпа наци правительстви пекки паллӑ культура ӗҫченӗ [[Гуркин Григорий Иванович|Г. И. Гуркин]] ертӳҫипе Каракорум-Алтай тӑрӑх управи туса хуни ҫинчен пӗлтернӗ. [[Утӑ, 14|Утӑн 14-мӗшӗнче]] Улалана [[Алтай хӗҫ-пӑшаллӑ йӗркеленӗвӗсем|Сатунин капитанӗн шурӑ гвардин отрячӗ]] илнӗ. 1918 ҫулта Улала центрӗпе [[Тури Алтай-Каракорум уесӗ|Тури Алтай (Каракорум) уесӗ]] йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;znamenski&quot;&gt;{{статья |автор=Znamenski A. |пуçелĕк=Power of Myth: Popular ethnonationalism and Nationality Building in Mountain Altai, 1904—1922 |издани=Acta Slavica Iaponica |çул=2005 |том=22 |pages=44—47 |каçă=http://src-home.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf |чĕлхе=en |archivedate=2016-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161003122059/http://src-home.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/22/znamenski.pdf }}&lt;/ref&gt;. 1919 ҫулхи [[Раштав, 18|раштавӑн 18-мӗшӗнче]] Ф. И. Усольцевӗн партизан отрячӗ яла ҫапӑҫса илнӗ чух совет влаҫне ҫӗнетсе тутарнӑ.

[[Раҫҫейри граждан вӑрҫи|Граждан вӑрҫи]] хыҫҫӑн [[Тури Алтай автономиллӗ облаҫӗ|Ойрат автономиллӗ облаҫӗ]] туса хунӑ. [[1922]] ҫулхи [[Ҫӗртме, 2|ҫӗртмен 2-мӗшӗнче]] ПВӖК декречӗпе ҫӗнӗ облаҫӑн администрациллӗ центр Улала ялӗ йышӑннӑ. Ултӑ ҫултан, [[1928]] ҫулхи [[Нарӑс, 27|нарӑсӑн 27-мӗшӗнче]] XIII пуххин [[Пӗтӗм Раҫҫей вӑта ӗҫ тӑвакан комитечӗ|ПВӖК]] Президиумӗн йышӑнӑвӗпе пурӑнан вырӑна [[хула]] статусне панӑ&lt;ref&gt;Город любимый. Горно-Алтайск. — Ком. по делам архивов Респ. Алтай, Администрация г. Горно-Алтайска, 1998. — С. 78—79&lt;/ref&gt;.

[[1932]] ҫулхи [[Пуш, 2|пушӑн 2-мӗшӗнче]] Ойрат автономиллӗ облаҫне Ойрот автономиллӗ облаҫӗ ят панӑ ([[Тӗп хула|тӗпхула]] - Ойрот-Тура хули), ӑна [[1948]] ҫулхи [[Кӑрлач, 7|кӑрлачӑн 7-мӗшӗнче]] Тури Алтай автономиллӗ облаҫне улӑштарнӑ, унӑн тӗпхулана Горно-Алтайск ятне улӑштарнӑ.

[[1990]] ҫулхи [[Юпа, 25|юпан 25-мӗшӗнче]] суверенитет йышӑннӑпа АССР-ччен статус ӳстернӗ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://7law.info/base18/part3/d18ru3809.htm |title=«Декларация о государственном суверенитете Горно-Алтайской Автономной Советской Социалистической Республики» (принята решением Горно-Алтайского областного Совета Народных Депутатов от 25.10.1990) |access-date=2014-07-24 |archive-date=2021-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420232929/http://7law.info/base18/part3/d18ru3809.htm |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. 1991 ҫулхи [[Утӑ, 3|утӑн 3-мӗшӗнче]] Раҫҫей йышӗнчи республикӑччен статус ӳстернӗ ([[Тури Алтай Автономиллӗ Совет Социализмлӗ Республики|Тури Алтай АССР]] пек)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/DOC_83132.htm |title=Закон РСФСР от 3 июля 1991 г. «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР в связи с преобразованием автономных областей в Советские Социалистические Республики в составе РСФСР» |access-date=2012-09-27 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223135751/http://constitution.garant.ru/DOC_83132.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. [[1992]] ҫулхи [[Çу (уйăх)|ҫу уйӑхӗнче]] &quot;Тури Алтай Республики&quot; йышӑннӑ, [[1993]] ҫулхи [[Раштав, 12|раштавӑн 12-мӗшӗнчен]] &quot;[[Алтай Республики]]&quot;&lt;ref&gt;[http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload&amp;name=Sections&amp;file=index&amp;req=viewarticle&amp;artid=1&amp;page=1 История Республики Алтай на официальном интернет-портале республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106054128/http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload&amp;name=Sections&amp;file=index&amp;req=viewarticle&amp;artid=1&amp;page=1 |date=2015-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

[[1997|1997 ҫулхи]] [[Ҫӗртме, 7|ҫӗртмен 7-мӗшӗнче]] [[Алтай Республикин конституцийӗ|конституци]] йышӑннӑ, унтан [[Алтай Республикин ялавӗ|ялавпа]] [[Алтай Республикин гербӗ|герб]]. Алтай Республикинчи [[Алтай чӗлхи|алтайла]] тата [[Вырӑс чӗлхи|вырӑсла]] пӗр тан правӑллӑ чӗлхесем.


== Ҫӑлкуҫсем ==
* Томск кӗпӗрнин йышӗнче.  Документсен пуххи. Горно-Алтайск: Алтай Республикин архив ӗҫӗсен комитечӗ. 2004. 560 с.&lt;ref&gt;выр.: ''В составе Томской губернии. Сборник документов. Горно-Алтайск: Комитет по делам архивов Республики Алтай. 2004. 560 с.''&lt;/ref&gt;
* Святогорье. Атлай крайӗнчи Архив фончӗн Усравӑн центрӗн документсенчи Атлай Республикин историйӗ. XVII-XX ӗмӗрӗн пуҫламӑшӗ. Горно-Алтайск: Алтай Республикин архив ӗҫӗсен комитечӗ. 2000. 232 с.&lt;ref&gt;выр.: ''Святогорье. История Республики Алтай в документах Центра хранения Архивного фонда Алтайского края. XVII- начало XX веков. Горно-Алтайск: Комитет по делам Архивов Республики Алтай. Управление архивного дела администрации Алтайского края. 2000. 232 с.'' &lt;/ref&gt;

== Асӑрхавсем ==
{{Асӑрхавсем}}

{{Алтай Республики}}

[[Категори:Алтай Республикин историйӗ]]</text>
      <sha1>mxff36pxmu6gdb65vy48uuznuu91oht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хура пилеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122614</id>
    <revision>
      <id>875439</id>
      <parentid>869603</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T13:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3115" sha1="ieiinn46t8l6shs0cbx6em3uo0c9lhg" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Пилеш (пĕлтерĕшсем)}}
{{Taxobox
| name = Хура пилеш
| image file =  Aronia mitschurinii berries.JPG
| classis = 
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Sorbaronia × fallax
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Хура пилеш'''&lt;ref name=&quot;БИН РАН&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.binran.ru/resursy/informatsionnyye-resursy/tekuschie-proekty/botatlas/index.php?ID=1092|website = [[БИН РАН]]|accessdate = 2024-07-03|lang = ru|title =Aronia mitschurinii Skvorts. et Maitul. — Арония Мичурина, черноплодная рябина}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Цвелёв|2001|с=555}}, '''Мичурин хура пилешĕ'''&lt;ref name=&quot;MGU&quot;&gt;{{cite web|url=https://plant.depo.msu.ru/open/public/item/MW0384158|website=[[Гербарий МГУ]]|accessdate=2024-07-03|lang=ru|title=Aronia mitschurinii (Черноплодка Мичурина, Арония Мичурина)}}&lt;/ref&gt;, '''Мичу́рин аронийĕ'''&lt;ref name=&quot;БИН РАН&quot; /&gt;{{sfn|Цвелёв|2001|с=555}}, или '''Мичу́рин сорбаронийĕ'''{{sfn|Киселёва, Майоров|2007|с=98}} ({{lang-lat|Sorbaronia × fallax}}) —  [[Кĕлчечек йышшисем]] ямахатри [[Сорбарони]] [[рет (биологи)|ретри]]  çимĕçлĕ тĕм, гибридогенлă [[тĕс (биологи)|тĕс]], ăна  {{bt-ruslat|ахаль пилеш{{!}}ахаль пилеше|Sorbus aucuparia}} тата {{bt-ruslat|хура çимĕслĕ арони{{!}}хура çимĕслĕ ароние|Aronia melanocarpa}} пĕтĕçтерсе ăсталанă.
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* {{Анненков|Sorbus}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Рябина|том=XXVIIa}}
* {{ФлораСССР|автор=Васильев, В. Н.|часть=Род 1144. Ясень — Fraxinus|том=18|стр=485—502}}

== Каçăсем ==
{{Навигаци|Викисловарь=пилеш}}
{{wiktionary|пилеш}}
[[File:Aronia mitschurinii20100819 229.jpg|thumb|300px|Aronia mitschurinii]]
* [http://flower.onego.ru/kustar/sorbus.html Рябина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240718001302/http://flower.onego.ru/kustar/sorbus.html |date=2024-07-18 }} в [http://flower.onego.ru Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=2012-11-21 }}
* 
* {{GRIN|genus|4752|{{v|27|1|2011}}}}

{{Тулаш каçăсем|Ӳсентăрансем}}

[[Категори:Кĕлчечек йышшисем]]
[[Категори:Пилеш]]
[[Категори:Улмуççи йышшисем]]
[[Категори:Евразири флора]]
[[Категори:Çурçĕр Америкăри флора]]
[[Категори:Ӳсентăрансен гибричĕсем]]
[[Категори:Çырла культурисем]]
[[Категори:Чамăшлă культурăсем]]</text>
      <sha1>ieiinn46t8l6shs0cbx6em3uo0c9lhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беседка (Кейӳ облаҫӗ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123559</id>
    <revision>
      <id>875483</id>
      <parentid>875144</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Каҫӑсем */</comment>
      <origin>875483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9342" sha1="k68n5hax5loy7uwjdgtsq5cm5jbwngo" xml:space="preserve">{{ПВ-Украина
 |статус = Сала
 |чăвашла çĕлĕк = Беседка
 |тăван çĕлĕк = [[Ӳкерчĕк:Бесідка._Автобусна_зупинка.jpg|right|300px]]
 |пăхăну = 
 |герб = 
 |ялав =  
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |облаç = Кейӳ облаҫӗ
 |облаç тапăлра = Кейӳ облаҫӗ
 |район тĕсĕ = Район
 |район = Шурӑ Чиркӳ районӗ
 |район тапăлра = Шурӑ Чиркӳ районӗ
 |община тĕсĕ = Поселок громади
 |община = Ставище поселок громади
 |община тапăлра = Ставище
 |пуçлăх тĕсĕ = 
 |пуçлăх = 
 |никĕсленĕ вăхăт = 1560
 |пĕрремĕш асăну = 
 |малтанхи ятсем = 
 |статус = 
 |лаптăк = 5 522
  |пурăнан халăх =  1216
  |çырав çулĕ = 
  |йышлăх = 220,21
  |наци йышĕ = 
  |конфесси йышĕ = 
  |этнохороним = 
 |телефон кочĕ = +380 4564
 |почтă индексĕ = 09444
 |КОАТУУ = UA32020170030029238
 |категори Commons-ра = 
 |сайт = 
}}

{{Пӗлтерӗшсем|Беседка}}

'''Беседка''' ({{lang-uk|Бесідка}}) — [[Кейӳ облаҫӗ]]н ([[Украина]]) [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи [[Ставище поселок громади]]нче [[сала]]. [[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Громада центрӗнчен]]  13 ҫухрӑм кӑнтӑр-тухӑҫалла, [[Красилевка (Гнилов Тикич юппи)|Красилевка]] хӗррисенче вырнаҫнӑ. Пурӑнан халӑх - 1 216 ҫын.

== Кунҫул ==
[[1560|1560 ҫулта]] никӗсленӗ&lt;ref&gt;[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=14638 ВРУ]&lt;/ref&gt;. [[Вӑрман]] патӗнчи [[Шурӑ Чиркӳ (хула)|Шурӑ Чиркӳрен]] [[Умань (хула)|Умане]] ҫул пулнӑ, унта касаксен чармалли ҫурт лартнӑ. [[Касаксем]] унта калаҫусем ({{lang-uk|бесіда}}) тунӑ. Калаҫусенче [[поляксем|ляхсемпе]] [[Крым тутарӗсем|тутарсене]] тапӑну планӗ каласа хучӗҫ. Ҫак калаҫусенчен ({{lang-uk|бесіда}}) салан ячӗ тухрӗ — '''Беседка''' ({{lang-uk|Бесідка}}).

Беседка ҫыннисен астӑвӑмӗнче малалла пӗчӗк топонимсем упраннӑ: ''Огруд'' ({{lang-uk|Огруд}}) — улпут ҫурчӗпе ҫимӗҫ пахчи пулнӑ. ''Верхьяр'' ({{lang-uk|Верх'яр}}) — тахҫанах чумаксен [[Крым]]а [[тӑвар]]шӑн ҫулӗ. Сокоринка ({{lang-uk|Сокорінка}}) — икӗ пысӑк ӗмӗр [[тирек]] ӳснӗ. Ун патӗнче [[ҫӑл]]па [[хӗрес]] пулнӑ. [[Ҫумӑр]]сӑр ҫулсенче кунта ҫынсем [[Турӑ|Турра]] ҫумӑршӑн килсе ыйтнӑ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://maps.visicom.ua/c/30.26843,49.3179,16/f/POIXRS3XFR?lang=ru |title=Архівована копія |accessdate=18 жовтня 2017 |archive-date=19 жовтня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019003530/https://maps.visicom.ua/c/30.26843,49.3179,16/f/POIXRS3XFR?lang=ru }}&lt;/ref&gt;.

Текен Кейӳ касаклӑхӗн крепоҫлӑха хирӗҫ юхӑмра Беседка ҫыннисен нумай хутшӑннӑ. [[1855|1855 ҫулхи]] [[ака уйӑхӗ|акара]] кресченсемпе ҫарсем хушшинче ҫапӑҫу пулнӑ, кайран  кресченсене хулӑпа ҫаптарнӑ. Юхӑмӑн пуҫлӑхӗ Ф. Шеремие Ҫӗпӗре асапшӑн янӑ.

[[1902]]-[[1905|1905 ҫулсенче]] салара кресчен пӑлаханӑвӗсем пулнӑ.

[[1919|1919 ҫулхи]] [[кӑрлач уйӑхӗ|кӑрлачра]] сала патӗнче украин пӑлхану атаманӗсем Зеленыйпа Кармелюкӑн пӑлханаканӗсемпе [[большевиксем|большевик]] ҫарӗсем хушшинче ҫапӑҫу иртнӗ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1016964/20/Koval_-_Otaman_Zeleniy.html |title=Архівована копія |accessdate=30 березня 2018 |archive-date=30 березня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180330212619/https://www.e-reading.club/chapter.php/1016964/20/Koval_-_Otaman_Zeleniy.html }}&lt;/ref&gt;. 

[[Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи]]нче [[ССРП]] [[«Хӑюлӑх» медалӗ (ССРП)|орденӗсемпе медалӗсем]] арҫынлӑхпа хӑюлӑхшӑн тата нацист ҫарӗсене хирӗҫ ҫапӑҫушӑн 173 сала ҫыннисене чысланӑ.

Вӑрҫӑ хыҫӗнчи вӑхӑтра салара [[Щорс Николай Александрович|Щорс Н.А.]] ячӗллӗ колхоз тунӑ. [[Пӗрчӗллӗ культурӑсем|Пӗрчӗллӗ]] тата техникӑллӑ культурӑсем ӳстернӗ. [[Выльӑх-чӗрлӗх ӗрчетни]], кайӑк-кӗшӗк ӗрчетни, сад ӗрчетни, [[пулӑ ӗрчетни]]. [[Колхоз]]ӑн ӗҫченӗсем медальсемпе орденпе [[ял хуҫалӑхӗ]] аталаннишӗн чысланӑ&lt;ref&gt;[http://ukrssr.com.ua/kiyivska/stavishhenskiy/besidka-stavishhenskiy-rayon-kiyivska-oblast УРСР Бесідка]&lt;/ref&gt;.

== Паллӑ ҫынсем ==
* [[Палиенко Николай Васильевич]] (1896-1944) — УХР ҫарӗн сотникӗ, Польша ҫарӗн тата &quot;Галичина&quot; дивизийӗн майорӗ&lt;ref&gt;Тинченко Я. Офіцерський корпус Армії Української Народної Республіки (1917—1921): Наукове видання.&amp;nbsp;— К.: Темпора, 2007.&amp;nbsp;— 324 с. ISBN 966-8201-26-4&lt;/ref&gt;.
* [[Родионов Петр Владимирович]] (1896-1993) — [[украинсем|украин]] фармакологӗ, УССР ӐА тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ, медицина ӑслӑлӑхӗсен тухтӑрӗ, УССР Патшалӑх премийӗн ӑслӑлӑхпа техника категоринче лауреат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://info-farm.ru/alphabet_index/r/rodionov-petr-vladimirovich.html|title=Архівована копія|accessdate=18 жовтня 2017|archive-date=19 жовтня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019003429/http://info-farm.ru/alphabet_index/r/rodionov-petr-vladimirovich.html}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019003429/http://info-farm.ru/alphabet_index/r/rodionov-petr-vladimirovich.html |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Тучапский Павел Лукич]] (1869-1922) — политика ӗҫченӗ&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/shevch06/page/336-337/mode/1up?view=theater Тучапський Павло Лукич] // Шевченківська енциклопедія : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — Т. 6: Т—Я. — С. 336-337&lt;/ref&gt;.

== Галерей ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Бесідка. Вулиця Шевченка.jpg|Шевченко урамӗ
Ӳкерчĕк:Бесідка. Сільрада і будинок культури.jpg|Ял администрацийӗпе культура ҫурчӗ
Ӳкерчĕк:Бесідка. Школа.jpg|Шкул
Ӳкерчĕк:Бесідка. ФАП.jpg|Сывлӑх ҫурчӗн вырӑнӗ
Ӳкерчĕк:Бесідка. Ставок.jpg|Пӗве
Ӳкерчĕк:Бесідка. Меморіальний комплекс.jpg|Мемориал комплексӗ
Ӳкерчĕк:Бесідка. Братська могила воїнів Радянської Армії.jpg|Совет салтакӗсен тӑван вилтӑпри
Ӳкерчĕк:Бесідка. Пам'ятник Т.Г. Шевченку.jpg|Т.Г. Шевченко палӑкӗ
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Асӑрхавсем ==
{{Асӑрхавсем}}

== Каҫӑсем ==
* {{YouTube|mGopjrFAS9E|Історія села Бесідка: відеосюжет до 95-річчя Ставищенського району (2018)}}
* [http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=14638 Беседка на сайте Верховной рады Украины] {{ref-uk}}
* [https://web.archive.org/web/20120205185904/http://www.rada.gov.ua/zakon/new/ADM/zmistko.html Административно-территориальное устройство Киевской области] {{ref-uk}}

{{Ставище посёлок громади}}
{{Шурӑ Чиркӳ районӗ}}

[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]]
[[Категори:1560 ҫулта никӗсленӗ пурӑнан вырӑнсем]]</text>
      <sha1>k68n5hax5loy7uwjdgtsq5cm5jbwngo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ставище посёлок громади</title>
    <ns>10</ns>
    <id>123634</id>
    <revision>
      <id>875479</id>
      <parentid>868412</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йӑнӑшсем</comment>
      <origin>875479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2292" sha1="siibqw0rlr4u24ruk0fb25mauj9c4s4" xml:space="preserve">{{Çӳрев ярăмĕ
|ят  = Ставище посёлок громади
|çĕлĕк = [[Ставище посёлок громади]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = 
|ят-йыш   =
; Громада центрӗ — [[Ставище (поселок)|Ставищи]] 

[[Антоновка (Ставище поселок громади)|Антоновка ]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка ]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Винаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Винаровка]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Ивановка (Ставище поселок громади)|Ивановка]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Червоное (Ставище поселок громади)|Червоное]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ раойнӗ]]
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн громадисем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>siibqw0rlr4u24ruk0fb25mauj9c4s4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875480</id>
      <parentid>875479</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йӑнӑшсем</comment>
      <origin>875480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2292" sha1="p5iyteuf1mszdgekhisayv137ybd6qf" xml:space="preserve">{{Çӳрев ярăмĕ
|ят  = Ставище посёлок громади
|çĕлĕк = [[Ставище посёлок громади]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = 
|ят-йыш   =
; Громада центрӗ — [[Ставище (посёлок)|Ставище]] 

[[Антоновка (Ставище поселок громади)|Антоновка ]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка ]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Винаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Винаровка]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Ивановка (Ставище поселок громади)|Ивановка]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Червоное (Ставище поселок громади)|Червоное]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ раойнӗ]]
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн громадисем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p5iyteuf1mszdgekhisayv137ybd6qf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875481</id>
      <parentid>875480</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Max Tenche [[Шаблон:Ставище поселок громади]] страницӑн ятне [[Шаблон:Ставище посёлок громади]] ҫине улӑштарчӗ: ёлатни</comment>
      <origin>875480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2292" sha1="p5iyteuf1mszdgekhisayv137ybd6qf" xml:space="preserve">{{Çӳрев ярăмĕ
|ят  = Ставище посёлок громади
|çĕлĕк = [[Ставище посёлок громади]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = 
|ят-йыш   =
; Громада центрӗ — [[Ставище (посёлок)|Ставище]] 

[[Антоновка (Ставище поселок громади)|Антоновка ]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка ]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Винаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Винаровка]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Ивановка (Ставище поселок громади)|Ивановка]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Червоное (Ставище поселок громади)|Червоное]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ раойнӗ]]
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн громадисем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p5iyteuf1mszdgekhisayv137ybd6qf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875484</id>
      <parentid>875481</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йӑнӑшсем</comment>
      <origin>875484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2292" sha1="rnwpyt52w18cgt73jrnfdva67tepota" xml:space="preserve">{{Çӳрев ярăмĕ
|ят  = Ставище посёлок громади
|çĕлĕк = [[Ставище посёлок громади]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = 
|ят-йыш   =
; Громада центрӗ — [[Ставище (посёлок)|Ставище]] 

[[Антоновка (Ставище поселок громади)|Антоновка ]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка ]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Вынаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Вынаровка]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Ивановка (Ставище поселок громади)|Ивановка]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Червоное (Ставище поселок громади)|Червоное]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ раойнӗ]]
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн громадисем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rnwpyt52w18cgt73jrnfdva67tepota</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ставищи поселок громади</title>
    <ns>10</ns>
    <id>123639</id>
    <redirect title="Шаблон:Ставище посёлок громади" />
    <revision>
      <id>875499</id>
      <parentid>844883</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T07:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>4769</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: исправление двойного перенаправления на [[Шаблон:Ставище посёлок громади]]</comment>
      <origin>875499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="it4unpcgth39qpb1nkv8mo8olzxfaio" xml:space="preserve">#перенаправление [[Шаблон:Ставище посёлок громади]]</text>
      <sha1>it4unpcgth39qpb1nkv8mo8olzxfaio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тӑваткал ҫухрӑм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128032</id>
    <revision>
      <id>875491</id>
      <parentid>866509</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>875491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="pz1axvqf38v0nbtiieak5wagg8n03vm" xml:space="preserve">{{Ан пӑтраштарӑр2|Тӑваткал километр|Тӑваткал километрпе}}

'''Тӑваткал ҫухрӑм''' (ҫм², ҫух²) — [[СИ|Тӗнчери виҫесен системин]] тулашӗнчи виҫе.

Тӑваткал ҫухрӑм вӑл ≈ 1,1381 [[км²]].

== Ҫакӑн пек пӑхӑр ==
* [[Тӑваткал километр]]

== Каҫӑсем ==</text>
      <sha1>pz1axvqf38v0nbtiieak5wagg8n03vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чĕпкуç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128846</id>
    <revision>
      <id>875441</id>
      <parentid>873230</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T16:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1590" sha1="9bugawat05ihvrbb8vif8k0h4s6qmec" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Чĕпкуç (пĕлтерĕшсем)}}
{{Пĕлтерĕшсем|Куç (пĕлтерĕшсем)}}
{{Пĕлтерĕшсем|Чĕпĕ (пĕлтерĕшсем)}}
{{Taxobox
| name =  Чĕпкуç
| image file = Järnefelt Vesileinikki 1895.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Ranúnculus
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}} 
'''Чĕпкуç ''' ({{lang-la|Ranúnculus}}) —  [[Чĕпкуç йышшисем]] (''Ranunculaceae'') ямахатри пĕр çул е  нумай çул ÿсекен [[курăк]]ла  ÿсентăрансен  [[рет (биологи)|речĕ (кăкĕ)]].

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Литература ==
* 
== Каçăсем ==
{{wiktionary|чĕпкуç}}
{{Навигаци}}
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=AESCU Конский каштан]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте ''USDA NRCS''
* [http://flower.onego.ru/kustar/aesculus.html Конский каштан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260419144959/http://flower.onego.ru/kustar/aesculus.html |date=2026-04-19 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений
* {{ВТ-ЭСБЕ|Журавли}}

{{Тулаш каçăсем}} {{^|12px}}

[[Категори:Чĕпкуç йышшисем]]
[[Категори:Ӳсентăрансен речĕсем]]
[[Категори:Чĕпкуç]]</text>
      <sha1>9bugawat05ihvrbb8vif8k0h4s6qmec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австрири парламент суйлавĕ (1919)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129646</id>
    <revision>
      <id>875500</id>
      <parentid>874236</parentid>
      <timestamp>2026-07-13T08:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>875500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6004" sha1="3r6vwuotm7stxswfy45ofuq2j7vcz9z" xml:space="preserve">{{Суйлавсен карточки
|название = Австрири парламент суйлавĕ
|подпись названия  = [[1919]]-мĕш ҫулхи Австрири парламент суйлавӗ&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-de|Konstituierenden Nationalversammlung 1919}}&lt;small/&gt;
|дата = {{Кӗске дата|1919|02|16}}
|предыдущие = 1911 Cisleithanian legislative election
|год предыдущих = 1911
|следующие = 1920 Austrian legislative election
|год следующих = 1920

&lt;!-- для флага --&gt;
|территория = Австри
|явка избирателей  =

&lt;!-- кандидат № 1 --&gt;
|портрет1 = [[File:Der neue Präsident der deutschösterreichischen Nationalversammlung (Karl Seitz) 1919 WIZ C. Pietzner.png|thumb|Карл Сейтз (Karl Seitz)]]
|цвет1 = 
|кандидат1 = Карл Сейтз (Karl Seitz)
|партия1 = Социал-демократла вăй-халçăсен партийĕ (SDAPÖ)
|коалиция1 = 
|прошлый результат1 = 
|прошлое число мест1 = 
|мест получено1    = 
|суммарное число мест1 =
|изменение числа мест1 =
|число голосов1    =
|доля голосов1  =
|изменение доли голосов1 =

&lt;!-- кандидат № 2--&gt;
|портрет2 = [[File:Jodok Fink (1909–1910).tif|thumb|Йодок Финк (Jodok Fink)]]
|цвет2 = 
|кандидат2 = Йодок Финк (Jodok Fink) 
|партия2 = Христианла-социалла парти (CS)
|коалиция2 =
|прошлый результат2 = 
|прошлое число мест2 = 
|мест получено2    = 
|суммарное число мест2 =
|изменение числа мест2 =
|число голосов2    =
|доля голосов2  =
|изменение доли голосов2 =


|прочие партии = 

|карта = 1919 Austrian legislative election - Results.svg
|ширина карты = 400px
|альт. текст карты =
|подпись карты = 

|карта2 =
|ширина карты2 =
|альт. текст карты2 =
|подпись карты2 =

|результат =
}}

'''Австрири парламент суйлавĕ (1919)''', Австро-Венгри арканнă хыççăн пулса иртнĕскер&lt;ref&gt;Nohlen, Dieter; Stöver, Philip (31 May 2010). ''Elections in Europe: A data handbook''. Nomos Verlagsgesellschaft. p. 196. ISBN &lt;bdi&gt;978-3-8329-5609-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;. 

Австри историйĕнче пĕрремĕш хут ку ĕçпулăма, суйлавçă пулса, [[хĕрарăм]]сем те хутшăннă&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.onb.ac.at/ariadne/projekte/frauen_waehlet/index.html|title=85 Jahre allgemeines Frauenwahlrecht in Österreich|date=2011-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110306075818/http://www.onb.ac.at/ariadne/projekte/frauen_waehlet/index.html|archive-date=2011-03-06|access-date=2019-06-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

Çавăн пекех, тин никĕсленнĕ Чехословакири Судет облаçĕн нимĕçĕсем те, хирĕçлевсене пăхмасăрах,  ку суйлава хутшăннă темелле. 

Суйлав итогĕсемпе килĕшллĕн, Социал-демократла вăй-халçăсен партийĕ (SDAPÖ), 170 вырăнтан 72-ĕшне ярса илсе,  парламентри чи мăн фракци пулса тăнă&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Graham|first=Malbone W.|date=1930|title=Foreign Governments and Politics: The Constitutional Crisis in Austria|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_1930-02_24_1/page/n144|jstor=1946794|journal=The American Political Science Review|volume=24|issue=1|pages=144–157|doi=10.2307/1946794|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Çĕнтерÿçĕ-парти иккĕмĕш вырăна тухнă Христианла-социалла партипе (CS)  пĕрле коалицилле тÿре-шара туса хунă.

== Çăлкуçсем ==
*  Nohlen, Dieter; Stöver, Philip (31 May 2010). Elections in Europe: A data handbook. Nomos Verlagsgesellschaft. p. 196. ISBN 978-3-8329-5609-7.
* 85 Jahre allgemeines Frauenwahlrecht in Österreich (6, март, 2011). Пăхнă: 14, июнь, 2019. Архивланă:  6, март, 2011.
* AUSTRIA VOTES TODAY. — German Part of Former Dual Monarchy Chooses Its Constituent Assembly. Архиври копи: 7, март, 2020, Wayback Machine, The New York Times, February 16, 1919 (PDF)
* Graham, Malbone W. (1930). Foreign Governments and Politics: The Constitutional Crisis in Austria. The American Political Science Review. 24 (1): 144—157. doi:10.2307/1946794. JSTOR 1946794.
* Nohlen &amp; Stöver, p173
* Suppan, Arnold. Austrians, Czechs, and Sudeten Germans as a Community of Conflict in the Twentieth Century. conservancy.umn.edu. Center for Austrian Studies, Minnesota. Пăхнă: 8, февраль, 2018. Архивланă: 20, июль.
== Каçăсем ==
* Statistische Zentralkommission: ''Die Wahlen für die Konstituierende Nationalversammlung. 1. Vorläufige statistische Ergebnisse.'' Wien 1919, [https://bmi.gv.at/412/Nationalratswahlen/files/NRW_1919.pdf Digitalisat online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240730223941/https://www.bmi.gv.at/412/Nationalratswahlen/files/NRW_1919.pdf |date=2024-07-30 }} auf der Website des [[Bundesministerium für Inneres|BMI]] (PDF; 5,59&amp;nbsp;MB)
{{Суйлавсен карточки}}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{Тулаш каçăсем}}

[[Категори:1919-мĕш çулхи февраль]]
[[Категори:Австрири парламент суйлавĕсем]]
[[Категори:Австри]]
[[Категори:Парламент суйлавĕсем]]
[[Категори:1919-мĕш çул]]</text>
      <sha1>3r6vwuotm7stxswfy45ofuq2j7vcz9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шымкент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130299</id>
    <revision>
      <id>875466</id>
      <parentid>875404</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ятĕн этимологийĕ */</comment>
      <origin>875466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19528" sha1="fkgq7m6y2ky5lvw7flm8s2d0nub9gb8" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралăхĕ ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулĕ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллĕ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Әл-Фараби районӗ''';
# '''Еңбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халăх йышĕ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вĕренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>fkgq7m6y2ky5lvw7flm8s2d0nub9gb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875467</id>
      <parentid>875466</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тавралăхĕ */</comment>
      <origin>875467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19526" sha1="6kh8i9sv1llrw6d6q01jbhlfmp03svv" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулĕ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллĕ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Әл-Фараби районӗ''';
# '''Еңбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халăх йышĕ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вĕренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>6kh8i9sv1llrw6d6q01jbhlfmp03svv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875468</id>
      <parentid>875467</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кун-ҫулĕ */</comment>
      <origin>875468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19526" sha1="ogiwexobgrzcr8otjaq7cwn1g1d6c67" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллĕ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Әл-Фараби районӗ''';
# '''Еңбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халăх йышĕ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вĕренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>ogiwexobgrzcr8otjaq7cwn1g1d6c67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875469</id>
      <parentid>875468</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Раҫҫей империйĕ тата Совет тапхăрĕ */</comment>
      <origin>875469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19526" sha1="9qqj3zyq59yewy9x7h7evlote3bblf9" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӑн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллĕ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Әл-Фараби районӗ''';
# '''Еңбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халăх йышĕ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вĕренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>9qqj3zyq59yewy9x7h7evlote3bblf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875470</id>
      <parentid>875469</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Казахстан хăй тĕллĕн пулнă хыҫҫăн */</comment>
      <origin>875470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19526" sha1="gbob60078nbnc3m28tjhgzpox2x1xn6" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллĕ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Әл-Фараби районӗ''';
# '''Еңбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халăх йышĕ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вĕренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>gbob60078nbnc3m28tjhgzpox2x1xn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875471</id>
      <parentid>875470</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Администрациллĕ пайлану */</comment>
      <origin>875471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19530" sha1="awx3vw6i83vsdxk3eqzjf77jncqamfn" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халăх йышĕ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вĕренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>awx3vw6i83vsdxk3eqzjf77jncqamfn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875472</id>
      <parentid>875471</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халăх йышĕ */</comment>
      <origin>875472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19530" sha1="j5hgqby13v9645bjzlvkzol2mpfkpid" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халӑх йышӗ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вĕренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Әуезов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>j5hgqby13v9645bjzlvkzol2mpfkpid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875473</id>
      <parentid>875472</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Культура тата вĕренӳ */</comment>
      <origin>875473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19530" sha1="qq856xdf0mfr6yxru2jlkbswncv2m1g" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халӑх йышӗ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вӗренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Ауэзов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллă вырăнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>qq856xdf0mfr6yxru2jlkbswncv2m1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875474</id>
      <parentid>875473</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Паллă вырăнсем */</comment>
      <origin>875474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19530" sha1="rpx5v27ndma69oyi0g55jxwm1tw0tgn" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халӑх йышӗ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вӗренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Ауэзов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллӑ вырӑнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслă хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуç}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслă Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>rpx5v27ndma69oyi0g55jxwm1tw0tgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875475</id>
      <parentid>875474</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Туслă хуласем */</comment>
      <origin>875475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19530" sha1="a3aut07m9olhh83ph6yhsyc2xb0hmt6" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халӑх йышӗ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вӗренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Ауэзов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллӑ вырӑнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслӑ хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуҫ}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслӑ Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫăсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>a3aut07m9olhh83ph6yhsyc2xb0hmt6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875476</id>
      <parentid>875475</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Каҫăсем */</comment>
      <origin>875476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19530" sha1="irp59bv6p2kfd8ushjird2wksxbkzpq" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халӑх йышӗ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вӗренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Ауэзов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллӑ вырӑнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслӑ хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуҫ}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслӑ Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫӑсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акимачӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурӑнан вырӑнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>irp59bv6p2kfd8ushjird2wksxbkzpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875477</id>
      <parentid>875476</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Каҫӑсем */ категорилетӳ</comment>
      <origin>875477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19530" sha1="ecimlj200j8lal0bpy1ox2rkuzqs0wb" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Шымкент&lt;br&gt;Şymkent|[[Ӳкерчĕк:Shymkent logo.svg|120px]]|[[Казахстан]]|Республика пӗлтерӗшлӗ хула|1365-1366||1 308 120|2026|1162,8|42° 18'|69° 36'|Ӳкерчĕк=Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg}}

'''Шымкент''' (1914—1924 ҫулсенче — '''Черняев''', 1992 ҫулччен вырӑсла '''Чимкент''') — [[Казахстан]]ӑн кӑнтӑрӗнче вырнаҫнӑ республика пӗлтерӗшлӗ хула. Вӑл уйрӑм административлӑ-территориллӗ пӗрлӗх пулса тӑрать, пӗр-пӗр облаҫ составне кӗмест.

Халӑх йышӗ тӑрӑх Шымкент — Казахстанри [[Алматы]]па [[Астана]] хыҫҫӑн виҫҫӗмӗш пысӑк хула. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче унта 1 308 120 ҫын пурӑннӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/ Казахстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ. 2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнчи халӑх йышӗ.]&lt;/ref&gt;

Шымкент — ҫӗршывӑн пысӑк промышленность, суту-илӳ, транспорт, ӑслӑлӑх тата культура тӗпӗсенчен пӗри. 2018 ҫулччен вӑл Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗн административлӑ тӗп хули пулнӑ. 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче хулана республика пӗлтерӗшлӗ статус панӑ, облаҫ тӗп хулине [[Туркестан]]а куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativno-territorialnogo-ustroistva-respubliki-kazahstan Қазақстан Республика Президенчӗн 2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнчи указӗ.]&lt;/ref&gt; 2020 ҫулта Шымкент Пӗрлешӳллӗ Хӑйсӑр Патшалӑхсен культура тӗп хули пулнӑ.

== Ятӑн этимологийӗ ==

«Шымкент» ят икӗ пайран тӑрать. '''Кент''' сӑмах иран чӗлхисенчен кӗнӗ тата «хула», «ял», «пурӑнан вырӑн» пӗлтерӗшӗпе усӑ курӑнать. '''Шым''' е '''чим''' пайне ӑслӑлӑх литературинче «курӑклӑ», «симӗс», «чечеклӗ тӳрем» пӗлтерӗшӗпе ҫыхӑнтараҫҫӗ. Ҫапла вара хула ятне «симӗс хула» е «курӑклӑ тӳремри хула» тесе ӑнлантарма пулать.&lt;ref&gt;Мурзаев Э. М. ''Словарь народных географических терминов''. — Москва: Мысль, 1984.&lt;/ref&gt;

Хула ятне тӗрлӗ тапхӑрта Чимкент, Чимканд, Шымкент формӑсемпе ҫырнӑ. 1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче вырӑс чӗлхинчи официаллӑ ҫырӑва «Чимкент» формӑран «Шымкент» формӑна улӑштарнӑ.

== Тавралӑх ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнче, [[Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань|Хӗвеланӑҫ Тянь-Шань]] ту ҫумӗнчи тӳремлӗхре вырнаҫнӑ. Хула ҫӗрӗ диңге шайӗнчен вӑтампа 506 метр ҫӳлте. Территорийӗ — 1162,8 км².&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru Шымкент хулин 2021—2025 ҫулсем валли аталанӑв планӗ.]&lt;/ref&gt;

Хула [[Ташкент]]ран ҫурҫӗр еннелле 120 километр ютра, Туркестанран кӑнтӑр еннелле 150 километр ютра вырнаҫнӑ. Ун патӗнче Казыгурт, Каржантау тата Угам ту ҫырмисем пуҫланаҫҫӗ.

Хула кӑнтӑр чикки тӑрӑх Бадам юханшыв юхать. Хула тӗпӗнче ҫӗр айӗнчи ҫӑлкуҫсенчен пуҫланакан Кошкарата юханшывӗ пур. Кошкарата хӗрринчи ҫул-йӗрсем тата уҫӑлмалли вырӑнсем Шымкентӑн паллӑ ландшафт пайӗ шутланаҫҫӗ.

=== Ҫанталӑк ===

Шымкент ҫанталӑкӗ континентлӑ, ҫулталӑкӑн ҫурри ҫемҫе, ҫулла ӑшӑ тата типӗ. Вӑтам ҫулталӑк температури +13 °C ытларах. Июльти вӑтам температура +26 °C патӗнче, январьти — −1 °C патӗнче.

Ҫулталӑкра вӑтампа 576 мм тӗпетӳ ӳкет. Нумайӑшӗ ҫуркунне тата кӗркунне ӳкет; ҫулла ҫумӑр сахал пулать.&lt;ref&gt;[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm Шымкент ҫанталӑкӗ — «Погода и климат» архивӗ.]&lt;/ref&gt;

== Кун-ҫулӗ ==

=== Авалхи тата ӑрӑм тапхӑр ===

Археологи тупӑшӗсем паянхи Шымкент территорийӗнче пурӑнан вырӑнсем пирӗн эрӑчченхи III—II ӗмӗрсенчех пулнине кӑтартаҫҫӗ. Анчах хулана мӗнле ҫулта никӗсленине тӗплӗн палӑртман.

Шымкент ҫинчен паллӑ пӗрремӗш ҫырӑвлӑ асӑну перс тарихҫи Шараф ад-Дин Али Йезди ҫырнӑ «Зафар-наме» произведенинче тӗл пулать. Унта 1365—1366 ҫулсенчи ӗҫсем ҫинчен каланӑ. Кӗнекене 1425 ҫулта ҫырса пӗтернӗ.&lt;ref&gt;Баранчиков Е. В. Шымкент // ''Большая российская энциклопедия''. — Москва, 2017. — Т. 35. — С. 165—166.&lt;/ref&gt;

Хула Аслӑ ефӗк ҫулӗнче, кӑнтӑртан ҫурҫӗрелле тата хӗвелтухӑҫран хӗвеланӑҫа пыракан суту ҫулӗсем ҫинче вырнаҫнӑ. XVI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче вӑл [[Казах ханлӑхӗ]] составне кӗнӗ. XVII—XVIII ӗмӗрсенче хула тата тавралӑхӗ джунгар тапӑнӑвӗсенчен нуша курнӑ.

XVIII ӗмӗр вӗҫӗнче тата XIX ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурринче Шымкентшӗн Коканд тата Бохара ханлӑхӗсем кӗрешнӗ. 1810 ҫултан 1864 ҫулччен вӑл Коканд ханлӑхӗн хурал-крепоҫӗ пулнӑ.

=== Раҫҫей империйӗ тата Совет тапхӑрӗ ===

1864 ҫулта Шымкент крепоҫне Раҫҫей ҫарӗ йышӑннӑ. Ун хыҫҫӑн хула [[Раҫҫей империйӗ]] составне кӗнӗ, Сырдарья облаҫӗн Черняев уесӗ тӗпӗ пулнӑ. Хула Ташкентпа Туркестана ҫыхӑнтаракан пысӑк суту тата транспорт вырӑнӗнчен пӗрне тухнӑ.

1914 ҫулта, хулана Раҫҫей ҫарӗ йышӑнни 50 ҫул тултарнӑ май, ун ятне генерал Михаил Черняев ячӗпе '''Черняев''' тесе улӑштарнӑ. 1924 ҫулта '''Чимкент''' ятне тавӑрса панӑ.

1930-мӗш ҫулсенче хулари промышленность хӑвӑрт аталаннӑ. Унта кӑмӑлта пурҫӑн, ҫу-пӑрҫа, химия тата фармацевтика предприятисем уҫӑлнӑ. 1934 ҫулта Чимкент курӑк заводӗ ӗҫлеме пуҫланӑ; вӑл СССР-ӑн пысӑк тӗслӗ металлурги предприятийӗсенчен пӗри пулнӑ.

[[Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи]] тапхӑрӗнче Совет Союзӗн хӗвеланӑҫ районӗсенчен Чимкента 17 промышленность предприятийӗ куҫарнӑ. Хула фронт валли курӑк, эмел, ҫу-ҫӑв тата ытти продукци кӑларнӑ.

=== Казахстан хӑй тӗллӗн пулнӑ хыҫҫӑн ===

1992 ҫулхи сентябрӗн 8-мӗшӗнче хулан официаллӑ вырӑсла ятне '''Шымкент''' тесе ҫирӗплетнӗ.

2018 ҫулхи июнӗн 19-мӗшӗнче Шымкент Кӑнтӑр Казахстан облаҫӗ составӗнчен тухнӑ тата республика пӗлтерӗшлӗ хула статусне илнӗ. Кӑнтӑр Казахстан облаҫне Туркестан облаҫӗ тесе ят панӑ, ун тӗп хулине Туркестана куҫарнӑ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;/&gt;

2022 ҫулта Шымкентӗн пиллӗкмӗш административлӑ районӗ — Туран районӗ — йӗркеленнӗ.

== Администрациллӗ пайлану ==

Шымкент пилӗк административлӑ районран тӑрать:&lt;ref name=&quot;official&quot;&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акиматӗн официаллӑ сайчӗ.]&lt;/ref&gt;

# '''Абай районӗ''';
# '''Альл-Фараби районӗ''';
# '''Енбекши районӗ''';
# '''Каратау районӗ''';
# '''Туран районӗ'''.

Каратау районне 2014 ҫулта, Туран районне 2022 ҫулта йӗркеленӗ.

Хула администрацийӗн пуҫлӑхӗ — аким. 2023 ҫулхи июльтен Шымкент акимӗ пулса Габит Абдимажитович Сыздыкбеков ӗҫлет.&lt;ref name=&quot;official&quot;/&gt;

== Халӑх йышӗ ==

Шымкент халӑхӗ XX ӗмӗр тата XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗнче хӑвӑрт ӳснӗ. 1897 ҫулхи Раҫҫей империйӗн халӑх шутлавӗ тӑрӑх хулара 11 194 ҫын пурӑннӑ. 1939 ҫулта халӑх йышӗ 74 пин ҫынран иртнӗ, 1989 ҫулта 390 пин ҫын патне ҫитнӗ.

2018 ҫулта Шымкент халӑхӗ миллион ҫынран иртнӗ. Хула территорийӗ ҫывӑхри ялсемпе пурӑнан вырӑнсене хутшӑнтарни те халӑх йышӗ ӳсес тӗлӗшпе пысӑк вырӑн йышӑннӑ.

2026 ҫулхи июнӗн 1-мӗшӗнче хулара 1 308 120 ҫын шутланнӑ.&lt;ref name=&quot;population2026&quot;/&gt; Халӑх нумай нацилӗ. Нумайӑшӗ — казахсем; пысӑк этнос ушкӑнӗсем хушшинче узбексем, вырӑссем, азербайджансем, татарсем, корейсӑм тата ытти халӑхсем пур.&lt;ref&gt;''Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2023 жылдың басына''. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы.&lt;/ref&gt;

Казах тата вырӑс чӗлхисем пӗтӗмӗшле усӑ курӑнаҫҫӗ; узбек чӗлхи те анлӑ сарӑлнӑ.

== Экономики ==

Шымкент — Казахстанӑн пысӑк промышленность тата суту-илӳ тӗпӗсенчен пӗри. Хулари тӗп отрасльсем:

* тӗслӗ металлурги;
* нефть тӗрлӗ майпа ӗҫлесе хатӗрлесси;
* химия тата фармацевтика промышленноҫӗ;
* машиностроени;
* ҫӑмӑл промышленность;
* апат-ҫимӗҫ продукцийӗ кӑларасси;
* тутарӑв материалӗсем туса кӑларасси.

Пысӑк предприятисем хушшинче «ПетроКазахстан Ойл Продактс» нефть ӗҫлекен завод, «Химфарм» фармацевтика компанийӗ, «Шымкентцемент» тата тӗслӗ металлурги предприятийӗсем пур.

2025 ҫулта Шымкентӑн тулаш вал продукцийӗ 5,7 триллион тенге патне ҫитнӗ, чӑн ӳсӗм 11 процент пулнӑ. Экономика структуринче кӑмӑлпа кӑтартакан ӗҫсем 66,9 процент, тавар туса кӑларасси 26,4 процент йышӑннӑ.&lt;ref name=&quot;economy&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хулин социаллӑ-экономикӑллӑ кӑтартӑвӗсем. Қазақстан Республики Миллӗ статистика бюровӗ.]&lt;/ref&gt;

2026 ҫулхи январь—май уйӑхӗсенче промышленность продукцийӗн хакӗ 666,8 миллиард тенге пулнӑ. Тутарӑв ӗҫӗсем тата ҫурт-йӗр тӑвасси те хӑвӑрт аталанать.&lt;ref name=&quot;economy&quot;/&gt;

== Транспорт ==

Шымкент Казахстанӑн кӑнтӑрӗнчи пысӑк транспорт уйрӑмӗ пулса тӑрать. Хула урлӑ Алматы, Тараз, Туркестан, Ташкент тата ытти хуласене ҫыхӑнтаракан автомобиль тата чукун ҫулсем иртеҫҫӗ.

'''Шымкент халӑх хушшинчи аэропорчӗ''' Казахстан хулисемпе ҫеҫ мар, ют ҫӗршывсенчи хуласемпе те авиарейссем ирттерет. Ҫӗнӗ пассажир терминалӗ аэропортӑн ҫын йышӑна йышӑнас хӑвачне ӳстернӗ.

'''Шымкент чукун ҫул станцийӗ''' — Трансарал тата Ташкент—Арыс ҫулӗсенчи пысӑк станци. Станци ҫуртне 2023—2024 ҫулсенче тӗплӗн юсанӑ тата ҫӗнетнӗ.

Хула транспортӗн тӗп тӗсӗ — автобуссем. 1969 ҫултан 2005 ҫулччен Шымкентра троллейбус системи ӗҫленӗ.

== Культура тата вӗренӳ ==

Шымкентра тӗрлӗ халӑхсен культура центрӗсем, театрсем, музейсем, библиотекӑсем, концерт залӗсем тата галерейӑсем ӗҫлеҫҫӗ. Хула культура учрежденийӗсем хушшинче:

* Шәмші Қалдаяқов ячӗллӗ филармони;
* вырӑс драма театрӗ;
* узбек драма театрӗ;
* опера тата балет театрӗ;
* Шымкент хулин музейӗ;
* «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы» йӑла-йӗрке центрӗ.

2020 ҫулта Шымкент БДБ-ӑн культура тӗп хули пулнӑ. Программа майӗпе хулара концертсем, театр фестивалӗсем, выставкӑсем тата халӑх хушшинчи конференцисем ирттернӗ.

Шымкентра сакӑртан ытла аслӑ вӗренӳ учрежденийӗ ӗҫлет. Паллӑраххисем:

* Мухтар Ауэзов ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан университетӗ;
* Өзбекәлі Жәнібеков ячӗллӗ Кӑнтӑр Казахстан педагогика университетӗ;
* Кӑнтӑр Казахстан медицина академийӗ;
* Шымкент университетӗ;
* «Мирас» университетӗ.

== Паллӑ вырӑнсем ==

[[Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|thumb|Шымкент цитаделӗ]]

Шымкентӑн паллӑ тарихлӑ тата культура вырӑнӗсем:

* '''Авалхи хула тата цитадель''' — Шымкентӑн тарихлӑ тӗпӗ; археологи тӗпчевӗсем ирттернӗ вырӑн;
* '''Ордабасы площадӗ''' — хула тӗпӗнчи мемориаллӑ комплекс; унта «Ҫӗр-Ана» монуменчӗ вырнаҫнӑ;
* '''Хӑйсӑрлӑх паркӗ''' — Казахстан хӑйсӑрлӑхӗ ячӗпе йӗркеленӗ парк;
* '''Шымкент арбачӗ''' — урапа ҫӳрекенсен урамӗ, культура тата суту-илӳ вырӑнӗ;
* '''Дендропарк''' — нумай тӗрлӗ йывӑҫ-курӑк пухӑнӑ пысӑк парк;
* '''Кошкарата юханшывӗн хӗрри''' — уҫӑлма тата ҫӳреме майлӑ вырӑн;
* '''Кен-Баба паркӗ''';
* '''Абай паркӗ''';
* '''Шәмші Қалдаяқов аллейи''';
* '''«Қошқар ата» этнографи комплексӗ'''.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Вырӑс драма театрӗ
Ӳкерчĕк:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Хӑйсӑрлӑх паркӗ
Ӳкерчĕк:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Шымкент арбачӗ
Ӳкерчĕк:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|Ордабасы площадӗ
Ӳкерчĕк:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg|Цитадель
&lt;/gallery&gt;

== Спорт ==

Хулара футбол, бокс, кӗрешӳ, гимнастика, теннис тата ытти спорт тӗсӗсем аталаннӑ. Шымкентӑн паллӑ футбол клубӗ — '''«Ордабасы»'''. Клуб хӑйӗн матчӗсене Қажымұқан Мұңайтпасов ячӗллӗ стадионта ирттерет.

Хулара спорт комплексӗсем, бассейнсем, теннис центрӗсем тата олимпиецсене хатӗрлекен учрежденисем ӗҫлеҫҫӗ.

== Туслӑ хуласем ==

Шымкент тӗрлӗ ҫӗршывсенчи хуласемпе экономика, культура тата вӗренӳ ҫыхӑнӑвӗсем аталантарса пырать. Туслӑ хуласем хушшинче:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; &quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Хула&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; | &lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Ҫӗршыв&lt;/span&gt;
|-
| [[Байинь]] || {{ялавлани|Китай}}
|-
| [[Измир]] || {{ялавлани|Турци}}
|-
| [[Могилёв]]|| {{ялавлани|Беларуҫ}}
|-
| [[Паттайя]]|| {{ялавлани|Таиланд}}
|-
| [[Стивенейдж]]|| {{ялавлани|Аслӑ Британи}}
|-
| [[Худжанд]]|| {{ялавлани|Таджикистан}}
|}

== Каҫӑсем ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хулин акимачӗн официаллӑ сайчӗ]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент ҫинчен статистика]

[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Казахстан хулисем]]
[[Категори:Шымкент]]</text>
      <sha1>ecimlj200j8lal0bpy1ox2rkuzqs0wb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энерги йăвăлăхĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130304</id>
    <revision>
      <id>875437</id>
      <timestamp>2026-07-12T12:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «{{Пĕлтерĕшсем|Йăвăлăх (пĕлтерĕшсем)}} {{Физика виçи | Ячĕ    =  Энерги йăвăлăхĕ | Символ      = &lt;math&gt;w= \frac{dW}{dV}&lt;/math&gt; | Виçелĕх = L&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;M&lt;sup&gt;+1&lt;/sup&gt;T&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; | СИ          = [[Джоуль|Дж]]/[[метр|м]]&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; | СГС         = | Асăрхавсем  = [[скаляр]] }}  '''Энерги йăвăлăхĕ''' — скалярла физикăлл...»</comment>
      <origin>875437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="sp2rtk6xyc85x5ncdqadi4dbh8owdce" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Йăвăлăх (пĕлтерĕшсем)}}
{{Физика виçи
| Ячĕ    =  Энерги йăвăлăхĕ
| Символ      = &lt;math&gt;w= \frac{dW}{dV}&lt;/math&gt;
| Виçелĕх = L&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;M&lt;sup&gt;+1&lt;/sup&gt;T&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt;
| СИ          = [[Джоуль|Дж]]/[[метр|м]]&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| СГС         =
| Асăрхавсем  = [[скаляр]]
}}

'''Энерги йăвăлăхĕ''' — скалярла [[физикăлла кап]], 
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

[[Категори:Электродинамика]]
[[Категори:Йăвăлăх]]
[[Категори:Физикăлла капсем]]
[[Категори:Энерги]]</text>
      <sha1>sp2rtk6xyc85x5ncdqadi4dbh8owdce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Шурӑ Чиркӳ районӗ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130305</id>
    <revision>
      <id>875445</id>
      <timestamp>2026-07-12T18:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «{{çӳрев ярăмĕ |ят  = Шурӑ Чиркӳ районӗ |çĕлĕк = [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи пурӑнан вырӑнсем |state   =  |ӳкерчĕк  = [[File:Coat_of_arms_of_Bilotserkivskyi_Raion.png|60px]] |ӳкерчĕк2 = [[File:Flag_of_Bilotserkivskyi_Raion.gif|border|80px]] |ят-йыш   = ; Район центрӗ — [[Шурӑ Чиркӳ]]  ; Хуласем:  [[Сквира]]{{*}}[[Тараща]]{{*}}[[Тетиев]...»</comment>
      <origin>875445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17784" sha1="ip3fh04wgk1k946i1ahp50d8k6spmgx" xml:space="preserve">{{çӳрев ярăмĕ
|ят  = Шурӑ Чиркӳ районӗ
|çĕлĕк = [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = [[File:Coat_of_arms_of_Bilotserkivskyi_Raion.png|60px]]
|ӳкерчĕк2 = [[File:Flag_of_Bilotserkivskyi_Raion.gif|border|80px]]
|ят-йыш   =
; Район центрӗ — [[Шурӑ Чиркӳ]]

; Хуласем:

[[Сквира]]{{*}}[[Тараща]]{{*}}[[Тетиев]]{{*}}[[Узин]]

; Посёлоксем:

[[Володарка]]{{*}}[[Гребёнки]]{{*}}[[Дослидницкое]]{{*}}[[Ракитное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ракитное]]{{*}}[[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Ставище]]{{*}}[[Терезино]]

; Саласем:

[[Андреевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Андреевка]]{{*}}[[Антонов (Кейӳ облаҫӗ)|Антонов]]{{*}}[[Антоновка (Ставище посёлок громади)|Антоновка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Антоновка (Тараща хула громади)|Антоновка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Бакалы (Украина)|Бакалы]]{{*}}[[Бакумовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Бакумовка]]{{*}}[[Беспечная (Кейӳ облаҫӗ)|Беспечная]]{{*}}[[Безугляки]]{{*}}[[Березна (Кейӳ облаҫӗ)|Березна]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Бирюки (Кейӳ облаҫӗ)|Бирюки]]{{*}}[[Белиевка]]{{*}}[[Блощинцы]]{{*}}[[Бовкун]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Браное Поле]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка]]{{*}}[[Буда (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Буда]]&lt;!-- *(Чернобыльте пӗр ятлӑ ялччӗ) --&gt;{{*}}[[Буки (Кейӳ облаҫӗ)|Буки]]{{*}}[[Бурковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Бурковцы]]{{*}}[[Бушево (сала)|Бушево]]{{*}}[[Быковая Гребля]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Василев (Кейӳ облаҫӗ)|Василев]]{{*}}[[Великополовецкое]]{{*}}[[Вербовая (Кейӳ облаҫӗ)|Вербовая]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Весёлый Кут (Кейӳ облаҫӗ)|Весёлый Кут]]{{*}}[[Выговское]]{{*}}[[Вынаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Вынаровка]]{{*}}[[Высокое (Кейӳ облаҫӗ)|Высокое]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Винницкие Ставы]]{{*}}[[Владиславка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Владиславка]]{{*}}[[Владимировка (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Владимировка (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Володарка посёлок громади)|Владимировка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Тараща хула громади)|Владимировка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Вольная Тарасовка]]{{*}}[[Гайворон (Кейӳ облаҫӗ)|Гайворон]]{{*}}[[Гайок (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Гайок (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Галайки]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Глушки (Кейӳ облаҫӗ)|Глушки]]{{*}}[[Глыбочка (Украина)|Глыбочка]]{{*}}[[Голодьки (Кейӳ облаҫӗ)|Голодьки]]{{*}}[[Горобиевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Горобиевка]]{{*}}[[Городище (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Городище]]{{*}}[[Городище-Косовское]]{{*}}[[Городище-Пустоваровское]]{{*}}[[Горошков]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Григоровка]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Гута (Кейӳ облаҫӗ)|Гута]]{{*}}[[Дениховка]]{{*}}[[Дзвеняче]]{{*}}[[Дибровка (Медвин сала громади)|Дибровка (Медвин ТГ)]]{{*}}[[Дибровка (Тетиев хула громади)|Дибровка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Дмитренки (Кейӳ облаҫӗ)|Дмитренки]]{{*}}[[Домантовка]]{{*}}[[Дрозды (Кейӳ облаҫӗ)|Дрозды]]{{*}}[[Дружба (Кейӳ облаҫӗ)|Дружба]]{{*}}[[Дубина (Кейӳ облаҫӗ)|Дубина]]{{*}}[[Дубовка (Кейӳ облаҫӗ)|Дубовка]]{{*}}[[Дулицкое]]{{*}}[[Дунайка (Украина)|Дунайка]]{{*}}[[Житные Горы]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Завадовка (Кейӳ облаҫӗ)|Завадовка]]{{*}}[[Закутинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Закутинцы]]{{*}}[[Запрудье (Кейӳ облаҫӗ)|Запрудье]]{{*}}[[Затиша]]{{*}}[[Золотуха (Кейӳ облаҫӗ)|Золотуха]]{{*}}[[Зрайки]]{{*}}[[Ивановка (Узин хула громади)|Ивановка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Ивановка (Ставище посёлок громади)|Ивановка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Иккӗмӗш Ксаверовка]]{{*}}[[Йосиповка (Кейӳ облаҫӗ)|Йосиповка]]{{*}}[[Каленная]]{{*}}[[Калиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиновка]]{{*}}[[Калиново (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиново]]{{*}}[[Каменная Гребля]]{{*}}[[Капустинцы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Капустинцы]]{{*}}[[Кашперовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кашперовка]]{{*}}[[Квитневое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Квитневое]]{{*}}[[Кӗҫӗн Антоновка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Березянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Вовнянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ерчики]]{{*}}[[Кӗҫӗн Михайловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кӗҫӗн Михайловка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ольшанка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Кӗҫӗн Ольшанка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Сквирка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Лисовцы]]{{*}}[[Кирданы (Кейӳ облаҫӗ)|Кирданы]]{{*}}[[Кисловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кисловка]]{{*}}[[Кищинцы]]{{*}}[[Кленовое (Кейӳ облаҫӗ)|Кленовое]]{{*}}[[Клочки (Кейӳ облаҫӗ)|Клочки]]{{*}}[[Клюки (Кейӳ облаҫӗ)|Клюки]]{{*}}[[Ковалёвка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ковалёвка]]{{*}}[[Ковшоватая]]{{*}}[[Коженики]]{{*}}[[Колесниково (Кейӳ облаҫӗ)|Колесникове]]{{*}}[[Кононовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кононовка]]{{*}}[[Коржиха (Кейӳ облаҫӗ)|Коржиха]]{{*}}[[Коржевка (Кейӳ облаҫӗ)|Коржевка]]{{*}}[[Коряковка (Украина)|Коряковка]]{{*}}[[Косовка (Кейӳ облаҫӗ)|Косовка]]{{*}}[[Косяковка (Украина)|Косяковка]]{{*}}[[Кошев (Кейӳ облаҫӗ)|Кошев]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Красное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красное]]{{*}}[[Красногородка]]{{*}}[[Краснолесы]]{{*}}[[Краснянка (Кейӳ облаҫӗ)|Краснянка]]{{*}}[[Красюки]]{{*}}[[Крещатый Яр (сала)|Крещатый Яр]]{{*}}[[Кривая (Кейӳ облаҫӗ)|Кривая]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Кривошеинцы]]{{*}}[[Крутые Горбы]]{{*}}[[Ксаверовка (Кейӳ облаҫӗ)|Ксаверовка]]{{*}}[[Лаврики (Кейӳ облаҫӗ)|Лаврики]]{{*}}[[Лихачиха]]{{*}}[[Лесовичи (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лесовичи]]{{*}}[[Лобачев (Украина)|Лобачев]]{{*}}[[Логвин (Украина)|Логвин]]{{*}}[[Лосятин (Кейӳ облаҫӗ)|Лосятин]]{{*}}[[Лубянка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лубянка]]{{*}}[[Лукьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лукьяновка]]{{*}}[[Лука (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лука]]{{*}}[[Любка (Кейӳ облаҫӗ)|Любка]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Людвиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Людвиновка]]{{*}}[[Мазепинцы]]{{*}}[[Маковка (Кейӳ облаҫӗ)|Маковка]]{{*}}[[Макеевка (Кейӳ облаҫӗ)|Макеевка]]{{*}}[[Маковецкое]]{{*}}[[Мӑн Березянка]]{{*}}[[Мӑн Вовнянка]]{{*}}[[Мӑн Ерчики]]{{*}}[[Малоберезанское]]{{*}}[[Марьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Марьяновка]]{{*}}[[Мармулиевка]]{{*}}[[Матвеиха (Кейӳ облаҫӗ)|Матвеиха]]{{*}}[[Матюши (Украина)|Матюши]]{{*}}[[Медвин (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Медвин]]{{*}}[[Межовое (Кейӳ облаҫӗ)|Межовое]]{{*}}[[Миньковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Миньковцы]]{{*}}[[Митаевка]]{{*}}[[Михайловка (Володарка посёлок громади)|Михайловка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Тетиев хула громади)|Михайловка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Узин хула громади)|Михайловка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Молчановка (Кейӳ облаҫӗ)|Молчановка]]{{*}}[[Молочное (Кейӳ облаҫӗ)|Молочное]]{{*}}[[Надросевка]]{{*}}[[Насташка (сала)|Насташка]]{{*}}[[Ненадиха]]{{*}}[[Одайполь]]{{*}}[[Однорог]]{{*}}[[Ожеговка]]{{*}}[[Озёрная (Кейӳ облаҫӗ)|Озёрная]]{{*}}[[Олейникова Слобода]]{{*}}[[Ольшаница (Кейӳ облаҫӗ)|Ольшаница]]{{*}}[[Ольшанская Новоселица]]{{*}}[[Ореховец (Кейӳ облаҫӗ)|Ореховец]]{{*}}[[Остров (Кейӳ облаҫӗ)|Остров]]{{*}}[[Острийки]]{{*}}[[Павловка (Кейӳ облаҫӗ)|Павловка]]{{*}}[[Паляничинцы]]{{*}}[[Пархомовка (Кейӳ облаҫӗ)|Пархомовка]]{{*}}[[Петрашёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Петрашёвка]]{{*}}[[Петровка (Кейӳ облаҫӗ)|Петровка]]{{*}}[[Пилипча (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Пилипча]]{{*}}[[Пинчуки (сала)|Пинчуки]]{{*}}[[Пищики (Кейӳ облаҫӗ)|Пищики]]{{*}}[[Песчаная (Кейӳ облаҫӗ)|Песчаная]]{{*}}[[Плоское (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Плоское]]{{*}}[[Побережка]]{{*}}[[Погребы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Погребы]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Пологи (Кейӳ облаҫӗ)|Пологи]]{{*}}[[Поправка (сала)|Поправка]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Потиевка (Кейӳ облаҫӗ)|Потиевка]]{{*}}[[Потоки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Потоки]]{{*}}[[Пугачёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Пугачёвка]]{{*}}[[Пустоваровка]]{{*}}[[Пшеничное (Кейӳ облаҫӗ)|Пшеничное]]{{*}}[[Пятигоры (Кейӳ облаҫӗ)|Пятигоры]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Ратуш (Кейӳ облаҫӗ)|Ратуш]]{{*}}[[Рачки (Кейӳ облаҫӗ)|Рачки]]{{*}}[[Реденькое]]{{*}}[[Рожки (Кейӳ облаҫӗ)|Рожки]]{{*}}[[Рогозна (Володарка посёлок громади)|Рогозна (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Рогозна (Сквира хула громади)|Рогозна (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Розалиевка]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Ромашки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ромашки]]{{*}}[[Росишки (Кейӳ облаҫӗ)|Росишки]]{{*}}[[Роська (сала)|Роська]]{{*}}[[Рубченки]]{{*}}[[Руда (Кейӳ облаҫӗ)|Руда]]{{*}}[[Рудое Село]]{{*}}[[Рыбчинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Рыбчинцы]]{{*}}[[Савинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Савинцы]]{{*}}[[Саврань (Кейӳ облаҫӗ)|Саврань]]{{*}}[[Саливонки]]{{*}}[[Салиха (сала)|Салиха]]{{*}}[[Самгородок (Кейӳ облаҫӗ)|Самгородок]]{{*}}[[Севериновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Севериновка]]{{*}}[[Селезёновка]]{{*}}[[Сидоры (Кейӳ облаҫӗ)|Сидоры]]{{*}}[[Синява (Кейӳ облаҫӗ)|Синява]]{{*}}[[Скибинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Скибинцы]]{{*}}[[Скребыши]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Соколовка (Кейӳ облаҫӗ)|Соколовка]]{{*}}[[Сорокотяги]]{{*}}[[Софийка]]{{*}}[[Софиполь]]{{*}}[[Стадница (Кейӳ облаҫӗ)|Стадница]]{{*}}[[Станишовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Станишовка]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Степановка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степановка]]{{*}}[[Степовое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степовое]]{{*}}[[Степок (Тараща хула громади)|Степок (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Степок (Узин хула громади)|Степок (Узин ТГ)]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Сухолесы]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Маковка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Пустоваровка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Життя (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Життя]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Шлях (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Шлях]]{{*}}[[Таборов]]{{*}}[[Тадиевка]]{{*}}[[Тайница]]{{*}}[[Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Сквира хула громади)|Тарасовка (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Тетиев хула громади)|Тарасовка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Узин хула громади)|Тарасовка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Тарган (сала)|Тарган]]{{*}}[[Тележинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Тележинцы]]{{*}}[[Терешки (Кейӳ облаҫӗ)|Терешки]]{{*}}[[Телешовка (Украина)|Телешовка]]{{*}}[[Токаревка (Кейӳ облаҫӗ)|Токаревка]]{{*}}[[Томиловка (Украина)|Томиловка]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Троицкое (Кейӳ облаҫӗ)|Троицкое]]{{*}}[[Тростинская Новоселица]]{{*}}[[Трушки (Украина)|Трушки]]{{*}}[[Тхоровка]]{{*}}[[Улашовка]]{{*}}[[Ульяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ульяновка]]{{*}}[[Устимовка (Кейӳ облаҫӗ)|Устимовка]]{{*}}[[Фастовка (Украина)|Фастовка]]{{*}}[[Фесюры]]{{*}}[[Фурсы]]{{*}}[[Хмелевка (Кейӳ облаҫӗ)|Хмелевка]]{{*}}[[Храпачи]]{{*}}[[Цапиевка]]{{*}}[[Чепижинцы]]{{*}}[[Чепилиевка]]{{*}}[[Червоное (Ковалёвка сала громади)|Червоное (Ковалёвка ТГ)]]{{*}}[[Червоное (Ставищи посёлок громади)|Червоное (Ставищи ТГ)]]{{*}}[[Черепин (Кейӳ облаҫӗ)|Черепин]]{{*}}[[Черепинка]]{{*}}[[Черкас (Быковая Гребля староста округӗ)|Черкас (Быковая Гребля СО)]]{{*}}[[Черкас (Поправка староста округӗ)|Черкас (Поправка СО)]]{{*}}[[Чернин (Кейӳ облаҫӗ)|Чернин]]{{*}}[[Чмыревка (Кейӳ облаҫӗ)|Чмыревка]]{{*}}[[Чубинцы]]{{*}}[[Чупира]]{{*}}[[Шалиевка]]{{*}}[[Шамраевка (Кейӳ облаҫӗ)|Шамраевка]]{{*}}[[Шапиевка]]{{*}}[[Шарки (Кейӳ облаҫӗ)|Шарки]]{{*}}[[Шевченково (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Шевченково]]{{*}}[[Шкаровка]]{{*}}[[Щербаки (Кейӳ облаҫӗ)|Щербаки]]{{*}}[[Щербашенцы]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Юшков Рог]]{{*}}[[Яблоновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Яблоновка]]{{*}}[[Ямы (Кейӳ облаҫӗ)|Ямы]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
[[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ip3fh04wgk1k946i1ahp50d8k6spmgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875446</id>
      <parentid>875445</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T18:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>йӑнӑшсем</comment>
      <origin>875446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17786" sha1="fm2et29os74yn8x1qw55yd2wsgmpl5g" xml:space="preserve">{{çӳрев ярăмĕ
|ят  = Шурӑ Чиркӳ районӗ
|çĕлĕк = [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = [[File:Coat_of_arms_of_Bilotserkivskyi_Raion.png|60px]]
|ӳкерчĕк2 = [[File:Flag_of_Bilotserkivskyi_Raion.gif|border|80px]]
|ят-йыш   =
; Район центрӗ — [[Шурӑ Чиркӳ]]

; Хуласем:

[[Сквира]]{{*}}[[Тараща]]{{*}}[[Тетиев]]{{*}}[[Узин]]

; Посёлоксем:

[[Володарка]]{{*}}[[Гребёнки]]{{*}}[[Дослидницкое]]{{*}}[[Ракитное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ракитное]]{{*}}[[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Ставище]]{{*}}[[Терезино]]

; Саласем:

[[Андреевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Андреевка]]{{*}}[[Антонов (Кейӳ облаҫӗ)|Антонов]]{{*}}[[Антоновка (Ставище посёлок громади)|Антоновка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Антоновка (Тараща хула громади)|Антоновка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Бакалы (Украина)|Бакалы]]{{*}}[[Бакумовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Бакумовка]]{{*}}[[Беспечная (Кейӳ облаҫӗ)|Беспечная]]{{*}}[[Безугляки]]{{*}}[[Березна (Кейӳ облаҫӗ)|Березна]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Бирюки (Кейӳ облаҫӗ)|Бирюки]]{{*}}[[Белиевка]]{{*}}[[Блощинцы]]{{*}}[[Бовкун]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Браное Поле]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка]]{{*}}[[Буда (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Буда]]&lt;!-- *(Чернобыльте пӗр ятлӑ ялччӗ) --&gt;{{*}}[[Буки (Кейӳ облаҫӗ)|Буки]]{{*}}[[Бурковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Бурковцы]]{{*}}[[Бушево (сала)|Бушево]]{{*}}[[Быковая Гребля]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Василев (Кейӳ облаҫӗ)|Василев]]{{*}}[[Великополовецкое]]{{*}}[[Вербовая (Кейӳ облаҫӗ)|Вербовая]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Весёлый Кут (Кейӳ облаҫӗ)|Весёлый Кут]]{{*}}[[Выговское]]{{*}}[[Вынаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Вынаровка]]{{*}}[[Высокое (Кейӳ облаҫӗ)|Высокое]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Винницкие Ставы]]{{*}}[[Владиславка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Владиславка]]{{*}}[[Владимировка (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Владимировка (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Володарка посёлок громади)|Владимировка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Тараща хула громади)|Владимировка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Вольная Тарасовка]]{{*}}[[Гайворон (Кейӳ облаҫӗ)|Гайворон]]{{*}}[[Гайок (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Гайок (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Галайки]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Глушки (Кейӳ облаҫӗ)|Глушки]]{{*}}[[Глыбочка (Украина)|Глыбочка]]{{*}}[[Голодьки (Кейӳ облаҫӗ)|Голодьки]]{{*}}[[Горобиевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Горобиевка]]{{*}}[[Городище (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Городище]]{{*}}[[Городище-Косовское]]{{*}}[[Городище-Пустоваровское]]{{*}}[[Горошков]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Григоровка]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Гута (Кейӳ облаҫӗ)|Гута]]{{*}}[[Дениховка]]{{*}}[[Дзвеняче]]{{*}}[[Дибровка (Медвин сала громади)|Дибровка (Медвин ТГ)]]{{*}}[[Дибровка (Тетиев хула громади)|Дибровка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Дмитренки (Кейӳ облаҫӗ)|Дмитренки]]{{*}}[[Домантовка]]{{*}}[[Дрозды (Кейӳ облаҫӗ)|Дрозды]]{{*}}[[Дружба (Кейӳ облаҫӗ)|Дружба]]{{*}}[[Дубина (Кейӳ облаҫӗ)|Дубина]]{{*}}[[Дубовка (Кейӳ облаҫӗ)|Дубовка]]{{*}}[[Дулицкое]]{{*}}[[Дунайка (Украина)|Дунайка]]{{*}}[[Житные Горы]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Завадовка (Кейӳ облаҫӗ)|Завадовка]]{{*}}[[Закутинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Закутинцы]]{{*}}[[Запрудье (Кейӳ облаҫӗ)|Запрудье]]{{*}}[[Затиша]]{{*}}[[Золотуха (Кейӳ облаҫӗ)|Золотуха]]{{*}}[[Зрайки]]{{*}}[[Ивановка (Узин хула громади)|Ивановка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Ивановка (Ставище посёлок громади)|Ивановка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Иккӗмӗш Ксаверовка]]{{*}}[[Йосиповка (Кейӳ облаҫӗ)|Йосиповка]]{{*}}[[Каленная]]{{*}}[[Калиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиновка]]{{*}}[[Калиново (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиново]]{{*}}[[Каменная Гребля]]{{*}}[[Капустинцы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Капустинцы]]{{*}}[[Кашперовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кашперовка]]{{*}}[[Квитневое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Квитневое]]{{*}}[[Кӗҫӗн Антоновка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Березянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Вовнянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ерчики]]{{*}}[[Кӗҫӗн Михайловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кӗҫӗн Михайловка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ольшанка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Кӗҫӗн Ольшанка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Сквирка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Лисовцы]]{{*}}[[Кирданы (Кейӳ облаҫӗ)|Кирданы]]{{*}}[[Кисловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кисловка]]{{*}}[[Кищинцы]]{{*}}[[Кленовое (Кейӳ облаҫӗ)|Кленовое]]{{*}}[[Клочки (Кейӳ облаҫӗ)|Клочки]]{{*}}[[Клюки (Кейӳ облаҫӗ)|Клюки]]{{*}}[[Ковалёвка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ковалёвка]]{{*}}[[Ковшоватая]]{{*}}[[Коженики]]{{*}}[[Колесниково (Кейӳ облаҫӗ)|Колесникове]]{{*}}[[Кононовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кононовка]]{{*}}[[Коржиха (Кейӳ облаҫӗ)|Коржиха]]{{*}}[[Коржевка (Кейӳ облаҫӗ)|Коржевка]]{{*}}[[Коряковка (Украина)|Коряковка]]{{*}}[[Косовка (Кейӳ облаҫӗ)|Косовка]]{{*}}[[Косяковка (Украина)|Косяковка]]{{*}}[[Кошев (Кейӳ облаҫӗ)|Кошев]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Красное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красное]]{{*}}[[Красногородка]]{{*}}[[Краснолесы]]{{*}}[[Краснянка (Кейӳ облаҫӗ)|Краснянка]]{{*}}[[Красюки]]{{*}}[[Крещатый Яр (сала)|Крещатый Яр]]{{*}}[[Кривая (Кейӳ облаҫӗ)|Кривая]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Кривошеинцы]]{{*}}[[Крутые Горбы]]{{*}}[[Ксаверовка (Кейӳ облаҫӗ)|Ксаверовка]]{{*}}[[Лаврики (Кейӳ облаҫӗ)|Лаврики]]{{*}}[[Лихачиха]]{{*}}[[Лесовичи (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лесовичи]]{{*}}[[Лобачев (Украина)|Лобачев]]{{*}}[[Логвин (Украина)|Логвин]]{{*}}[[Лосятин (Кейӳ облаҫӗ)|Лосятин]]{{*}}[[Лубянка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лубянка]]{{*}}[[Лукьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лукьяновка]]{{*}}[[Лука (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лука]]{{*}}[[Любка (Кейӳ облаҫӗ)|Любка]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Людвиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Людвиновка]]{{*}}[[Мазепинцы]]{{*}}[[Маковка (Кейӳ облаҫӗ)|Маковка]]{{*}}[[Макеевка (Кейӳ облаҫӗ)|Макеевка]]{{*}}[[Маковецкое]]{{*}}[[Мӑн Березянка]]{{*}}[[Мӑн Вовнянка]]{{*}}[[Мӑн Ерчики]]{{*}}[[Малоберезанское]]{{*}}[[Марьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Марьяновка]]{{*}}[[Мармулиевка]]{{*}}[[Матвеиха (Кейӳ облаҫӗ)|Матвеиха]]{{*}}[[Матюши (Украина)|Матюши]]{{*}}[[Медвин (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Медвин]]{{*}}[[Межовое (Кейӳ облаҫӗ)|Межовое]]{{*}}[[Миньковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Миньковцы]]{{*}}[[Митаевка]]{{*}}[[Михайловка (Володарка посёлок громади)|Михайловка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Тетиев хула громади)|Михайловка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Узин хула громади)|Михайловка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Молчановка (Кейӳ облаҫӗ)|Молчановка]]{{*}}[[Молочное (Кейӳ облаҫӗ)|Молочное]]{{*}}[[Надросевка]]{{*}}[[Насташка (сала)|Насташка]]{{*}}[[Ненадиха]]{{*}}[[Одайполь]]{{*}}[[Однорог]]{{*}}[[Ожеговка]]{{*}}[[Озёрная (Кейӳ облаҫӗ)|Озёрная]]{{*}}[[Олейникова Слобода]]{{*}}[[Ольшаница (Кейӳ облаҫӗ)|Ольшаница]]{{*}}[[Ольшанская Новоселица]]{{*}}[[Ореховец (Кейӳ облаҫӗ)|Ореховец]]{{*}}[[Остров (Кейӳ облаҫӗ)|Остров]]{{*}}[[Острийки]]{{*}}[[Павловка (Кейӳ облаҫӗ)|Павловка]]{{*}}[[Паляничинцы]]{{*}}[[Пархомовка (Кейӳ облаҫӗ)|Пархомовка]]{{*}}[[Петрашёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Петрашёвка]]{{*}}[[Петровка (Кейӳ облаҫӗ)|Петровка]]{{*}}[[Пилипча (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Пилипча]]{{*}}[[Пинчуки (сала)|Пинчуки]]{{*}}[[Пищики (Кейӳ облаҫӗ)|Пищики]]{{*}}[[Песчаная (Кейӳ облаҫӗ)|Песчаная]]{{*}}[[Плоское (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Плоское]]{{*}}[[Побережка]]{{*}}[[Погребы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Погребы]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Пологи (Кейӳ облаҫӗ)|Пологи]]{{*}}[[Поправка (сала)|Поправка]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Потиевка (Кейӳ облаҫӗ)|Потиевка]]{{*}}[[Потоки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Потоки]]{{*}}[[Пугачёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Пугачёвка]]{{*}}[[Пустоваровка]]{{*}}[[Пшеничное (Кейӳ облаҫӗ)|Пшеничное]]{{*}}[[Пятигоры (Кейӳ облаҫӗ)|Пятигоры]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Ратуш (Кейӳ облаҫӗ)|Ратуш]]{{*}}[[Рачки (Кейӳ облаҫӗ)|Рачки]]{{*}}[[Реденькое]]{{*}}[[Рожки (Кейӳ облаҫӗ)|Рожки]]{{*}}[[Рогозна (Володарка посёлок громади)|Рогозна (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Рогозна (Сквира хула громади)|Рогозна (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Розалиевка]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Ромашки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ромашки]]{{*}}[[Росишки (Кейӳ облаҫӗ)|Росишки]]{{*}}[[Роська (сала)|Роська]]{{*}}[[Рубченки]]{{*}}[[Руда (Кейӳ облаҫӗ)|Руда]]{{*}}[[Рудое Село]]{{*}}[[Рыбчинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Рыбчинцы]]{{*}}[[Савинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Савинцы]]{{*}}[[Саврань (Кейӳ облаҫӗ)|Саврань]]{{*}}[[Саливонки]]{{*}}[[Салиха (сала)|Салиха]]{{*}}[[Самгородок (Кейӳ облаҫӗ)|Самгородок]]{{*}}[[Севериновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Севериновка]]{{*}}[[Селезёновка]]{{*}}[[Сидоры (Кейӳ облаҫӗ)|Сидоры]]{{*}}[[Синява (Кейӳ облаҫӗ)|Синява]]{{*}}[[Скибинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Скибинцы]]{{*}}[[Скребыши]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Соколовка (Кейӳ облаҫӗ)|Соколовка]]{{*}}[[Сорокотяги]]{{*}}[[Софийка]]{{*}}[[Софиполь]]{{*}}[[Стадница (Кейӳ облаҫӗ)|Стадница]]{{*}}[[Станишовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Станишовка]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Степановка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степановка]]{{*}}[[Степовое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степовое]]{{*}}[[Степок (Тараща хула громади)|Степок (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Степок (Узин хула громади)|Степок (Узин ТГ)]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Сухолесы]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Маковка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Пустоваровка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Життя (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Життя]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Шлях (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Шлях]]{{*}}[[Таборов]]{{*}}[[Тадиевка]]{{*}}[[Тайница]]{{*}}[[Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Сквира хула громади)|Тарасовка (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Тетиев хула громади)|Тарасовка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Узин хула громади)|Тарасовка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Тарган (сала)|Тарган]]{{*}}[[Тележинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Тележинцы]]{{*}}[[Терешки (Кейӳ облаҫӗ)|Терешки]]{{*}}[[Телешовка (Украина)|Телешовка]]{{*}}[[Токаревка (Кейӳ облаҫӗ)|Токаревка]]{{*}}[[Томиловка (Украина)|Томиловка]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Троицкое (Кейӳ облаҫӗ)|Троицкое]]{{*}}[[Тростинская Новоселица]]{{*}}[[Трушки (Украина)|Трушки]]{{*}}[[Тхоровка]]{{*}}[[Улашовка]]{{*}}[[Ульяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ульяновка]]{{*}}[[Устимовка (Кейӳ облаҫӗ)|Устимовка]]{{*}}[[Фастовка (Украина)|Фастовка]]{{*}}[[Фесюры]]{{*}}[[Фурсы]]{{*}}[[Хмелевка (Кейӳ облаҫӗ)|Хмелевка]]{{*}}[[Храпачи]]{{*}}[[Цапиевка]]{{*}}[[Чепижинцы]]{{*}}[[Чепилиевка]]{{*}}[[Червоное (Ковалёвка сала громади)|Червоное (Ковалёвка ТГ)]]{{*}}[[Червоное (Ставищие посёлок громади)|Червоное (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Черепин (Кейӳ облаҫӗ)|Черепин]]{{*}}[[Черепинка]]{{*}}[[Черкас (Быковая Гребля староста округӗ)|Черкас (Быковая Гребля СО)]]{{*}}[[Черкас (Поправка староста округӗ)|Черкас (Поправка СО)]]{{*}}[[Чернин (Кейӳ облаҫӗ)|Чернин]]{{*}}[[Чмыревка (Кейӳ облаҫӗ)|Чмыревка]]{{*}}[[Чубинцы]]{{*}}[[Чупира]]{{*}}[[Шалиевка]]{{*}}[[Шамраевка (Кейӳ облаҫӗ)|Шамраевка]]{{*}}[[Шапиевка]]{{*}}[[Шарки (Кейӳ облаҫӗ)|Шарки]]{{*}}[[Шевченково (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Шевченково]]{{*}}[[Шкаровка]]{{*}}[[Щербаки (Кейӳ облаҫӗ)|Щербаки]]{{*}}[[Щербашенцы]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Юшков Рог]]{{*}}[[Яблоновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Яблоновка]]{{*}}[[Ямы (Кейӳ облаҫӗ)|Ямы]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
[[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fm2et29os74yn8x1qw55yd2wsgmpl5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875485</id>
      <parentid>875446</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>алфавит йӗркилетӳ</comment>
      <origin>875485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17786" sha1="k85ryqycda6wskszj53o9x2bgzxgd20" xml:space="preserve">{{çӳрев ярăмĕ
|ят  = Шурӑ Чиркӳ районӗ
|çĕлĕк = [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = [[File:Coat_of_arms_of_Bilotserkivskyi_Raion.png|60px]]
|ӳкерчĕк2 = [[File:Flag_of_Bilotserkivskyi_Raion.gif|border|80px]]
|ят-йыш   =
; Район центрӗ — [[Шурӑ Чиркӳ]]

; Хуласем:

[[Сквира]]{{*}}[[Тараща]]{{*}}[[Тетиев]]{{*}}[[Узин]]

; Посёлоксем:

[[Володарка]]{{*}}[[Гребёнки]]{{*}}[[Дослидницкое]]{{*}}[[Ракитное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ракитное]]{{*}}[[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Ставище]]{{*}}[[Терезино]]

; Саласем:

[[Андреевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Андреевка]]{{*}}[[Антонов (Кейӳ облаҫӗ)|Антонов]]{{*}}[[Антоновка (Ставище посёлок громади)|Антоновка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Антоновка (Тараща хула громади)|Антоновка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Бакалы (Украина)|Бакалы]]{{*}}[[Бакумовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Бакумовка]]{{*}}[[Беспечная (Кейӳ облаҫӗ)|Беспечная]]{{*}}[[Безугляки]]{{*}}[[Березна (Кейӳ облаҫӗ)|Березна]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Бирюки (Кейӳ облаҫӗ)|Бирюки]]{{*}}[[Белиевка]]{{*}}[[Блощинцы]]{{*}}[[Бовкун]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Браное Поле]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка]]{{*}}[[Буда (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Буда]]&lt;!-- *(Чернобыльте пӗр ятлӑ ялччӗ) --&gt;{{*}}[[Буки (Кейӳ облаҫӗ)|Буки]]{{*}}[[Бурковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Бурковцы]]{{*}}[[Бушево (сала)|Бушево]]{{*}}[[Быковая Гребля]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Василев (Кейӳ облаҫӗ)|Василев]]{{*}}[[Великополовецкое]]{{*}}[[Вербовая (Кейӳ облаҫӗ)|Вербовая]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Весёлый Кут (Кейӳ облаҫӗ)|Весёлый Кут]]{{*}}[[Винницкие Ставы]]{{*}}[[Владиславка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Владиславка]]{{*}}[[Владимировка (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Владимировка (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Володарка посёлок громади)|Владимировка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Тараща хула громади)|Владимировка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Вольная Тарасовка]]{{*}}[[Выговское]]{{*}}[[Вынаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Вынаровка]]{{*}}[[Высокое (Кейӳ облаҫӗ)|Высокое]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гайворон (Кейӳ облаҫӗ)|Гайворон]]{{*}}[[Гайок (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Гайок (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Галайки]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Глушки (Кейӳ облаҫӗ)|Глушки]]{{*}}[[Глыбочка (Украина)|Глыбочка]]{{*}}[[Голодьки (Кейӳ облаҫӗ)|Голодьки]]{{*}}[[Горобиевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Горобиевка]]{{*}}[[Городище (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Городище]]{{*}}[[Городище-Косовское]]{{*}}[[Городище-Пустоваровское]]{{*}}[[Горошков]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Григоровка]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Гута (Кейӳ облаҫӗ)|Гута]]{{*}}[[Дениховка]]{{*}}[[Дзвеняче]]{{*}}[[Дибровка (Медвин сала громади)|Дибровка (Медвин ТГ)]]{{*}}[[Дибровка (Тетиев хула громади)|Дибровка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Дмитренки (Кейӳ облаҫӗ)|Дмитренки]]{{*}}[[Домантовка]]{{*}}[[Дрозды (Кейӳ облаҫӗ)|Дрозды]]{{*}}[[Дружба (Кейӳ облаҫӗ)|Дружба]]{{*}}[[Дубина (Кейӳ облаҫӗ)|Дубина]]{{*}}[[Дубовка (Кейӳ облаҫӗ)|Дубовка]]{{*}}[[Дулицкое]]{{*}}[[Дунайка (Украина)|Дунайка]]{{*}}[[Житные Горы]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Завадовка (Кейӳ облаҫӗ)|Завадовка]]{{*}}[[Закутинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Закутинцы]]{{*}}[[Запрудье (Кейӳ облаҫӗ)|Запрудье]]{{*}}[[Затиша]]{{*}}[[Золотуха (Кейӳ облаҫӗ)|Золотуха]]{{*}}[[Зрайки]]{{*}}[[Ивановка (Узин хула громади)|Ивановка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Ивановка (Ставище посёлок громади)|Ивановка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Иккӗмӗш Ксаверовка]]{{*}}[[Йосиповка (Кейӳ облаҫӗ)|Йосиповка]]{{*}}[[Каленная]]{{*}}[[Калиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиновка]]{{*}}[[Калиново (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиново]]{{*}}[[Каменная Гребля]]{{*}}[[Капустинцы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Капустинцы]]{{*}}[[Кашперовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кашперовка]]{{*}}[[Квитневое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Квитневое]]{{*}}[[Кӗҫӗн Антоновка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Березянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Вовнянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ерчики]]{{*}}[[Кӗҫӗн Михайловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кӗҫӗн Михайловка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ольшанка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Кӗҫӗн Ольшанка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Сквирка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Лисовцы]]{{*}}[[Кирданы (Кейӳ облаҫӗ)|Кирданы]]{{*}}[[Кисловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кисловка]]{{*}}[[Кищинцы]]{{*}}[[Кленовое (Кейӳ облаҫӗ)|Кленовое]]{{*}}[[Клочки (Кейӳ облаҫӗ)|Клочки]]{{*}}[[Клюки (Кейӳ облаҫӗ)|Клюки]]{{*}}[[Ковалёвка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ковалёвка]]{{*}}[[Ковшоватая]]{{*}}[[Коженики]]{{*}}[[Колесниково (Кейӳ облаҫӗ)|Колесникове]]{{*}}[[Кононовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кононовка]]{{*}}[[Коржиха (Кейӳ облаҫӗ)|Коржиха]]{{*}}[[Коржевка (Кейӳ облаҫӗ)|Коржевка]]{{*}}[[Коряковка (Украина)|Коряковка]]{{*}}[[Косовка (Кейӳ облаҫӗ)|Косовка]]{{*}}[[Косяковка (Украина)|Косяковка]]{{*}}[[Кошев (Кейӳ облаҫӗ)|Кошев]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Красное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красное]]{{*}}[[Красногородка]]{{*}}[[Краснолесы]]{{*}}[[Краснянка (Кейӳ облаҫӗ)|Краснянка]]{{*}}[[Красюки]]{{*}}[[Крещатый Яр (сала)|Крещатый Яр]]{{*}}[[Кривая (Кейӳ облаҫӗ)|Кривая]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Кривошеинцы]]{{*}}[[Крутые Горбы]]{{*}}[[Ксаверовка (Кейӳ облаҫӗ)|Ксаверовка]]{{*}}[[Лаврики (Кейӳ облаҫӗ)|Лаврики]]{{*}}[[Лихачиха]]{{*}}[[Лесовичи (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лесовичи]]{{*}}[[Лобачев (Украина)|Лобачев]]{{*}}[[Логвин (Украина)|Логвин]]{{*}}[[Лосятин (Кейӳ облаҫӗ)|Лосятин]]{{*}}[[Лубянка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лубянка]]{{*}}[[Лукьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лукьяновка]]{{*}}[[Лука (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лука]]{{*}}[[Любка (Кейӳ облаҫӗ)|Любка]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Людвиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Людвиновка]]{{*}}[[Мазепинцы]]{{*}}[[Маковка (Кейӳ облаҫӗ)|Маковка]]{{*}}[[Макеевка (Кейӳ облаҫӗ)|Макеевка]]{{*}}[[Маковецкое]]{{*}}[[Мӑн Березянка]]{{*}}[[Мӑн Вовнянка]]{{*}}[[Мӑн Ерчики]]{{*}}[[Малоберезанское]]{{*}}[[Марьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Марьяновка]]{{*}}[[Мармулиевка]]{{*}}[[Матвеиха (Кейӳ облаҫӗ)|Матвеиха]]{{*}}[[Матюши (Украина)|Матюши]]{{*}}[[Медвин (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Медвин]]{{*}}[[Межовое (Кейӳ облаҫӗ)|Межовое]]{{*}}[[Миньковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Миньковцы]]{{*}}[[Митаевка]]{{*}}[[Михайловка (Володарка посёлок громади)|Михайловка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Тетиев хула громади)|Михайловка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Узин хула громади)|Михайловка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Молчановка (Кейӳ облаҫӗ)|Молчановка]]{{*}}[[Молочное (Кейӳ облаҫӗ)|Молочное]]{{*}}[[Надросевка]]{{*}}[[Насташка (сала)|Насташка]]{{*}}[[Ненадиха]]{{*}}[[Одайполь]]{{*}}[[Однорог]]{{*}}[[Ожеговка]]{{*}}[[Озёрная (Кейӳ облаҫӗ)|Озёрная]]{{*}}[[Олейникова Слобода]]{{*}}[[Ольшаница (Кейӳ облаҫӗ)|Ольшаница]]{{*}}[[Ольшанская Новоселица]]{{*}}[[Ореховец (Кейӳ облаҫӗ)|Ореховец]]{{*}}[[Остров (Кейӳ облаҫӗ)|Остров]]{{*}}[[Острийки]]{{*}}[[Павловка (Кейӳ облаҫӗ)|Павловка]]{{*}}[[Паляничинцы]]{{*}}[[Пархомовка (Кейӳ облаҫӗ)|Пархомовка]]{{*}}[[Петрашёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Петрашёвка]]{{*}}[[Петровка (Кейӳ облаҫӗ)|Петровка]]{{*}}[[Пилипча (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Пилипча]]{{*}}[[Пинчуки (сала)|Пинчуки]]{{*}}[[Пищики (Кейӳ облаҫӗ)|Пищики]]{{*}}[[Песчаная (Кейӳ облаҫӗ)|Песчаная]]{{*}}[[Плоское (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Плоское]]{{*}}[[Побережка]]{{*}}[[Погребы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Погребы]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Пологи (Кейӳ облаҫӗ)|Пологи]]{{*}}[[Поправка (сала)|Поправка]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Потиевка (Кейӳ облаҫӗ)|Потиевка]]{{*}}[[Потоки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Потоки]]{{*}}[[Пугачёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Пугачёвка]]{{*}}[[Пустоваровка]]{{*}}[[Пшеничное (Кейӳ облаҫӗ)|Пшеничное]]{{*}}[[Пятигоры (Кейӳ облаҫӗ)|Пятигоры]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Ратуш (Кейӳ облаҫӗ)|Ратуш]]{{*}}[[Рачки (Кейӳ облаҫӗ)|Рачки]]{{*}}[[Реденькое]]{{*}}[[Рожки (Кейӳ облаҫӗ)|Рожки]]{{*}}[[Рогозна (Володарка посёлок громади)|Рогозна (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Рогозна (Сквира хула громади)|Рогозна (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Розалиевка]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Ромашки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ромашки]]{{*}}[[Росишки (Кейӳ облаҫӗ)|Росишки]]{{*}}[[Роська (сала)|Роська]]{{*}}[[Рубченки]]{{*}}[[Руда (Кейӳ облаҫӗ)|Руда]]{{*}}[[Рудое Село]]{{*}}[[Рыбчинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Рыбчинцы]]{{*}}[[Савинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Савинцы]]{{*}}[[Саврань (Кейӳ облаҫӗ)|Саврань]]{{*}}[[Саливонки]]{{*}}[[Салиха (сала)|Салиха]]{{*}}[[Самгородок (Кейӳ облаҫӗ)|Самгородок]]{{*}}[[Севериновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Севериновка]]{{*}}[[Селезёновка]]{{*}}[[Сидоры (Кейӳ облаҫӗ)|Сидоры]]{{*}}[[Синява (Кейӳ облаҫӗ)|Синява]]{{*}}[[Скибинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Скибинцы]]{{*}}[[Скребыши]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Соколовка (Кейӳ облаҫӗ)|Соколовка]]{{*}}[[Сорокотяги]]{{*}}[[Софийка]]{{*}}[[Софиполь]]{{*}}[[Стадница (Кейӳ облаҫӗ)|Стадница]]{{*}}[[Станишовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Станишовка]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Степановка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степановка]]{{*}}[[Степовое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степовое]]{{*}}[[Степок (Тараща хула громади)|Степок (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Степок (Узин хула громади)|Степок (Узин ТГ)]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Сухолесы]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Маковка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Пустоваровка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Життя (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Життя]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Шлях (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Шлях]]{{*}}[[Таборов]]{{*}}[[Тадиевка]]{{*}}[[Тайница]]{{*}}[[Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Сквира хула громади)|Тарасовка (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Тетиев хула громади)|Тарасовка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Узин хула громади)|Тарасовка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Тарган (сала)|Тарган]]{{*}}[[Тележинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Тележинцы]]{{*}}[[Терешки (Кейӳ облаҫӗ)|Терешки]]{{*}}[[Телешовка (Украина)|Телешовка]]{{*}}[[Токаревка (Кейӳ облаҫӗ)|Токаревка]]{{*}}[[Томиловка (Украина)|Томиловка]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Троицкое (Кейӳ облаҫӗ)|Троицкое]]{{*}}[[Тростинская Новоселица]]{{*}}[[Трушки (Украина)|Трушки]]{{*}}[[Тхоровка]]{{*}}[[Улашовка]]{{*}}[[Ульяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ульяновка]]{{*}}[[Устимовка (Кейӳ облаҫӗ)|Устимовка]]{{*}}[[Фастовка (Украина)|Фастовка]]{{*}}[[Фесюры]]{{*}}[[Фурсы]]{{*}}[[Хмелевка (Кейӳ облаҫӗ)|Хмелевка]]{{*}}[[Храпачи]]{{*}}[[Цапиевка]]{{*}}[[Чепижинцы]]{{*}}[[Чепилиевка]]{{*}}[[Червоное (Ковалёвка сала громади)|Червоное (Ковалёвка ТГ)]]{{*}}[[Червоное (Ставищие посёлок громади)|Червоное (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Черепин (Кейӳ облаҫӗ)|Черепин]]{{*}}[[Черепинка]]{{*}}[[Черкас (Быковая Гребля староста округӗ)|Черкас (Быковая Гребля СО)]]{{*}}[[Черкас (Поправка староста округӗ)|Черкас (Поправка СО)]]{{*}}[[Чернин (Кейӳ облаҫӗ)|Чернин]]{{*}}[[Чмыревка (Кейӳ облаҫӗ)|Чмыревка]]{{*}}[[Чубинцы]]{{*}}[[Чупира]]{{*}}[[Шалиевка]]{{*}}[[Шамраевка (Кейӳ облаҫӗ)|Шамраевка]]{{*}}[[Шапиевка]]{{*}}[[Шарки (Кейӳ облаҫӗ)|Шарки]]{{*}}[[Шевченково (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Шевченково]]{{*}}[[Шкаровка]]{{*}}[[Щербаки (Кейӳ облаҫӗ)|Щербаки]]{{*}}[[Щербашенцы]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Юшков Рог]]{{*}}[[Яблоновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Яблоновка]]{{*}}[[Ямы (Кейӳ облаҫӗ)|Ямы]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
[[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k85ryqycda6wskszj53o9x2bgzxgd20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875486</id>
      <parentid>875485</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>алфавит йӗркилетӳ</comment>
      <origin>875486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17786" sha1="7eqy1jkzvupq22ogklwnzcsfn2uhrr5" xml:space="preserve">{{çӳрев ярăмĕ
|ят  = Шурӑ Чиркӳ районӗ
|çĕлĕк = [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = [[File:Coat_of_arms_of_Bilotserkivskyi_Raion.png|60px]]
|ӳкерчĕк2 = [[File:Flag_of_Bilotserkivskyi_Raion.gif|border|80px]]
|ят-йыш   =
; Район центрӗ — [[Шурӑ Чиркӳ]]

; Хуласем:

[[Сквира]]{{*}}[[Тараща]]{{*}}[[Тетиев]]{{*}}[[Узин]]

; Посёлоксем:

[[Володарка]]{{*}}[[Гребёнки]]{{*}}[[Дослидницкое]]{{*}}[[Ракитное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ракитное]]{{*}}[[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Ставище]]{{*}}[[Терезино]]

; Саласем:

[[Андреевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Андреевка]]{{*}}[[Антонов (Кейӳ облаҫӗ)|Антонов]]{{*}}[[Антоновка (Ставище посёлок громади)|Антоновка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Антоновка (Тараща хула громади)|Антоновка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Бакалы (Украина)|Бакалы]]{{*}}[[Бакумовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Бакумовка]]{{*}}[[Беспечная (Кейӳ облаҫӗ)|Беспечная]]{{*}}[[Безугляки]]{{*}}[[Березна (Кейӳ облаҫӗ)|Березна]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Бирюки (Кейӳ облаҫӗ)|Бирюки]]{{*}}[[Белиевка]]{{*}}[[Блощинцы]]{{*}}[[Бовкун]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Браное Поле]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка]]{{*}}[[Буда (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Буда]]&lt;!-- *(Чернобыльте пӗр ятлӑ ялччӗ) --&gt;{{*}}[[Буки (Кейӳ облаҫӗ)|Буки]]{{*}}[[Бурковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Бурковцы]]{{*}}[[Бушево (сала)|Бушево]]{{*}}[[Быковая Гребля]]{{*}}[[Василев (Кейӳ облаҫӗ)|Василев]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Великополовецкое]]{{*}}[[Вербовая (Кейӳ облаҫӗ)|Вербовая]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Весёлый Кут (Кейӳ облаҫӗ)|Весёлый Кут]]{{*}}[[Винницкие Ставы]]{{*}}[[Владиславка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Владиславка]]{{*}}[[Владимировка (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Владимировка (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Володарка посёлок громади)|Владимировка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Тараща хула громади)|Владимировка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Вольная Тарасовка]]{{*}}[[Выговское]]{{*}}[[Вынаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Вынаровка]]{{*}}[[Высокое (Кейӳ облаҫӗ)|Высокое]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гайворон (Кейӳ облаҫӗ)|Гайворон]]{{*}}[[Гайок (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Гайок (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Галайки]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Глушки (Кейӳ облаҫӗ)|Глушки]]{{*}}[[Глыбочка (Украина)|Глыбочка]]{{*}}[[Голодьки (Кейӳ облаҫӗ)|Голодьки]]{{*}}[[Горобиевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Горобиевка]]{{*}}[[Городище (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Городище]]{{*}}[[Городище-Косовское]]{{*}}[[Городище-Пустоваровское]]{{*}}[[Горошков]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Григоровка]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Гута (Кейӳ облаҫӗ)|Гута]]{{*}}[[Дениховка]]{{*}}[[Дзвеняче]]{{*}}[[Дибровка (Медвин сала громади)|Дибровка (Медвин ТГ)]]{{*}}[[Дибровка (Тетиев хула громади)|Дибровка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Дмитренки (Кейӳ облаҫӗ)|Дмитренки]]{{*}}[[Домантовка]]{{*}}[[Дрозды (Кейӳ облаҫӗ)|Дрозды]]{{*}}[[Дружба (Кейӳ облаҫӗ)|Дружба]]{{*}}[[Дубина (Кейӳ облаҫӗ)|Дубина]]{{*}}[[Дубовка (Кейӳ облаҫӗ)|Дубовка]]{{*}}[[Дулицкое]]{{*}}[[Дунайка (Украина)|Дунайка]]{{*}}[[Житные Горы]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Завадовка (Кейӳ облаҫӗ)|Завадовка]]{{*}}[[Закутинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Закутинцы]]{{*}}[[Запрудье (Кейӳ облаҫӗ)|Запрудье]]{{*}}[[Затиша]]{{*}}[[Золотуха (Кейӳ облаҫӗ)|Золотуха]]{{*}}[[Зрайки]]{{*}}[[Ивановка (Узин хула громади)|Ивановка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Ивановка (Ставище посёлок громади)|Ивановка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Иккӗмӗш Ксаверовка]]{{*}}[[Йосиповка (Кейӳ облаҫӗ)|Йосиповка]]{{*}}[[Каленная]]{{*}}[[Калиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиновка]]{{*}}[[Калиново (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиново]]{{*}}[[Каменная Гребля]]{{*}}[[Капустинцы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Капустинцы]]{{*}}[[Кашперовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кашперовка]]{{*}}[[Квитневое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Квитневое]]{{*}}[[Кӗҫӗн Антоновка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Березянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Вовнянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ерчики]]{{*}}[[Кӗҫӗн Михайловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кӗҫӗн Михайловка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ольшанка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Кӗҫӗн Ольшанка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Сквирка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Лисовцы]]{{*}}[[Кирданы (Кейӳ облаҫӗ)|Кирданы]]{{*}}[[Кисловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кисловка]]{{*}}[[Кищинцы]]{{*}}[[Кленовое (Кейӳ облаҫӗ)|Кленовое]]{{*}}[[Клочки (Кейӳ облаҫӗ)|Клочки]]{{*}}[[Клюки (Кейӳ облаҫӗ)|Клюки]]{{*}}[[Ковалёвка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ковалёвка]]{{*}}[[Ковшоватая]]{{*}}[[Коженики]]{{*}}[[Колесниково (Кейӳ облаҫӗ)|Колесникове]]{{*}}[[Кононовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кононовка]]{{*}}[[Коржиха (Кейӳ облаҫӗ)|Коржиха]]{{*}}[[Коржевка (Кейӳ облаҫӗ)|Коржевка]]{{*}}[[Коряковка (Украина)|Коряковка]]{{*}}[[Косовка (Кейӳ облаҫӗ)|Косовка]]{{*}}[[Косяковка (Украина)|Косяковка]]{{*}}[[Кошев (Кейӳ облаҫӗ)|Кошев]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Красное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красное]]{{*}}[[Красногородка]]{{*}}[[Краснолесы]]{{*}}[[Краснянка (Кейӳ облаҫӗ)|Краснянка]]{{*}}[[Красюки]]{{*}}[[Крещатый Яр (сала)|Крещатый Яр]]{{*}}[[Кривая (Кейӳ облаҫӗ)|Кривая]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Кривошеинцы]]{{*}}[[Крутые Горбы]]{{*}}[[Ксаверовка (Кейӳ облаҫӗ)|Ксаверовка]]{{*}}[[Лаврики (Кейӳ облаҫӗ)|Лаврики]]{{*}}[[Лихачиха]]{{*}}[[Лесовичи (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лесовичи]]{{*}}[[Лобачев (Украина)|Лобачев]]{{*}}[[Логвин (Украина)|Логвин]]{{*}}[[Лосятин (Кейӳ облаҫӗ)|Лосятин]]{{*}}[[Лубянка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лубянка]]{{*}}[[Лукьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лукьяновка]]{{*}}[[Лука (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лука]]{{*}}[[Любка (Кейӳ облаҫӗ)|Любка]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Людвиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Людвиновка]]{{*}}[[Мазепинцы]]{{*}}[[Маковка (Кейӳ облаҫӗ)|Маковка]]{{*}}[[Макеевка (Кейӳ облаҫӗ)|Макеевка]]{{*}}[[Маковецкое]]{{*}}[[Мӑн Березянка]]{{*}}[[Мӑн Вовнянка]]{{*}}[[Мӑн Ерчики]]{{*}}[[Малоберезанское]]{{*}}[[Марьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Марьяновка]]{{*}}[[Мармулиевка]]{{*}}[[Матвеиха (Кейӳ облаҫӗ)|Матвеиха]]{{*}}[[Матюши (Украина)|Матюши]]{{*}}[[Медвин (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Медвин]]{{*}}[[Межовое (Кейӳ облаҫӗ)|Межовое]]{{*}}[[Миньковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Миньковцы]]{{*}}[[Митаевка]]{{*}}[[Михайловка (Володарка посёлок громади)|Михайловка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Тетиев хула громади)|Михайловка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Узин хула громади)|Михайловка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Молчановка (Кейӳ облаҫӗ)|Молчановка]]{{*}}[[Молочное (Кейӳ облаҫӗ)|Молочное]]{{*}}[[Надросевка]]{{*}}[[Насташка (сала)|Насташка]]{{*}}[[Ненадиха]]{{*}}[[Одайполь]]{{*}}[[Однорог]]{{*}}[[Ожеговка]]{{*}}[[Озёрная (Кейӳ облаҫӗ)|Озёрная]]{{*}}[[Олейникова Слобода]]{{*}}[[Ольшаница (Кейӳ облаҫӗ)|Ольшаница]]{{*}}[[Ольшанская Новоселица]]{{*}}[[Ореховец (Кейӳ облаҫӗ)|Ореховец]]{{*}}[[Остров (Кейӳ облаҫӗ)|Остров]]{{*}}[[Острийки]]{{*}}[[Павловка (Кейӳ облаҫӗ)|Павловка]]{{*}}[[Паляничинцы]]{{*}}[[Пархомовка (Кейӳ облаҫӗ)|Пархомовка]]{{*}}[[Петрашёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Петрашёвка]]{{*}}[[Петровка (Кейӳ облаҫӗ)|Петровка]]{{*}}[[Пилипча (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Пилипча]]{{*}}[[Пинчуки (сала)|Пинчуки]]{{*}}[[Пищики (Кейӳ облаҫӗ)|Пищики]]{{*}}[[Песчаная (Кейӳ облаҫӗ)|Песчаная]]{{*}}[[Плоское (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Плоское]]{{*}}[[Побережка]]{{*}}[[Погребы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Погребы]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Пологи (Кейӳ облаҫӗ)|Пологи]]{{*}}[[Поправка (сала)|Поправка]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Потиевка (Кейӳ облаҫӗ)|Потиевка]]{{*}}[[Потоки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Потоки]]{{*}}[[Пугачёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Пугачёвка]]{{*}}[[Пустоваровка]]{{*}}[[Пшеничное (Кейӳ облаҫӗ)|Пшеничное]]{{*}}[[Пятигоры (Кейӳ облаҫӗ)|Пятигоры]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Ратуш (Кейӳ облаҫӗ)|Ратуш]]{{*}}[[Рачки (Кейӳ облаҫӗ)|Рачки]]{{*}}[[Реденькое]]{{*}}[[Рожки (Кейӳ облаҫӗ)|Рожки]]{{*}}[[Рогозна (Володарка посёлок громади)|Рогозна (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Рогозна (Сквира хула громади)|Рогозна (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Розалиевка]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Ромашки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ромашки]]{{*}}[[Росишки (Кейӳ облаҫӗ)|Росишки]]{{*}}[[Роська (сала)|Роська]]{{*}}[[Рубченки]]{{*}}[[Руда (Кейӳ облаҫӗ)|Руда]]{{*}}[[Рудое Село]]{{*}}[[Рыбчинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Рыбчинцы]]{{*}}[[Савинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Савинцы]]{{*}}[[Саврань (Кейӳ облаҫӗ)|Саврань]]{{*}}[[Саливонки]]{{*}}[[Салиха (сала)|Салиха]]{{*}}[[Самгородок (Кейӳ облаҫӗ)|Самгородок]]{{*}}[[Севериновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Севериновка]]{{*}}[[Селезёновка]]{{*}}[[Сидоры (Кейӳ облаҫӗ)|Сидоры]]{{*}}[[Синява (Кейӳ облаҫӗ)|Синява]]{{*}}[[Скибинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Скибинцы]]{{*}}[[Скребыши]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Соколовка (Кейӳ облаҫӗ)|Соколовка]]{{*}}[[Сорокотяги]]{{*}}[[Софийка]]{{*}}[[Софиполь]]{{*}}[[Стадница (Кейӳ облаҫӗ)|Стадница]]{{*}}[[Станишовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Станишовка]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Степановка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степановка]]{{*}}[[Степовое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степовое]]{{*}}[[Степок (Тараща хула громади)|Степок (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Степок (Узин хула громади)|Степок (Узин ТГ)]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Сухолесы]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Маковка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Пустоваровка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Життя (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Життя]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Шлях (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Шлях]]{{*}}[[Таборов]]{{*}}[[Тадиевка]]{{*}}[[Тайница]]{{*}}[[Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Сквира хула громади)|Тарасовка (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Тетиев хула громади)|Тарасовка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Узин хула громади)|Тарасовка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Тарган (сала)|Тарган]]{{*}}[[Тележинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Тележинцы]]{{*}}[[Терешки (Кейӳ облаҫӗ)|Терешки]]{{*}}[[Телешовка (Украина)|Телешовка]]{{*}}[[Токаревка (Кейӳ облаҫӗ)|Токаревка]]{{*}}[[Томиловка (Украина)|Томиловка]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Троицкое (Кейӳ облаҫӗ)|Троицкое]]{{*}}[[Тростинская Новоселица]]{{*}}[[Трушки (Украина)|Трушки]]{{*}}[[Тхоровка]]{{*}}[[Улашовка]]{{*}}[[Ульяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ульяновка]]{{*}}[[Устимовка (Кейӳ облаҫӗ)|Устимовка]]{{*}}[[Фастовка (Украина)|Фастовка]]{{*}}[[Фесюры]]{{*}}[[Фурсы]]{{*}}[[Хмелевка (Кейӳ облаҫӗ)|Хмелевка]]{{*}}[[Храпачи]]{{*}}[[Цапиевка]]{{*}}[[Чепижинцы]]{{*}}[[Чепилиевка]]{{*}}[[Червоное (Ковалёвка сала громади)|Червоное (Ковалёвка ТГ)]]{{*}}[[Червоное (Ставищие посёлок громади)|Червоное (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Черепин (Кейӳ облаҫӗ)|Черепин]]{{*}}[[Черепинка]]{{*}}[[Черкас (Быковая Гребля староста округӗ)|Черкас (Быковая Гребля СО)]]{{*}}[[Черкас (Поправка староста округӗ)|Черкас (Поправка СО)]]{{*}}[[Чернин (Кейӳ облаҫӗ)|Чернин]]{{*}}[[Чмыревка (Кейӳ облаҫӗ)|Чмыревка]]{{*}}[[Чубинцы]]{{*}}[[Чупира]]{{*}}[[Шалиевка]]{{*}}[[Шамраевка (Кейӳ облаҫӗ)|Шамраевка]]{{*}}[[Шапиевка]]{{*}}[[Шарки (Кейӳ облаҫӗ)|Шарки]]{{*}}[[Шевченково (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Шевченково]]{{*}}[[Шкаровка]]{{*}}[[Щербаки (Кейӳ облаҫӗ)|Щербаки]]{{*}}[[Щербашенцы]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Юшков Рог]]{{*}}[[Яблоновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Яблоновка]]{{*}}[[Ямы (Кейӳ облаҫӗ)|Ямы]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
[[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7eqy1jkzvupq22ogklwnzcsfn2uhrr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875487</id>
      <parentid>875486</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>алфавит йӗркилетӳ, йӑнӑшсем</comment>
      <origin>875487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17786" sha1="h209e5ecsfvm0i8uggqb5hv16rq65x9" xml:space="preserve">{{çӳрев ярăмĕ
|ят  = Шурӑ Чиркӳ районӗ
|çĕлĕк = [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = [[File:Coat_of_arms_of_Bilotserkivskyi_Raion.png|60px]]
|ӳкерчĕк2 = [[File:Flag_of_Bilotserkivskyi_Raion.gif|border|80px]]
|ят-йыш   =
; Район центрӗ — [[Шурӑ Чиркӳ]]

; Хуласем:

[[Сквира]]{{*}}[[Тараща]]{{*}}[[Тетиев]]{{*}}[[Узин]]

; Посёлоксем:

[[Володарка]]{{*}}[[Гребёнки]]{{*}}[[Дослидницкое]]{{*}}[[Ракитное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ракитное]]{{*}}[[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Ставище]]{{*}}[[Терезино]]

; Саласем:

[[Андреевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Андреевка]]{{*}}[[Антонов (Кейӳ облаҫӗ)|Антонов]]{{*}}[[Антоновка (Ставище посёлок громади)|Антоновка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Антоновка (Тараща хула громади)|Антоновка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Бакалы (Украина)|Бакалы]]{{*}}[[Бакумовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Бакумовка]]{{*}}[[Беспечная (Кейӳ облаҫӗ)|Беспечная]]{{*}}[[Безугляки]]{{*}}[[Березна (Кейӳ облаҫӗ)|Березна]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Бирюки (Кейӳ облаҫӗ)|Бирюки]]{{*}}[[Белиевка]]{{*}}[[Блощинцы]]{{*}}[[Бовкун]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Браное Поле]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка]]{{*}}[[Буда (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Буда]]&lt;!-- *(Чернобыльте пӗр ятлӑ ялччӗ) --&gt;{{*}}[[Буки (Кейӳ облаҫӗ)|Буки]]{{*}}[[Бурковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Бурковцы]]{{*}}[[Бушево (сала)|Бушево]]{{*}}[[Быковая Гребля]]{{*}}[[Василев (Кейӳ облаҫӗ)|Василев]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Великополовецкое]]{{*}}[[Вербовая (Кейӳ облаҫӗ)|Вербовая]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Весёлый Кут (Кейӳ облаҫӗ)|Весёлый Кут]]{{*}}[[Винницкие Ставы]]{{*}}[[Владиславка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Владиславка]]{{*}}[[Владимировка (Володарка посёлок громади)|Владимировка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Тараща хула громади)|Владимировка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Владимировка (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Вольная Тарасовка]]{{*}}[[Выговское]]{{*}}[[Вынаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Вынаровка]]{{*}}[[Высокое (Кейӳ облаҫӗ)|Высокое]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гайворон (Кейӳ облаҫӗ)|Гайворон]]{{*}}[[Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Гайок (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Гайок (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Галайки]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Глушки (Кейӳ облаҫӗ)|Глушки]]{{*}}[[Глыбочка (Украина)|Глыбочка]]{{*}}[[Голодьки (Кейӳ облаҫӗ)|Голодьки]]{{*}}[[Горобиевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Горобиевка]]{{*}}[[Городище (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Городище]]{{*}}[[Городище-Косовское]]{{*}}[[Городище-Пустоваровское]]{{*}}[[Горошков]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Григоровка]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Гута (Кейӳ облаҫӗ)|Гута]]{{*}}[[Дениховка]]{{*}}[[Дзвеняче]]{{*}}[[Дибровка (Медвин сала громади)|Дибровка (Медвин ТГ)]]{{*}}[[Дибровка (Тетиев хула громади)|Дибровка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Дмитренки (Кейӳ облаҫӗ)|Дмитренки]]{{*}}[[Домантовка]]{{*}}[[Дрозды (Кейӳ облаҫӗ)|Дрозды]]{{*}}[[Дружба (Кейӳ облаҫӗ)|Дружба]]{{*}}[[Дубина (Кейӳ облаҫӗ)|Дубина]]{{*}}[[Дубовка (Кейӳ облаҫӗ)|Дубовка]]{{*}}[[Дулицкое]]{{*}}[[Дунайка (Украина)|Дунайка]]{{*}}[[Житные Горы]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Завадовка (Кейӳ облаҫӗ)|Завадовка]]{{*}}[[Закутинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Закутинцы]]{{*}}[[Запрудье (Кейӳ облаҫӗ)|Запрудье]]{{*}}[[Затиша]]{{*}}[[Золотуха (Кейӳ облаҫӗ)|Золотуха]]{{*}}[[Зрайки]]{{*}}[[Ивановка (Ставище посёлок громади)|Ивановка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Ивановка (Узин хула громади)|Ивановка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Иккӗмӗш Ксаверовка]]{{*}}[[Йосиповка (Кейӳ облаҫӗ)|Йосиповка]]{{*}}[[Каленная]]{{*}}[[Калиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиновка]]{{*}}[[Калиново (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиново]]{{*}}[[Каменная Гребля]]{{*}}[[Капустинцы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Капустинцы]]{{*}}[[Кашперовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кашперовка]]{{*}}[[Квитневое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Квитневое]]{{*}}[[Кӗҫӗн Антоновка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Березянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Вовнянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ерчики]]{{*}}[[Кӗҫӗн Лисовцы]]{{*}}[[Кӗҫӗн Михайловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кӗҫӗн Михайловка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ольшанка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Кӗҫӗн Ольшанка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Сквирка]]{{*}}[[Кирданы (Кейӳ облаҫӗ)|Кирданы]]{{*}}[[Кисловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кисловка]]{{*}}[[Кищинцы]]{{*}}[[Кленовое (Кейӳ облаҫӗ)|Кленовое]]{{*}}[[Клочки (Кейӳ облаҫӗ)|Клочки]]{{*}}[[Клюки (Кейӳ облаҫӗ)|Клюки]]{{*}}[[Ковалёвка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ковалёвка]]{{*}}[[Ковшоватая]]{{*}}[[Коженики]]{{*}}[[Колесниково (Кейӳ облаҫӗ)|Колесникове]]{{*}}[[Кононовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кононовка]]{{*}}[[Коржевка (Кейӳ облаҫӗ)|Коржевка]]{{*}}[[Коржиха (Кейӳ облаҫӗ)|Коржиха]]{{*}}[[Коряковка (Украина)|Коряковка]]{{*}}[[Косовка (Кейӳ облаҫӗ)|Косовка]]{{*}}[[Косяковка (Украина)|Косяковка]]{{*}}[[Кошев (Кейӳ облаҫӗ)|Кошев]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Красное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красное]]{{*}}[[Красногородка]]{{*}}[[Краснолесы]]{{*}}[[Краснянка (Кейӳ облаҫӗ)|Краснянка]]{{*}}[[Красюки]]{{*}}[[Крещатый Яр (сала)|Крещатый Яр]]{{*}}[[Кривая (Кейӳ облаҫӗ)|Кривая]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Кривошеинцы]]{{*}}[[Крутые Горбы]]{{*}}[[Ксаверовка (Кейӳ облаҫӗ)|Ксаверовка]]{{*}}[[Лаврики (Кейӳ облаҫӗ)|Лаврики]]{{*}}[[Лесовичи (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лесовичи]]{{*}}[[Лихачиха]]{{*}}[[Лобачев (Украина)|Лобачев]]{{*}}[[Логвин (Украина)|Логвин]]{{*}}[[Лосятин (Кейӳ облаҫӗ)|Лосятин]]{{*}}[[Лубянка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лубянка]]{{*}}[[Лука (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лука]]{{*}}[[Лукьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лукьяновка]]{{*}}[[Любка (Кейӳ облаҫӗ)|Любка]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Людвиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Людвиновка]]{{*}}[[Мазепинцы]]{{*}}[[Макеевка (Кейӳ облаҫӗ)|Макеевка]]{{*}}[[Маковка (Кейӳ облаҫӗ)|Маковка]]{{*}}[[Маковецкое]]{{*}}[[Мӑн Березянка]]{{*}}[[Мӑн Вовнянка]]{{*}}[[Мӑн Ерчики]]{{*}}[[Малоберезанское]]{{*}}[[Мармулиевка]]{{*}}[[Марьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Марьяновка]]{{*}}[[Матвеиха (Кейӳ облаҫӗ)|Матвеиха]]{{*}}[[Матюши (Украина)|Матюши]]{{*}}[[Медвин (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Медвин]]{{*}}[[Межовое (Кейӳ облаҫӗ)|Межовое]]{{*}}[[Миньковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Миньковцы]]{{*}}[[Митаевка]]{{*}}[[Михайловка (Володарка посёлок громади)|Михайловка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Тетиев хула громади)|Михайловка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Узин хула громади)|Михайловка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Молочное (Кейӳ облаҫӗ)|Молочное]]{{*}}[[Молчановка (Кейӳ облаҫӗ)|Молчановка]]{{*}}[[Надросевка]]{{*}}[[Насташка (сала)|Насташка]]{{*}}[[Ненадиха]]{{*}}[[Одайполь]]{{*}}[[Однорог]]{{*}}[[Ожеговка]]{{*}}[[Озёрная (Кейӳ облаҫӗ)|Озёрная]]{{*}}[[Олейникова Слобода]]{{*}}[[Ольшаница (Кейӳ облаҫӗ)|Ольшаница]]{{*}}[[Ольшанская Новоселица]]{{*}}[[Ореховец (Кейӳ облаҫӗ)|Ореховец]]{{*}}[[Острийки]]{{*}}[[Остров (Кейӳ облаҫӗ)|Остров]]{{*}}[[Павловка (Кейӳ облаҫӗ)|Павловка]]{{*}}[[Паляничинцы]]{{*}}[[Пархомовка (Кейӳ облаҫӗ)|Пархомовка]]{{*}}[[Песчаная (Кейӳ облаҫӗ)|Песчаная]]{{*}}[[Петрашёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Петрашёвка]]{{*}}[[Петровка (Кейӳ облаҫӗ)|Петровка]]{{*}}[[Пилипча (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Пилипча]]{{*}}[[Пинчуки (сала)|Пинчуки]]{{*}}[[Пищики (Кейӳ облаҫӗ)|Пищики]]{{*}}[[Плоское (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Плоское]]{{*}}[[Побережка]]{{*}}[[Погребы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Погребы]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Пологи (Кейӳ облаҫӗ)|Пологи]]{{*}}[[Поправка (сала)|Поправка]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Потиевка (Кейӳ облаҫӗ)|Потиевка]]{{*}}[[Потоки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Потоки]]{{*}}[[Пугачёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Пугачёвка]]{{*}}[[Пустоваровка]]{{*}}[[Пшеничное (Кейӳ облаҫӗ)|Пшеничное]]{{*}}[[Пятигоры (Кейӳ облаҫӗ)|Пятигоры]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Ратуш (Кейӳ облаҫӗ)|Ратуш]]{{*}}[[Рачки (Кейӳ облаҫӗ)|Рачки]]{{*}}[[Реденькое]]{{*}}[[Рожки (Кейӳ облаҫӗ)|Рожки]]{{*}}[[Рогозна (Володарка посёлок громади)|Рогозна (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Рогозна (Сквира хула громади)|Рогозна (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Розалиевка]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Ромашки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ромашки]]{{*}}[[Росишки (Кейӳ облаҫӗ)|Росишки]]{{*}}[[Роська (сала)|Роська]]{{*}}[[Рубченки]]{{*}}[[Руда (Кейӳ облаҫӗ)|Руда]]{{*}}[[Рудое Село]]{{*}}[[Рыбчинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Рыбчинцы]]{{*}}[[Савинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Савинцы]]{{*}}[[Саврань (Кейӳ облаҫӗ)|Саврань]]{{*}}[[Саливонки]]{{*}}[[Салиха (сала)|Салиха]]{{*}}[[Самгородок (Кейӳ облаҫӗ)|Самгородок]]{{*}}[[Севериновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Севериновка]]{{*}}[[Селезёновка]]{{*}}[[Сидоры (Кейӳ облаҫӗ)|Сидоры]]{{*}}[[Синява (Кейӳ облаҫӗ)|Синява]]{{*}}[[Скибинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Скибинцы]]{{*}}[[Скребыши]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Соколовка (Кейӳ облаҫӗ)|Соколовка]]{{*}}[[Сорокотяги]]{{*}}[[Софийка]]{{*}}[[Софиполь]]{{*}}[[Стадница (Кейӳ облаҫӗ)|Стадница]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Станишовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Станишовка]]{{*}}[[Степановка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степановка]]{{*}}[[Степовое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степовое]]{{*}}[[Степок (Тараща хула громади)|Степок (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Степок (Узин хула громади)|Степок (Узин ТГ)]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Сухолесы]]{{{*}}[[Ҫӗнӗ Життя (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Життя]]{*}}[[Ҫӗнӗ Маковка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Пустоваровка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Шлях (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Шлях]]{{*}}[[Таборов]]{{*}}[[Тадиевка]]{{*}}[[Тайница]]{{*}}[[Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Сквира хула громади)|Тарасовка (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Тетиев хула громади)|Тарасовка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Узин хула громади)|Тарасовка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Тарган (сала)|Тарган]]{{*}}[[Тележинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Тележинцы]]{{*}}[[Терешки (Кейӳ облаҫӗ)|Терешки]]{{*}}[[Телешовка (Украина)|Телешовка]]{{*}}[[Токаревка (Кейӳ облаҫӗ)|Токаревка]]{{*}}[[Томиловка (Украина)|Томиловка]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Троицкое (Кейӳ облаҫӗ)|Троицкое]]{{*}}[[Тростинская Новоселица]]{{*}}[[Трушки (Украина)|Трушки]]{{*}}[[Тхоровка]]{{*}}[[Улашовка]]{{*}}[[Ульяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ульяновка]]{{*}}[[Устимовка (Кейӳ облаҫӗ)|Устимовка]]{{*}}[[Фастовка (Украина)|Фастовка]]{{*}}[[Фесюры]]{{*}}[[Фурсы]]{{*}}[[Хмелевка (Кейӳ облаҫӗ)|Хмелевка]]{{*}}[[Храпачи]]{{*}}[[Цапиевка]]{{*}}[[Чепижинцы]]{{*}}[[Чепилиевка]]{{*}}[[Червоное (Ковалёвка сала громади)|Червоное (Ковалёвка ТГ)]]{{*}}[[Червоное (Ставищие посёлок громади)|Червоное (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Черепин (Кейӳ облаҫӗ)|Черепин]]{{*}}[[Черепинка]]{{*}}[[Черкас (Быковая Гребля староста округӗ)|Черкас (Быковая Гребля СО)]]{{*}}[[Черкас (Поправка староста округӗ)|Черкас (Поправка СО)]]{{*}}[[Чернин (Кейӳ облаҫӗ)|Чернин]]{{*}}[[Чмыревка (Кейӳ облаҫӗ)|Чмыревка]]{{*}}[[Чубинцы]]{{*}}[[Чупира]]{{*}}[[Шалиевка]]{{*}}[[Шамраевка (Кейӳ облаҫӗ)|Шамраевка]]{{*}}[[Шапиевка]]{{*}}[[Шарки (Кейӳ облаҫӗ)|Шарки]]{{*}}[[Шевченково (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Шевченково]]{{*}}[[Шкаровка]]{{*}}[[Щербаки (Кейӳ облаҫӗ)|Щербаки]]{{*}}[[Щербашенцы]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Юшков Рог]]{{*}}[[Яблоновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Яблоновка]]{{*}}[[Ямы (Кейӳ облаҫӗ)|Ямы]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
[[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h209e5ecsfvm0i8uggqb5hv16rq65x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>875488</id>
      <parentid>875487</parentid>
      <timestamp>2026-07-12T19:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>875488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17786" sha1="54oqwkl9g14dfc3dogf6g1o8cs9mr4o" xml:space="preserve">{{çӳрев ярăмĕ
|ят  = Шурӑ Чиркӳ районӗ
|çĕлĕк = [[Шурӑ Чиркӳ районӗ]]нчи пурӑнан вырӑнсем
|state   = 
|ӳкерчĕк  = [[File:Coat_of_arms_of_Bilotserkivskyi_Raion.png|60px]]
|ӳкерчĕк2 = [[File:Flag_of_Bilotserkivskyi_Raion.gif|border|80px]]
|ят-йыш   =
; Район центрӗ — [[Шурӑ Чиркӳ]]

; Хуласем:

[[Сквира]]{{*}}[[Тараща]]{{*}}[[Тетиев]]{{*}}[[Узин]]

; Посёлоксем:

[[Володарка]]{{*}}[[Гребёнки]]{{*}}[[Дослидницкое]]{{*}}[[Ракитное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ракитное]]{{*}}[[Ставище (Кейӳ облаҫӗ)|Ставище]]{{*}}[[Терезино]]

; Саласем:

[[Андреевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Андреевка]]{{*}}[[Антонов (Кейӳ облаҫӗ)|Антонов]]{{*}}[[Антоновка (Ставище посёлок громади)|Антоновка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Антоновка (Тараща хула громади)|Антоновка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Бакалы (Украина)|Бакалы]]{{*}}[[Бакумовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Бакумовка]]{{*}}[[Беспечная (Кейӳ облаҫӗ)|Беспечная]]{{*}}[[Безугляки]]{{*}}[[Березна (Кейӳ облаҫӗ)|Березна]]{{*}}[[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)|Беседка]]{{*}}[[Бирюки (Кейӳ облаҫӗ)|Бирюки]]{{*}}[[Белиевка]]{{*}}[[Блощинцы]]{{*}}[[Бовкун]]{{*}}[[Богатырка (Украина)|Богатырка]]{{*}}[[Браное Поле]]{{*}}[[Брилёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Брилёвка]]{{*}}[[Буда (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Буда]]&lt;!-- *(Чернобыльте пӗр ятлӑ ялччӗ) --&gt;{{*}}[[Буки (Кейӳ облаҫӗ)|Буки]]{{*}}[[Бурковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Бурковцы]]{{*}}[[Бушево (сала)|Бушево]]{{*}}[[Быковая Гребля]]{{*}}[[Василев (Кейӳ облаҫӗ)|Василев]]{{*}}[[Василиха]]{{*}}[[Великополовецкое]]{{*}}[[Вербовая (Кейӳ облаҫӗ)|Вербовая]]{{*}}[[Весёлое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Весёлое]]{{*}}[[Весёлый Кут (Кейӳ облаҫӗ)|Весёлый Кут]]{{*}}[[Винницкие Ставы]]{{*}}[[Владиславка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Владиславка]]{{*}}[[Владимировка (Володарка посёлок громади)|Владимировка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Тараща хула громади)|Владимировка (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Владимировка (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Владимировка (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Вольная Тарасовка]]{{*}}[[Выговское]]{{*}}[[Вынаровка (Кейӳ облаҫӗ)|Вынаровка]]{{*}}[[Высокое (Кейӳ облаҫӗ)|Высокое]]{{*}}[[Вышковское]]{{*}}[[Гайворон (Кейӳ облаҫӗ)|Гайворон]]{{*}}[[Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Гайок (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Гайок (Шурӑ Чиркӳ хула громади)|Гайок (Шурӑ Чиркӳ ТГ)]]{{*}}[[Галайки]]{{*}}[[Гейсиха]]{{*}}[[Глушки (Кейӳ облаҫӗ)|Глушки]]{{*}}[[Глыбочка (Украина)|Глыбочка]]{{*}}[[Голодьки (Кейӳ облаҫӗ)|Голодьки]]{{*}}[[Горобиевка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Горобиевка]]{{*}}[[Городище (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Городище]]{{*}}[[Городище-Косовское]]{{*}}[[Городище-Пустоваровское]]{{*}}[[Горошков]]{{*}}[[Гостра Могила]]{{*}}[[Григоровка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Григоровка]]{{*}}[[Григоровская Слобода (Кейӳ облаҫӗ)|Григоровская Слобода]]{{*}}[[Гута (Кейӳ облаҫӗ)|Гута]]{{*}}[[Дениховка]]{{*}}[[Дзвеняче]]{{*}}[[Дибровка (Медвин сала громади)|Дибровка (Медвин ТГ)]]{{*}}[[Дибровка (Тетиев хула громади)|Дибровка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Дмитренки (Кейӳ облаҫӗ)|Дмитренки]]{{*}}[[Домантовка]]{{*}}[[Дрозды (Кейӳ облаҫӗ)|Дрозды]]{{*}}[[Дружба (Кейӳ облаҫӗ)|Дружба]]{{*}}[[Дубина (Кейӳ облаҫӗ)|Дубина]]{{*}}[[Дубовка (Кейӳ облаҫӗ)|Дубовка]]{{*}}[[Дулицкое]]{{*}}[[Дунайка (Украина)|Дунайка]]{{*}}[[Житные Горы]]{{*}}[[Журавлиха (Украина)|Журавлиха]]{{*}}[[Завадовка (Кейӳ облаҫӗ)|Завадовка]]{{*}}[[Закутинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Закутинцы]]{{*}}[[Запрудье (Кейӳ облаҫӗ)|Запрудье]]{{*}}[[Затиша]]{{*}}[[Золотуха (Кейӳ облаҫӗ)|Золотуха]]{{*}}[[Зрайки]]{{*}}[[Ивановка (Ставище посёлок громади)|Ивановка (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Ивановка (Узин хула громади)|Ивановка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Иккӗмӗш Ксаверовка]]{{*}}[[Йосиповка (Кейӳ облаҫӗ)|Йосиповка]]{{*}}[[Каленная]]{{*}}[[Калиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиновка]]{{*}}[[Калиново (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Калиново]]{{*}}[[Каменная Гребля]]{{*}}[[Капустинцы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Капустинцы]]{{*}}[[Кашперовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кашперовка]]{{*}}[[Квитневое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Квитневое]]{{*}}[[Кӗҫӗн Антоновка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Березянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Вовнянка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ерчики]]{{*}}[[Кӗҫӗн Лисовцы]]{{*}}[[Кӗҫӗн Михайловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кӗҫӗн Михайловка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Ольшанка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Кӗҫӗн Ольшанка]]{{*}}[[Кӗҫӗн Сквирка]]{{*}}[[Кирданы (Кейӳ облаҫӗ)|Кирданы]]{{*}}[[Кисловка (Кейӳ облаҫӗ)|Кисловка]]{{*}}[[Кищинцы]]{{*}}[[Кленовое (Кейӳ облаҫӗ)|Кленовое]]{{*}}[[Клочки (Кейӳ облаҫӗ)|Клочки]]{{*}}[[Клюки (Кейӳ облаҫӗ)|Клюки]]{{*}}[[Ковалёвка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ковалёвка]]{{*}}[[Ковшоватая]]{{*}}[[Коженики]]{{*}}[[Колесниково (Кейӳ облаҫӗ)|Колесникове]]{{*}}[[Кононовка (Кейӳ облаҫӗ)|Кононовка]]{{*}}[[Коржевка (Кейӳ облаҫӗ)|Коржевка]]{{*}}[[Коржиха (Кейӳ облаҫӗ)|Коржиха]]{{*}}[[Коряковка (Украина)|Коряковка]]{{*}}[[Косовка (Кейӳ облаҫӗ)|Косовка]]{{*}}[[Косяковка (Украина)|Косяковка]]{{*}}[[Кошев (Кейӳ облаҫӗ)|Кошев]]{{*}}[[Красиловка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красиловка]]{{*}}[[Красное (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Красное]]{{*}}[[Красногородка]]{{*}}[[Краснолесы]]{{*}}[[Краснянка (Кейӳ облаҫӗ)|Краснянка]]{{*}}[[Красюки]]{{*}}[[Крещатый Яр (сала)|Крещатый Яр]]{{*}}[[Кривая (Кейӳ облаҫӗ)|Кривая]]{{*}}[[Кривец (Кейӳ облаҫӗ)|Кривец]]{{*}}[[Кривошеинцы]]{{*}}[[Крутые Горбы]]{{*}}[[Ксаверовка (Кейӳ облаҫӗ)|Ксаверовка]]{{*}}[[Лаврики (Кейӳ облаҫӗ)|Лаврики]]{{*}}[[Лесовичи (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лесовичи]]{{*}}[[Лихачиха]]{{*}}[[Лобачев (Украина)|Лобачев]]{{*}}[[Логвин (Украина)|Логвин]]{{*}}[[Лосятин (Кейӳ облаҫӗ)|Лосятин]]{{*}}[[Лубянка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лубянка]]{{*}}[[Лука (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лука]]{{*}}[[Лукьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Лукьяновка]]{{*}}[[Любка (Кейӳ облаҫӗ)|Любка]]{{*}}[[Любча (Кейӳ облаҫӗ)|Любча]]{{*}}[[Людвиновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Людвиновка]]{{*}}[[Мазепинцы]]{{*}}[[Макеевка (Кейӳ облаҫӗ)|Макеевка]]{{*}}[[Маковка (Кейӳ облаҫӗ)|Маковка]]{{*}}[[Маковецкое]]{{*}}[[Мӑн Березянка]]{{*}}[[Мӑн Вовнянка]]{{*}}[[Мӑн Ерчики]]{{*}}[[Малоберезанское]]{{*}}[[Мармулиевка]]{{*}}[[Марьяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Марьяновка]]{{*}}[[Матвеиха (Кейӳ облаҫӗ)|Матвеиха]]{{*}}[[Матюши (Украина)|Матюши]]{{*}}[[Медвин (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Медвин]]{{*}}[[Межовое (Кейӳ облаҫӗ)|Межовое]]{{*}}[[Миньковцы (Кейӳ облаҫӗ)|Миньковцы]]{{*}}[[Митаевка]]{{*}}[[Михайловка (Володарка посёлок громади)|Михайловка (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Тетиев хула громади)|Михайловка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Михайловка (Узин хула громади)|Михайловка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Молочное (Кейӳ облаҫӗ)|Молочное]]{{*}}[[Молчановка (Кейӳ облаҫӗ)|Молчановка]]{{*}}[[Надросевка]]{{*}}[[Насташка (сала)|Насташка]]{{*}}[[Ненадиха]]{{*}}[[Одайполь]]{{*}}[[Однорог]]{{*}}[[Ожеговка]]{{*}}[[Озёрная (Кейӳ облаҫӗ)|Озёрная]]{{*}}[[Олейникова Слобода]]{{*}}[[Ольшаница (Кейӳ облаҫӗ)|Ольшаница]]{{*}}[[Ольшанская Новоселица]]{{*}}[[Ореховец (Кейӳ облаҫӗ)|Ореховец]]{{*}}[[Острийки]]{{*}}[[Остров (Кейӳ облаҫӗ)|Остров]]{{*}}[[Павловка (Кейӳ облаҫӗ)|Павловка]]{{*}}[[Паляничинцы]]{{*}}[[Пархомовка (Кейӳ облаҫӗ)|Пархомовка]]{{*}}[[Песчаная (Кейӳ облаҫӗ)|Песчаная]]{{*}}[[Петрашёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Петрашёвка]]{{*}}[[Петровка (Кейӳ облаҫӗ)|Петровка]]{{*}}[[Пилипча (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Пилипча]]{{*}}[[Пинчуки (сала)|Пинчуки]]{{*}}[[Пищики (Кейӳ облаҫӗ)|Пищики]]{{*}}[[Плоское (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Плоское]]{{*}}[[Побережка]]{{*}}[[Погребы (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Погребы]]{{*}}[[Полковничье (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Полковничье]]{{*}}[[Пологи (Кейӳ облаҫӗ)|Пологи]]{{*}}[[Поправка (сала)|Поправка]]{{*}}[[Попружна]]{{*}}[[Потиевка (Кейӳ облаҫӗ)|Потиевка]]{{*}}[[Потоки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Потоки]]{{*}}[[Пугачёвка (Кейӳ облаҫӗ)|Пугачёвка]]{{*}}[[Пустоваровка]]{{*}}[[Пшеничное (Кейӳ облаҫӗ)|Пшеничное]]{{*}}[[Пятигоры (Кейӳ облаҫӗ)|Пятигоры]]{{*}}[[Разумница]]{{*}}[[Ратуш (Кейӳ облаҫӗ)|Ратуш]]{{*}}[[Рачки (Кейӳ облаҫӗ)|Рачки]]{{*}}[[Реденькое]]{{*}}[[Рожки (Кейӳ облаҫӗ)|Рожки]]{{*}}[[Рогозна (Володарка посёлок громади)|Рогозна (Володарка ТГ)]]{{*}}[[Рогозна (Сквира хула громади)|Рогозна (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Розалиевка]]{{*}}[[Роскошная]]{{*}}[[Ромашки (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ромашки]]{{*}}[[Росишки (Кейӳ облаҫӗ)|Росишки]]{{*}}[[Роська (сала)|Роська]]{{*}}[[Рубченки]]{{*}}[[Руда (Кейӳ облаҫӗ)|Руда]]{{*}}[[Рудое Село]]{{*}}[[Рыбчинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Рыбчинцы]]{{*}}[[Савинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Савинцы]]{{*}}[[Саврань (Кейӳ облаҫӗ)|Саврань]]{{*}}[[Саливонки]]{{*}}[[Салиха (сала)|Салиха]]{{*}}[[Самгородок (Кейӳ облаҫӗ)|Самгородок]]{{*}}[[Севериновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Севериновка]]{{*}}[[Селезёновка]]{{*}}[[Сидоры (Кейӳ облаҫӗ)|Сидоры]]{{*}}[[Синява (Кейӳ облаҫӗ)|Синява]]{{*}}[[Скибинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Скибинцы]]{{*}}[[Скребыши]]{{*}}[[Снежки (Кейӳ облаҫӗ)|Снежки]]{{*}}[[Соколовка (Кейӳ облаҫӗ)|Соколовка]]{{*}}[[Сорокотяги]]{{*}}[[Софийка]]{{*}}[[Софиполь]]{{*}}[[Стадница (Кейӳ облаҫӗ)|Стадница]]{{*}}[[Станиславчик (Кейӳ облаҫӗ)|Станиславчик]]{{*}}[[Станишовка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Станишовка]]{{*}}[[Степановка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степановка]]{{*}}[[Степовое (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Степовое]]{{*}}[[Степок (Тараща хула громади)|Степок (Тараща ТГ)]]{{*}}[[Степок (Узин хула громади)|Степок (Узин ТГ)]]{{*}}[[Стрижавка (Кейӳ облаҫӗ)|Стрижавка]]{{*}}[[Сухой Яр (Кейӳ облаҫӗ)|Сухой Яр]]{{*}}[[Сухолесы]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Життя (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Життя]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Маковка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Пустоваровка]]{{*}}[[Ҫӗнӗ Шлях (Кейӳ облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Шлях]]{{*}}[[Таборов]]{{*}}[[Тадиевка]]{{*}}[[Тайница]]{{*}}[[Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка сала громади)|Тарасовка (Кӗҫӗн Ольшанка ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Сквира хула громади)|Тарасовка (Сквира ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Тетиев хула громади)|Тарасовка (Тетиев ТГ)]]{{*}}[[Тарасовка (Узин хула громади)|Тарасовка (Узин ТГ)]]{{*}}[[Тарган (сала)|Тарган]]{{*}}[[Тележинцы (Кейӳ облаҫӗ)|Тележинцы]]{{*}}[[Терешки (Кейӳ облаҫӗ)|Терешки]]{{*}}[[Телешовка (Украина)|Телешовка]]{{*}}[[Токаревка (Кейӳ облаҫӗ)|Токаревка]]{{*}}[[Томиловка (Украина)|Томиловка]]{{*}}[[Торчица]]{{*}}[[Торчицкий Степок]]{{*}}[[Троицкое (Кейӳ облаҫӗ)|Троицкое]]{{*}}[[Тростинская Новоселица]]{{*}}[[Трушки (Украина)|Трушки]]{{*}}[[Тхоровка]]{{*}}[[Улашовка]]{{*}}[[Ульяновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Ульяновка]]{{*}}[[Устимовка (Кейӳ облаҫӗ)|Устимовка]]{{*}}[[Фастовка (Украина)|Фастовка]]{{*}}[[Фесюры]]{{*}}[[Фурсы]]{{*}}[[Хмелевка (Кейӳ облаҫӗ)|Хмелевка]]{{*}}[[Храпачи]]{{*}}[[Цапиевка]]{{*}}[[Чепижинцы]]{{*}}[[Чепилиевка]]{{*}}[[Червоное (Ковалёвка сала громади)|Червоное (Ковалёвка ТГ)]]{{*}}[[Червоное (Ставищие посёлок громади)|Червоное (Ставище ТГ)]]{{*}}[[Черепин (Кейӳ облаҫӗ)|Черепин]]{{*}}[[Черепинка]]{{*}}[[Черкас (Быковая Гребля староста округӗ)|Черкас (Быковая Гребля СО)]]{{*}}[[Черкас (Поправка староста округӗ)|Черкас (Поправка СО)]]{{*}}[[Чернин (Кейӳ облаҫӗ)|Чернин]]{{*}}[[Чмыревка (Кейӳ облаҫӗ)|Чмыревка]]{{*}}[[Чубинцы]]{{*}}[[Чупира]]{{*}}[[Шалиевка]]{{*}}[[Шамраевка (Кейӳ облаҫӗ)|Шамраевка]]{{*}}[[Шапиевка]]{{*}}[[Шарки (Кейӳ облаҫӗ)|Шарки]]{{*}}[[Шевченково (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Шевченково]]{{*}}[[Шкаровка]]{{*}}[[Щербаки (Кейӳ облаҫӗ)|Щербаки]]{{*}}[[Щербашенцы]]{{*}}[[Юрковка (Кейӳ облаҫӗ)|Юрковка]]{{*}}[[Юшков Рог]]{{*}}[[Яблоновка (Шурӑ Чиркӳ районӗ)|Яблоновка]]{{*}}[[Ямы (Кейӳ облаҫӗ)|Ямы]]{{*}}[[Ясеновка (Кейӳ облаҫӗ)|Ясеновка]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категори:Шаблонсем:Кейӳ облаҫӗн администрациллӗ пайланӑвӗ|Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
[[Категори:Шурӑ Чиркӳ районӗ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>54oqwkl9g14dfc3dogf6g1o8cs9mr4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҫӗр чӗтренӗвӗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130306</id>
    <redirect title="Çĕр чĕтрени" />
    <revision>
      <id>875448</id>
      <timestamp>2026-07-12T18:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>[[Çĕр чĕтрени]] ҫине куҫарни</comment>
      <origin>875448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="lunn97jlm53k90osqoo0n1k5esz87ae" xml:space="preserve">#redirect [[Çĕр чĕтрени]]</text>
      <sha1>lunn97jlm53k90osqoo0n1k5esz87ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пуҫлӑх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130307</id>
    <redirect title="Пуçлăх" />
    <revision>
      <id>875453</id>
      <timestamp>2026-07-12T18:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>[[Пуçлăх]] ҫине куҫарни</comment>
      <origin>875453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="8hv5d3py3h0riduy2ikrsa56s9p2e6l" xml:space="preserve">#redirect [[Пуçлăх]]</text>
      <sha1>8hv5d3py3h0riduy2ikrsa56s9p2e6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ялавлани/Кӑнтӑр Корей</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130308</id>
    <redirect title="Шаблон:Ялавлани/Корей Республики" />
    <revision>
      <id>875460</id>
      <timestamp>2026-07-12T18:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>[[Шаблон:Ялавлани/Корей Республики]] ҫине куҫарни</comment>
      <origin>875460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="ebstoouhy4msax6d2gmn6ngws6f16ff" xml:space="preserve">#redirect [[Шаблон:Ялавлани/Корей Республики]]</text>
      <sha1>ebstoouhy4msax6d2gmn6ngws6f16ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сӳтсе явасси:Виҫӗ пучах саккунĕ</title>
    <ns>1</ns>
    <id>130309</id>
    <revision>
      <id>875478</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Латиница */ ҫӗнӗ тема</comment>
      <origin>875478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="437" sha1="dexrt9ojbnlo6gyvalf9zvl0op35izg" xml:space="preserve">== Латиница ==

Акӑ кунта Эсир &quot;ҫ&quot; тата пӗрремӗш &quot;ӗ&quot; йӗркеллӗ чӑвашла ҫырнӑ, мӗншӗн вара иккӗмӗш &quot;ӗ&quot; тӗрӗс мар ҫырнӑ-и? Вӗт &quot;ĕ&quot; вырӑнне &quot;ӗ&quot; ҫырмалла! [[Хутшăнакан:Max Tenche|Max Tenche]] ([[Хутшăнаканăн канашлу страници:Max Tenche|сӳтсе явни]]) 19:01, 12 Утӑ уйӑхӗн 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dexrt9ojbnlo6gyvalf9zvl0op35izg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Ставище поселок громади</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130310</id>
    <redirect title="Шаблон:Ставище посёлок громади" />
    <revision>
      <id>875482</id>
      <timestamp>2026-07-12T19:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>Max Tenche [[Шаблон:Ставище поселок громади]] страницӑн ятне [[Шаблон:Ставище посёлок громади]] ҫине улӑштарчӗ: ёлатни</comment>
      <origin>875482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="it4unpcgth39qpb1nkv8mo8olzxfaio" xml:space="preserve">#перенаправление [[Шаблон:Ставище посёлок громади]]</text>
      <sha1>it4unpcgth39qpb1nkv8mo8olzxfaio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-07-20</title>
    <ns>10</ns>
    <id>130311</id>
    <revision>
      <id>875502</id>
      <timestamp>2026-07-13T10:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Шахматная королева, национальный монумент Вермилилн-Клифс, Аризона, США»</comment>
      <origin>875502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="sc5zp2y6hp7726x8pcddjj9jpvmm0wa" xml:space="preserve">Шахматная королева, национальный монумент Вермилилн-Клифс, Аризона, США</text>
      <sha1>sc5zp2y6hp7726x8pcddjj9jpvmm0wa</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>