Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk Туçи Сена 0 8264 878361 870879 2026-10-24T04:05:14Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878361 wikitext text/x-wiki {{Франци департаменчĕ |Департамент = Туçи Сена |номер = 92 |регион = [[Иль-де-Франс]] |Префектура = [[Нантер]] |Супрефектурăсем = [[Антони]]<br />[[Булонь-Бийанкур]] |халăх йышĕ = 1,429 млн |çул = 1999 |вырăн = 6 |плотность = 8137 |лаптăкĕ = 176 |округсем = 3 |кантонсем = 45 |коммунăсем = 36 |президент = Никола Саркози |pres_party = |герб = Blason département fr Hauts-de-Seine.svg }} '''Туçи Сена''' ([[франци чĕлхи|франц.]] ''Hauts-de-Seine'') — [[Франци]]н тĕп облаçĕнчи çурçĕр енче [[Париж]]ран хĕвеланăçнелле вырнаçнă, [[Иль-де-Франс]] регионне кĕрекен [[Франци департаменчĕсем|департамент]]. Департаментра питĕ нумай çын пурăнать. Департамент номерĕ 92. Администрациĕ [[Нантер]] хулинче вырнаçнă. Халăх йышĕ 1,429 млн ([[1999]]) çын. == Географи == Департамент лаптăкĕ 176 км² танлашать. Департамент тăрăх [[Сена (юханшыв)|Сена]] юхать. Департамент шутне 3 округ, 45 кантон тата 36 коммуна кĕреççĕ. == Истори == Туçи Сена департаментне [[1968]] çулта йĕркеленĕ, унта Сена тата Уаза департаменчĕсен çĕрĕсем кĕнĕ. Çавăн пекех кунта питĕ паллă Дефанс район вырнаçнă. == Каçăсем == * [http://www.Hauts-de-Seine.pref.gouv.fr/ Префектура сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921154206/http://www.hauts-de-seine.pref.gouv.fr/ |date=2013-09-21 }} (французла) * [https://web.archive.org/web/20211231080700/http://www.cg92.fr/ Conseil général] (французла) {{Франци департаменчĕсем}} [[Категори:Франци департаменчĕсем]] q4o31ced5uchk52wulljd0k1v2akcpg Танк 0 12656 878358 878243 2026-10-24T02:30:20Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878358 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Tank Schema2.png|thumb|Компоновка танкa: 1-[[гусеницăллă куçаракан]]. 2-Танк [[тупă|туппи]]. 4-[[тĕтĕм]]лĕ [[гранатă перем]]сем. 5-Танкăн турулĕ. 6- Танкăн [[двигатель]]. 8-[[Пулемёт]]. 9-Танк [[Броня|брони]]]] '''Танк''' — çăпата-кустăрмаллă, [[тупă]]па хĕçпăшалланнă броньăланă çапăçу машини. [[Ӳкерчĕк:Т-34 на Острой могиле.jpg|thumb|Танк [[T-34]]-85]] === Танк пулса тăни === Танкăсене [[Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи]] вăхăтĕнче пĕрремĕш хут çапăçăва кĕртнĕ. Малтанхи кĕске маневрăллă вăрçă ĕçĕсем иртнĕ хыççăн, фронтсенче пĕртанлăх («[[Окоп вăрçи]]») пулса тăрать. [[Ӳкерчĕк:German photo with English Tank.jpg|left|thumb|Нимĕçсен тыткăнне лекнĕ акăлчансен ромбă схемиллĕ танкĕ (Mk IV пулас)]] === [[1919]]—[[1938]] тапхăрти танкăсем === [[Ӳкерчĕк:Bt7 6.jpg|thumb|БТ-7 танкĕ [[десант]]па]][[ Ӳкерчĕк:T26 21-1-.jpg|thumb|Танк [[Т-26]]. 1941 çулхи çĕртме, 22 тĕлне РХХÇ 10 000 яхăн Т-26 шутланнă.]] === [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи|1939—1945]] тапхăрĕнчи вăрçă танкĕсем === [[Ӳкерчĕк:Panther g axb01.jpg|thumb|«Пантера»]][[Ӳкерчĕк:Shermans-loaded-in-LCT.jpg|thumb|300px|«[[Шерман]]» (М4 «General Sherman») — АПШ çарĕн вăтам танкĕ. "[[Оверлорд]] çар ĕçĕ". [[1944 год]] çулта Нормандие кĕнĕ чух танкĕ çине икĕ шнорхĕль лартнă. Пĕри — сывлăша çăтма, тепри тĕтĕм тухма.]] [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]] танк-тăвас ĕçе малалла ыткăнтарать. 6 çул хушшинче танксем унченхи çирĕм çулхи ӳсĕм турĕç. Танксен чылайăшĕ снаряда хирĕçле броняпа, хăватлă вăрăп вуллă тупăсемпе (152 мм таран) хӳтĕленчĕç, вăрçă вĕçĕнче каçхи (тепловисăллă) тĕллевсем (вĕсемпе [[СССР]]та вăрçăчченех хăтланса пăхнă), танкăн радиофикацийĕ тивĕçе çитрĕ. Танксене çапăçура усă курмалли меслетсем çӳллĕ ӳсрĕç. Вăрçăн пĕрремĕш тапхăрĕсенче нимĕçсен çарпуçĕсем пĕтĕм тĕнчене танк пĕрлешӳллĕ вăйĕсем оперативлă тата стратегиллĕ хупăрлама тата вăрçăна хăвăрт выляса илме пултарнине кăтартнă. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинче танк-тăвакансен «тĕнчери ранк тапĕлĕнче» пĕрремĕш-иккĕмĕш вырăна совет тата нимĕç конструктăрĕсем тытса пынă. Нимĕç шкулĕ çине тăрсах броньă çирĕплетес тата кĕпçесене вăрăмлатас, приборсене (каçпа сăнамалли инфрахĕрлĕ хатĕрсем) лайăхлатас, машинăн ăшне хăтлăлатас тесе чылай ĕçленĕ, совет шкулĕ вара, ытларах технологилĕх тата нумай туса кăларас тĕллевпе тăрăшнă, тĕп тĕсĕллĕ танк ([[Т-34]], [[КВ]] тата [[ИС]]) конструкцине кăшт çеç улăштарусене çав тери кирлĕ чух кăна кĕртнĕ. Совет танк шкулĕ çаплах артиллери хатĕрĕсемпе танксене тăнч тăвакан техникăн урăх тĕсĕсен ăнăçлă моделĕсене те хайланă. Америка шкулĕ, компоновкăпа технологилĕх енчен малтан ĕлкĕрсе пырайман пулсан та, вăрçа чарăннă тĕле темиçе уйрăм моделĕсене лайăх пахалахлă [[хурçă]]па [[тар]]па, çаплах радиофикациленĕ (пĕр танкра икĕ раци) ăсталаса çитернĕ. Чи ăнăçлă нимĕç танкĕсем [[T IV|Pz.IV]] (чылай шутлă), [[Пантера (танк)|«Пантера»]] тата [[Тигр (танк)|«Тигр»]] тата [[Патша тигрĕ|«Патша тигрĕ»]]. [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]]нче чи лайăх совет танкĕсем шутне вăтам танк [[Т-34]] (тĕрлĕ варианчĕсенче, çав шутра кай варианчĕ [[Т-34|Т-34-85]] 85 мм тупăн тĕрлĕ модификацийĕсемпе) тата йывăр танк [[ИС-2]]. Чи лайăх америка танкĕ — [[Шерман (танк)|M4 Шерман]], ăна СССР-а [[Ленд-лизă]]па чылай хисеп танк куçарнă. Уйрăмах ăнăçсăр [[Хĕрлĕ Çар]]шăн бронетанк çухатăвĕсем [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]н малтанхи уйăхĕсенче (çĕртме-чӳк, 1941) тата [[Курск çапăçăвĕ]]нче (утă-çурла, 1943) шутланаççĕ. Çапла Курск-Белгород çапăçăвĕнче нимĕçсем 1280 танкпа штурм кĕпçи çухатнă, Хĕрлĕ Çар — 6064 виçе (''Курск çапăçăвĕнчи бронетанк çухатăвĕсем''), мĕншĕн тесен вермахтăн çĕнĕ конструкциллĕ танксем («Тигр» тата «Пантера») пулнă, ХÇ начар хӳлĕлевлĕ кивĕ çăмăл танксене (Т-60, Т-70) ĕçе кĕртнĕ пулнă. === Вăрçă хыççăн тапхăрти танкăсем === Вĕсем виçĕ пайран тăраççĕ. {| class=wide |+ '''Хальхи хăшпĕр танкăсен хăвачĕ''' !width=17 %|Хатĕрленĕ çĕршыв!!width=17 %|Танк моделĕ!!width=17 %|Çапăçури йăвăрлăхĕ, т!!width=17 %|Двигателĕн хăвачĕ, л.в.!!width=17 %|Удель хăвачĕ, л.с./т!!width=17 %| двигатель тĕсĕ |- |Франци||[[Леклерк (танк)|Леклерк]]||align=center|54,6||align=center|1500||align=center|27,4||дизель двигателĕ |- |Раççей||[[Т-80|Т-80У-М1]]||align=center|46,0||align=center|1250||align=center|27,2||газпа турбина двигателĕ |- |Украина||[[Т-84]]||align=center|46,0||align=center|1200||align=center|26,08||дизель двигателĕ |- |АПШ||[[Абрамс (танк)|М1А2 Aбрамс]]||align=center|62,5||align=center|1500||align=center|24,0||газпа турбинă двигателĕ |- |Германи||[[Леопард-2|Леопард-2А5]]||align=center|62,5||align=center|1500||align=center|24,0||дизель двигатель |- |Россия||[[Т-90|Т-90С]]||align=center|46,5||align=center|&nbsp;1000||align=center|21,5||дизель двигатель |- |Израиль||[[Меркава]] Mk.3||align=center|60,0||align=center|1200||align=center|20,0||дизель двигатель |- |Аслă Британи||[[Челленджер-2]]||align=center|62,5||align=center|1200||align=center|19,2||дизель двигатель |} === Куçаракан пайĕ === Пур танкăсен те гусеницисене кустаракан движитель пур, унăн малтанхи тĕсне [[1818]] çулта француз Дюбоше патент илнĕ. Çавăн пек куçару пайĕн конструкцийĕ пула танк çăмăллăнах çулçăр темĕн тĕрлĕ çĕрсенче çӳреме пултарать. {| class=wide |+ '''Хăшпĕр паянхи танкăсен çĕр çине удельнăй ? пусăмĕ''' !width=25 %|Туса кăларакан çĕршыв!!width=25 %|Танкăн моделĕ!!width=25 %|Çапăçури йывăрăшĕ, т!!width=25 %|Çĕр çине удельнăй пусăмĕ, кг/см<sup>2</sup> |- |Германи||[[Леопард-2]]||align=center|62,5||align=center|0,85 |- |Раççей||[[Т-90]]||align=center|46,5||align=center|0,85 |- |Раççей||[[Т-80|Т-80У]]||align=center|46,0||align=center|0,85 |- |Украина||[[Т-84]]||align=center|46,0||align=center|0,93 |- |Аслă Британи||[[Челленджер-2]]||align=center|62,5||align=center|0,98 |- |Франци||[[Леклерк (танк)|Леклерк]]||align=center|54,6||align=center|1,00 |- |АПШ||[[Абрамс (танк)|М1А2 Aбрамс]]||align=center|62,5||align=center|1,07 |} === Хӳтĕлев === ==== Хурçăпа хӳтĕлени (броньăлани) ==== [[Ӳкерчĕк:T54 Training Parola Tank Museum 2.jpg|thumb|[[Т-54]]]] [[Ӳкерчĕк:T54 Training Parola Tank Museum 3.jpg|thumb|Хальхи танкăсенче хӳтлев (броньă) листисем вертикале кĕтеслĕ çыпăçтарнă]] ==== Пайталлă хӳтлев ==== [[Ӳкерчĕк:T72 Georgia.jpg|thumb|Грузи çарĕн Т-72 танкĕ. Çакса хунă динамикăллă хӳтлевĕ]] ==== Динамикăллă хӳтлевĕ ==== === Хĕçпăшалланăвĕ === ==== Танкăн туппи ==== [[Ӳкерчĕк:105mm tank gun Rifling.jpg|thumb|касăллă 105 мм танк туппи]] {| class=wide |+ '''Тупăпа хĕçпăшалланнă паянкунхи танкăсем''' !width=18 %|Туса кăларакан çĕршыв!!width=18 %|Танкăн моделĕ!!width=18 %|Тупăн моделĕ!!width=18 %|Тупă тĕсĕ!!width=18 %|Тупăн калибрĕ, мм!!width=10 %|Автоматлă авăрласси |- |Франци||[[Леклерк (танк)|Леклерк]]||CN-120-26 (52 калибăрлă вуллин тăршши)||яка вулăллă||align=center|120||align=center|+ |- |Раççей||[[Т-80]]У-М1||2А46М-1 (тупă—перекен хатĕр)|| яка вулăллă ||align=center|125||align=center|+ |- |АПШ||[[Абрамс (танк)|М1А2 Aбрамс]]||M256 (нимĕçсен, лицензипе туса кăлараççĕ, 44 калибăрлă вуллин тăршши)||яка вулăллă||align=center|120||align=center|- |- |Германи||[[Леопард-2]]А5||L44, Rh-M-120 лайăхлатнă варианчĕ, 55 (тепĕр пĕлерĕшсемпе 52) калибăрлă вуллин тăршшĕ||яка вулăллă||align=center|120||align=center|- |- |Израиль||[[Меркава]] Mk.3||MG-251||яка вулăллă||align=center|120||align=center|- |- |Аслă Британи||[[Челленджер-2]]||L30E4||Касса тунăскер||align=center|120||align=center|- |- |Раççей||[[Т-90]]||2А46М (тупă—перекен хатĕр)||яка вулăллă |align=center|125||align=center|+ |} == Танкăсен классификацийĕ == Хальхи тапхăрта танкăсене икĕ ушкăна пайлаççĕ: * [[Тĕп çапăçу танкĕ]]сем, ОБТ (main battle tank, MBT) — çапăçури тĕп тĕллевсене пурнăçламаллисем. Ку танкăсем хăвăрт куçма пултараççĕ, хӳтĕленӳллĕхлĕ тата вăйлă перĕм хăвачĕллĕ; * [[Çăмăл танк]]ăсем. Кусем шутне ятарлă ĕçсене татса пама пултараканнисем кĕреççĕ. Ялан тенĕ пекех, вĕсем тĕп танкĕсенчен начартарах хӳтĕленнĕ (çӳхе броньă, алюмини сплавов), хавшакрах хĕçпăшалланнă. Çакăн пек танкăсене сывлăш урлă та турттарма ансат ([[хăвăрт вăйсем]]), шырав-тĕпчевлĕ, [[шывра çӳрекен]], танкăсене çунтараканни т. ы.те * Юлашки вахăтра пулемётлă танкăсен чĕрĕлĕвĕ пулать. Тĕслĕх: танка никĕсе хурса тунă [[ТПÇМ]] – танкăсене пулăшакан çапăçу машини, ăна çуртсен çӳллĕ хучĕсенче вырнаçнă гранатăперекенĕсене хирĕç вăрçмалли чухне усă кураççĕ. == Танкăсен пулас аталанăвĕсем == == Вуламалли == == Çавăн пекех пăхăр == * [[Хăйкуçакан артиллери хатĕрĕ]] == Каçăсем == === Вырăс чĕлхиллĕ === * [http://www.battlefield.ru The Russian Battlefield]; * [http://armor.kiev.ua Чобитка Васили бронетанк вулавăшĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212041131/http://armor.kiev.ua/ |date=2011-02-12 }}; * [http://wio.ru/tank/ww1tanru.htm Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи танкĕсем]; * [http://wio.ru/tank/ww2aceru.htm Совет танк асĕсем]; * [http://armor.kiev.ua/ptur/ Танк ПТУР-тан шикленмест. Бронетанк хĕçпăшалĕпе техникине питĕ çивĕч пăшалтан хӳтĕлесси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120805052110/http://armor.kiev.ua/ptur/ |date=2012-08-05 }}; * [http://www.battlefield.ru/armaments/index_r.html «Battlefield» сайчĕнчи танкăсем çинчен калани]; * [http://www.achtungtiger.boom.ru/ Иккĕмĕш Тĕнче вăрçинчи нимĕç танк асĕсем çинчен кĕске хыпар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611002219/http://www.achtungtiger.boom.ru/ |date=2009-06-11 }}; * [http://armoured.vif2.ru/main.htm Аттеçĕрĕн бронетанк техники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221131854/http://armoured.vif2.ru/main.htm |date=2009-02-21 }}; * [http://www.btvt.narod.ru/ Хурçăпа çулăм: вăрçăри танкăсем] * [https://web.archive.org/web/20120419025346/http://www.redtanks.bos.ru/ Хурçă шăранчăкĕ] * [http://www.ipclub.ru/arsenal/angar/WWII/army/germany/gertanks/panzerwaffe.htm Германин танкĕсемпе хăйкуçакан пысăк кĕпçеллĕ тупăсем. 1933—1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009000540/http://www.ipclub.ru/arsenal/angar/WWII/army/germany/gertanks/panzerwaffe.htm |date=2006-10-09 }} * [https://web.archive.org/web/20080117142309/http://ru-front.h1.ru/ Cайт посвящен истории развития и применения бронетанковой техники, а также, пехотного вооружения использовавшееся в боях на Восточном фронте.] * [http://wwi.sbn.bz/tank2/tank2.htm Пĕрремĕш Тĕнче вăрçин танкĕсемпе броневикĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924125820/http://wwi.sbn.bz/tank2/tank2.htm |date=2008-09-24 }} === Акăлчанла === * [http://www.achtungpanzer.com/panzer.htm ACHTUNG PANZER! Германин Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи тапхăрĕнчи бронетехники сайчĕ] * [http://www.armorinaction.com/ Armour in action. Сайтра паянкунхи танкăсен фотоӳкерчĕкĕсем чылай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211132241/http://armorinaction.com/ |date=2009-02-11 }} {{Танкăн куçăнакан пайĕ}} [[Категори:Танксем]] b3jmauca89zk9jk7fuclxkfviq16y2d Чĕркĕмĕл 0 13330 878354 875934 2026-10-23T22:38:32Z Expert10091950 36665 Хушни 878354 wikitext text/x-wiki {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{Хими элеменчĕ|Чĕркĕмĕл / Hydrargyrum (Hg)<!--Название-->|80<!--Атомный номер-->|[[Ӳкерчĕк:РТУТЬ.jpg|150px|left]] <br />шурă-кĕмĕл тĕслĕ йывăр шĕвек метал<!-- Внешний вид-->|200,59<!--Атомный вес-->|157<!--Радиус атома-->|1 006,0 (10,43)<!--Энергия ионизации-->|[Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup><!--Электронная конфигурация-->|149<!--Ковалентный радиус-->|(+2e) 110 (+1e) 127<!--Радиус иона-->|2,00<!--Электроотрицательность-->|Hg←Hg<sup>2+</sup> 0,854 В<!--Электродный потенциал-->|+2, +1<!--Степени окисления-->|13,546 (@ +20&nbsp;°C)<!--Плотность-->|27,98<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |пай = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |тăван ят = |каçă = |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Мускав |издательство = Советская энциклопедия |çул = 1995 |том = 4 |страницы = 278 |страниц = 639 |сери = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref>|8,3<!--Теплопроводность-->|234,28<!--Температура плавления-->|2,295<!--Теплота плавления-->|629,73<!--Температура кипения-->|58,5<!--Теплота испарения-->|14,8<!--Молярный объём-->|ромбоэдăрла<!--Структура решётки-->|2,990<!--Период решётки-->|n/a<!--Отношение c/a-->|100,00<!--Температура Дебая-->}} {| style="text-align: left; background-color: pink; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Hg</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>80</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''200,59''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Xe]4f<sup>14</sup>5d<sup>10</sup>6s<sup>2</sup>''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Ртуть'''</big> |} '''Чĕркĕмĕл''' ({{lang-la|hydrargyrum}}, {{lang-ru|ртуть}}) — [[элементсен периодикăллă системи]]н II ушкăнăн хушма ушкăн айĕн [[хими элеменчĕ]], атăм нумерĕ 80, атăм йывăрăшĕ (масси) 200,59, символĕ '''Hg'''. Авалтанах ку элемента чăвашсем '''чĕркĕмĕл''' тенĕ. Тĕслĕхрен, «''Хĕр кăмăлĕ — чĕркĕмĕл''» каларăшра тĕл пулма пулать. Ытти халӑхсен чӗлхисӗнче те ҫакӑн пек пӗлтерӗшлӗ ятсене курма пулать. Сӑмахран, грекла ячӗ-μδράργυρος (hydrargyros), ӑна "шӗвӗ кӗмӗл"тесе куҫараҫҫӗ. Ку ят металӑн куҫӑмлӑхне тата тӗкӗр пек йӑлтӑртатӑвне кӑтартать. Чӗркӗмӗлӗн латинла ячӗ — hydrargyrum-та ҫак грек сӑмахӗнчен пулса кайнӑ. == Тупăшлани == [[Раççей]]ре 23 чĕркĕмĕлĕн çĕруправĕсене палăртнă, промăçлă янтă пуррисем 15,6 пин тоннă ([[2002]]). == Физика пахалăхĕсем == Чĕркĕмĕл — пӳлĕмри температурăра пĕртен пĕр шĕвек металлĕ. Чĕркĕмĕлĕн [[магнетисăм]] пахалăвĕсем çук. ==Изотопĕсем== {{main|Чĕркĕмĕл изотопĕсем}} == Хими пахалăхĕсем == Чĕркĕмĕл — сахал хастар металл. 300&nbsp;°C çити вĕретсен чĕркĕмĕл йӳçлĕкпе хутăшса пĕрлешет: 2Hg + O<sub>2</sub> → 2HgO == Чӗркӗмӗл токсикологийӗ == Чӗркӗмӗл тата унӑн наркӑмӑшлӑ нумай сыпӑкӗсем. Чӗркӗмӗл витӗм кӳни — пысӑках мар шутра та — сывлӑх япӑхлантарма пултарать тата ачан малтанхи тапхӑрӗсенчи ҫимӗҫне тата аталанӑвне хӑрушлӑха кӗртсе ӳкерме пултарать. Чӗркӗмӗл нервӑсем, апат ирӗлтерекен тата иммуни системисем, ҫавӑн пекех ҫӑмӑл папкасем, ӳт-тир тата куҫсем ҫине токсла витӗм кӳме пултарать. ЛАВ общество сывлӑх сыхлавӗ валли чылай проблемӑна кӑтартакан хими веществоӗсен тата хими вещество ушкӑнӗсен вунӑ тӗп вещество шутӗнче чӗркӗмӗл тишкерет. Наркӑмӑшлӑ мӑшӑрсем тата чӗркӗмӗл пӗрлешӗвӗсем. Металл чӗркӗмӗлӗ те хӑрушӑ мар, ҫапах та вӑл пӳлӗм температуринче те пӑсланса пырать. Мӑшӑрсем йывӑр наркӑмӑш кӳме пултараҫҫӗ, ҫакӑ вара, сӑмахран, пӗр ҫӗмӗрӗлнӗ термометр ртути ҫителӗклӗ. Чӗркӗмӗлпе унӑн пӗрлешӗвӗсем (сулема, каломель, киноварь, ртути цианидӗ) нерв системине, пӗверне, папкасене, вар-хырӑм — пыршӑлӑх трактне, сывлав ҫулне (чӗркӗмӗл варкӑшӗ вара организма час-часах шӑршӑсӑр пӑссене шӑршланӑ чухне пырса кӗрет) тӗлӗнтереҫҫӗ. Чӗркӗмӗл хӑрушлӑхӗн класӗ тӑрӑх пӗрремӗш класс (калама ҫук хӑрушӑ хими япали) кӗрет. Тавралӑха тасамарлантарни, уйрӑмах шыва кӑларни хӑрушӑ, мӗншӗн тесен унта пурӑнакан микроорганизмсен ӗҫ-хӗлне пула шывра тата пулӑра пухӑнса тӑракан токсин метилтртутӗнче ирӗлтерекен пӗлӳ пулса пырать. Чӗркӗмӗл — кумулятивлӑ наркӑмӑшсен чӑн-чӑн представителӗ<ref>[http://www.разбился-градусник.kiev.ua/info/otravlenie.html Чӗркӗмӗл наркӑмӑшӗн симптомӗсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211202093728/http://www.xn----7sbbclhqjeuf2a3ahmf7a4s.kiev.ua/info/otravlenie.html |date=2021-12-02 }}</ref>. Ртути организмӑн ферментатив тытӑмӗн элеменчӗсемпе тухӑҫлӑрах ҫыхӑнса тӑни (диметилтртут тата ыт.те), пӗтӗмӗшле илсен, организм тытӑмӗн организмри элеменчӗсемпе тухӑҫлӑрах ҫыхӑнса тӑрать. Этем организмӗнче чӗркӗмӗл хисепӗ 70 кг, юнра 0,2—0,7 мг/кг, шӑмӑсенче 0,5 мг/кг, юнра 0,008 мг/кг. == Усă курни == == Çавăн пекех пăхăр == * [[Демеркуризаци]] * [[Хĕрлĕ чĕркĕмĕл]] * [[Минамато]] * [[Чĕркĕмĕлпе наркăмăшланни]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.natural-science.msk.ru/mercury.html Чĕркĕмĕл ионĕсене инноваци меслечĕпе колориметрлă палăртни.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429094523/http://www.natural-science.msk.ru/mercury.html |date=2008-04-29 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hg/key.html Чĕркĕмĕл Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509143402/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hg/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb080.htm Чĕркĕмĕл Хими элеменчĕсен халăх валли вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121054458/http://n-t.ru/ri/ps/pb080.htm |date=2016-11-21 }} * [http://www.mchs.gov.ru/139/ Раççейĕн МЧС: Чĕркĕмĕл тăкăнса кайсан мĕн тумаллисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415101623/http://www.mchs.gov.ru/139/ |date=2008-04-15 }} * [http://www.rfbr.ru/default.asp?doc_id=4870 КРИСТАЛЛОХИМИЯ РЕДКИХ РТУТНЫХ МИНЕРАЛОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927063924/http://www.rfbr.ru/default.asp?doc_id=4870 |date=2007-09-27 }} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Куçăмлă металсем]] [[Категори:Çав тери хăрушăллă япалалăхсем]] fhbrhd3uk8efn8s1gzb128yx3baci63 Пӑлхар чĕлхи 0 13809 878351 873870 2026-10-23T19:03:08Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 878351 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс = алтай |ят = Пулхăр чĕлхи |тăван ят = |патшалăхсем = |регионсем = |официаллă чĕлхе = |йĕркелевçĕ = |калаçакансен йышĕ = |рейтинг = |статус = |çухалнă = <!-- [[IX]]- ?-->[[XIV]], [[чăваш чĕлхи]] пулса юлнă |категори = [[Еврази чĕлхисем]] |классификаци = [[Алтай чĕлхисем|Алтай çемьи]] : [[Тĕрĕк чĕлхисем|Тĕрĕк турачĕ]] :: [[Пулхăр чĕлхисем|Пулхăр ушкăнĕ]] |çыру = [[пулхăр рунисем]] |ГОСТ 7.75-97 = |ISO1 = |ISO2 = |ISO3 = }} :''[[Пăлхари]]н паянхи чĕлхине шырасан [[пăлхар чĕлхи]] статьяна уçса пăхăр'' '''Пулхăр чĕлхи''' (протопăлхар, прапăлхар, авалхи пăлхарсен чĕлхи, авалхи пăлхар) — темиçе çывăх пĕртăван [[Балкан çурутравĕ|Балканра]], Вăтам [[Атăлçи]] тата [[Çурçĕр Кавказ]]ри [[пулхарсем|пулхар]] йăхĕсен чĕлхи. Пулхăрсен чĕлхи хальхи [[чăваш чĕлхи]]пе пĕрле [[тĕрĕк чĕлхисем|тĕрĕк]] йышĕнчи пулхăр ушкăнне кĕрет. == Истори == '''Малтанхи пулхăр чĕлхи''', [[V ĕмĕр]]те [[Азов тинĕсĕ]]н таврашĕнче сарăлнă, хăй хыççăн çыру палăкĕсене хăварман. == Танай пулхăр чĕлхи == [[File:Bulgar runic letters.png|thumb|250px|П. Добрев çырса кăтартнă [[пăлхар рунисем|Пăлхар рунисен]] 132 палли.]] VII—X ĕмĕрсенче Балканра саралнă. Унăн глосĕсем юлнă, çаплах вăл хальхи Балкан чĕлхисенче, [[хункăр чĕлхи]]не кĕрсе юлнă. == Атăл-пулхăр чĕлхи == [[VIII ĕмĕр]]тенпе '''атăл-пулхар чĕлхи''' [[Атăл]]та саралнă. Арап графикипе çырнă XIII—[[XIV ĕмĕр]]сенчи эпитафисене [[Атăлçи Пăлхар]] çĕрĕсенче тупнă. Çак ротацисăмлă дж-диалект пулать. {| class="wikitable" border="1" style="direction: rtl;" |- !width="100"|Атăл-пулхар сăмахĕ !width="100"|Транслитераци тĕслĕхĕ !width="125"|Хальхи [[чăваш чĕлхи|чăваш]] аналогĕ !width="125"|Хальхи [[Тутар чĕлхи|тутар]] аналогĕ !width="100"|Вырăсла пĕлтерĕшĕ |- | هیر | хир | хĕр | кыз | дочь, девушка |- | اول | авл | ывăл | ул | сын |- | آیح | айх | уйăх (ойăх) | ай | месяц |- | جال | джал | çул (çол, ~кăçал) | ел | год |- | تواتو، تواتة | туату, туата | тăват(тă) | дүрт | четыре |- | آلط، آلطی | алты, алт | ултă (олтă), улт (олт) | алты | шесть |- | جتی، جیات | джиат, дж-ти | çич, çичĕ | җиде | семь |- | سکر | с-к-р | сак(к)ăр | сигез | восемь |- | طحر، طحور | т-хур, т-х-р | тăх(х)ăр | тугыз | девять |- | وان | ван | вун (вон), вунă (вонă) | ун | десять |- | جیریم، جرم | джирим, дж-р-м | çирĕм | егерме | двадцать |- | ووطر | вут-р | вăтăр | утыз | тридцать |- | جور | джур | çĕр | йөз | сто |} == Çав. пекех == * [[Хун чĕлхи]] * [[Хасар чĕлхи]] * [[Авар (тĕрĕк) чĕлхи]] * [[Пулхăр ротацизмĕ]] * [[Пулхăр ламбдаизмĕ]] == Литература == * Булгарский язык // [[БРЭ]]. Т.4. М.,2006. * Benzing J. Das Hunnische, Donaubolgarische und Wolgabolgarische (Sprachreste) // PhTF. T 1, 1959 * Хакимзянов Ф. С. Язык эпитафий волжских булгар. М., 1978 * Хакимзянов Ф. С. Булгарский язык // Языки мира. Тюркские языки. — М., 1997. * Мудрак О. А. Заметки о языке и культуре дунайских булгар // Orientalia et Classica VI, Аспекты компаративистики 1. М., 2005. [http://starling.rinet.ru/Texts/bulgar.pdf pdf] * [http://membes.tripod.com/~Groznijat/pb_lang/suppl.html Inscriptions and Alphabet of the Proto-Bulgarians, by Peter Dobrev]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20070930071409/http://www.bulgarlar.com/Toponim/Toponim.html Пулхар топонимĕ] * [http://bulgarizdat.ru/book101.html - Закиев М.З. ЛИНГВОЭТНИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ВОЛЖСКИХ БУЛГАР – ГЛАВНОГО ЭТНИЧЕСКОГО КОРНЯ ТАТАР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702082729/http://www.bulgarizdat.ru/book101.html |date=2011-07-02 }} {{Тĕрĕк чĕлхисем}} [[Категори:Аслă Пăлхар]] [[Категори:Тĕрĕк чĕлхисем]] [[Категори:Вăтам ĕмĕрсенчи чĕлхесем]] [[Категори:Раççей чĕлхисем]] [[Категори:Пӑлхарсем]] bn7xnp88x61ttqtzav37sjf46mausla Чех чĕлхи 0 15028 878374 852198 2026-10-24T11:04:44Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878374 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс = инди-европа |ят = Чех чĕлхи |тăван ят = čeština, český jazyk |патшалăхсем = [[Чехи]] |регион = [[Вăта Европа]] |официаллă чĕлхе = [[Чехи]], [[ЕП]] |калаçакан йышĕ = 12 мильон |рейтинг = |категори = [[Еврази чĕлхисем]] |классификаци = [[Инди-европа чĕлхисем]] :[[Славян чĕлхисем]] ::[[Хĕвел анăç чĕлхисем]] |çыру = [[Латиница]] ([[чех алфавичĕ]]) |ГОСТ 7.75–97 = чеш 790 |ISO1 = cs |ISO2 = ces/cze |ISO3 = ces/cze }} '''Чех чĕлхи''' (тăван ят — '''čeština''') — [[хĕвеланăç славян чĕлхисем|хĕвеланăç славян чĕлхисен]] ушкăнне кĕрекен [[чĕлхе]], [[словак чĕлхи]]пе çывăх. Вӑл хӗвеланӑҫ ярославль ушкӑнне кӗрет; словаци чӗлхипе ҫывӑхрах, унпа чехла-словаци ушкӑнне пӗрлешеҫҫӗ. Чехире ытларах сарӑлнӑ; чехсен пысӑках мар ушкӑнӗсем ҫавӑн пекех Словакире, Австрире, Российӑра, Хорватире, Хӗвеланӑҫ Европӑра, АПШРА, Канадӑра, Аргентинӑра, Австралире тата ытти ҫӗршывсенче пурӑнаҫҫӗ. Чехсен (1edn, jaуркаyk) тата европӑри 24 официаллӑ чӗлхесенчен пӗри (2004 ҫултан пуҫласа). Центрпа Хӗвелтухӑҫ Европӑри патшалӑхсен речӗсенче, ялан тенӗ пекех, чехсем компактлӑ (Австри, Босни тата Герцеговинсем, Хорватия тата Словаки) пайланса кайнӑ, чехсем регионти чӗлхен статусне илме май пур тесе палӑртнӑ.<ref>[https://www.educationcenter.cz/blog/cheshskij-online/ Чех чӗлхине вӗреннин усси тата кӑлтӑкӗсем]</ref> Чех чӗлхин йӑтса ҫӳрекенсен пӗтӗмӗшле йышӗ тӗнчере 10,62 млн ытла, вӗсенчен Чехире-10,40 млн ҫын (2012). К особенностям чешского языка, которые отличают его от остальных западнославянских языков или сближают с некоторыми из них, относят такие фонетические черты, как наличие в системе вокализма долгих и кратких гласных фонем, исторические изменения a, ā, u, ū в положении между мягкими и после мягких согласных в e, i, í; в системе консонантизма — наличие слогообразующих сонорных [l] и [r], альвеолярной дрожащей согласной ř ([rš], [rž]), развившейся из мягкой r', утрата палатализованных согласных; морфологи енӗпе-черетсем (пахалӑхлӑ тата шутлӑ) кӗске сасӑллӑ кӗске сасӑллӑ (оu) дифтонгпа ou ([ou]) пӗр морфема чиккинче; уйрӑмлӑхсенчен морфологи енӗпе палӑртнӑ тӑрӑх, хальхи вӑхӑтри глаголсен нумай типӗсем, ӗлӗкхи самана ҫукки тата ытти те. Чех чӗлхинче тӑватӑ диалект уйӑраҫҫӗ:тӗрӗссипе каласан, чехсен, ганацкисен, ляшскисен (силез) тата моравкӑпа словаци. Чех литературин никӗсӗ-вӑтам калаҫусем. Чех чӗлхисемпе диалектсемпе пӗрлех чех чӗлхин хыпарҫисен хушшинче интердиалектсем сарӑлнӑ, вӗсенчен пӗри-куллен калаҫакан чехла (чехсен интердиалекчӗ пулса кайнипе) - чех чӗлхин субстандарт форми пулса тӑнӑ. Чехсен литература чӗлхин историйӗнче авалхи (1500 ҫулччен), авалхи сторешский (XVIII ӗмӗрӗн пӗрремӗш ҫурри таран) тата новочешский (XVIII ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринчен пуҫласа) тапхӑр[8] тапхӑрсем палӑраҫҫӗ. Ҫав ҫырура Европӑра диактрикӑпа (15 позиципе 42-мӗш позицисемпе) анлӑ усӑ курнӑ латин графикӗ выртать (ӑна 127 кун кӑтартман). Ҫыру палӑкӗсем XIII ӗмӗр вӗҫнелле пӑхаҫҫӗ. == Фонетика == === Уçă сасăсем === Тĕп уçă сасăсен шучĕ 10: [a], [e], [i], [o], [u] сасăсен вăрăм тата кĕске тĕсĕсем. Сасăсен вăрăмăшĕ пĕлтерĕшлĕ, çавăнпа та ăна е штрихпа е çавракапа палăртаççĕ. Танлаштарăр: ''drahá'' «хисеплĕ», ''dráha'' «çул». Пусăм вăйлă, яланах пĕрремеш сыпăка лекет. Пусăм сасă вăрăмăшĕпе çыхăнман. Чех челхинчи уçă сасăсем уçăмлăн илтĕнеççĕ, сыпăксем уйрăммăн илтĕннĕ пек те туйăнма пултарать. Сыпăк тăвакан [r] тата [l] пур: ''vlk'' «кашкăр», ''krtek'' «крот». === Хупă сасăсем === == Çырулăх == Алфавитра латин саспаллисемпе усă курнă. Диактрикăллă саспалли те нумай. Алфавитра пурĕ 42 саспалли. == Вӗренӳ историйӗ == Чех чӗлхипе тухнӑ пӗрремӗш пособи 1531 ҫулта пуҫланнӑ. Это было анонимное произведение Naučenie krátké obojí řeči, česky a německy učiti se čísti a mluviti, Čechóm německy a Němcóm česky, предназначенное для купцов и содержащее разговорник, а также описание правильного произношения. Тепӗр икӗ ҫултан Ҫеҫ, 1533 ҫулта Gramatykalesk, v dvonce strance, Orthographia peedkem, Etymologia potom, б.Оптатом, П. Гзел тата В. Филоматес ҫырнӑ чех чӗлхи ҫине куҫарас ӗҫре рефлексин ҫимӗҫӗ шутланакан тата Оптатпа тата Газпа пурнӑҫланӑ чех чӗлхи ҫине куҫарас ӗҫре Рефлексин ҫимӗҫӗ шутланать. == Каçăсем == * [http://www.ixl.ru/~glossword/index.php?a=index&d=5 вырăсла-чех сăмахсар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080712051434/http://www.ixl.ru/~glossword/index.php?a=index&d=5 |date=2008-07-12 }} * [http://www.slovnik.cz/ сăмахсар] {{Interwiki|code=cs|Hlavní strana|чехле|}} {{wiktionarycat|type= чешского языка|category=Чех чĕлхи}} * [http://www.diktionary.org/ Чех-Вырăс сăмахсарĕ] * [http://slovnik.seznam.cz/ Словарь cz <> de / en / it / fr / es / ru] * [http://www.eki.ee/letter/chardata.cgi?lang=cs+Czech&script=latin все необходимые детали для шрифта, UniCode, HTML, Adobe, ISO, CodePage…] * [https://web.archive.org/web/20050908153343/http://www.bohemica.com/czechonline/conversation/ правила произношения, Real Audio, engl.] * [http://archiv.radio.cz/php/parse.phtml?start=/english/language/ Особенности чешского языка, Real Audio, engl.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426004039/http://archiv.radio.cz/php/parse.phtml?start=%2Fenglish%2Flanguage%2F |date=2017-04-26 }} * [http://zdravim.com/2010/03/22/cheshskijj-yazyk-onlain/ Чех чĕлхи онлайн]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hledamka.com/2009/03/23/bolshoj-katalog-ssylok-na-cheshskie-sajty/ Большой каталог ссылок на крупнейшие чешские сайты] * [http://www.nazdar.ru/index.php?id=2 Чехи тата Словаки: Чĕлхе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929095848/http://www.nazdar.ru/index.php?id=2 |date=2011-09-29 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}}{{lang-stub}} {{ЕП чĕлхисем}} {{Славян чĕлхисем}} [[Категори:Чех чĕлхи|*]] [[Категори:Германи чĕлхисем]] [[Категори:Канада чĕлхисем]] [[Категори:Словаки чĕлхисем]] [[Категори:АПШ чĕлхисем]] [[Категори:Чехи чĕлхисем]] 5m2gc5cjh5hhb9tpbqhbb58fdk2l2zp Феликс Кляйн 0 17410 878365 870046 2026-10-24T06:37:05Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878365 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем}} {{Ăсчах | Ят = Феликс Клейн | Тăван ят = | Ӳкерчĕк = Felix_Klein.jpeg | Çуралнă вăхăт = [[1849]], [[ака, 25]] | Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Дюссельдорф|Дюссельдорфра}}, [[Райн провинцийĕ]], [[Прус короллĕхĕ]] | Вилнĕ вăхăт = [[1925]], [[çĕртме, 22]] | Вилнĕ вырăн = {{ВВ|Гёттинген|Гёттингенре}}, [[Германи]] | Гражданлăх = {{GER}} | Ăслăх сфери = геометри, анализ | Ĕç вырăнĕ = * Эрланген — Нюрнберг университечĕ * Мюнхенри техника университечĕ * Ляйпциг университечĕ * Гёттинген университечĕ * Берлинри техника университечĕ | Альма-матер = [[Бонн университечĕ]] | Ăслăх ертӳçи = [[Юлиус Плюккер]]<br>[[Рудольф Липшиц]] | Палла вĕренекенсем = [[Вальтер фон Дик]]<br>[[Поуль Хеегард]] | Паллă = [[Эрланген программи]], [[Клейн кĕленчи]] авторĕ | Чыславсемпе парнесем = {{Ăслăхри тата ӳнерти çитĕнӳсемшĕн Максимилиан орденĕ (Бавари)}}<br>[[Морган медалĕ]] (1893)<br>[[Копли медалĕ]] (1912) }} '''Феликс Кляйн''' ({{lang-de|Felix Christian Klein}}; [[1849]]–[[1925]]) — [[Германи|нимĕç]] [[математик]]ĕ. == Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ == Феликс Кляйн [[Дюссельдорф]]ра, чиновник çемйинче çуралнă. Дюссельдорфри гимназирен ăнăçлă вĕренсе тухса, [[Бонн университечĕ|Бонн университетĕнче]] математикăпа физика пĕлĕвĕсене пухнă. Малтан унăн физикăра ĕçлес шухăш пулнă. Çав вăхăтра [[Юлиус Плюккер]] Боннра математикăпа экспериментлă физика уйрăмне ертсе пынă, Кляйн унăн ассистенчĕ пулса тăрать. Çапах та пулин Плюккерăн тĕп кăсăкĕ геометри пулнă. Вăл ертсе пынипе Кляйн [[1868|1868 çулта]] ăслăлăх тухтăр тивĕçне илет. [[1868]]: Плюккер çĕре кĕрет. Кляйн Германи тăрăх çӳрет, [[Рудольф Фридрих Альфред Клебш|Клебшпа]] тата урăх вăйлă математиксемпе паллашать. Ăна уйрăмах[[Софус Ли]]н ăс-тăн хевтелĕхĕ илĕртет. == Ăслăлăх ĕçлĕхĕ == [[Ӳкерчĕк:Felix Christian Klein.jpg|thumb|<center>Феликс Кляйн</center>|right]] == Ӗçĕсем == === Статьисем === * ''Felix Klein'', [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D59278 Gesammelte mathematische Abhandlungen], 3 Bde. * ''Felix Klein'', [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?ht=VIEW&did=D59323 Vergleichende Betrachtungen über geometrische Forschungen, Erlanger Programm 1872]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Пĕрлехи ыйтуллă лекцисем === * ''Ф. Клейн.'' Лекции о развитии математики в XIX cтолетии. (Нем.: ''[http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D285982 Vorlesungen über die Entwicklung der Mathematik im 19. Jahrhundert]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'') :* [http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/razvitie.htm Том первый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314034048/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/razvitie.htm |date=2007-03-14 }}''. М.-Л., ГОНТИ, 1937, 432 с. :* Иккĕмĕш том. М.-Ижевск, 2003, 239 с. * ''Ф. Клейн.'', Элементарная математика с точки зрения высшей. (Нем.: [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D249873 Elementarmathematik vom höheren Standpunkt, 3 Bde.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) :* [http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-1.htm Том первый. Арифметика. Алгебра. Анализ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016185021/http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-1.htm |date=2015-10-16 }} М., Наука, 1987, 432 с. :* [http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-2.htm Том второй. Геометрия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016185026/http://ilib.mccme.ru/djvu/klejn-2.htm |date=2015-10-16 }}, М., Наука, 1987, 416 с. :* Том третий. Графики функций. Плоские кривые. (Куçарман?) === Геометрин лекцисем === * ''Ф. Клейн.'' [http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/vyshaja.htm Высшая геометрия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205075026/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/vyshaja.htm |date=2007-02-05 }}. М.-Л., ГОНТИ, 1939, 400 с (нем.: [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D236424 Vorlesungen über höhere Geometrie]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, mit Wolfgang Blaschke) * ''Ф. Клейн.'' [http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/neeuclid.htm Неевклидова геометрия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133154/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/neeuclid.htm |date=2016-03-04 }}. М.-Л., ОНТИ, 1936, 356 с (нем.: [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D286471 Vorlesungen über Nichteuklidische Geometrie]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, mit Walther Rosemann) * ''Felix Klein'', ''[https://web.archive.org/web/20051223171916/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=06980001&seq=5 Anwendung der Differential- und Integralrechnung auf Geometrie: eine Revision der Principien]''. Vorlesung, gehalten waehrend des Sommersemesters 1901 === Алгебрăпа хисепсен теорийĕн лекцисем === * ''Ф. Клейн.'' Лекции об икосаэдре и решении уравнений пятой степени. М., 1989, 336 с (Нем.: [https://web.archive.org/web/20070311000317/http://historical.library.cornell.edu/math/math_K.html Vorlesungen über das Ikosaeder]) * ''Felix Klein'', [https://web.archive.org/web/20051223182554/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=05180001&seq=5 Ausgewaehlte Kapitel der Zahlentheorie] === Функцисен теорийĕн лекцисем === * ''Felix Klein'', Лекции по геометрической теории функций. Геттинген, зимний семестр 1880/81 :* Конспект: ''[https://web.archive.org/web/20051223190345/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=03220001&seq=5 Einleitung in die geometrische Funktionentheorie]''. :* Издание: ''Felix Klein'', Funktionentheorie in geometrischer Behandlungsweise. Leipzig: Teubner, 1987 * ''Felix Klein'', [https://web.archive.org/web/20070311000317/http://historical.library.cornell.edu/math/math_K.html Über Riemanns Theorie der algebraischen Funktionen] * ''Felix Klein'', [https://web.archive.org/web/20070311000317/http://historical.library.cornell.edu/math/math_K.html Theorie der elliptischen Modulfunktionen], mit Robert Fricke. * ''Felix Klein'', Ausgewaehlte Kapitel aus der Theorie der linearen Differentialgleichungen zweiter Ordnung. [https://web.archive.org/web/20051223173720/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=03330001&seq=3 Bd. 1], [https://web.archive.org/web/20051223181414/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=03170001&seq=5 Bd. 2] * ''Felix Klein'', [https://web.archive.org/web/20040816141945/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=05730001&seq=5 Ueber lineare differentialgleichungen der zweiten ordnung]. * ''Felix Klein'' [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D286378 Vorlesungen über die hypergeometrische Funktion]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Механика лекцисем === * ''Ф. Клейн.'' Математическая теория волчка. М.-Ижевск, 2003, 69 с. * ''Felix Klein, Arnold Sommerfeld''. Ueber die Theorie des Kreisels. 1897–1910. [http://name.umdl.umich.edu/ABV7354.0001.001 Heft 1-2]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://name.umdl.umich.edu/ABV7354.0003.001 Heft 3-4]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Кляйн кĕленчи]] * [[Кляйн ушкăнĕ]] == Вуламалли == * ''Выгодский М. Я.'' Феликс Клейн и его историческая работа. См. в книге: ''Клейн Ф.'' [http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/klassik/razvitie.htm Лекции о развитии математики в XIX столетии. Том I.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428080214/http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/klassik/razvitie.htm |date=2010-04-28 }} М.-Л., ГОНТИ, 1937, 432 с. * ''Гиндикин С.'' [http://kvant.mirror1.mccme.ru/1975/12/feliks_klejn.htm Феликс Клейн.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231050525/http://kvant.mirror1.mccme.ru/1975/12/feliks_klejn.htm |date=2010-12-31 }} "Квант", 1975, № 12. * ''Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.)'' Математика XIX века. М.: Наука. :* Том 1 [http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/a5d285a3a1b9867d419ac34eeab8834c.djvu Математическая логика. Алгебра. Теория чисел. Теория вероятностей. 1978.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} :* Том 2 [http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/2195fea01b9bd0b893a20ae895a6dc93.djvu Геометрия. Теория аналитических функций. 1981.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.math.ru/history/people/Klein Феликс Клейн на Math.ru.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417185703/http://math.ru/history/people/Klein |date=2008-04-17 }} * ''Яглом И.М.'' Феликс Клейн и Софус Ли. - М.: Знание, 1977. * {{MacTutor Biography|id=Klein}} * [http://klein.math.okstate.edu/ Klein's Web Pages.] {{DEFAULTSORT:Кляйн, Феликс}} <!--Categories--> [[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] [[Категори:1849 çулта çуралнисем]] [[Категори:Акан 25-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:1925 çулта вилнисем]] [[Категори:Çĕртмен 22-мĕшĕнче вилнисем]] [[Категори:Математиксем, алфавитпа]] [[Категори:Германи математикĕсем]] [[Категори:XIX ĕмĕрти математиксем]] [[Категори:XX ĕмĕрти математиксем]] [[Категори:Математика историкĕсем]] [[Категори:Геометрсем]] 5178bjv399g9ncx2vvzel90xr8i7for Суздаль 0 21775 878357 784261 2026-10-24T00:35:37Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878357 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Gorskii 04449u.jpg|thumb|right|Суздаль çине Каменка юханшыв енчен пăхсан; [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович|Прокудин-Горский]] ӳкернĕ, [[XX ĕмĕр]] пуçламăшĕ]] '''Су́здаль (Сустăль'''<ref>http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kgvr_0_0000106.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302005947/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kgvr_0_0000106.pdf |date=2021-03-02 }}</ref>''')''' — [[Раççей]] хули, [[Улатимĕр облаçĕ]]н [[Улатимĕр облаçĕн Суздаль районĕ|Суздаль районĕнче]] вырнаçнă. [[Каменка (Нерль юппи)|Каменкăн]] юханшывăн [[Нерль (Клязьма юппи)|Нерль]] юппи çинче, [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕртен]]26 çм çурçĕрелле вырнаçнă. Суздаль — управ-хула, [[Раççейĕн ылтăн кăшăлĕ]] шутне кĕрет. Халăх йышĕ — 11,0 пин çын ([[2009]]). == Этимологи == == Кун-çулĕ == [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Suzdal (Vladimir oblast) (1781).png|left|thumb|100px|Герб (1781)]] [[Ӳкерчĕк:Russia-Suzdal-Nativity Cathedral-1.jpg|thumb|[[Раштав соборĕ (Суздаль)|Раштав соборĕ]] çине [[Каменка (юханшыв)|Каменка]] енчен пăхсан]] [[Ӳкерчĕк:Russia-Suzdal-Archbishop's Palace-2.jpg|thumb|Архиерей палатисем]] [[Ӳкерчĕк:Russia-Suzdal-Boris and Gleb Church.jpg|thumb|Пуриспа Глеб чиркĕвĕ]] Пĕрремĕш хулана [[Новгород кодексĕ]]нче асăннă: «въ лѣто ҂ѕ҃ф҃з҃ азъ мънихъ исаакiи поставленъ попомъ въ '''сѹжъдали''' въ цръкъвѣ свѧтаго александра арменина» («В 6507 [999] çулта эпĕ, монах Исаакий, Суздальри Тс. Александр Армянина чиркĕвĕн иеромонахĕ ята илтĕм»). [[XII ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнче [[Юрий Долгорукий]] чухне [[Ростов-Суздаль кнеçлĕхĕ]]н тĕпĕ шутланнă. [[1157]] çулта [[Андрей Боголюбский]] [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕре]] тĕп хула туса хурать те кнеçлĕхе [[Улатимĕр-Суздаль кнеçлĕхе]] ятпа асăнма тытăнаççĕ. [[XIII ĕмĕр]]ĕн варринчен пуçласа — ирĕклĕ [[Суздаль кнеçлĕхĕ]]н тĕпĕ. [[XIV ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнче — [[Суздаль-Чулхула кнеçлĕхĕ]]н тĕпĕ. [[1392]] çулта Суздаль [[Аслă Мускав кнеçлĕхĕ]] шутĕнче. [[1565]] çулта Суздаль попал в число городов, составлявших опальную [[Земщина|Земщину]], [[опричнина|опричнинăна]] пăрахăçласан «патша çĕрĕ» пулса тăрать. [[Смутное время]] суздальсем Шуйские сутса хăйсен хулине тушинсемпе [[Лисовский Александр Юзеф|Лисовский]] айне пулаççĕ, унăн влаçĕ 8 уйăх тытăнса тăрать. [[1612]] çулта поляксем Суздале хупăрлаççĕ, анчах та илеймеççĕ. [[1681]] çулта Суздальре 515 кил шутланнă, вĕсенчен мускав стрелецĕсем валли 669 тенкĕ 16 алт. тата 4 д., тата 6145 жит пуçтарнă. 1708 çулта хулана [[Мускав кĕпернийĕ|Мускав кĕперни]] çумне [[провинци хули]] шайĕпе хушаççĕ; 1778 çулта [[Улатимĕр наместничество]] [[уес хули]], 1796 çултанпа — [[Улатимĕр кĕпернийĕ|Улатимĕр кĕпернинче]]. [[XVI ĕмĕр]]тенпе Суздальре [[мăнастăрь]]сем тăваççĕ. Киввисене пысăклатаççĕ, çĕннисене хăпартаççĕ. XVI ĕмĕрĕ тĕлне 11 мăнастăрь (халĕ 5 мăнастăрь комплексĕ упранса юлнă) шутланнă. Суздаль Руçре тĕн тĕпĕсенчен пĕри пулса тăрать. XVII ĕмĕрĕн варринчен — экономика ӳсĕмĕн тапхăрĕ. [[1796]] çултанпа Улатимĕр кĕпернин уес хули. XIX ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринчен Суздаль провинци хули пулса тăрать (Суздаль чукун çулĕнчен аякра вырнаçнипе хулара промăçлăх аталаман). [[1967]] çулта Суздалĕн аталану тĕп планне йышăннă, унăн йĕркипе [[хула-музей]] шайне кĕртнĕ. Хулари тĕрмесене хупнă. Çулçӳревçĕсен тĕп комплексне туса хунă, музей экспозицисене вырнаçтарнă. == Халăхĕ == {| class="standard" |+ Суздальте пурăнакансем, çулсемпе (пин çын) !1897 !1926 !1959 !1979 !1992 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 |- |8 |6,6 |10,4 |11,1 |12,6 |11,9 |11,4 |11,4 |11,3 |11,2 |11,2 |11,1 |11,0 |11,0 |} == Климат == == Этеплĕх == [[2002]] çултанпа Суздаль çулçӳрев комплексĕнче çулсерен [[Уçă раççей анимаци кинофестивалĕ]] иртет. Утăри кашни шăмат кун Суздальре, [[Йывăç ӳнерлĕх музейĕ]]нче, [[Хăяр уявĕ]] ирттереççĕ. == Паллă вырăнсем == === Архитектура палăкĕсем === Суздальре чылай архитектура палăкĕ упранса юлнă<ref>Ят-йышне Воронин Н. Н. Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской кĕнекинче кăтартнă. М., 1974. С. 151—231</ref>: * [[Суздаль кремлĕ]] * Мăнастăрь ансамблĕсем: ** [[Сăпас-Еххим мăнастăрĕ]] ** [[Покров манастăрĕ (Суздаль)|Покров мăнастăрĕ]] ** [[Александров мăнастăрĕ (Суздаль)|Александров манастăрĕ]] ** [[Ризоположенский монастырь]] ** [[Васильев мăнастăрĕ (Суздаль)|Васильев мăнастăрĕ]] * Сутă-илӳ лапам ансамблĕ ** Сутă-илӳ речĕсем (1806—1811, арх. А.Вершинский) ** Чĕрĕлӳ чиркĕвĕ (1732) ** Турă амăшĕн Хусан турăш чиркĕвĕ (1739) ** Константинпа Елен (Цареконстантиновская) чиркĕвĕ (1707) === Скульптура палăкĕсем === * [[Пожарский, Дмитрий Михайлович|Д. М. Пожарскин]] бюсчĕ (1955, скульптор [[Азгур Заир Исаакович|З. И. Азгур]]) * [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ульянов (Ленину)]] палакĕ (1978, скульптор [[Тюренков Александр Алексеевич|А. А. Тюренков]]) * Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçинче пуçне хунă янташсен палăкĕ (1986) * [[Лебедев, Алексей Алексеевич|А. А. Лебедев]] палăкĕ === Музейсем === Суздальте [[Улатимĕр-Суздаль историпе пултарулăх тата архитектура управ музейĕ]]н музей объекчĕсем вырнаçнă: * [[Суздаль кремлĕ|Кремль]] * [[Сăпас-Еххим мăнастăрĕ]] * Йывăç ăстаç ĕçĕн музейĕ * Посад çурчĕ * Приказ пӳрчĕ [[Покровский монастырь (Суздаль)|Покровского монастыря]] Микула чиркĕвĕнче Андрей Давыдов чиркӳ ĕçтешĕн турăш çырмалли ăста лаçĕ ĕçлет, ăвăс кĕлеткисен музейĕ пур. == Паллă çынсем == * [[Варганов Алексей Дмитриевич]] — искусствовед, архитектор, реставратор памятников города. * [[Виноградов Дмитрий Иванович]] — учёный, основоположник производства российского фарфора. * [[Гастев Алексей Капитонович]] — революционер-большевик, профсоюзный деятель, один из теоретиков [[НОТ]]. * Лебедев Алексей Алексеевич — сăвăç, офицер-шывайçă. * [[Лопухина Евдокия Фёдоровна]] — [[Пётр I|Петра I]], [[Покров мăнастăрĕ]]н монахини. * [[Маклаков Николай Алексеевич]] — патшалăх ĕçченĕ, 1894 — 1898 çулсенче Суздальте налук инспекторĕ. * [[Пожарский Дмитрий Михайлович]] — кнеç, çарпуç, патшалăх ĕçченĕ. * [[Пожарский Роман Петрович]] — кнеç, çарпуç. * [[Паулюс Фридрих Вильгельм Эрнст|Фельдмаршал Паулюс]] — нимĕç çарпуçĕ, 1943 çулта суздаль тĕрминче ларнă. * [[Сабурова Соломония Юрьевна]] (София Суздальская) — [[Василий III]] арамĕ, [[Покров мăнастăрĕ (Суздаль)|Покров мăнастăрĕн]] монахини, [[Вырăнти чыслă таса çынсем|вырăнти чыслă таса çын]]. * [[Флоринский Сергей Фёдорович]] — чиркӳ ĕçченĕ, [[1918]] çулта персе пăрахнă, [[2002]] çулта [[Вырăс православи чиркĕвĕ]] ăна [[священномученик]] шутне кĕртнĕ. == Суздальте ӳнерленĕ фильмсем == * [[Женитьба Бальзаминова (фильм)|Женитьба Бальзаминова]] (1964) * [[Метель (фильм)|Метель]] (1964) * [[Царская невеста (фильм)|Царская невеста]] (1964) * [[Андрей Рублёв (фильм)|Андрей Рублёв]], пайсем: «Набег», «Колокол» (1966) * [[Душечка (фильм)|Душечка]] (1966) * [[Ярослав Домбровский (фильм)|Ярослав Домбровский]] (Польша, 1975) * [[Осенние колокола (фильм)|Осенние колокола]] (1977) * [[Мой ласковый и нежный зверь (фильм)|Мой ласковый и нежный зверь]] (1978) * [[Тема (фильм)|Тема]] (1979) * [[Юность Петра (фильм)|Юность Петра]] (1980) * [[Россия молодая (фильм)|Россия молодая]] (1981) * [[Чародеи (фильм)|Чародеи]] (1982) * [[Серебряное ревю (фильм)|Серебряное ревю]] (1982) * [[Мёртвые души (фильм, 1984)|Мёртвые души]] (1984) * [[Пётр Великий (фильм)|Пётр Великий]] (АПШ, 1985) * [[Про бизнесмена Фому]] (Раççей, 1993) * [[Классик (фильм)|Классик]] (Раççей, 1998) * [[Царь (фильм)|Царь]] (Раççей, 2008) == Çавăн пекех пăхăр == * [[Кидекша]] * [[Абакумлево]] * [[Медовуха|Суздаль медовухи]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commonscat|Suzdal}} * [http://www.gorodsuzdal.ru/ Суздаль хулин официаллă сайчĕ] * [http://suzdal.org.ru/ Суздаль — кун-çулĕ, архитектура, хăна çурчĕсем, ресторансем] * [http://www.museum.vladimir.ru/ Улатимĕр-Суздаль Музей-Заповедник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100801234640/http://www.museum.vladimir.ru/ |date=2010-08-01 }} * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/suzdal.htm Суздаль гербĕн кун-çулĕ] * [http://wikimapia.org/#y=56423064&x=40445652&z=14&l=0&m=a Суздаль WikiMAPIA çинче] * [http://www.mccme.ru/putevod/33/Suzdal'/suzdal'.html Авторский путеводитель по Суздалю. Что смотреть, как добраться, фотографии] * [https://web.archive.org/web/20230330195811/http://www.photosuzdal.ru/ Суздаль хулин фотоӳкерчĕкĕсем] * [https://wikiway.com/russia/suzdal/dostoprimechatelnosti/ Достопримечательности Суздаля] == Вуламалли == * Суздаль и его достопамятности // Труды Владимирской учёной архивной комиссии. Кн. 14. М., [[1912]]. * ''Достоевский Милий'' Суздаль. М., 1910. * ''Тургеньев И.С., Стахов Н.Н., Шевырев С.П., Граф Шереметьев С.Д.'' Русские писатели о святых местах. М., 1899. * {{кĕнеке|автор = [[Варганов А.Д.]]|пуçелĕк = Из ранней истории Суздаля (IX—XIII вв) |издательство = КСИИМК|вырăн = М.|çул = 1946|кăларăм=12-мĕш кăларăм|страницăсем=127—134}} * ''Варганов А. Д''. Суздаль: историко-экономический очерк. Владимир, [[1957]] * ''Воронин Н. Н.'' [[Владимир]], [[Боголюбово]], Суздаль, [[Юрьев-Польской]]. М., [[1958]], [[1965]], [[1967]], [[1974]], [[1983]]. * ''Вагнер Г. К.'' Суздаль. М., [[1969]]. * ''Варганов А. Д.'' Суздаль. Ярославль, 1971. * [[Ямщиков Савва Васильевич|[''Ямщиков С.В''.]]] Сокровища Суздаля [: сб.статей] / Составитель [[Ямщиков Савва Васильевич|''С.Ямщиков'']]. М.: [[Изобразительное искусство (издательство)|Изобразительное искусство]], [[1969]]. — 196 с.: илл. * [[Ямщиков Савва Васильевич|[''Ямщиков С.В''.]]] Суздаль / Авт.-сост. [[Ямщиков, Савва Васильевич|''С.Ямщиков'']]. М.: [[Планета (издательство)|Планета]], [[1970]]. — 89 с.: илл. * ''Вагнер Г. К.'' Белокаменная резьба древнего Суздаля. М., [[1975]]. * Суздалю — 950 лет (по материалам юбилейной научной конференции). Ярославль, [[1977]]. * ''Ранинский Ю. В.'' Суздаль туристский центр. М., 1981. * {{кĕнеке|автор = [[Кучкин|Кучкин В.А.]]|пуçелĕк = Формирование государственной территории северо-восточной Руси в X—XIV вв |каçă = http://history.tuad.nsk.ru/Author/Russ/K/KuchkinVA/N_O_Russ/index.html|вырăн = М.|çул = 1984}} * ''Белов Ю. В.'' Суздаль (путеводитель). Ярославль, 1986. * ''Рапопорт А. Д.'' Золотое кольцо [: путеводитель]. М.: [[Вокруг света (издательство)|Вокруг Света]], [[2008]]. {{Суздаль районĕ}} {{Раççейĕн ылтăн кăшăлĕ}} {{Улатимĕр облаçĕ}} {{Тĕнче еткерлĕхĕ|633}} [[Категори:Суздаль|*]] [[Категори:Раççейĕн ылтăн кăшăлĕ]] ibyv9dysk3iny0cumngk0ogoltkrkvw Чăваш сăмсахĕнчи çапăçу 0 27541 878372 713834 2026-10-24T10:29:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878372 wikitext text/x-wiki {{Хĕçпăшаллă хирĕçӳ |хирĕçӳ = Чăваш сăмсахĕнчи çапăçу |ӳкерчĕк = [[File:Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|300px]] |пуçелĕк = «Йăрмак Çĕпĕре пăхăнтарни», [[Суриков Василий Иванович|Суриков]] ĕçĕ |пай = [[Йăрмакăн Çĕпĕр харçи]] |вăхăт = [[чӳк, 4]], [[1582]] |вырăн = [[Искер]], [[Çĕпĕр]] |пĕтĕмлетӳ = Дон тата Яик касакĕсем çĕнтернĕ |тăшман1 = [[Çĕпĕр ханлăхĕ]] |вăйсем1 = темиçе пин |вăйсем2 = 800—840 |çухатусем1 = паллă мар |çухатусем2 = 107 пĕтнĕ |тăшман2 = [[Дон касаклăхĕ]] |командир1 = [[Маметкул]] |командир2 = [[Ермак Тимофеевич]]}} '''Чăваш сăмсахĕнчи çапăçу''' — [[Çĕпĕр ханлăхĕ]]н тĕп хули — [[Искер]] — çывăхĕнче [[1582]] çулхи [[юпа, 23|юпан 23-мĕшĕнче]] [[Тимухха Йăрмакки|Ермак Тимофеевич]] ертсе пынă касак тĕкĕрчĕ [[Кучум]]-хан майлă çĕпĕрсем хушшинчи çапăçу. Çапăçура Йăрмак экспедицийĕ çĕнтерет, çакăн хыççăн Çĕпĕр ханлăхĕн сĕмĕ пĕтсе пырать. == Умĕнхи ĕçсем == [[Йăван IV|Хаяр Йăван]] астулра чухне [[Вырăс патшалăхĕ]] хăйĕн территорине анлăлатнă. Йăванăн [[Швеци]]е тата [[Речь Посполитая|Польшăна]] хирĕçле анăç харçисем ăнăçсăр пулаççĕ, çавăнпа та вăл Тухăçра çĕр туянма ĕмĕтленет. [[Хусан]]а ӳкерсен нухай кнеçĕсем Йăвана [[Аçтăрхан (хула)|Аçтăрхана]] илме чĕнеççĕ. [[1555]] ç. ун патне Çĕпĕрти [[Едигер]] кнеçĕн элчисем килсе вырăс пăхăнăвне кĕртме ыйтнă. Çав вăхăтрах тутарсем [[Пермь]] çумĕнчи вырăс çĕрĕсене пĕрмаях тапăнкаланă. Çак çĕрсен харпăрçисем, патшаран çак пушă территорие ярса илме хут туяннă [[Строгановсем|Строганов]] тăвансем, касаксенчен пулăшу ыйтнă. Строгановсем 540 çын таран касак ушкăнне тара тытнă. [[1582]] ç. [[авăн, 1|авăнăн 1-мĕшĕнче]] Йăрмак экспедицийĕ Çĕпĕре харçăпа тухать. Кăшт каярах вĕсем çумне 300 çынлă ушкăн хутшăнать. Çапла, Çĕпĕр ханлăхне хирĕçле тухнă Йăрмак экспедицинче пине майлă çын пулнă. Строгановсем хăйсем вĕсене шалу, апат-çимĕç, тум-тир, тăлмачсене, çаплах, çав тери кирлине, çулăмпа перекен пăшал (пищальсене) партине панă. ;Искер Касаксем Кучумăн тĕп хулине пырас умĕн, [[Искер]]ĕн хӳтлĕхĕсем хăрса кайнă та юрăхсăр пулса тăнă. Искере çĕр сăртне хăпартса хӳтĕленĕ, анчах вăл та пусăрăннă, йывăç хӳмесем анса ларнă, хăшĕсем çĕрнĕ. Кучум çарĕ кармана шанмасăр çыран хĕрринче тата ту умĕнче çапăçма шутланă. Кучум-хан хăйĕн маттур çарĕсене ӳкернĕ йывăçсем хыçне тăратнă. Çаплах вăл темиçе тупă лартать, анчах та çапăçура вĕсем пĕрре те переймеççĕ. Тутарсем хӳтĕленсе ларса Йăрмак атакине кĕтме хатĕрленнĕ, кайран, касаксем çывхарсан чылай йышпа алă-алăн кĕрешме шухăшланă. == Çапăçу == Касаксем, çыран патнелле çывхарса, çĕпĕрсене пеме тытăнаççĕ, çав хушăпа хăйсенне çыран çине кăлараççĕ. Тутарсем касаксене ухăран пеме пуçлаççĕ, каялла кимĕсем патне хăвалаççĕ. Касаксен тупписем пĕр канмасăр çулăмпа ăшаланă, анчах та пĕренесем хыçне пытаннă тутарсене нимле сиен те кӳреймен. Маметкул, тутар çарĕн тĕп çарпуçĕ, йывăçен хӳтлĕхĕнче виççĕ хушă туса, вĕсем витĕр тухса касаксене атакăлама тапăч парать. Тутарсем çывхарсанах касаксем каре йĕркине тăрса, варрине пищальпе перекенсене тăратаççĕ. Çĕпĕрсен малта пыракан хантăсемпе мансисем (остяксемпе вогулсем) пĕрремĕш пенĕ хыççăнах çухалса каяççĕ те çапăçуран тухма васкаççĕ. Тутарсем, малти йĕрте арпашу пусланнине пăхмасăрах, тапăнма чарăнмаççĕ те касаксене çити чупса çитеççĕ. Каре çавăрса çапас тесе вĕсем касаксемпе хутăшса кайса алăпа кĕрешме тытăнаççĕ. Анчах та касаксен пищалĕсем каре ăшĕнчен тутарсене ăшалама пăрахмаççĕ те пысăк ӳкĕм кӳреççĕ. Маметкул хăйĕн тавра юлашки юланутсене пуçтарать, касаксене пырса çапса çĕмĕресшĕн тăрăшать. Анчах та ăна ашкăн пульа лексе йĕнертен ӳкерет. Çавăн чухне пĕр касакĕ кăшт çеç тыткăна лекеймест. Тутарсем çав-çавах Маметкула туртса илеççĕ те кимĕпе илсе тухаççĕ. Маметкул аманнипе çĕпĕрсен çарĕнче арпашу пуçланать. Паника хĕрсе каять, вара çĕпĕрсем пĕтĕмпех тарма пуçлаççĕ. Кучум ханĕ хăй, сăрт çинче çапăçăва сăнаканскер, Искер хулине хăварса тарать. Йăрмак тĕкĕртĕ тутарсене хăваламасть. Çĕр каçма вĕсем Атик-хулана кĕреççĕ. Темиçе кунтан çĕпĕрсен çарĕ пĕтĕмпех саланса каять. == Хыççăнхи ĕçсем == [[File:Чувашский мыс (Тобольск).JPG|thumb|250px|Чăваш сăмсахĕ халĕ.]] Çапăçура çĕнтереймесĕр, Кучум-хан хăйĕн шанăç тарçисемпе [[Барабин çеçенхирĕ|Барабин çеçенхирне]] тухса каять. Кучум тăмăрĕсем, остяк кнеçесем те, унран уйрăлса каяççĕ. [[Юпа, 26|Юпан 26-мĕшĕнче]] Искере касаксен тĕкĕртĕсем кĕреççĕ те анлă мĕнпур Çĕпĕр патшалахĕ кĕçех арканса каять. Унăн чылай çĕрĕ Мускав кнеçлĕхне кĕрет. Тимухха Йăрмаккин çĕнтерĕвĕ [[Çĕпĕр]] территорине мускав купсисем, усламçăсем тата тĕпчевçĕсем çитеççĕ, каярахпа пĕтĕм Çĕпĕрте вырăс влаçĕ сарăлать. == Вуламалли == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20070224115000/http://battles.h1.ru/ermak.shtml Чăваш сăмсахĕ çинчи çапăçу] * [http://www.ihtus.ru/hi51.shtml «Наш православный предок» — Йăрмак харçине çырса кăтартни] * [http://www.russa.net/books/etnos/007.htm Çĕпĕре çĕнтерсе илни, Русский Этнос кĕнеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711181618/http://www.russa.net/books/etnos/007.htm |date=2009-07-11 }} [[Категори:Çапăçусем, алфавитпа|Чăваш сăмсахĕ]] [[Категори:Раççей çапăçăвĕсем|Чăваш сăмсахĕ]] [[Категори:Çĕпĕр ханлăхĕ]] [[Категори:Юпан 23-мĕшĕнче пулнисем]] [[Категори:1582 çул]] 4bu8ndl62wjn3mgrzstemfg7c1ouc6n Хисеп орденĕ (Раççей) 0 58171 878368 874548 2026-10-24T08:28:32Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878368 wikitext text/x-wiki {{Чыслав карточки |Ячĕ = «Хисеп Палли» орденĕ,<br /> Хисеп орденĕ |Ӳкерчĕк = Орден Почёта (РФ).png |ӲкерчĕкХăю = Orden of Honour.png |OriginalName = |Патшалăх = {{Ялавлани|Раççей Федерацийĕ}} |Тĕс = [[орден]] |КамТивĕçтереççĕ = Раççей Федерацин гражданĕсене<br />ютçĕр гражданĕсене |ЧыславСăлтавĕ = профессилллĕ ĕçлевре пысăк çитĕнӳсемшĕн |Статус = тивĕçтереççĕ |Параметрсем = материал — кĕмĕл |ЙĕркеленĕВăхăт = [[1935]] çулхи [[чӳк, 25|чӳкĕн 25-мĕшĕ]] |ПĕрремĕшЧыслани =1935 çулхи чӳкĕн26-мĕшĕ |ЮлашкиЧыслани = «Хисеп Палли» орденĕ — 1988 çулхи раштавăн 23-мĕшĕ<br /> <br />Хисеп орденĕ — 1991 çул |Шучĕ = 1 580 850 |АслăЧыслав = [[«Тинĕсри хастар тивĕçӳ» орден]] |КĕçĕнЧыслав = [[Туслăх орденĕ (Раççей)|Туслăх орденĕ]] <small>(2011-2012 çулхи акан 12-мĕшĕ)</small><br /><small>[[«Родительская слава» орден]] (2011 çулхи раштавăн 16-мĕшĕ - 2011 çулхи акан 12-мĕшĕ)</small> |Танлашать = }} {{Пĕлтерĕшсем|Хисеп орденĕ}} '''Хисеп орденĕ''' — [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацин]] патшалăх чыславĕ. Раççей Федераци Президенчĕн 1994 çулхи пушăн 2-мĕшĕнчи 442 № Хутайĕпе йышăннă. Хисеп орденĕн статучĕ тата ăнлантарнине Раççей Федераци Президенчĕн 1999 çулхи кăрлачăн 6-мĕшĕнчи 19 № Хутайĕпе кĕртнĕ. == Иккĕ хутчен чысланисем == * [[Антонов Анатолий Иванович (дипломат)|Антонов Анатолий Иванович]] ([[1955]]) — РФ хӳтĕлев министрĕн çумĕ. * [[Колесников Сергей Иванович]] ([[1950]]) — ăсчах, РĂА чăн пайташĕ. * [[Плющенко Евгений Викторович]] ([[1982]]) — фигурист, олимп чемпионĕ. ==== Орденпа наградӑланӑ ==== Раҫҫей президенчӗ В.Путин тата орденпа наградӑланӑ 2 — мӗш олимп чемпионки Светлана Хоркина. 2001 ҫулхи июнӗн 8-мӗшӗ Хисеп орденӗн Кавалерӗсем 1994 ҫулхи ХӖЛЛЕХИ XVII Олимп вӑййисен итогӗсем тӑрӑх спортсменсемпе тренерсем чи малтан наградӑланӑ. Андрей Владимирович<ref>[https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-andrey-skoch.html Биография депутата и благотворителя Андрея Скоча. Об успешной предпринимательской деятельности с 1996 года и создании фонда «Поколение». 2023 | Узнай Всё (uznayvse.ru)]</ref><ref>[https://astv.ru/news/materials/andrey-skoch-zhizn-i-karernyy-put-osnovatelya-fonda-pokolenie Андрей Скоч: жизнь и карьерный путь основателя фонда «Поколение» - Новости Южно Сахалинска - astv.ru]</ref><ref>[https://whoiswho.dp.ru/cart/person/1931704 Скоч Андрей Владимирович биография и пресс-портрет (dp.ru)]</ref> (2010 ҫулхи декабрӗн 13-мӗшӗ) - РАҪҪЕЙ Федерацийӗн ФЕДЕРАЦИ пухӑвӗн III, IV, V, VI тата VII созывсен Патшалӑх думин депутачӗ<ref>[https://aif.ru/dontknows/file/prezident_blagotvoritelnogo_fonda_andrey_skoch_dose Президент благотворительного фонда Андрей Скоч. Досье | Справка | Вопрос-Ответ | Аргументы и Факты (aif.ru)]</ref><ref>[https://expertsouth.ru/press_release/SkochAndreyVladimirovichbiografiya/ Скоч Андрей Владимирович: биография | Эксперт ЮГ (expertsouth.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421153420/https://expertsouth.ru/press_release/SkochAndreyVladimirovichbiografiya/ |date=2022-04-21 }}</ref><ref>[https://abireg.ru/newsitem/91354 Скоч Андрей: биография, политическая карьера, благотворительность (abireg.ru)]</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1607255 Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2012 года № 433 «Вопросы государственной наградной системы Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805234812/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1607255 |date=2013-08-05 }} * [http://award.gov.ru/honour_order.html Статут и описание ордена] {{Раççей Федерацин орденĕсем}} [[Категори:Раҫҫей Федерацийӗн орденӗсем]] bl4on15fqzhckd3udbexcphrgtk0dvq Шăллă кустăрма 0 58426 878352 878106 2026-10-23T20:05:14Z Summershell67 40469 /* Геральдика */ 878352 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Шăтăрнак (пĕлтерĕшсем)}} [[File:Gears animation.gif|frame|Цилиндрлă [[шăллă ярăм]] ĕçлени]] '''Шăллă кустăрма'''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Шестерня}}</ref>, çавăн пекех '''шăтăрнак''' е '''ултура''' — [[шăл (техника)|шăлсемлĕ]] [[цилиндр]] е [[конус]] çийĕллĕ диск евĕр [[шăллă ярăм]]ăн тĕп деталĕ. === Моделлени === [[File:Skupaj ogv q10ifps2fr6.ogv|thumb|Моделлени (1м35с тăсни) [[:File:Skupaj ogv q10.ogv|урăх верси]].]] == Ултурана проектланĕ чухнехи йăнăшсем == [[File:Undercuts (ru).svg|left|thumb|150 px|Тĕппинчен каснă шăл]] [[File:Undercut.gif|right|thumb|150 px|Шăлне касни]] == Çавăн пекех == [[File:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|150 px|thumb|Кустăрмалла ярăмăн компьютер моделĕ ([[нанотехнологи|нанотехнологисем]] пирки вулăр)]] * [[Шаллă ярăм]] (Ултураллă куçăм) * [[Механикăлла ярăм]] * [[Вариатор]] * [[Планетăрла ярăм]] * [[Мотор-редуктор]] * [[Шалтăрма кĕлечĕ]] == Геральдика == Халĕ шăллă кустăрмана гербсем çине ӳкернисем: <gallery> File:Герб Балашихи.svg|[[Балашиха]] Coat of arms of Volgograd city.svg|[[Волгоград]] File:Volnovahskiy rayon gerb.png|[[Волноваха районĕ]] File:POL Zabrze COA.svg|[[Забже]] Coat_of_Arms_of_Izobilny_(Stavropol_krai)_(1973).png|[[Изобильный]] File:Kemerovo COA.svg|[[Кемĕр]] File:63klyavlensky g.png |[[Клявля районĕ]] File:Coat of Arms of Korolyov (Moscow Oblast).svg |[[Королёв (хула)|Королёв]] File:Kramatorsk gerb.png|[[Краматорск]] File:Moskow Rayon of Kharkov.svg|[[Мускав районĕ (Харьков)]] File:Coat of Arms of Novouralsk (Sverdlovsk oblast) (1979).png|[[Новоуральск]] File:Герб Жовтневого району в м. Харкові.png|[[Октябрь районĕ (Харьков)]] File:PervomayskUA.svg|[[Первомайск (хула, Луганск облаçĕ)]] File:Coat_of_Arms_of_Pervomaysk_(Nizhny_Novgorod_oblast).png|[[Первомайск (Чулхула облаçĕ)]] File:Rubtsovsk_coat_of_arms.png|[[Рубцовск]] File:Svirsk g.gif|[[Свирск]] File:Coat of Arms of Sysert (Sverdlovsk oblast).png|[[Сысерть (хула)|Сысерть]] File:Stahanov coa.png|[[Стаханов (хула)|Стаханов]] File:Coat of Arms of Ussolie-Sibirskoye (Irkutsk oblast).png|[[Усолье-Сибирское]] File:Coat_of_arms_of_Botswana.svg|[[Ботсвана]] File:Emblem_of_Italy.svg|[[Итали]] File:Emblem of Laos (1991-2025).svg|[[Лаос]]</gallery> Кивелнĕ гербсем: <gallery> File:Coat of Arms of Arseniev (Primorsky kray) 1967.png|[[Арсеньев (город)|Арсеньев]] Luhansk_Soviet_COA.png|[[Луганск]] File:Герб Карпинска 1973.gif|[[Карпинск]] File:Coat of Arms of Kopeysk (Chelyabins oblast).svg|[[Копейск]] Coat_of_Arms_of_Kurgan_(1970).png|[[Курган (город)|Курган]] File:Coat of Arms of Nizhny Tagil (Sverdlovsk oblast) (1995).png|[[Нижний Тагил]] File:Герб нижней туры до 2004 г..jpg|[[Нижняя Тура]] File:Coat of Arms of Novosibirsk (1970).gif|[[Новосибирск]] Coat of Arms of Frolovo (Volgograd oblast) (1988).png|[[Фролово]] File:Герб Харькова 1995.svg|[[Харьков]] File:Coat of Arms of Severodvinsk (Arkhangelsk oblast) (1967).png|[[Северодвинск]] </gallery> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == {{wiktionary|шăллă кустăрма}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шаллă кустăрмасем}} * {{статья |автор =Юлия Смирнова |пуçелĕк =Самая древняя «шестеренка» обнаружена на ногах насекомых |каçă =http://www.nkj.ru/news/23164/ |кăларăм =Наука и жизнь |çул =2013 |том = |номер = |страницы = |doi = |issn = }} * {{кĕнеке |автор = Под ред. Скороходова&nbsp;Е.&nbsp;А. |пуçелĕк = Общетехнический справочник |вырăн = М. |издательство = Машиностроение |çул = 1982 |страницы = 416 |isbn = }} * {{кĕнеке |автор = Гулиа&nbsp;Н.&nbsp;В., Клоков&nbsp;В.&nbsp;Г., Юрков&nbsp;С.&nbsp;А. |пуçелĕк = Детали машин |вырăн = М. |издательство = Издательский центр «Академия» |çул = 2004 |страницы = 416 |isbn = 5-7695-1384-5 }} * {{кĕнеке |автор = Богданов&nbsp;В.&nbsp;Н., Малежик&nbsp;И.&nbsp;Ф., Верхола&nbsp;А.&nbsp;П. и&nbsp;др. |пуçелĕк = Справочное руководство по черчению |вырăн = М. |издательство = Машиностроение |çул = 1989 |страницы = 438-480 |страниц = 864 |isbn = 5-217-00403-7 }} * {{Кĕнеке:Справочник конструктора-машиностроителя Анурьева|çул=2001|том=2}} * {{кĕнеке |автор = Фролов&nbsp;К.&nbsp;В., Попов&nbsp;С.&nbsp;А., Мусатов&nbsp;А.&nbsp;К., Тимофеев&nbsp;Г.&nbsp;А., Никоноров&nbsp;В.&nbsp;А. |пуçелĕк = Теория механизмов и механика машин |яваплă = Колесников&nbsp;К.&nbsp;С |кăларăм = Издание четвёртое, исправленное и дополненное |вырăн = М. |издательство = Издательство [[Московский государственный технический университет имени Н. Э. Баумана|МГТУ&nbsp;им.&nbsp;Н.&nbsp;Э.&nbsp;Баумана]] |çул = 2002 |том = 5 |страницы = 452-453, 456-459, 463-466, 497-498 |страниц = 664 |сери = Механика в техническом университете |isbn = 5-7038-1766-8 |тираж = 3000 }} * {{кĕнеке |автор = Леонова Л.&nbsp;М., Чигрик Н.&nbsp;Н., Татаурова В.&nbsp;П. |пуçелĕк = Зубчатые передачи. Элементы расчета и конструирования: Методические указания |каçă = http://window.edu.ru/window_catalog/redir?id=62406&file=zubchatka.pdf |яваплă = |кăларăм = |вырăн = Омск |издательство = Изд-во [[Омский государственный технический университет|ОмГТУ]] |çул = 2005 |том = |страницы = |страниц = 45 |сери = |isbn = |тираж = }} == Каçăсем == * [http://www.geararium.org Шалтăрма тата шăллă кустăрма музейĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191225034905/http://geararium.org/ |date=2019-12-25 }} [[Категори:Машинăсемпе механизмсен деталĕсем]] [[Категори:Ахаль механизмсем]] qhoymfancgix0nvjqjsd6me0j65cm6s Тутар Чураппанĕ 0 60563 878363 770212 2026-10-24T04:51:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878363 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Тутар Чураппанĕ |тăван çĕлĕк = |герб = Coat of arms of Tatarstan.svg |ялав = Flag of Tatarstan.svg |lat_deg = |lat_min =49 |lat_sec = |lon_deg = |lon_min =28 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Тутарстан |регион тапăлра = Тутарстан |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Теччĕ районĕ |район тапăлра = Теччĕ районĕ{{!}}Теччĕ |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Пăхăрçă |пурăнан тăрăх тапăлра = Пăхăрçă ял тăрăхĕ{{!}}Пăхăрçă |шалти пайлану = икĕ урам |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = Трудовик |статус = |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = паллă мар |халăх çыравĕн çулĕ = |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = паллă мар |конфесси йышĕ = |этнохороним = тутарчураппансем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 422383 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 84373 |автомобиль кочĕ = 16, 116 |цифрăллă идентификатор = 92255000072 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Тутар Чураппанĕ''' — [[Тутарстан]]ти [[Теччĕ районĕ]]нчи пĕчĕкке [[ял]]. Килсен (хуçалăхсен) шучĕ пĕр [[теçетке]]рен иртмест. Пурăнакансем хушшинче [[тутарсем]] те, [[чăвашсем]] те пур. Пĕр-пĕринчен çур [[çухрăм]]ра вырнаçнă икĕ пайран тăрать. Пĕри — чат хăй Тутар Чураппанĕ ("Лесная" текен [[урам]]), тепри — унччен [[Трудовик (Теччĕ районĕ)|Трудовик]] ятлă уйрăм ял пулнăскер<ref>[http://www.kremnik.ru/node/440260 Населенные пункты ТатАССР до 1941года. Больше-Тарханский район ТатАССР.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709045941/http://www.kremnik.ru/node/440260 |date=2017-07-09 }}</ref> (Гагарин урамĕ шутланать). == Тавралăх == [[Сĕве (юханшыв)|Сĕве]] [[юханшыв|шывĕн]] сылтăм çыранĕнче, çÿлти [[Терраса|террасăра]], вырнаçнă. ==Вуламалли== * Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} ==Каçăсем== * [https://egrp365.ru/reestr?id=g0yxzB Поселок Татарское Черепаново.] {{Теччĕ районĕ}} [[Категори:Тутарстан]] [[Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем]] e8p55ha0wrtzk6odrh6a4tmc77j43w7 Уайтхолл (кермен) 0 85969 878364 685989 2026-10-24T05:10:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878364 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:The Old Palace of Whitehall by Hendrik Danckerts.jpg|мини|350px|Уайтхолл керменӗ, XVII ӗмӗрти Голланди ӳнерҫи Хендрик Данкертц ӗҫӗ]] '''Уайтхолл керменӗ''' ({{lang-en|Palace of Whitehall}} «Шурӑ пӳлӗм керменӗ») — Англи королӗсен Лондонри 1530 - 1698 ҫҫ. тӗп резиденцийӗ, ҫунса кайиччен. Керменте пин ҫурӑытла пӳлӗм пулнӑ, ку вӑл тӗнчипех мар пулсан, Европари чи пысӑкки пулнӑ. Керменте мечӗкпе теннис, автансен ҫапӑҫӗвӗн тата рыцарь турнирӗсем валли уйрӑм вырӑнсем пулнӑ. Кунта Генрих VIII Анна Болейнпа тата Джейн Сеймурпа туй тунӑ. 1611-мӗш ҫулта Уайтхоллта [[Шекспир]] «Тӑвӑл» премьерине кӑтартнӑ. 1691 тата 1698 ҫулсенчи пушарсем хыҫҫӑн кермене ҫӗнетмен тата 1769 ҫулта чылай пайне ишсе тасатнӑ. Комплексран пӗртен пӗр пӗчӗк Рубенс ӳкернӗ плафонлӑ Банкет пӳлӗмӗ (арх. Иниго Джонс, 1622 ҫул) сыхланса юлнӑ. Керментен Уайтхолл урамӗ пуҫланать. == Кун-ҫулӗ == == Вуламалли == * == Каҫӑсем == * Information about the Palace of Whitehall from the ''Survey of London'': [http://www.british-history.ac.uk/survey-london/vol13/pt2/pp10-40 Whitehall Palace: History]; [http://www.british-history.ac.uk/survey-london/vol13/pt2/pp41-115 Whitehall Palace: Buildings]; [http://www.british-history.ac.uk/survey-london/vol13/pt2/pp116-139 The Banqueting House] * [https://web.archive.org/web/20100203154255/http://www.hrp.org.uk/BanquetingHouse/stories/timelineBanqueting.aspx Palace of Whitehall timeline] * [https://web.archive.org/web/20210314183254/http://www.londonancestor.com/maps/whitehall-palace.htm Enlarged 1680 plan of Whitehall, showing the location of the tennis courts, cockpit, tiltyard on the St. James's Park side, and the configuration of buildings on the river side] * [http://www.buildinghistory.org/primary/magalotti/whitehall.shtml View of Whitehall in 1669], showing the Banqueting House and Holbein Gate * [https://web.archive.org/web/20110728103846/http://www.pastscape.org/hob.aspx?hob_id=404943 A historical record of Whitehall Palace] [[Категори:Керменсем]] [[Категори:Архитектура]] [[Категори:Çурт-йĕр тăваслăх]] [[Категори:Архитектура]] [[Категори:Архитектура палăкĕсем]] 3sl2yvjnnrl7odlp66curh0ebqkm3kt Пысӑк шурӑ чарлан 0 94191 878350 766724 2026-10-23T18:51:40Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 878350 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Пысӑк шурӑ чарлан | image file = Greategret.jpg | classis = | ordo = | familia = | genus = | species = | subspecies = | latin = Ardea alba | wikispecies = | commons = | itis = | ncbi = | range map = }} '''Пысӑк шурӑ чарлан''' (лат. Ardea alba) — шыв ҫумӗнче пурӑнакан [[Чарлан йышшисем|чарлан йышшисен]] шултра вӗҫен кайӑк, ӑшӑ тата тропиклӑ вырӑнсенче сарӑлнӑ. == Епле курӑнни == == Вуламалли == * Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Русский язык, РУССО, 1994. — С. 24. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0. == Каҫӑсем== * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/50.html Позвоночные животные России: Большая белая цапля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921144617/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F50.html |date=2021-09-21 }} * [https://web.archive.org/web/20060322003255/http://bss.sfsu.edu/holzman/courses/Fall01%20projects/gEgretWeb.htm Большая белая цапля на сайте bss.sfsu.edu] * Jones, J. 2002. «Ardea alba» (On-line), Animal Diversity Web. Accessed January 02, 2007 at http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ardea_alba.html * [https://web.archive.org/web/20090316130325/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Great_Egret_dtl.html Большая белая цапля на сайте www.birds.cornell.edu] [[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]] [[Категори:Чăн чарлансем]] [[Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем]] [[Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем]] [[Категори:Кăнтăр Америкăри вĕçен кайăксем]] [[Категори:Евразири вĕçен кайăксем]] [[Категори:Африкăри вĕçен кайăксем]] [[Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем]] [[Категори:Австралири вĕçен кайăксем]] [[Категори:Ăренпур облаçĕн Хĕрлĕ кĕнеки]] hdps1juzf98gqeeb3cccsnxyos5yces Хурт-хăмăр 0 108168 878370 875924 2026-10-24T09:23:40Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878370 wikitext text/x-wiki [[File:The bee collects nectar.jpg|thumb|]] {{Пĕлтерĕшсем|Хурт-хăмăр (пĕлтерĕшсем)}} :''Ку ăнлава '''[[Пыл хурчĕ]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Чăн хурт-хăмăр]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :{{redirect|Хурт}} '''Хурт-хăмăр''' ({{lang-la|Anthophila}}) — вĕçекен [[хурт-кăпшанкă]]сен [[Apoidea]] çиййышри тата [[çурхах çунатлисем]] отрядри [[клада]], [[сăпса|сăпсасене]] тата [[кăткă]]сене тăванлă. Хурт-хăмăр çинчен вĕрентекен ăслава [[апиологи]] (апидологи) теççĕ. Тĕнчере мĕнпурĕ хурт-хăмăрăн 21 пин тĕсĕ тата 520 речĕ пур<ref name="Радченко1994">Радченко В. Г., Песенко Ю. А. ''Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea).'' СПб.: Зоол. ин-т РАН. — [[1994]]. — 350 с.</ref>. == Вуламалли == * Пельменев В. К. Справочная книга пчеловода. Хабаровск: Кн. изд., 1969. — 288 с. * Полищук В. П., Полипенко В. П. Пчеловодство. Справочное пособие. Киев: Вища школа, 1990. — 312 с.: ил. * Рут А. И., Рут Э. Р., Рут Х. Х. Энциклопедия пчеловодства. Пер. с англ. Е. Северцевой и Т. Губиной — М.: Художественная литература и МП «Брат», 1993. — 368 с. * Руцкая Т. Полный справочник пчеловода. М.: АСТ, 2013. — 430 с. * Сесютченков М. А. Справочник пчеловода. Москва: Гамма Пресс 2000, 2003. — 352 с. * Таранов Г. Ф. (сост.) Словарь-справочник пчеловода. М.: Россельхозиздат, 1984. — 288 с. * Шеметков М. Ф. (ред.) Справочник пчеловода. 2-е изд, доп. и переработ. — Минск: Урожай, 1969. * * Danforth B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [https://web.archive.org/web/20100621012454/http://www2.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл] * Donovan B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57. * [[Энджел, Майкл|Engel M. S.]] (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1—33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Викисловарь}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}} * [https://web.archive.org/web/20060428075519/http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира]{{ref-en}} * [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}} * [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea{{ref-en}} * [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea{{ref-en}} * [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf] * [https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства]{{ref-en}} [[Категори:Хурт-хăмăр| ]] [[Категори:Хурт-хăмăр ĕрчетесси]] [[Категори:Хурт-кăпшанкă]] ehdc20oq889kyfv0r7larvavbdob31y Чăн хурт-хăмăр 0 108170 878373 875932 2026-10-24T10:41:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878373 wikitext text/x-wiki [[File:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|]] {{Пĕлтерĕшсем|Хурт-хăмăр (пĕлтерĕшсем)}} :''Ку ăнлава '''[[Пыл хурчĕ]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Хурт-хăмăр]]''' тенипе пăтраштармалла мар'' :{{redirect|Хурт}} '''Чăн хурт-хăмăр'''<ref>Горностаев Г. Н. Насекомые СССР. — Москва: Мысль, 1970. — 372 с. — (Справочники-определители географа и путешественника).</ref> {{lang-la|Apidae}}, — хурт-кăпшанкă, [[туналла хырăмлисем]] айотрядри тата [[çурхах çунатлисем]] отрядри йышри [[хурт-хăмăр]]. Мĕнпурĕ тĕнчере 170 рет тата 5000 тĕс тĕлнелле<ref>{{Cite web |url=http://osuc.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/tsa.sppcount?the_taxon=Apidae |title=Число видов пчёл |accessdate=2012-08-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171225091823/http://osuc.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/tsa.sppcount?the_taxon=Apidae |archivedate=2017-12-25 |deadlink=yes }}</ref>. == Вуламалли == * Пельменев В. К. Справочная книга пчеловода. Хабаровск: Кн. изд., 1969. — 288 с. * Полищук В. П., Полипенко В. П. Пчеловодство. Справочное пособие. Киев: Вища школа, 1990. — 312 с.: ил. * Рут А. И., Рут Э. Р., Рут Х. Х. Энциклопедия пчеловодства. Пер. с англ. Е. Северцевой и Т. Губиной — М.: Художественная литература и МП «Брат», 1993. — 368 с. * Руцкая Т. Полный справочник пчеловода. М.: АСТ, 2013. — 430 с. * Сесютченков М. А. Справочник пчеловода. Москва: Гамма Пресс 2000, 2003. — 352 с. * Таранов Г. Ф. (сост.) Словарь-справочник пчеловода. М.: Россельхозиздат, 1984. — 288 с. * Шеметков М. Ф. (ред.) Справочник пчеловода. 2-е изд, доп. и переработ. — Минск: Урожай, 1969. * * Danforth B. N., J. Fang, S. Sipes, S.G. Brady & E. Almeida (2004). ''Phylogeny and molecular systematics of bees (Hymenoptera: Apoidea).'' Cornell University, Ithaca, NY [https://web.archive.org/web/20100621012454/http://www2.entomology.cornell.edu/BeePhylogeny/ Филогения пчёл] * Donovan B. J. 2007: ''Apoidea (Insecta: Hymenoptera).'' Fauna of New Zealand, 57. * [[Энджел, Майкл|Engel M. S.]] (2005). ''Family-group names for bees (Hymenoptera: Apoidea).'' American Museum Novitates 3476: 1—33. [http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/2786/1/N3476.pdf pdf] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Викисловарь}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}} * [https://web.archive.org/web/20060428075519/http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира]{{ref-en}} * [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}} * [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea{{ref-en}} * [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea{{ref-en}} * [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf] * [https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства]{{ref-en}} [[Категори:Хурт-хăмăр| ]] [[Категори:Чăн хурт-хăмăр| ]] [[Категори:Хурт-хăмăр ĕрчетесси]] [[Категори:Хурт-кăпшанкă]] [[Категори:Хурт-кăпшанкă йышĕсем]] a1e6321b4nls3dcg5hlug5q10uzpwv2 Тарасов Александр Николаевич 0 120893 878359 876888 2026-10-24T02:33:38Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878359 wikitext text/x-wiki {{Персона}} '''Тарасов Александр Николаевич''' — совет тата [[раҫҫей]] социологӗ, политолог тата культурологӗ, публицист, ҫыравҫӑ, [[философ]]. XXI ӗмӗр пуҫламӑшӗччен хӑйне постмарксистсем шутне кӗртнӗ, И. Месарошпа пӗрле тата югослави философӗ-марксисчӗсен ҫумӗнчех «Праксис» ушкӑнне кӗнӗ, кайран Лондона эмиграциленнӗ. Анчах та, XXI ӗмӗрте «постмарксизм» термина Э. Лакло, Ш. Муфф тата вӗсен хыҫҫӑнхисем оккупациленӗ май, А. Тарасов (Месарош пекех, тата асӑннӑ югослави философӗсем те) хӑйне ҫапла чӗнме пӑрахнӑ. == Политикăри малтанхи ĕçхĕлĕ == ==Профессипе ĕçлени == == Пĕрлĕхри ĕçхĕлĕ == == Хайланисем == * [http://saint-juste.narod.ru/provokacia1.htm Провокация. Версия событий 3—4 октября 1993 г. в Москве.] — М.: Центр новой социологии и изучения практической политики «Феникс», 1993. * Правда о Югославии. — Пермь: ОПОР, 1993. (В соавторстве.) * Провокация. Версия событий 3—4 октября 1993 г. в Москве. — [http://saint-juste.narod.ru/ps94rus.htm Постскриптум из 1994-го.] — М.: Центр новой социологии и изучения практической политики «Феникс», 1994. * Политический экстремизм в России. — М.: Информационно-экспертная группа «Панорама», 1996. (В соавторстве.) * Политический экстремизм в России. — М.: Институт экспериментальной социологии, 1996. ISBN 5-87637-043-6. (В соавторстве.) * Левые в России: от умеренных до экстремистов. — М.: Институт экспериментальной социологии, 1997. ISBN 5-87637-006-1. (В соавторстве.) * [http://screen.ru/Tarasov/ARBA.htm Очень своевременная повесть.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613182234/http://screen.ru/Tarasov/ARBA.htm |date=2024-06-13 }} Феминистка как стриптизёрша: культурологический анализ. — М.: Издательство Академии Искусства и Науки XXI века «Норма», 1999. ISBN 5-85302-194-X. * Революция не всерьёз. Штудии по теории и истории квазиреволюционных движений. — Екатеринбург: [[Ультра.Культура]], 2005. ISBN 5-9681-0067-2. * Страна Икс. — М.: АСТ; Адаптек, 2006. ISBN 5-17-032525-8; другое издание: 2007. ISBN 5-17-040213-9. * Le rouge et le noir. Extrême droite et nationalisme en Russie. — P.: CNRS Editions, 2007. ISBN 978-2-271-06505-6. (В соавторстве.) * ''Fromm E.'' Marksın insan konsepsiyası. — ''Tarasov A.'' XX əsr radikalı üçün Erix Fromm irsi. — Bakı: Solfront, 2012. ISBN 978-9952-444-73-5. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * Неомарксизм / Дмитриев А. Н., Гловели Г. Д. // Нанонаука — Николай Кавасила. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 425—427. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 22). — ISBN 978-5-85270-358-3 == Каçăсем == * [http://saint-juste.narod.ru/ К новой идеологии — к новой революции. Страница Александра Тарасова, его друзей и союзников] * [http://www.screen.ru/Tarasov/ «Тарасовщина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060303062342/http://www.screen.ru/Tarasov/ |date=2006-03-03 }} * [http://radical-xxi.narod.ru Общественная мысль XX века: практически ценное для политического радикала наших дней. Курс лекций] * [https://web.archive.org/web/20150321040402/http://www.agentura.ru/dossier/russia/people/tarasov/ Биография А. Тарасова на портале Agentura.ru] * [https://web.archive.org/web/20140812210824/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=63452 Биография А. Тарасова в базе данных «Лабиринт» (для подписчиков)] * [http://www.scepsis.ru/authors/id_15.html А. Тарасов в библиотеке журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]» * [http://www.hrono.ru/avtory/tarasov.html А. Тарасов на «Хроносе»] * [http://magazines.russ.ru/authors/t/tarasov/ А. Тарасов в «Журнальном зале РЖ»] * [http://wiki.rksmb.ru/tiki-index.php?page=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2+%D0%90. А. Тарасов в Wiki-разделах Интернет-портала РКСМ(б)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213718/http://wiki.rksmb.ru/tiki-index.php?page=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2+%D0%90. |date=2007-09-27 }} * [https://web.archive.org/web/20131004045131/http://www.izbrannoe.ru/arch/author/121 А. Тарасов в интернет-газете «Избранное»] {{russia-bio-stub}} {{Тулаш каçăсем}} [[Категори:Раççей политологĕсем]] [[Категори:Раççей социологĕсем]] [[Категори:Раççей публицисчĕсем]] [[Категори:Раççей тăлмачĕсем]] [[Категори:XX ĕмĕрти Раççей çыравçисем]] [[Категори:XX ĕмĕрти вырăс çыравçисем]] [[Категори:Пайăр çынсем:Самиздат]] [[Категори:Çыравçăсем, алфавитпа]] [[Категори:Совет диссиденчĕсем]] [[Категори:ССРП культурологĕсем]] [[Категори:Марксистсем]] [[Категори:Марксист-историксем]] [[Категори:XXI ĕмĕрти Раççей çыравçисем]] [[Категори:XXI ĕмĕрти вырăс çыравçисем]] [[Категори:Раççей культурологĕсем]] [[Категори:Социологсем, алфавитпа]] bpf6xoow4qj1qgu5wqscw8c5s8uy2kv Терешкова Валентина Владимировна 0 120928 878360 842017 2026-10-24T03:02:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878360 wikitext text/x-wiki {{Космонавт |ят = Валентина Владимировна Терешкова |ӳкерчĕк = RIAN archive 609023 Soviet pilot-cosmonaut Valentina Tereshkova.jpg |патшалăх = {{Ялавлани|СССР}} |специальнăç = пилот, карап командирĕ |çарти хисеп = |вăхăт = |миссисем = |çуралнă вăхăт = |çуралнă вырăн = |вилнĕ вăхăт = |вилнĕ вырăн = |чысланисем = |хĕсмет çулĕсем = |Чĕнни = Чайка/Чарлăк }} '''Валентина Владимировна Терешкова''' (ҫур. 6 пуш 1937, Большое Масленниково ялӗ, Тутаев районӗ, Ярославль облаҫӗ, [[Раççей Федерациллĕ Социализмлă Совет Республики]], СССР) — [[СССР вĕçевçĕ-космонавчĕ]], тӗнчери пӗрремӗш хӗрарӑм-космонавт (1963), [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]] (1963), генерал-майор (1995). [[«Тăван Çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕх» орденĕ]]н тулли кавалерӗ. == Биографи == === Ачалăхĕ === === Пайăр пурнӑҫӗ === [[File:RIAN archive 611957 Valentina Tereshkova and Andrian Nikolaev.jpg|мини|Валентина Терешкова тата Андриян Николаев космоса вĕçекенсем пĕрлешнĕ чухнехи церемони. Мускав, 3.11.1963]] * Пĕрремĕш упӑшки (1963—1982) — [[Николаев Андриян Григорьевич|Андриян Николаев]] (1929—2004) — 3-мĕш совет космонавчĕ, туйне [[Воробьёвы горы|Ленин тăвĕ]] çинчи правительство уйрăм çуртĕнче 1963 çулхи чӳкĕн 3-мĕшĕнче ирттернĕ, хăнасем хушшинче [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] пулнă. Уйрăличченхи Валентина Владимировна иккĕлле хушматпа — '''Николаева-Терешкова''' — пурăннă.<ref name="Игорь Ленский. 2012">{{cite web |url = http://www.stopstamp.ru/statty/x1yh91gfzl4397g1hsvs.html |title = Под шоршелскими звёздами |author = Игорь Ленский. |authorlink = Ленский, Игорь Леонидович |date = 2012 |accessdate = 2019-12-07 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140314144719/http://www.stopstamp.ru/statty/x1yh91gfzl4397g1hsvs.html |archivedate = 2014-03-14 |deadlink = yes }}</ref> ** Хĕрĕ — Елена Терешкова (1964 çулхи çĕртмен 8-мĕшĕнче çуралнă) — ашшĕпе амăшĕ космонавт пулнă тĕнчери пĕрремĕш пепке<ref>{{cite web|url=http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/nikolaev-a.htm|title=Андриян Григорьевич Николаев|publisher=astronaut.ru|accessdate=2011-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006034150/http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/nikolaev-a.htm|archivedate=2011-10-06|deadlink=no}}</ref>. * Иккĕмĕш упăшки — [[Шапошников Юлий Георгиевич|Юлий Шапошников]] (1931—1999) — медицина хĕсмечĕн генерал-майорĕ, ЦИТО директорĕ (1985—1998). == Ӗҫӗ-хӗлӗ == == Çав. пекех == * [[Савицкая Светлана Евгеньевна]] * [[Кондакова Елена Владимировна]] * [[Серова Елена Олеговна]] * [[Кикина Анна Юрьевна]] == Вуламалли == * ''Николаева-Терешкова В. В.'' Вселенная — открытый океан! — М.: Правда, 1964. — 200 с., 140 000 экз. * {{кĕнеке |пуçелĕк = Герои звёздных трасс: Сборник |яваплă = Составитель Д. Мамлеев. |кăларăм = Изд. 2-е, доп |вырăн = М. |издательство = [[Известия (издательство)|Известия]] |çул = 1963 |страниц = 192, [34] |сери = Библиотека «Известий». Специальный выпуск |тираж = 300000}} * {{кĕнеке | автор = И. А. Маринин, С. Х. Шамсутдинов, А. В. Глушко (составители) | пуçелĕк = Советские и российские космонавты. 1960—2000 | яваплă = Под редакцией [[Батурин Юрий Михайлович|Ю. М. Батурина]] | вырăн = М. | издательство = ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики» | çул = 2001 | isbn = 5-93345-003-0}} * {{кĕнеке |пуçелĕк = Кто есть кто в мире |яваплă = гл. ред. Г. П. Шалаева |кăларăм = Филологическое общество «Слово», «Олма-Пресс» |вырăн = М. |издательство = | çул = 2003 |страниц = 1680 |сери = |тираж = |isbn= 5812300887}} * {{кĕнеке |пуçелĕк = Валентина Владимировна Терешкова: путь к звёздам |вырăн = |издательство = РМП |çул = 2012 |страниц = 254 |сери = |тираж = |isbn= 9785915970297}} * {{кĕнеке|автор= [[Осташев Аркадий Ильич|Осташев А. И.]]|пуçелĕк = Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни. События и факты|каçă = http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html| вырăн = [[Королёв (город)|Королёв]]|издательство= | çул = 2001|том= |страниц= 213|страницы= |isbn= |ref=}} * {{кĕнеке|автор= Осташев, А. И.|пуçелĕк= Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве|вырăн = Королёв|издательство= Изд-во Московского гос. ун-та леса| çул = 2010|том= |страниц= 128|страницы= |isbn= 978-5-8135-0510-2|ref=}} * Была упомянута в сериале Лучше звоните солу, в 6 сезоне * {{кĕнеке |автор= |пуçелĕк = С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества|ответственный= под редакцией [[Лопота Виталий Александрович|В. А. Лопота]]|вырăн = |издательство= [[Энергия (РКК)|РКК «Энергия» им. С. П. Королёва]]|çул = 2014|том= |страниц= 704|страницы= |isbn= 978-5-906674-04-3|ref=}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каҫӑсем== * [http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/tereshkova/index.shtml?tereshkova.html Биография]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225232/http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/tereshkova/index.shtml?tereshkova.html |date=2007-09-27 }} в энциклопедии «Космонавтика». * {{Rodovid|757539|Валентина Терешкова}} * [http://www.africana.ru/obschestva/RAMS/Tereshkova.htm Валентина Терешкова, президент РАМС]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206185944/http://www.africana.ru/obschestva/RAMS/Tereshkova.htm |date=2008-02-06 }} * [http://izvestia.ru/news/394799 Терешкова: по просьбе Королёва я не один десяток лет хранила эту тайну]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814134609/http://izvestia.ru/news/394799 |date=2013-08-14 }} * [http://www.astronaut.ru/bookcase/article/article111.htm?reload_coolmenus Королёв обещал, что мы все полетим в космос]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412230530/http://www.astronaut.ru/bookcase/article/article111.htm?reload_coolmenus |date=2008-04-12 }} * [https://web.archive.org/web/20120603164429/http://angelina-tihonova.ru/category/valentina_tereshkova/ Валентина Терешкова. Улица Восьмого марта]. Воспоминания Валентины Терешковой о военном детстве. * [http://duma.gov.ru/duma/persons/99112025/ Профиль Валентины Терешковой]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727114337/http://duma.gov.ru/duma/persons/99112025/ |date=2018-07-27 }} на сайте Государственной думы * [http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 Почётные граждане города Байконур]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329105309/http://www.baikonuradm.ru/index.php?mod=180 |date=2019-03-29 }} // Официальный сайт администрации г. Байконур * [https://web.archive.org/web/20241211024942/https://russiainphoto.ru/search/?tag_tree_ids=31766 Фотографии с Валентиной Терешковой] на портале «История России в фотографиях» * [https://ria.ru/science/20180615/1522772433.html Испытатель космической техники развеяла мифы о полёте Терешковой]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615190612/https://ria.ru/science/20180615/1522772433.html |date=2018-06-15 }} // РИА, 15 июня 2018 * https://telegra.ph/file/af993cf2dde9ad6c407ac.jpg * [http://www.kinopoisk.ru/name/1062241/ Валентина Терешкова на сайте [[КиноПоиск]]] {{«Тăван Çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕх» орденĕн тулли кавалерĕсем}} [[Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем]] c63jty9gc47n9ujlt98oqzqt77fu7tc Стивен Кинг 0 123056 878356 843340 2026-10-24T00:22:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878356 wikitext text/x-wiki {{Çыравçă | Ят = Стивен Кинг | Ӳкерчĕк = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg | Анлăшĕ = 220px | Ӳкерчĕке ăнлантарни = Кинг 2024 çулта | Çуралнă чухнехи ят = Стивен Эдвин Кинг | Псевдонимсем = Ричард Бахман<br>Джон Свифен | Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Портленд|Портлендре}}, [[Мэн (штат)|штат Мэн]], [[АПШ]] | Çуралнă вăхăт = [[1947]], [[авăн, 21]] | Ĕçлев тĕсĕ = АПШ романисчĕ, калавçă, сценарисчĕ, журналисчĕ, актёрĕ, телепродюсерĕ, режиссёрĕ, мусăкçи | Хастар çулсем = [[1967]]<ref name=OfficialBio>{{cite web |url=https://stephenking.com/the-author/ |work=StephenKing.com |title=The Author |author=Tabitha King, updated by Marsha DeFilippo |access-date=2021-06-04 |archive-date=2021-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610083743/https://stephenking.com/the-author/ |deadlink=no }}</ref> -{{н.в.}} | Тĕлĕ = | Жанр = [[Хăравлă литература|хăравсем]], [[Эпистолярлă литература|эпистолярлă проза]], [[готикăллă литература]], [[постапокалипсис]], [[триллер]], [[ăслăх фантастики]], [[фэнтези]], [[детектив]] | Ĕçсен чĕлхи = [[Акăлчан чĕлхи|акăлчан]] | Автограф = | Чыславсем = {{АПШ наци медалĕ, ӳнерсен облаçĕнче}} }} '''Сти́вен Э́двин Кинг''' ({{lang-en|Stephen Edwin King}}; 21.9.1947, [[Портленд (Мэн)|Портленд]], [[Мэн (штат)|Мэн]], [[АПШ]]) — литературăри тĕрлĕрен жанрĕнче — [[Хăравсем (жанр)|хăравсем]], [[триллер]], [[ăслăх фантастики|фантастика]], [[фэнтези]], [[мистика]], [[Драма (жанр)|драму]], [[детектив]] — ĕçлекен американ çыравçи». Унăн кĕнекисен 400 ытла миллион экземплярне сутнă<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/6174256.stm |title=Robert Morgan, Stephen King, BBC Newsnight Wednesday, 22 November, 2006 |access-date=2012-11-11 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918152131/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/6174256.stm |deadlink=no }}</ref>. == Биографи == == Çав. пекех == * [[Стивен Кинг фильмографийĕ]] * [[Бах Ричард|Ричард Бах]] * [[Хилл Джо (çыравçă)|Джо Хилл]] == Литература == * {{кĕнеке|автор=Lisa Rogak|пуçелĕк = Сердце, в котором живёт страх. Стивен Кинг: жизнь и творчество / пер. с англ. Н. Балашовой|оригинал= Lisa Rogak. Haunted Heart: The Life and Times of Stephen King (2008)|вырăн=Москва|издательство=АСТ: Астрель|çул=2011|страниц=411,[5]: 8 л. ил.|ref=Роугек|isbn=978-5-17-070665-5|тираж=4000}} * {{кĕнеке|автор=[[Эрлихман Вадим Викторович|Эрлихман Вадим]]|пуçелĕк = Король тёмной стороны. Стивен Кинг в Америке и России| вырăн = Санкт-Петербург|издательство=Амфора|çул=2006|страниц=386|ref=Эрлихман|isbn=5-367-00145-9|тираж=3000}} * {{статья |автор = [[Вл. Гаков]] |пуçелĕк = Король, великий и ужасный |кăларăм = Если |тĕс = журнал |вырăн = Москва |издательство = Любимая книга |çул = 2012 |номер = 9 |страницы = 261—267 |issn = 0136-0140}} * [[Эрлихман Вадим Викторович|Эрлихман Вадим]]. Стивен Кинг. Профессия — horror. — Москва: Вече, 2014. — 288 с. — 10000 экз. — ISBN 978-5-4444-2126-0. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.stephenking.com/ Официальный сайт писателя]{{ref-en}} * {{fantlab|http://fantlab.ru/autor22|title=Полная библиография Стивена Кинга}} * [http://www.horrorking.com/interview7.html Stephen King’s Keynote Address]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050626070625/http://horrorking.com/interview7.html |date=2005-06-26 }} * [https://web.archive.org/web/20150222163819/http://www.mirf.ru/Articles/art2323.htm Статья «Американский миф. Стивен Кинг» в журнале «Мир Фантастики»] * [https://www.youtube.com/watch?v=E6nd9sMCbr0 Дмитрий Быков лекция «Стивен Кинг Король не сдается»] {{тулаш каçăсем}} {{Стивен Кинг хайлавĕсем}} {{Стивен Кинг хайлавĕсене экранизациленисем}} [[Категори:1947 çулта çуралнисем]] [[Категори:Авăнăн 21-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:Стивен Кинг|*]] [[Категори:Кингсем|Стивен]] [[Категори:АПШ фантаст-çыравçисем]] [[Категори:АПШ хоррор жанрĕнчи çыравçисем]] [[Категори:XX ĕмĕрти АПШ çыравçисем]] [[Категори:XXI ĕмĕрти АПШ çыравçисем]] [[Категори:Мэн университетĕнче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:О. Генри премин лауреачĕсем]] [[Категори:Пĕтĕм тĕнчери хăравсен конвенцин гроссмейстерĕсем]] suzvqosw4fjf1h3rw2yy2h78p01asg3 Сараев Андрей Сергеевич 0 124243 878353 874426 2026-10-23T22:28:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 878353 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Сараев}} {{Ăсчах |Ят = Сараев Андрей Сергеевич |Тăван ят = Сараев Андрей Сергеевич | Ӳкерчĕк = | Анлăшĕ = | Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Алпусни = |Çуралнă вăхăт = [[1986]] |Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Çĕнĕ Шупашкар|Çĕнĕ Шупашкарта}}<ref name="НЧ"/>, [[Чăваш Ен]]ри [[хула]] |Вилнĕ вăхăт = |Вилнĕ вырăн = |Гражданлăх = {{USSR}} {{RUS}} |Ăслăх сфери = Истори, историографи |Ĕç вырăнĕ = [[Чăваш патшалăх гуманитари ăслăхĕсен институчĕ]] |Альма-матер = [[И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ]] |Ăслăх ертӳçи = Г. И. Тафаев, Ю. И. Дробышев |Паллă вĕренекенсем = |Паллă = |Чыславсемпе парнесем = |Сайт = }} '''Сараев Андрей Сергеевич''' (23.2.1986, [[Çĕнĕ Шупашкар]]<ref name="НЧ">[https://наследиечувашии.рф/russian/сараев-андрей-сергеевич-23-02-1986/?ysclid=mq9vp7ggzo275363335 Сараев, Андрей Сергеевич (23.02.1986)] — «Наследие Чувашии». Цифровая библиотека чувашского наследия</ref>, ЧАССР, РСФСР, ССРП çур.) — историк, истори ăслăхĕсен кандидачĕ (2024), вăтам ĕмĕрсен историографийĕ, Л. Н. Гумилёв пултарулăхĕ, вăтам ĕмĕрсенчи Чăваш тата Тĕп Ази историйĕсем тĕлĕшпе специалист. Уйрăмах [[суваризм]]а тишкернипе палăрнă. Хĕрĕхе яхăн ăcлав ĕçĕн авторĕ (2025-мĕш çул тĕлне). == Кунçулĕ пирки кĕскен == Чăваш Енри Çĕнĕ Шупашкар хулинче çуралса ÿснĕ<ref name="НЧ"/>. ===Ăçта вĕренни === * И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ, «истори тата юриспруденци» ен. * «SHS– Histoire» («Гуманитарла тата социаллă ăславсем – Истори») ен тĕлĕшпе 2008–2009-мĕш çулсенче магистратурăра – Université Paris-Est Marne-la-Vallée, Champs-sur-Marne, Франци. «Maîtrĕнĕ ise» диплом. * И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университетĕнче «Атилĕх историйĕ» енпе аспирантурăра (2009–2012). [[File:Здание ЧГИГН. Чебоксары.jpg|thumb|300px|ЧГИГН. Шупашкар. Кунта А. С. Сараев ĕсленĕ (кĕçĕн ăслав ĕслевçи, 2018-2021) тата ĕçлет (ăçлав ĕçлевçи, 2025-мĕш çултан пуçласа)]] ===Ăçта ĕçлени=== * Историн тата пĕрлĕх пĕлевĕн вĕрентевçи, Шупашкарта тата Çĕнĕ Шупашкарта (2010-2017) * Этнологи секторенчи кĕçĕн ăслав ĕçлевçи, Шупашкарти ЧПГĂИре (2018-2021) * РАНăн Хĕвелтухăç пĕлевĕсен институтĕнчи çумшыравçă (2022-2023) * ЧПГĂИри истори секторĕнче ăслав ĕçлевçи (2025-мĕш çулхи январьтен пуçласа). == Педагогикăри çитĕнÿсем == Сараев Андрей Сергеевич вĕренекенĕ, Çĕнĕ Шупашкарти МБОУ «Лицей № 18» йĕркелĕмри 10-мĕш класри Александрова Мария Валерьевна, Пĕтĕм Раççейри шкул ачисен регионри этапĕн истори енĕпе Шупашкарта иртнĕ олимпиадин призёрĕ пулса тăнă<ref>[https://nowch.cap.ru/news/2017/02/02/itogi-regionaljnogo-etapa-vserossijskoj-olimpiadi Итоги регионального этапа всероссийской олимпиады школьников по истории и английскому языку в 2017 году]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Портал органов власти Чувашской Республики. Официальный интернет-портал</ref>. == Хăшпĕр публикацисем == === Л. Н. Гумилёв пултарулăхĕ тĕлĕшпе === [[File:ЛевГумилёв1934.jpg|thumb|left|150px|Лев Гумилёв 1934]] * Сараев А.С. Образ Чингисхана в работах Л.Н. Гумилева и проблема методики научного исследования // Вестник Чувашского государственного педагогического университета им. И.Я. Яковлева. Серия: Гуманитарные и педагогические науки. 2012. №1(73). Ч. 2. С. 148–154. * Сараев А.С. Проблема этнокультурной преемственности кочевых народов Евразии // Наследие Л.Н. Гумилёва и судьбы народов Евразии: история, современность, перспективы. Сборник статей Международного научного конгресса, посвящённого 100-летию со дня рождения Л.Н. Гумилёва, Санкт-Петербург, 1–3 октября 2012 года. – СПб.: Изд-во РГПУ им. А.И. Герцена, 2012. С. 495–507. * Сараев А.С. Историко-географический синтез в кочевниковедческих работах Л.Н. Гумилева // Наследие Л.Н. Гумилёва и судьбы народов Евразии: история, современность, перспективы. Сборник статей Международного научного конгресса, посвящённого 100-летию со дня рождения Л.Н. Гумилёва, Санкт-Петербург, 1–3 октября 2012 года. – СПб.: Изд-во РГПУ им. А.И. Герцена, 2012. С. 400–411 * Л.Н. Гумилев: pro et contra [антология / вступ. статья Н.М. Дорошенко, И.Ф. Кефели; сост., коммент. Н.М. Дорошенко, И.Ф. Кефели; при участии А.В. Бондарева, А.В. Воронович, М.Г. Козыревой, А.Б. Панченко, О.В. Плебанек, А.С. Сараева]. – СПб.: РХГА; НОКО, 2012. – Подготовка текстов, в том числе архивных, комментарии, участие в написании предисловия. * Сараев А.С. Востоковедные корни теории этногенеза Л.Н. Гумилева и логика его научного творчества // Вестник КазГУКИ. 2014. №4-1. С. 19–23. * Сараев А.С. Какого Л.Н. Гумилева мы знаем? // Восток/Oriens. 2016. №3. С. 96–115 * Бондарев А.В., Сараев А.С. Русско-ордынские отношения в концепции Л.Н. Гумилева и интерпретации его критиков // XIII Фаизхановские чтения. Наследие Золотой Орды в государственности и культурных традициях народов Евразии: материалы международной научно-практической конференции. Санкт-Петербург, 4–6 мая 2016 г. / [редкол.: Д.В. Мухетдинов (пред.), В.В. Тишин (отв. ред.) и др.]. – М.: ООО «Издательский дом „Медина“», 2017. С. 66–89. * Сараев А.С. Происхождение и этническая история чувашского народа в трудах Л.Н. Гумилёва // Чувашский гуманитарный вестник. 2018. №13. С. 141–165. * Сараев А.С. «Генеалогическое древо тюрок» в ранней концепции Л.Н. Гумилева // «Bilgamesh». International Almanac of Cultural and Social Studies. №1. Special edition. – Almaty, 2019. С. 62–75. * Сараев А.С. С.Г. Кляшторный и Л.Н. Гумилев (по материалам музея-квартиры Л.Н. Гумилева и личным беседам с С.Г. Кляшторным) // Тюрко-монгольский мир: история и культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 90-летию со дня рождения С.Г. Кляшторного. М.: Наука–Восточная литература, 2019. С. 155–178. * Сараев А.С. «Волшебный палимпсест» (О значении поэзии в наследии Л.Н. Гумилева) // Тетради по консерватизму. 2023. №2. С. 368–400. * Сараев А.С. Сколько этносов «тюрк» существовало в эпоху тюркских каганатов? (Три концепции С.Г. Кляшторного и незамеченная концепция Л.Н. Гумилева) // Mongolica. 2023. №4 (Т. XXVI). С. 54–73. * Сараев А.С. [https://ivran.ru/sites/28/files/Avtoreferat-dissertatsii-Saraev-A-S-.pdf Научное наследие Л.Н. Гумилева и его оценки в трудах отечественных исследователей: автореферат дис. ... кандидата исторических наук: 5.6.5;] [Место защиты: ФГБУН Институт востоковедения Российской академии наук; Диссовет 24.1.041.01 (Д 002.042.03)]. – М., 2024. – 34 с. [[File:Ahmad Ibn Fadlan Route 2.jpg|thumb|Ahmad Ibn Fadlan Route]] === Суваризм ыйтăвĕсемпе === * Сараев А.С. [Рец. на:] Салмин А.К. История чувашского народа / А.К. Салмин. – Чебоксары: ЧГИГН, 2016. 128 с. // Чувашский гуманитарный вестник. №13. 2018. С. 214–220. * Сараев А. С. [https://www.academia.edu/50857883/Истоки_суварской_концепции_происхождения_чувашей Истоки суварской концепции происхождения чувашей]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Халăх шкулĕ — Народная школа, №3(173), с.50-55 и №4(174), с. 50-51 2021. * Сараев А. С. [https://www.academia.edu/81268687/Свидетелем_чего_стал_Ахмед_Ибн_Фадлан_в_ставке_булгарского_правителя_в_922_г_ Свидетелем чего стал Ахмед Ибн Фадлан в ставке булгарского правителя в 922 г.?]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120035553/https://www.academia.edu/81268687/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%B2_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%B2_922_%D0%B3_ |date=2025-01-20 }} // 2021, Восточная Европа в древности и средневековье. Чтения памяти чл.-корр. АН СССР В.Т. Пашуто. Вып. XXХIII. Роль религии в формировании социокультурных практик и представлений / Отв. ред. Е.А. Мельникова. – М., 2021.— с.242-248. * [https://www.ivran.ru/seminar-tekstologiya-i-istochnikovedenie-vostoka?artid=210510 Доклад А.С. Сараева «Суварская проблема в историографии и ее реалии в средневековых арабских географических сочинениях»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240407164536/https://www.ivran.ru/seminar-tekstologiya-i-istochnikovedenie-vostoka?artid=210510 |date=2024-04-07 }}. // Семинар «Текстология и источниковедение Востока». 11 мая 2022 года. Институт востоковедения РАН. * Сараев А. С. [https://www.academia.edu/104969932/Кого_встретил_Ибн_Фадлан_в_ставке_булгарского_правителя_в_922_г_к_истории_обнаружения_и_интерпретации_названия_сувар_суваз_в_тексте_Записки_Ахмеда_ибн_Фадлана Кого встретил Ибн Фадлан в ставке булгарского правителя в 922 г.? (к истории обнаружения и интерпретации названия «сувар»/«суваз» в тексте «Записки» Ахмеда ибн Фадлана]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119145226/https://www.academia.edu/104969932/%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%B2_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%B2_922_%D0%B3_%D0%BA_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%B7_%D0%B2_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0 |date=2025-01-19 }}.// 2023, История народов России в исследованиях и документах. Вып. 10 / [отв. ред. Дж.Я. Рахаев]; Ин-т рос. истории Рос. акад. наук. М. : Ин-т рос. истории Рос. акад. наук. — с.292-365. * Мадуров Д.Ф., Шагинян А.К., Хорикян О.Г., Сараев А.С., Салмин А.К. Обсуждая вопрос о геродотовских саспирах // Этнографическое обозрение. 2024. №1. C. 23–59 (Сараев А.С. «Тайна» саспиров расркрыта? С. 39–44). * Сараев А. С. «Cувар» — город или народ? (историография XIX — начала XX в. и дискуссия 1960 — 1980-х гг.) // [https://chgign.ru/p/arxiv-vypuskov-zhurnala-sovryemyennaya-gumanitaristika.html Современная гуманитаристика. 2025. Т. 1. № 3.] С. 66 — 81 * Сараев А. С. «Cувар» — город или народ? (историография XIX — начала XX века и дискуссия 1960 — 1980-х годов) '''Часть II.''' // [https://www.chgign.ru/a/news/6384.html Современная гуманитаристика. 2025. Т. 1. № 4.] С. 68 — 81 === Ытти ыйтусемпе === * Сараев А.С. Кем были сарагуры, оногуры, уроги, пришедшие в 463 г. в Европу? // Научно-информационный вестник докторантов, аспирантов, студентов ЧГПУ им. И. Я. Яковлева. №2 (4). – Чебоксары: ЧГПУ, 2004. С. 28–30. * Каховский Б. В., Сараев А.С., Тафаев Г. И. Болгаро-славянские взаимоотношения в раннем средневековье // Научно-информационный вестник докторантов, аспирантов, студентов ЧГПУ им. И. Я. Яковлева. №1 (5): в 2 т. Т. 1. – Чебоксары : ЧГПУ, 2005. С. 142–145. * Сараев А.С. О двух мнимых болгарских прародинах // Научно-информационный вестник докторантов, аспирантов, студентов ЧГПУ им. И.Я. Яковлева. №2 (10) / Чебоксары: ЧГПУ, 2007. – С. 172–175. * Сараев А.С. Дискуссия о происхождении ранних тюркоязычных народов и вклад в нее С.Г. Кляшторного // Тюрко-монгольский мир в прошлом и настоящем. Материалы научной конференции памяти Сергея Григорьевича Кляшторного (1928–2014) 16–17 февраля 2015 г. Санкт-Петербург. СПб.; Улан-Батор, 2016. C. 97–113. * Сараев А.С. Огуро/огузская проблема в работах С.Г. Кляшторного и историографии // Тюркологический сборник 2013–2014: Памяти С.Г. Кляшторного. – М.: Наука – Восточная литература, 2016. С. 135–158. * Сараев А.С. «Кто и когда доказал, что чуваши – булгары?» // Народы Волго-Уралья в истории и культуре России: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посв. 90-летию со дня рождения П.В. Денисова (Чебоксары, 28–29 сент. 2018 г.). – Чебоксары: ИД «Среда», 2018. С. 338–350. * Сараев А.С. Аннотация книгу: Roux J.-P. L''''''''Asie Centrale: histoire et civilisations [Ру Ж.-П. Центральная Азия: история и цивилизации]. – Paris: Fayard, 2003. – 528 p. // Чувашский гуманитарный вестник. №13. 2018. С. 199–206. * Сараев А.С. Чуваши и финно-угры: о новых попытках интерпретации данных лингвистики и средневековых источников // Чуваши и марийцы – соседи по «общему дому»: Материалы Межрегиональной научно-практической конференции (Большой Сундырь, Кулаково, 17 мая 2019 г.) / сост. и отв. ред. Г.А. Николаев; ЧГИГН, МарНИИЯЛИ. – Чебоксары: ЧГИГН, 2019. С. 54–66. == Çăлкуçсем == * [https://chgign.ru/persona/186_Сараев%20Андрей%20Сергеевич.html Сараев Андрей Сергеевич] — ЧПГĂИ порталĕ. * [https://old-gs.cap.ru/sitemap.aspx?id=252769 Чăваш республикин Патшалăх канашĕн кивелнĕ сайчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://zdravch.ru/madjanov-igor-vjacheslavovich/ Мадянов Игорь Вячеславович] — Здравохранение Чувашии. * [https://web.archive.org/web/20250708174915/https://www.psma.ru/index.php?option=com_mtree&task=att_download&link_id=180&cf_id=64 Документ] * [https://d-r.su/igor-madyanov-vrach-pedagog-myslitel-filosof/ Главная страница » Журнал ДР архив » Летопись. Часть 1 (2015) » Профессионал » Игорь Мадянов. Врач. Педагог. Мыслитель. Философ] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://chb.docdoc.ru/doctor/Madyanov_Igor?utm_referrer=https%3a%2f%2fwww.google.ru%2f Мадянов Игорь Вячеславович] * [https://pravdapfo.ru/blogi/ajbolit-spravlyaet-yubilej/ Айболит справляет юбилей] — Правда ПФО * [https://www.chgign.ru/a/news/6177.html ПРИГЛАШАЕМ! 30 МАЯ — ЛЕКЦИЯ АНДРЕЯ САРАЕВА В ЧУВАШСКОМ ГОСУДАРСТВЕННОМ ХУДОЖЕСТВЕННОМ МУЗЕЕ] * [https://podster.fm/podcasts/tavan-as-hakal-rodnaya-nauka/e/398829/epoha-kazanskogo-hanstva-v-istorii-chuvashey Эпоха Казанского ханства в истории чувашей] — Андрей Сергеевич Сараев тата Элтияр Александров. * https://vk.com/chgign_1930?w=wall-199080663_2130 * [https://www.chgign.ru/a/news/6369.html Развенчание мифа об амазонках в Среднем Поволжье] [[Категори:1986 çулта çуралнисем]] [[Категори:Нарăсăн 23-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:ССРП историкĕсем]] [[Категори:СССР историкĕсем]] [[Категори:Раççей историкĕсем]] [[Категори:ЧППУ-ра вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Историксем]] [[Категори:Вăтам ĕмĕрсен историйĕ]] p4t4xha258zdpr2ogaidj7rcr61cz36 Сомалиленд 0 128541 878355 869103 2026-10-23T23:56:54Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 878355 wikitext text/x-wiki {{Ан пӑтраштарӑр2|Сомалиленд Патшалӑхӗ|1960-мӗш ҫулта 5 кун пулнӑ Сомалиленд Патшалӑхӗпе}} {{УК}} '''Сомалиленд''' ({{lang-so|Soomaaliland}}, {{lang-ar|صوماليلاند}}, {{Lang-en|Somaliland}}), официаллӑ ят — '''Сомалиленд Республики''' ({{lang-so|Jamhuuriyadda Soomaaliland}}, {{lang-ar|جمهورية صوماليلاند}}, {{Lang-en|Republic of Somaliland}}) — [[Африка|Африкӑри]] [[Йышӑнман е ҫурма йышӑннӑ патшалӑхсем|ҫурма йышӑннӑ]] [[патшалӑх]]. Унӑн чи пысӑк тата [[тӗп хула|тӗп хули]] — [[Харгейса]]. Сомалиленд тӳре-шари хӑй патшалӑх [[Британи Сомалийӗ|Британи Сомалинчен]] шутлать, [[1960]]-мӗш ҫулта вӑл нумай мар вӑхӑт никамран пӑхӑнман патшалӑх пулнӑ ([[Сомалиленд Патшалӑхӗ]] пек), анчах унтан [[Опекӑри Сомали ҫӗрӗ]]пе пӗр патшалӑха ([[Сомали]]е) пӗрлешнӗ. {{тулли дата|1990|05|18}} Сомалиленд [[Могадишо|Могадишӑран]] (Сомалирен) пӑхӑнманлӑх пӗлтернӗ. {{Тулли дата|2025|12|26}} [[Израиль]] [[ПНО]] [[ПНО пайташӗсем|пайташӗсенчен]] Сомалиленд пӑхӑнманлӑхне пӗрремӗш йышӑннӑ<ref>{{cite web|date=26 December 2025|title=Israel becomes first country to formally recognise Somaliland as independent state|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-recognises-somaliland-somalias-breakway-region-independent-state-2025-12-26/|website=[[Reuters]]|access-date=26 December 2025 }}</ref>. == Асӑрхавсем == {{асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * [http://www.flickr.com/photos/aleshru/sets/72157623158802052/ Фотографии Сомалиленда] на flickr * [https://web.archive.org/web/20250227014708/https://www.newspaperindex.com/ru/%25D0%2593%25D0%25B0%25D0%25B7%25D0%25B5%25D1%2582%25D1%258B/%25D0%25A1%25D0%25BE%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B4/ Перечень сайтов газетных изданий Сомалиленда] на newspaperindex.com * [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/s/somaliland/somaliland-legislative-election-2005.html Сомалиленд. Парламентские Выборы 2005] на electoralgeography.com * [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/s/somaliland/somaliland-legislative-election-2003.html Сомалиленд. Парламентские Выборы 2003]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} на electoralgeography.com * [https://ontheworldmap.com/somaliland/ Карты Сомалиленда] * {{cite web|last=Уокер|first=Роб|datepublished=пятница, 01 июля 2005 г., 12:09 GMT 16:09 MCK|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4641000/4641335.stm|title=«Сомалиленд: непризнанная страна»|publisher=BBCrussian.com|access-date=2008-02-11|lang=ru|description=Статья о непризнанном государстве, написанная в Харгейсе корреспондентом Би-би-си в 2005 г.|archive-url=|archive-date=|url-status=live}} [[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]] [[Категори:Сепаратизм, патшалăхсемпе]] [[Категори:Сомалиленд]] oebeoxhlgz05cfohlr8ahfiednl28bf Ленинад 0 131032 878341 2026-10-23T16:11:12Z ~2026-56625-91 41269 Ҫӗнӗ страница: «{{Эсемлек | исем = Ленинад | чын исеме = {{lang-en|Leninade}} | рәсем = Leninade.png | тасвирлама = Ленинад шешәһе, алғы һәм артҡы яғы | төp = [[алкоголһеҙ эсемлек]] | етештереүсе = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | килеп сығышы = {{Флагификация|АҠШ}} | төҫ = ҡыҙыл | сайт = https://leninade.realsoda.com/ | төп компон...» 878341 wikitext text/x-wiki {{Эсемлек | исем = Ленинад | чын исеме = {{lang-en|Leninade}} | рәсем = Leninade.png | тасвирлама = Ленинад шешәһе, алғы һәм артҡы яғы | төp = [[алкоголһеҙ эсемлек]] | етештереүсе = Real Soda In Real Bottles, Ltd. | килеп сығышы = {{Флагификация|АҠШ}} | төҫ = ҡыҙыл | сайт = https://leninade.realsoda.com/ | төп компоненттары = [[Газлы һыу]], [[тростник шикәре]], [[лимон кислотаһы]], [[гуммиарабик]], тәбиғи һәм яһалма тәмләткестәр, [[глицерил абиетат]], [[натрий бензоаты]]<ref name="BEV">{{cite web|last=Tanner|first=Steve|title=Review: Leninade Soda|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|website=BevReview|access-date=2015-09-29|archive-date=2013-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|url-status=dead}}</ref> }} '''Ленинад''' ({{Lang-en|Leninade}}) — [[лимонад]] нигеҙендә әҙерләнеүсе [[газлы һыу|газлы]] [[алкоголһеҙ эсемлек]], ''Real Soda In Real Bottles, Ltd'' компанияһы тарафынан етештерелә. атамаһы [[Владимир Ленин|Ленин]] исеме менән инглиз телендәге ''lemonade'' ({{Lang-ba|лимонад}}) һүҙенең ҡушылыуынан ([[контаминация]]) барлыҡҡа килгән, ә урамы [[Совет Социалистик Республикалары Союзы|совет]] стилендә бизәлгән. == Тарихы == Эсемлек 2000 йылдар башынан бирле етештерелә, уның барлыҡҡа килеүе тураһында беренсе мәғлүмәттәр яҡынса [[2002 йыл]]ға ҡарай. Эсемлек асыҡ ҡыҙыл төҫтәге лимонадлы газировка сифатында тасуирлана. Ул [[кофеин]] үҙ эсенә алмай; ингредиенттар араһында газлы һыу, тростник шикәре, лимон кислотаһы, гуммиарабик, тәбиғи һәм яһалма тәмләткестәр, глицерил абиетат һәм натрий бензоаты бар<ref name="POPSOP">{{cite web|url=http://popsop.com/2337|title=Leninade: the soft drink of communistic nostalgia|work=Brand Magazine Online|date=2008-07-24|location=London|publisher=PopSop|archive-url=https://web.archive.org/web/20110701191127/http://popsop.com/2337|archive-date=2011.07.01|access-date=2011-10-23}}</ref><ref>{{Cite news|title=This Exists: Leninade, The Soviet-Themed Soda|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|website=The Huffington Post|access-date=2026-03-15|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930090528/http://www.huffingtonpost.com/2012/11/20/leninade-soviet-style-soda_n_2164783.html|archive-date=2015-09-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|title=Review: Leninade Soda - Soviet-themed carbonated beverage with cane sugar - BevReview.com|lang=en|website=www.bevreview.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131013020025/http://www.bevreview.com/2013/10/10/review-leninade-soda/|archive-date=2013-10-13|access-date=2026-03-15}}</ref>. == Ҡабул итеү == [[Файл:Leninadebottlecap.jpg|мини|Ленинад шешәләре ҡапҡастарының аҫҡы яғы]] ''[[The Huffington Post]]'' мәғлүмәттәре буйынса, тәме Ленинадтың иң мөһим өҫтөнлөгө түгел — уны шешә этикеткаһына баҫылған совет һүҙтеҙмәләре һәм каламбурҙар аша һаталар. Шешәләге слогандар совет фразеологиясен һәм [[ССРБ-ла пропаганда|совет пропагандаһын]] пародиялай, ошондай гәфүрҙәрҙе ҡуллана: * Сиратта торорға лайыҡлы тәм! * Ураҡлы һәм сүкесле булығыҙ! * Эс, иптәш! Эс! Юғиһә [[ГУЛАГ]] * Һуғышты иң яҡшыһы [[Һалҡын һуғыш|һалҡын көйө]] бирергә * Эҫе көндә һалҡын һуғыш менән һалҡынайығыҙ<ref>{{Cite web|url=http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|title=A Cooler Coke: Leninade - Houston - Restaurants and Dining - Eating Our Words|lang=en|first=Katharine|last=Shilcutt|website=blogs.houstonpress.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121211020340/http://blogs.houstonpress.com/eating/2010/06/a_cooler_coke_leninade.php|archive-date=2012-12-11|access-date=2026-03-15}}</ref>. ''[[Houston Press]]'' баҫмаһынан Кэтрин Шилкатт Ленинадты еңел газлы розовая лимонад кеүек тип тасуирлаған: «Миңә ул бик оҡшаны. Был ирония менән бирелә торған һәм [[ирония|ироник]] йылмайыу менән эселә торған еңел, күңелле йәйге эсемлек». ''BevReview'' баҫмаһында эсемлеккә күҙәтеү яһағанда Стив Таннер яҙған: «Шешәнең үҙе үк инде яғымлы [[сувенир]] булып тора, сөнки графика туранан-туры пыяла өҫтөнә баҫылған. Тәме шешәлә тасуирланмаған, һәм беренсе йотомда уны асыҡлау шаҡтый ҡатмарлы. Лимон, цитрус, сейә һәм грейпфрут нокталары бар, кәмендә минең тәм рецепторҙарым шулай тине. Стандарт булмаған тәм профиле эсемлеккә позициялау буйынса ла, тәм буйынса ла айырылып торорға ярҙам итә. Ленинад [[Көнсығыш блок|Көнсығыш блоктың]] [[стероидтар]] ҡулланмай торған олимпия спортсыһы кеүек үк үҙенсәлекле. Киңәш итәм!» == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == - {{Официальный сайт|http://leninade.realsoda.com}} - {{Facebook|Leninade-53627296210}} [[Төркөм:Лимонадтар]] [[Төркөм:Алкоголһеҙ газлы эсемлекҙәр]] [[Төркөм:АҠШ сәйәси сатираһы]] [[Төркөм:ССРБ буйынса ностальгия]] [[Төркөм:Владимир Ленин хөрмәтенә аталған объекттар]] bechz7gi5sow5gz6dj3il6pm8vex5nd Анастасия (мультфильм) 0 131033 878342 2026-10-23T16:13:26Z ~2026-56625-91 41269 Ҫӗнӗ страница: «{{Мультфильм | исем = Анастасия | оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат = Anastasia cover.jpg | төр = ӳкерчĕклĕ (ротоскопирование) | жанр = {{br list | [[драма]] | [[комедия]] | [[мюзикл]] | [[фэнтези]] | [[приключения|мажара]] | [[çемье фильмы|çемье]] | мул...» 878342 wikitext text/x-wiki {{Мультфильм | исем = Анастасия | оригинал исем = {{Lang-en|Anastasia}} | плакат = Anastasia cover.jpg | төр = ӳкерчĕклĕ (ротоскопирование) | жанр = {{br list | [[драма]] | [[комедия]] | [[мюзикл]] | [[фэнтези]] | [[приключения|мажара]] | [[çемье фильмы|çемье]] | [[мультфильм]] | [[мистика]] }} | режиссёрсем = Дон Блут, Гари Голдман | сценарист = {{br list | [[Сюзан Готье]] | [[Брюс Грэм]] | [[Боб Цудикер]] | [[Нони Вайт]] | [[Эрик Тачман]] {{Small|(адаптация)}} }} | сасă кĕртакенсем = {{br list | [[Мег Райан]] | [[Кирстен Данст]] | [[Джон Кьюсак]] | [[Келси Грэммер]] | [[Анджела Лэнсбери]] | [[Кристофер Ллойд]] | [[Хэнк Азария]] }} | оператор = | композитор = {{нп5|Дэвид Ньюман (композитор)|Дэвид Ньюман||David Newman (composer)}} | кинокомпания = [[20th Century Fox]] | вăхăчĕ = 94 мин. | чĕлхе = [[акăлчан чĕлхи|акăлчанла]] | патшалăх = {{USA}} | çул = 1997 | тухнă кунĕ = {{Date|1997|11|14}} | бюджет = $ 53 млн | касса тупăçĕ = $ 139,8 млн | рейтинг = 12+ | bcdb_link = 25025 }} '''«Анастасия»''' ({{Lang-en|Anastasia}}) — [[АПШ]]-ăн туллин метражлă [[анимаци|анимацилле]] фэнтези фильмĕ, [[20th Century Fox]] корпораци хатĕрленĕскер. Режиссёрĕсем — Дон Блут тата Гэри Голдман. Мультфильм [[ротоскопирование|фотоӳкерĕвĕ меслечĕ]] тата [[компьютер графики|виçĕ виçеллĕ графика]] усă курса ăсталанă. Тĕнче премьера [[1997 çул]]хи [[чӳк, 14|чӳк уйăхĕн 14-мĕшĕнче]] иртнĕ. Блута тата Голдмана [[Анастасия (фильм, 1956)|«Анастасия»]] (1956) фильмăн анимацилле версийĕ тума е [[Манăн илемлĕ леди (мюзикл)|«Манăн илемлĕ леди»]] мюзиклĕ тăрăх ӳкерме сĕннĕ. Уявласа тухсан «Анастасия» суйланă, унăн никĕсне [[Романовсен вĕлерни|патша çемьине пăшалтан пăрахнă хыççăн]] чĕрĕ юлнă тесе шутланă тата хăйĕн иртнине аса илме тăрăшнă [[Мăн кнеç хĕрĕ|мăн кнеç хĕрĕ]] [[Анастасия Николаевна (Николай II хĕрĕ)|Анастасия Николаевна Романова]] çинчен калакан [[Анна Андерсон|халап]] выртать. Тĕп ролĕсене çак актёрсем сасă кĕртнĕ: [[Мег Райан]], [[Джон Кьюсак]], [[Хэнк Азария]], [[Кристофер Ллойд]], [[Кирстен Данст]] тата [[Анджела Лэнсбери]]. Мультфильма пăхма килекенсем аван йышăннă, проката тухсан 140 миллион доллар пуçтарнă тата «[[Оскар (кинопреми)|Оскар]]»па «[[Ылтăн глобус]]» премийĕсен «Чи аван юрă» номинацисене тивĕçнĕ. «Анастасия» ăнăçлă пулни хăй хыççăн франшиза çуралыwне китереет, çав шутра 1999 çулта [[Видеоформатри спин-офф|видеоформатри спин-офф]] тата 2016 çулта [[Анастасия (мюзикл)|сцена мюзиклĕ]] тухать. == Сюжет == Пулăмсем 1916–1927 çулсенче иртеççĕ. Хĕл Кĕреçĕнче Романовсен династийĕн 300 çул тулнине уявланă чухне, юлашки вырăс императорĕн [[Николай II]] сакăр çулхи хĕрне Анастасие асатте, ăслă императрица [[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]] [[франц чĕлхи|франц чĕлхипе]] «''[[Париж]]ра тĕлпуличчен''» тенĕ çырулă капăрлăх тата кĕвĕ саут турттарать. Уява кĕтмен çĕртен япăх вăйсен çар çынни, патша керменĕнчен сутăнчăкшăн кăларса янă [[Григорий Распутин]] тапрăнса кĕрет. Вăл хăйĕн чунне Шайтанпа сутса, асамлă колба-артефакт илет тата патша çемьи çине карсăрлăх кăларса ярать. Пăтрашăвă челлендж чухне кермене революционерсем ялкăшса кĕреççĕ, тата патша çемьине таракан пулать. Анастасия асаттипе керменри вăртăç çулпа тăраççĕ. Распутин вĕсене хăваланă, ун айĕнче пăр вăтăтать те путать. Пуеса ларма ĕçленĕ чухне Анастасия пуçĕпе çапăнать, асатти вара ăна çăлма пултараймасть. 10 çул иртсен, Раççейре [[Совет Союзĕ|совет влаçĕ]] йĕркеленет. Паризра пурăнакан Мария Федоровна асатти хăйĕн мăнукне шыракана пысăк парне пĕлтереет. Санкт-Петербуртра пурăнакан икĕ улталавçă — Дмитрийпа Владимир — Анастасие меслетлĕ хĕрэ тупса, ăна асатти патне илсе çитерес тата укçа пайлашас тесе шутлаççĕ. Çав вăхăтрах аса илĕвĕсене çухатнă 18 çулхи Аня ятлă хĕр ача çурчĕрен тарса тухать тата хăйĕн иртнине пĕлме тăрăшать. Йытăсем пулăшнипе вăл Санкт-Петербурга çул тытать. Вĕсем Дмитрийпа Владимира тĕлпулаççĕ. Дмитрийпа Владимир Аняна «Анастасия» ролĕ çине вĕрентме пуçлаççĕ. Распутин та, япăх вăйсем пулăшнипе чĕрĕлсе, Анастасие шырама пуçлать. Тăватă çын (Аня, Пушок йытă, Дмитрий тата Владимир) Париж çулне тăраççĕ. Çул çинче вĕсем тĕрлĕ хăрушлă лару-тăруна лекеççĕ, çав вăхăтрах Аняпа Дмитрий хушшинче туйăм çуралать. Парижа çитсен, Софи пулăшнипе Анастасия хăйĕн асаттипе йĕркеленĕ тĕлпулăва каять. Мария Федоровна малтан уçăлах ĕненмест, анчах кĕвĕ саут тата ачалăх аса илĕвĕсене курсан, вĕсем тĕлпулаççĕ. Дмитрий хăнăна панă 10 миллион сум укçаран хăтарнать, мĕншĕн тесен вăл Анастасие юратать. Анчах Анастасие кĕпер вĕçĕнче Распутин алла илме тăрăшать. Дмитрий пулăшнипе вăл Распутинăн артефакчĕ аркатать, тата Распутинкă пĕлĕчĕ пек арканат та çухалса каять. Тупса хушшинче Анастасияпа Дмитрий пĕрле пулма шутлаççĕ тата карап çинче кайса калаççĕ. == Сасă кĕртакенсем == * [[Мег Райан]] — ''Анастасия "Аня" Романова'' [[Кирстен Данст]] — ''çамрăк Анастасия'' * [[Джон Кьюсак]] — ''Дмитрий'' * [[Келси Грэммер]] — ''Владимир'' * [[Кристофер Ллойд]] — ''[[Григорий Распутин]]'' * [[Хэнк Азария]] — ''Барток'' * [[Анджела Лэнсбери]] — ''[[Мария Федоровна (1847–1928)|Мария Федоровна]]'' == Чыславсем == Фильм икĕ «Оскар» премийĕпе («Чи аван кĕвĕ» тата «Чи аван юрă») номинациленет. == Каçăсем == * {{IMDb title|0118617}} [[Категория:АПШ фильмĕсем]] [[Категория:20th Century Fox фильмĕсем]] [[Категория:1997 çулхи фильмсем]] [[Категория:Анимацилле фильмсем]] [[Категория:Мюзиклсем]] 2tnaukkpr8toa9mc2tewhig11gqg7i3 XVI — XVII ĕмĕрсенчи Чепца чăвашĕсем 0 131034 878343 2026-10-23T17:06:09Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Cheptsa River-3.jpg|thumb|Cheptsa River]] [[File:Гордино.pdf|thumb|Гордино]] '''XVI — XVII ĕмĕрсенчи Чепца чăвашĕсем''' — вырăс администрацийĕн докуменчĕсенче палăракан уйрăм ушкăн. == Асăнусем == * 1510, 1522, 1546, 1548 == Хăçан асăнма пăрахнă == [[1678]]-мĕш çул. == Топонимсем == ;Киров облаçĕнче * ...» 878343 wikitext text/x-wiki [[File:Cheptsa River-3.jpg|thumb|Cheptsa River]] [[File:Гордино.pdf|thumb|Гордино]] '''XVI — XVII ĕмĕрсенчи Чепца чăвашĕсем''' — вырăс администрацийĕн докуменчĕсенче палăракан уйрăм ушкăн. == Асăнусем == * 1510, 1522, 1546, 1548 == Хăçан асăнма пăрахнă == [[1678]]-мĕш çул. == Топонимсем == ;Киров облаçĕнче * [[Чуваши (Киров-Чепец районĕ)]] * [[Чуваши (Уни районĕ)]] ;Удмурт республикинче * [[Аслă Чăваш]] * [[Кĕçĕн Чăваш]] == Вуламалли == * Тепляшина, Т. И. 1968. О смешении терминов «чуваши» и «бесермяне» в письменных источниках. В: Ученые записки ЧНИИЯЛиЭ. Вып. 40: История, этнография, социология: 177–187. Чебоксары: Чувашкнигоиздат. * Тепляшина, Т. И. 1970. Язык бесермян. Москва: Наука. {{Чăвашсем}} [[Категори:Чăвашсем]] 150xg8sm8r83hdjnwq032cy9jey1629 878344 878343 2026-10-23T17:09:37Z Ellodanis5 17302 878344 wikitext text/x-wiki [[File:Cheptsa River-3.jpg|thumb|Cheptsa River]] [[File:Гордино.pdf|thumb|Гордино]] '''XVI — XVII ĕмĕрсенчи Чепца чăвашĕсем''' — вырăс администрацийĕн докуменчĕсенче палăракан уйрăм ушкăн. == Асăнусем == * 1510, 1522, 1546, 1548 == Хăçан асăнма пăрахнă == [[1678]]-мĕш çул. == Топонимсем == ;Киров облаçĕнче * [[Чуваши (Киров-Чепец районĕ)]] * [[Чуваши (Уни районĕ)]] ;Удмурт республикинче * [[Аслă Чăваш]] * [[Кĕçĕн Чăваш]] == Çавăн пекех == * [[XVI-XVIII ĕмĕрсенчи Хусанçум тата Хусан лешекки чăвашĕсем]] == Вуламалли == * Тепляшина, Т. И. 1968. О смешении терминов «чуваши» и «бесермяне» в письменных источниках. В: Ученые записки ЧНИИЯЛиЭ. Вып. 40: История, этнография, социология: 177–187. Чебоксары: Чувашкнигоиздат. * Тепляшина, Т. И. 1970. Язык бесермян. Москва: Наука. {{Чăвашсем}} [[Категори:Чăвашсем]] [[Категори:Вăтам ĕмĕрсем]] 3zb8h2gy4jtj46qp6xy8nbue26eib9k 878362 878344 2026-10-24T04:33:14Z Ellodanis5 17302 878362 wikitext text/x-wiki [[File:Cheptsa River-3.jpg|thumb|Cheptsa River]] [[File:Гордино.pdf|thumb|Гордино]] '''XVI — XVII ĕмĕрсенчи Чепца чăвашĕсем''' — вырăс администрацийĕн докуменчĕсенче палăракан уйрăм ушкăн. == Асăнусем == * 1510, 1522, 1546, 1548 == Хăçан асăнма пăрахнă == [[1678]]-мĕш çул. == Топонимсем == ;Киров облаçĕнче * [[Чуваши (Киров-Чепец районĕ)]] * [[Чуваши (Уни районĕ)]] ;Удмурт республикинче * [[Аслă Чăваш]] * [[Кĕçĕн Чăваш]] == Çавăн пекех == * [[XVI-XVIII ĕмĕрсенчи Хусанçум тата Хусан лешекки чăвашĕсем]] * [[Бесермансем]] == Вуламалли == * Белицер В.Н. К вопросу о присхождении бесермян // Труды института этнографии. 1947. Т.1. * Тепляшина, Т. И. 1968. О смешении терминов «чуваши» и «бесермяне» в письменных источниках. В: Ученые записки ЧНИИЯЛиЭ. Вып. 40: История, этнография, социология: 177–187. Чебоксары: Чувашкнигоиздат. * Тепляшина, Т. И. 1970. Язык бесермян. Москва: Наука. * ИсхаковД.М. Татаро-бесермянские этнические связи как модель взаимодействия булгарского и золотоордынско-тюркского этносов // Изучение преемственности этно-культурных явлений. М., 1980. *Родионов В.Г. Этнокультурные черты и история бесермян как свидетельство болгаро-чувашской преемственности // Болгары и чуваши. Чебоксары, 1984. {{Чăвашсем}} [[Категори:Чăвашсем]] [[Категори:Вăтам ĕмĕрсем]] 2dz9l0fhigy9ykabslnl6rzqe2jmxnu 878371 878362 2026-10-24T10:03:27Z Ellodanis5 17302 878371 wikitext text/x-wiki [[File:Cheptsa River-3.jpg|thumb|Cheptsa River</br>Чепца шывĕ Балезинăра]] [[File:Гордино.pdf|thumb|Гордино]] '''XVI — XVII ĕмĕрсенчи Чепца чăвашĕсем''' — вырăс администрацийĕн асаннă вăхăтри докуменчĕсенче чуваша, чуваша арская тата ытти ятсемпе палăракан уйрăм ушкăн. == Асăнусем == * [[1510]], 1522, [[1542]], 1546, 1548, 1615, 1629, 1662 == Хăçан асăнма пăрахнă == [[1678]]-мĕш çул. == Топонимсем == ;Киров облаçĕнче * [[Чуваши (Киров-Чепец районĕ)]] * [[Чуваши (Уни районĕ)]] ;Удмурт республикинче * [[Аслă Чăваш]] * [[Кĕçĕн Чăваш]] == Çавăн пекех == * [[XVI-XVIII ĕмĕрсенчи Хусанçум тата Хусан лешекки чăвашĕсем]] * [[Бесермансем]] == Вуламалли == * Белицер В.Н. К вопросу о присхождении бесермян // Труды института этнографии. 1947. Т.1. * Тепляшина, Т. И. 1968. О смешении терминов «чуваши» и «бесермяне» в письменных источниках. В: Ученые записки ЧНИИЯЛиЭ. Вып. 40: История, этнография, социология: 177–187. Чебоксары: Чувашкнигоиздат. * Тепляшина, Т. И. 1970. Язык бесермян. Москва: Наука. * ИсхаковД.М. Татаро-бесермянские этнические связи как модель взаимодействия булгарского и золотоордынско-тюркского этносов // Изучение преемственности этно-культурных явлений. М., 1980. *Родионов В.Г. Этнокультурные черты и история бесермян как свидетельство болгаро-чувашской преемственности // Болгары и чуваши. Чебоксары, 1984. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Чăвашсем}} [[Категори:Чăвашсем]] [[Категори:Вăтам ĕмĕрсем]] lu2gcok8vkms1dduisb2t0ct8yzw26x Чуваши (Уни районĕ) 0 131035 878345 2026-10-23T17:15:11Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «{{Пĕлтерĕшсем|Чуваши (пĕлтерĕшсем)}} {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Чуваши |тăван çĕлĕк = |герб = Coat of arms of Kirov Region.svg |ялав = Flag of Kirov Oblast.svg |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |Ян...» 878345 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Чуваши (пĕлтерĕшсем)}} {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Чуваши |тăван çĕлĕк = |герб = Coat of arms of Kirov Region.svg |ялав = Flag of Kirov Oblast.svg |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = 310 |район карттин пысăкăшĕ = 310 |регион = Киров облаçĕ |регион тапăлра = Киров облаçĕ |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Уни районĕ |район тапăлра = Уни районĕ{{!}} Уни |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Чуваши ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Чуваши ял тăрăхĕ{{!}}Чуваши |шалти пайлану = урамсем |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = Чувашевская |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 874 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = чăвашсем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 613032 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 83361 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 33618452101 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Чуваши́''' — [[Киров облаçĕ]]н [[Уни районĕ]]нчи ял. == Географи == == Инфраструктура == Ялта шкул, культура çурчĕ, библиотека ĕçлет. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://chuvash.org/news/18100.html Киров облаҫӗнчи «Чуваши хлеб» сарӑлать] {{Kirov-obl-geo-stub}} {{Уни районĕ}} [[Категори:Киров-Чепец районĕнчи пурăнан вырăнсем]] 16sk6mbm8o6res7bgjnsf940h5175r0 878346 878345 2026-10-23T17:21:33Z Ellodanis5 17302 878346 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Чуваши (пĕлтерĕшсем)}} {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Чуваши |тăван çĕлĕк = |герб = Coat of arms of Kirov Region.svg |ялав = Flag of Kirov Oblast.svg |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = 310 |район карттин пысăкăшĕ = 310 |регион = Киров облаçĕ |регион тапăлра = Киров облаçĕ |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Уни районĕ |район тапăлра = Уни районĕ{{!}} Уни |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Чуваши ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Чуваши ял тăрăхĕ{{!}}Чуваши |шалти пайлану = урамсем |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = Чувашевская |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 874 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010 |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = чăвашсем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 613032 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 83361 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 33618452101 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Чуваши́''' — [[Киров облаçĕ]]н [[Уни районĕ]]нчи ял. == Географи == == Инфраструктура == Ялта шкул, культура çурчĕ, библиотека ĕçлет. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://hypar.ru/cv/racceyre-chavash-yatla-yal-numay-e-yahtashamarsem-curcerte-te-cuhalsa-kaymanni-cinchen Раççейре Чăваш ятлă ял нумай, е Йăхташăмăрсем Çурçĕрте те çухалса кайманни çинчен] * [https://chuvash.org/news/18100.html Киров облаҫӗнчи «Чуваши хлеб» сарӑлать] {{Kirov-obl-geo-stub}} {{Уни районĕ}} [[Категори:Киров-Чепец районĕнчи пурăнан вырăнсем]] p5lrnawpgkzxyqpz8cwf5hd3wdiunl2 Шаблон:Potd/2026-10-29 (cv) 10 131036 878347 2026-10-23T17:47:02Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Виноградники у подножия Пик-де-Виссу, Кабриэр, Эро, Франция» 878347 wikitext text/x-wiki Виноградники у подножия Пик-де-Виссу, Кабриэр, Эро, Франция cb26l6yojxlt8ces8qxxa52vfwfqs03 Шаблон:Potd/2026-10-29 10 131037 878348 2026-10-23T17:47:17Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg» 878348 wikitext text/x-wiki Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg o2ykemkbuccfkujkiek0n8o0kafid6e Акӑш патша кӗҫӗ 0 131038 878349 2026-10-23T18:39:07Z ~2026-56625-91 41269 Ҫӗнӗ страница: «{{Фильм | чӑвашла ят = Акӑш патша кӗҫӗ | оригинал ят = The Swan Princess | жанр = [[анимаци фильмӗ|анимаци]], [[ҫемье фильмӗ|ҫемье]], [[фэнтези]] | режиссёр = [[Ричард Рич]] | продюсер = | сценарист = | актёрсем = | композитор = | оператор = | монтаж = | кинокомпания = | дистрибьюто...» 878349 wikitext text/x-wiki {{Фильм | чӑвашла ят = Акӑш патша кӗҫӗ | оригинал ят = The Swan Princess | жанр = [[анимаци фильмӗ|анимаци]], [[ҫемье фильмӗ|ҫемье]], [[фэнтези]] | режиссёр = [[Ричард Рич]] | продюсер = | сценарист = | актёрсем = | композитор = | оператор = | монтаж = | кинокомпания = | дистрибьютор = | вӑхӑт = 01:25:36 | чӗлхе = [[акӑлчан чӗлхи|акӑлчанла]] | патшалӑх = {{АКШ ялавӗ}} [[АКШ]] | ҫул = 1994 | тухнӑ кун-ҫул = | бюджет = $21 млн. | касса пухни = $9.7 млн.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm|title=The Swan Princess (1994)|website=[[Box Office Mojo]]|accessdate=5 июнь 2012|archive-date=6 сентябрь 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906211346/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=swanprincess.htm}}</ref> | рейтинг = | imdb_id = 0111333 | сайт = | ум юлдошӗ = | хыҫ юлдошӗ = | ӳкерчӗк = Swanprincessposter.jpg }} '''«Акӑш патша кӗҫӗ»''' (акӑл. ''The Swan Princess'') — 1994 çулта ӳкернӗ анимаци фильмӗ. == Сюжет == Тылсымлы кармалавсем, вӑрттӑн вӑрман касӑкӗсем, фантастикӑллӑ чӗрчунсем тата усал сӑмахҫӑсем пулнӑ вӑл юмах вӑхӑтӗнче ку тӗлӗнмелле кун пулса иртет. Усал сӑмахҫӑ Ротбарт хӗр заманын акӑш ҫине куҫарнӑ илемлӗ патша хӗрӗпе принц Дерек, Акӑш кӳлӗ хӗрринче пурӑнакан пур тӗлӗнмелле чӗрчунсем, вӗсен юратӑвӗ, туслӑхӗ тата усалпа кӗрешни ҫинчен каласа паракан историйӗ. == Асӑрхавсем == {{асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * {{IMDb title|0111333}} [[Категория:1994 ҫулхи фильмсем]] [[Категория:АКШ фильмӗсем]] [[Категория:Анимаци фильмӗсем]] [[Категория:Фэнтези фильмӗсем]] t0fz97zrkotuunbob2t6pwmr40luyav Куçару матрици 0 131039 878366 2026-10-24T08:25:38Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: « '''Куçару матрици''' векторсен координачĕсене тата операторсене пĕр базисран тепĕр базиса куçарать. Енчен <math>\mathbf{b_1},\cdots,\mathbf{b_n}</math> векторсем <math>\mathbf{a_1},\cdots,\mathbf{a_n}</math> векторсем ак çакăн пек каланăнаççĕ пулсан: :<math>\mathbf{b}_1 = \alpha_{11}\mathbf{a}_1 + \alpha_{21}\mathbf{a}_2 +...» 878366 wikitext text/x-wiki '''Куçару матрици''' векторсен координачĕсене тата операторсене пĕр базисран тепĕр базиса куçарать. Енчен <math>\mathbf{b_1},\cdots,\mathbf{b_n}</math> векторсем <math>\mathbf{a_1},\cdots,\mathbf{a_n}</math> векторсем ак çакăн пек каланăнаççĕ пулсан: :<math>\mathbf{b}_1 = \alpha_{11}\mathbf{a}_1 + \alpha_{21}\mathbf{a}_2 + \ldots + \alpha_{n1}\mathbf{a}_n </math>. :<math>\mathbf{b}_2 = \alpha_{12}\mathbf{a}_1 + \alpha_{22}\mathbf{a}_2 + \ldots + \alpha_{n2}\mathbf{a}_n </math>. : <math>\ldots</math>. :<math>\mathbf{b}_n = \alpha_{1n}\mathbf{a}_1 + \alpha_{2n}\mathbf{a}_2 + \ldots + \alpha_{nn}\mathbf{a}_n </math>. вара <math>(\mathbf{b_1},\cdots,\mathbf{b_n})</math> базисран <math>(\mathbf{a_1},\cdots,\mathbf{a_n})</math> базис патне куçассин '''куçару матрици''' çапла пулать: :<math> \begin{pmatrix} \alpha_{11} & \alpha_{12}&... & \alpha_{1n} \\ \alpha_{21} & \alpha_{22}&... & \alpha_{2n} \\ ...&...&...&... \\\alpha_{n1} & \alpha_{n2}&... & \alpha_{nn} \end{pmatrix}</math> == Çавăн пекех == * [[Марков вăчăрисем]] * [[Стохастикăлла матрица]] * [[Çавăру матрици]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20050120105613/http://exponenta.ru/educat/class/test/showitem/?item=62 Матрицы перехода от базиса к базису] [[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]] [[Категория:Линилле алгебра]] 7yn19d1zt6t7ucncp4949pxzgu5ofns 878367 878366 2026-10-24T08:26:04Z Ellodanis5 17302 878367 wikitext text/x-wiki '''Куçару матрици''' векторсен координачĕсене тата операторсене пĕр базисран тепĕр базиса куçарать. Енчен <math>\mathbf{b_1},\cdots,\mathbf{b_n}</math> векторсем <math>\mathbf{a_1},\cdots,\mathbf{a_n}</math> векторсем ак çакăн пек каланăнаççĕ пулсан: :<math>\mathbf{b}_1 = \alpha_{11}\mathbf{a}_1 + \alpha_{21}\mathbf{a}_2 + \ldots + \alpha_{n1}\mathbf{a}_n </math>. :<math>\mathbf{b}_2 = \alpha_{12}\mathbf{a}_1 + \alpha_{22}\mathbf{a}_2 + \ldots + \alpha_{n2}\mathbf{a}_n </math>. : <math>\ldots</math>. :<math>\mathbf{b}_n = \alpha_{1n}\mathbf{a}_1 + \alpha_{2n}\mathbf{a}_2 + \ldots + \alpha_{nn}\mathbf{a}_n </math>. вара <math>(\mathbf{b_1},\cdots,\mathbf{b_n})</math> базисран <math>(\mathbf{a_1},\cdots,\mathbf{a_n})</math> базис патне куçассин '''куçару матрици''' çапла пулать: :<math> \begin{pmatrix} \alpha_{11} & \alpha_{12}&... & \alpha_{1n} \\ \alpha_{21} & \alpha_{22}&... & \alpha_{2n} \\ ...&...&...&... \\\alpha_{n1} & \alpha_{n2}&... & \alpha_{nn} \end{pmatrix}</math> == Çавăн пекех == * [[Марков вăчăрисем]] * [[Стохастикăлла матрица]] * [[Çавăру матрици]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20050120105613/http://exponenta.ru/educat/class/test/showitem/?item=62 Матрицы перехода от базиса к базису] [[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]] [[Категори:Линилле алгебра]] q7bb2ee3s0go94u3jy0vob53zs4zyxg Айматрица 0 131040 878369 2026-10-24T09:03:08Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Submatrix qtl1.svg|thumb|Submatrix]] '''Айматрица''', е '''Субматрица''' == Литература == * Siegfried Bosch: Lineare Algebra. Springer, 2006, ISBN 3-540-29884-3. * Christoph W. Überhuber: Computer-Numerik 2. Springer, 1995, ISBN 3-642-57794-6. == Каçăсем == * Christian Karpfinger: Höhere Mathematik in Rezepten. Springer Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-642-37865-2, S. 95. [[Категори:Матрица]] Ка...» 878369 wikitext text/x-wiki [[File:Submatrix qtl1.svg|thumb|Submatrix]] '''Айматрица''', е '''Субматрица''' == Литература == * Siegfried Bosch: Lineare Algebra. Springer, 2006, ISBN 3-540-29884-3. * Christoph W. Überhuber: Computer-Numerik 2. Springer, 1995, ISBN 3-642-57794-6. == Каçăсем == * Christian Karpfinger: Höhere Mathematik in Rezepten. Springer Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-642-37865-2, S. 95. [[Категори:Матрица]] [[Категори:Матрицăсем]] 07nsout8say44ofvoneuhkhzp8evpyj