Шуршăл

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="cv">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cvwiki</dbname>
    <base>https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ятарлă</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сӳтсе явасси</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хутшăнакан</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хутшăнаканăн канашлу страници</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ӳкерчĕк</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблона сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Пулăшу</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Пулăшăва сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорине сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Шуршăл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8680</id>
    <revision>
      <id>878472</id>
      <parentid>714094</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T07:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Статьюна пуяхлатрăм: этимологи, кун-çулĕ (1562—2019), халăх йышĕ, космонавтика музейĕ, паллă çынсем; 9 çăлкуç. Частично основано на ru:Шоршелы и сайтах села/музея (перевод-атрибуция). / Article enriched, translation from ru.wiki attributed.</comment>
      <origin>878472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15190" sha1="brqaud3ej32odr9k2sl8wk7rrlke8e6" xml:space="preserve">{{Капăрлатмалла}}
{{ПВ Чăваш Ен
|ячĕ='''Шуршăл''' '''Šuršăl'''
|вырăсла_ячĕ = {{lang-ru|Шоршелы}}
|ял-хула_тĕсĕ = [[Ял]]
|муниципаллă_район = [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
|муниципаллă_пĕрлĕх = [[Шуршăл ял тăрăхĕ]]
|халăх_йышĕ = 995 (2012)
|никĕсленнин_вăхăчĕ = [[1562]]
 |latd = 56  |latm = 00 |lats = 23
 |longd = 47 |longm = 35 |longs = 07
|почта_индексĕ = 429584
|телефон_префиксĕ = +783542
|ОКАТО_кочĕ = 97 229 850 001
}}

'''Шуршăл''', '''Šuršăl''' (вырăсла ''Шоршелы'', маларах ''Байбахтино'' тата ''Шоршулы'' тенĕ&lt;ref name=&quot;Дубанов&quot;&gt;Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики : краеведческий словарь. — Чебоксары : Чăваш кĕнеке издательстви, 2017. — С. 527. — 575 с. — ISBN 978-5-7670-2541-1.&lt;/ref&gt;) — [[Чăваш Ен]]ĕн [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]нчи [[ял]], [[Шуршăл ял тăрăхĕ]]н администраци центрĕ. [[Çавал (юханшыв)|Çавал]] хĕрринче вырнаçнă. Кунта СССР космонавчĕ № 3, икĕ хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕ [[Николаев Андриян Григорьевич|Андриян Николаев]] çуралнă, кунтах ăна пытарнă та. Ялта вăтам шкул, ача сачĕ, модельлĕ вулавăш, халăх пултарулăхĕн çурчĕ, пĕтĕмĕшле практикăллă врач офисĕ, çыхăну уйрăмĕ, сбербанк уйрăмĕ, ветеринари участокĕ, лавкасем, А. Г. Николаева асăнакан мемориаллă комплекс пур.

== Тавралăхĕ ==
Шуршăл [[Çавал (юханшыв)|Çавал]] юханшывĕ хĕрринче, Çавал Атăла юхса кĕриччен, вырнаçнă. Авал ял патĕнче тепĕр юханшыв та — Шур шыв — юхнă: ун çинче шыв арманĕсем тăнă, каярахпа вăл типсе ларнă, арман йывăçĕсем çыран хĕрринче çеç юлнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot;&gt;[http://shorshely.narod.ru/ «История села» // село Шоршелы сайчӗ]&lt;/ref&gt;. Ял таврашĕнчи çăлсенчен таса, тăрă шыв тухать; çавăнпа ăна «Çутă çăлсем» теççĕ&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

=== Этимологи ===
Авалхи преданипе, Çавал хĕрринчи «Шур сал» (Шур çăл) текен вырăна Мăн Камаево ялĕнчен Байбах, Атлас, Камай тата вĕсен тăванĕсем кил-йышĕсемпе куçса ларнă. Яла вырăн ячĕпе Шоршелы (Шуршăл) тенĕ, официаллă вара ăна никĕслекенĕн ятне кура Байбахтино тенĕ. Пурăнакансене «шоршулăсем» тенĕ — каярахлах çак сăмахăнчен ялăн хальхи ячĕ пулса тăнă: Шоршулы, чăвашла Шуршăл&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Дубанов&quot; /&gt;. «Шор» сăмахĕ шурлăха, «шу», «шыв» — шыва пĕлтерет&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. И. С. Дубанов словарĕнче ялăн тепĕр авалхи ячĕ те — Чирĕклĕ Шоршăл — çырăннă&lt;ref name=&quot;Дубанов&quot; /&gt;.

=== Топономика ===
Историксен шучĕпе, пулас ялăн пĕрремĕш çурчĕ [[1562]] çулта Киреметь ту çинче лартнă; хальхи ята ял [[1767]] çулта илнĕ&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. Преданипе, Камай ăрăвĕнчен Мăн Камаево (Уплер) тата Кĕçĕн Камаево (Шёнерпус) ялĕсем, Байбах ăрăвĕнчен — Ельниково (Чарашкасси), Кочино (Кĕтĕквар) тата Анаткасы (Анаткас) ялĕсем аталаннă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
[[1873]] çулта ялта 60 çурт пулнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[2006]] çулхи кăрлач уйăхĕн 1-мĕшĕ тĕлне — 947 çын, [[2010]] çулхи переписьпе — 865 çын (396 арçын, 469 хĕрарăм)&lt;ref name=&quot;ВПН2010&quot;&gt;[http://elbibw.nbchr.ru/ellib/kkrd/kkrd_1_0000255.pdf Численность и размещение населения Чувашской Республики : итоги Всероссийской переписи населения 2010 года : стат. бюллетень. — Шупашкар : Чувашстат, 2011.]&lt;/ref&gt;, [[2012]] çулхи кăрлач уйăхĕн 1-мĕшĕ тĕлне — 995 çын&lt;ref name=&quot;ЧС2012&quot;&gt;Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 года : стат. бюллетень. — М. : Росстат, 2012.&lt;/ref&gt; пурăннă. Ытларах енĕпе чăвашсем пурăнаççĕ.

== Геральдика ==
Шуршăл ял тăрăхĕн хăйĕн гербĕпе ялавĕ пур. [[2007]] çулта ăна çĕр-шывăн герольмейстерĕ Г. В. Вилинбахов йышăннă.

== Кун-çулĕ ==
=== Шуршăл ялĕ [[XVIII ĕмĕр]]те ===
XVIII ĕмĕрте ялта Емельян Пугачёв ертсе пынă хресчен пăлхавĕнче ([[1773]]—[[1775]]) шуршăлсем хутшăннă текен предани сыхланса юлнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

=== Шуршăл ялĕ [[XIX ĕмĕр]]те ===
[[1873]] çулта Шуршăлта 60 çурт шутланнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[1884]] çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче ялта пĕрремĕш шкул уçăлнă; ăна Шуршăлсем те кĕнĕ Акулево приходĕн священникĕ М. М. Некрасов хистенипе уçнă. Пĕрремĕш вĕренӳ çулĕнче (1884/85) шкулта 74 арçын ача тата 3 хĕр ача вĕреннĕ; çав вăхăтра кунта 410 ревизилĕ чун çине çыру пĕлекен икĕ çын кăна пулнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[1904]] çулта ялта йывăç чиркӳ хăпартнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

=== Шуршăл ялĕ [[XX ĕмĕр]]те ===
[[1917]] çултанпа [[1927]] çулчен [[Шупашкар уесĕ]]н [[Шемшер вулăсĕ|Шемшер вулăсне]] кĕнĕ. 

[[1927]] çулхи [[юпа, 1|юпа уйăхĕн 1]] [[Сĕнтĕрвăрри районĕ|Сĕнтĕрвăрри районне]], [[1962]] çулхи [[раштав, 20|раштав уйăхĕн 20]] хыççăн [[Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ|Шупашкар районне]] кĕнĕ. [[1965]] çулхи [[Пуш, 14|пуш уйăхĕн 14]] хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен [[Сĕнтĕрвăрри районĕ|Сĕнтĕрвăрри районне]] кĕрет&lt;ref&gt;[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/ш.htm http://zakupki.cap.ru/kladr/book/м.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1921]] çулта Акулево пăлхавĕ вăхăтĕнче Шуршăл чиркĕвĕн священникне персе вĕлернĕ; [[1929]] çулхи раштав уйăхĕнче чиркĕве хупнă, [[1930]] çулта унăн çуртĕнче шкул вырнаçтарнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. 1930-мĕш çулсенче ялта колхозсем йĕркеленеççĕ, вулавăш çурчĕ (изба-читальня) ĕçлет, колхоз двигателĕпе электроçутă кĕртнĕ, хор, драма тата струнă кружокĕсем ĕçленĕ&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] вăхăтĕнче ([[1941]]—[[1945]]) ял 63 çынна çухатнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

[[1962]] çулхи çурла уйăхĕн 11—15-мĕшĕсенче Шуршăлта çуралнă [[Николаев Андриян Григорьевич|Андриян Николаев]] «Восток-3» космос карапĕнче космоса вĕçнĕ&lt;ref name=&quot;музей&quot;&gt;[http://kosmos-memorial.narod.ru/ Шоршелский музей космонавтики — А. Г. Николаев лётчик-космонавчĕн мемориаллă комплексĕ]&lt;/ref&gt;. [[1972]] çулхи раштав уйăхĕн 14-мĕшĕнче шкул директорĕ М. Я. Гаврилов хистенипе шкул çуртĕнче космонавтика музейĕ уçăлнă; [[1978]] çулхи авăн уйăхĕнчен вăл [[Чăваш наци музейĕ]]н филиалĕ пулса тăнă&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;. [[1992]] çулхи пуш уйăхĕнче Шуршăлта Раççей Тĕп Канашĕн Председателĕ Р. И. Хасбулатов пулнă&lt;ref name=&quot;Хасбулатов&quot;&gt;Миронова Г. «Хасбулатов посетил наш район» // Ленинское знамя (Мариинский Посад). — 1992. — Пуш уйăхĕ.&lt;/ref&gt;.

=== Шуршăл ялĕ [[XXI ĕмĕр]]те ===
[[2001]] çулхи чӳк уйăхĕн 2-мĕшĕнче музей çĕнĕ, ятарласа ăшăн хăпартнă çурта куçнă; уçу уявĕнче Андриян Николаев хăй те, космонавтсем В. Горбатко, П. Климук, М. Манаров, Н. Бударин, Ю. Батурин та хутшăннă&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;. [[2004]] çулхи утă уйăхĕнче, Андриян Николаева Шуршăлта пытарнă самантра, яла Раççейĕн пĕрремĕш президенчĕ Борис Ельцин килнĕ&lt;ref name=&quot;Ельцин&quot;&gt;[https://marpos.cap.ru/news/2004/07/06/12-02-pervij-prezident-rossii-beljcin-otdast-danj «Первый Президент России Б. Ельцин отдаст дань памяти Андрияну Николаеву» // Мариинско-Посадский муниципаллă округĕн сайчĕ, 2004 çулхи утă уйăхĕн 6]&lt;/ref&gt;. [[2006]] çулхи юпа уйăхĕнче комплекса «А. Г. Николаев лётчик-космонавчĕн мемориаллă комплексĕ» ята куçарнă. Унăн йышне космонавтика музейĕ, «Ракета» стела, бронзă бюст, Николаевсен кил-музейĕ, [[1962]] çулта никĕсленĕ космонавтсен аллейĕллĕ сад-парк тата [[2005]] çулхи çĕртме уйăхĕн 25-мĕшĕнче уçнă, çӳллĕшĕ 16,5 метрлă часовня-усыпальница кĕрет&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;часовня&quot;&gt;[http://www.chnm.ru/news/?id=15 «Открытие часовни в селе Шоршелы» // Чăваш наци музейĕн сайчĕ]&lt;/ref&gt;. Музейра 6 пин ытла экспонат — «Восток-3» тата «Союз-9» борт журналĕсенчен пуçласа космонавт скафандрĕччен, космосра пулнă «Восток» карапăн 2,4 тонналлă анса лартаракан аппарачĕччен — упранать; унăн экспозицийĕпе 2 млн ытла çын паллашнă&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;. [[2019]] çулхи нарăс уйăхĕнче комплекса Раççей культура министрĕ В. Р. Мединский тата Чăваш Ен пуçлăхĕ килсе курнă&lt;ref name=&quot;Мединский&quot;&gt;[http://chgtrk.ru/news/22051 «Владимир Мединский вместе с главой республики побывал в музее космонавтики в Шоршелах» // ГТРК «Чувашия», 2019 çулхи нарăс уйăхĕн 14]&lt;/ref&gt;.

== Хуçалăх ==
Ял халăхĕ ял хуçалăхĕпе аппаланать: колхоз тапхăрĕ 1930-мĕш çулсенчен пуçланать. Хальхи вăхăтра ялта ял хуçалăхĕн предприятийĕсем (СХПК) ĕçлеççĕ, суту-илӳ тĕпĕсем пур&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

== Паллă çынсем ==
* Белов Николай Семёнович ([[1908]]—[[1972]]) — Социаллă Ĕç Паттăрĕ.
* [[Николаев Андриян Григорьевич]] ([[1929]]—[[2004]]) — СССР космонавчĕ № 3, икĕ хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕ, авиаци генерал-майорĕ. Икĕ хутчен космоса вĕçнĕ: [[1962]] çулхи çурла уйăхĕн 11—15-мĕшĕсенче «Восток-3» карапĕнче (Павел Поповичăн «Восток-4» карапĕпе пĕрле — тĕнчере пĕрремĕш группăлла вĕçӳ), [[1970]] çулхи çĕртме уйăхĕн 1—19-мĕшĕсенче «Союз-9» карапĕнче (Виталий Севастьяновпа пĕрле). Шуршăлта çуралнă, кунтах пытарнă та&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;.
* Марков Аким Маркович ([[1893]]—[[1962]]) — совет çар пуçĕ, генерал-майор ([[1940]]).
* Николаева Людмила Васильевна — чăваш [[сăвăç]]и.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Николаев Андриян Григорьевич]]
* [[Чăваш наци музейĕ]]
* [[Çавал (юханшыв)]]
* [[Шурлăх]]

== Вуламалли ==
* Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики : краеведческий словарь. — Шупашкар : Чăваш кĕнеке издательстви, 2017. — 575 с. — {{ISBN|978-5-7670-2541-1}}.
* Борзунина Т. Г., Михайлова С. Ю. Энциклопедия Мариинско-Посадского района. — Шупашкар, 2023. — 624 с.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://shorshely.narod.ru/ Шуршăл ялĕн сайчĕ]
* [http://kosmos-memorial.narod.ru/ Шуршăлри космонавтика музейĕн сайчĕ]

{{Сĕнтĕрвăрри районĕ}}

[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>brqaud3ej32odr9k2sl8wk7rrlke8e6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878473</id>
      <parentid>878472</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T07:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ISBN магик-линке {{ISBN}} шаблона улăштарнă</comment>
      <origin>878473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15194" sha1="cq65qpae5jvb2xmml4bixdan6b5mqrt" xml:space="preserve">{{Капăрлатмалла}}
{{ПВ Чăваш Ен
|ячĕ='''Шуршăл''' '''Šuršăl'''
|вырăсла_ячĕ = {{lang-ru|Шоршелы}}
|ял-хула_тĕсĕ = [[Ял]]
|муниципаллă_район = [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
|муниципаллă_пĕрлĕх = [[Шуршăл ял тăрăхĕ]]
|халăх_йышĕ = 995 (2012)
|никĕсленнин_вăхăчĕ = [[1562]]
 |latd = 56  |latm = 00 |lats = 23
 |longd = 47 |longm = 35 |longs = 07
|почта_индексĕ = 429584
|телефон_префиксĕ = +783542
|ОКАТО_кочĕ = 97 229 850 001
}}

'''Шуршăл''', '''Šuršăl''' (вырăсла ''Шоршелы'', маларах ''Байбахтино'' тата ''Шоршулы'' тенĕ&lt;ref name=&quot;Дубанов&quot;&gt;Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики : краеведческий словарь. — Чебоксары : Чăваш кĕнеке издательстви, 2017. — С. 527. — 575 с. — {{ISBN|978-5-7670-2541-1}}.&lt;/ref&gt;) — [[Чăваш Ен]]ĕн [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]нчи [[ял]], [[Шуршăл ял тăрăхĕ]]н администраци центрĕ. [[Çавал (юханшыв)|Çавал]] хĕрринче вырнаçнă. Кунта СССР космонавчĕ № 3, икĕ хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕ [[Николаев Андриян Григорьевич|Андриян Николаев]] çуралнă, кунтах ăна пытарнă та. Ялта вăтам шкул, ача сачĕ, модельлĕ вулавăш, халăх пултарулăхĕн çурчĕ, пĕтĕмĕшле практикăллă врач офисĕ, çыхăну уйрăмĕ, сбербанк уйрăмĕ, ветеринари участокĕ, лавкасем, А. Г. Николаева асăнакан мемориаллă комплекс пур.

== Тавралăхĕ ==
Шуршăл [[Çавал (юханшыв)|Çавал]] юханшывĕ хĕрринче, Çавал Атăла юхса кĕриччен, вырнаçнă. Авал ял патĕнче тепĕр юханшыв та — Шур шыв — юхнă: ун çинче шыв арманĕсем тăнă, каярахпа вăл типсе ларнă, арман йывăçĕсем çыран хĕрринче çеç юлнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot;&gt;[http://shorshely.narod.ru/ «История села» // село Шоршелы сайчӗ]&lt;/ref&gt;. Ял таврашĕнчи çăлсенчен таса, тăрă шыв тухать; çавăнпа ăна «Çутă çăлсем» теççĕ&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

=== Этимологи ===
Авалхи преданипе, Çавал хĕрринчи «Шур сал» (Шур çăл) текен вырăна Мăн Камаево ялĕнчен Байбах, Атлас, Камай тата вĕсен тăванĕсем кил-йышĕсемпе куçса ларнă. Яла вырăн ячĕпе Шоршелы (Шуршăл) тенĕ, официаллă вара ăна никĕслекенĕн ятне кура Байбахтино тенĕ. Пурăнакансене «шоршулăсем» тенĕ — каярахлах çак сăмахăнчен ялăн хальхи ячĕ пулса тăнă: Шоршулы, чăвашла Шуршăл&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Дубанов&quot; /&gt;. «Шор» сăмахĕ шурлăха, «шу», «шыв» — шыва пĕлтерет&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. И. С. Дубанов словарĕнче ялăн тепĕр авалхи ячĕ те — Чирĕклĕ Шоршăл — çырăннă&lt;ref name=&quot;Дубанов&quot; /&gt;.

=== Топономика ===
Историксен шучĕпе, пулас ялăн пĕрремĕш çурчĕ [[1562]] çулта Киреметь ту çинче лартнă; хальхи ята ял [[1767]] çулта илнĕ&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. Преданипе, Камай ăрăвĕнчен Мăн Камаево (Уплер) тата Кĕçĕн Камаево (Шёнерпус) ялĕсем, Байбах ăрăвĕнчен — Ельниково (Чарашкасси), Кочино (Кĕтĕквар) тата Анаткасы (Анаткас) ялĕсем аталаннă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
[[1873]] çулта ялта 60 çурт пулнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[2006]] çулхи кăрлач уйăхĕн 1-мĕшĕ тĕлне — 947 çын, [[2010]] çулхи переписьпе — 865 çын (396 арçын, 469 хĕрарăм)&lt;ref name=&quot;ВПН2010&quot;&gt;[http://elbibw.nbchr.ru/ellib/kkrd/kkrd_1_0000255.pdf Численность и размещение населения Чувашской Республики : итоги Всероссийской переписи населения 2010 года : стат. бюллетень. — Шупашкар : Чувашстат, 2011.]&lt;/ref&gt;, [[2012]] çулхи кăрлач уйăхĕн 1-мĕшĕ тĕлне — 995 çын&lt;ref name=&quot;ЧС2012&quot;&gt;Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 года : стат. бюллетень. — М. : Росстат, 2012.&lt;/ref&gt; пурăннă. Ытларах енĕпе чăвашсем пурăнаççĕ.

== Геральдика ==
Шуршăл ял тăрăхĕн хăйĕн гербĕпе ялавĕ пур. [[2007]] çулта ăна çĕр-шывăн герольмейстерĕ Г. В. Вилинбахов йышăннă.

== Кун-çулĕ ==
=== Шуршăл ялĕ [[XVIII ĕмĕр]]те ===
XVIII ĕмĕрте ялта Емельян Пугачёв ертсе пынă хресчен пăлхавĕнче ([[1773]]—[[1775]]) шуршăлсем хутшăннă текен предани сыхланса юлнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

=== Шуршăл ялĕ [[XIX ĕмĕр]]те ===
[[1873]] çулта Шуршăлта 60 çурт шутланнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[1884]] çулхи юпа уйăхĕн 1-мĕшĕнче ялта пĕрремĕш шкул уçăлнă; ăна Шуршăлсем те кĕнĕ Акулево приходĕн священникĕ М. М. Некрасов хистенипе уçнă. Пĕрремĕш вĕренӳ çулĕнче (1884/85) шкулта 74 арçын ача тата 3 хĕр ача вĕреннĕ; çав вăхăтра кунта 410 ревизилĕ чун çине çыру пĕлекен икĕ çын кăна пулнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[1904]] çулта ялта йывăç чиркӳ хăпартнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

=== Шуршăл ялĕ [[XX ĕмĕр]]те ===
[[1917]] çултанпа [[1927]] çулчен [[Шупашкар уесĕ]]н [[Шемшер вулăсĕ|Шемшер вулăсне]] кĕнĕ. 

[[1927]] çулхи [[юпа, 1|юпа уйăхĕн 1]] [[Сĕнтĕрвăрри районĕ|Сĕнтĕрвăрри районне]], [[1962]] çулхи [[раштав, 20|раштав уйăхĕн 20]] хыççăн [[Чăваш Енĕн Шупашкар районĕ|Шупашкар районне]] кĕнĕ. [[1965]] çулхи [[Пуш, 14|пуш уйăхĕн 14]] хыççăн пуçласа хальхи вăхăтчен [[Сĕнтĕрвăрри районĕ|Сĕнтĕрвăрри районне]] кĕрет&lt;ref&gt;[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/ш.htm http://zakupki.cap.ru/kladr/book/м.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[1921]] çулта Акулево пăлхавĕ вăхăтĕнче Шуршăл чиркĕвĕн священникне персе вĕлернĕ; [[1929]] çулхи раштав уйăхĕнче чиркĕве хупнă, [[1930]] çулта унăн çуртĕнче шкул вырнаçтарнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. 1930-мĕш çулсенче ялта колхозсем йĕркеленеççĕ, вулавăш çурчĕ (изба-читальня) ĕçлет, колхоз двигателĕпе электроçутă кĕртнĕ, хор, драма тата струнă кружокĕсем ĕçленĕ&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;. [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] вăхăтĕнче ([[1941]]—[[1945]]) ял 63 çынна çухатнă&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

[[1962]] çулхи çурла уйăхĕн 11—15-мĕшĕсенче Шуршăлта çуралнă [[Николаев Андриян Григорьевич|Андриян Николаев]] «Восток-3» космос карапĕнче космоса вĕçнĕ&lt;ref name=&quot;музей&quot;&gt;[http://kosmos-memorial.narod.ru/ Шоршелский музей космонавтики — А. Г. Николаев лётчик-космонавчĕн мемориаллă комплексĕ]&lt;/ref&gt;. [[1972]] çулхи раштав уйăхĕн 14-мĕшĕнче шкул директорĕ М. Я. Гаврилов хистенипе шкул çуртĕнче космонавтика музейĕ уçăлнă; [[1978]] çулхи авăн уйăхĕнчен вăл [[Чăваш наци музейĕ]]н филиалĕ пулса тăнă&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;. [[1992]] çулхи пуш уйăхĕнче Шуршăлта Раççей Тĕп Канашĕн Председателĕ Р. И. Хасбулатов пулнă&lt;ref name=&quot;Хасбулатов&quot;&gt;Миронова Г. «Хасбулатов посетил наш район» // Ленинское знамя (Мариинский Посад). — 1992. — Пуш уйăхĕ.&lt;/ref&gt;.

=== Шуршăл ялĕ [[XXI ĕмĕр]]те ===
[[2001]] çулхи чӳк уйăхĕн 2-мĕшĕнче музей çĕнĕ, ятарласа ăшăн хăпартнă çурта куçнă; уçу уявĕнче Андриян Николаев хăй те, космонавтсем В. Горбатко, П. Климук, М. Манаров, Н. Бударин, Ю. Батурин та хутшăннă&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;. [[2004]] çулхи утă уйăхĕнче, Андриян Николаева Шуршăлта пытарнă самантра, яла Раççейĕн пĕрремĕш президенчĕ Борис Ельцин килнĕ&lt;ref name=&quot;Ельцин&quot;&gt;[https://marpos.cap.ru/news/2004/07/06/12-02-pervij-prezident-rossii-beljcin-otdast-danj «Первый Президент России Б. Ельцин отдаст дань памяти Андрияну Николаеву» // Мариинско-Посадский муниципаллă округĕн сайчĕ, 2004 çулхи утă уйăхĕн 6]&lt;/ref&gt;. [[2006]] çулхи юпа уйăхĕнче комплекса «А. Г. Николаев лётчик-космонавчĕн мемориаллă комплексĕ» ята куçарнă. Унăн йышне космонавтика музейĕ, «Ракета» стела, бронзă бюст, Николаевсен кил-музейĕ, [[1962]] çулта никĕсленĕ космонавтсен аллейĕллĕ сад-парк тата [[2005]] çулхи çĕртме уйăхĕн 25-мĕшĕнче уçнă, çӳллĕшĕ 16,5 метрлă часовня-усыпальница кĕрет&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;часовня&quot;&gt;[http://www.chnm.ru/news/?id=15 «Открытие часовни в селе Шоршелы» // Чăваш наци музейĕн сайчĕ]&lt;/ref&gt;. Музейра 6 пин ытла экспонат — «Восток-3» тата «Союз-9» борт журналĕсенчен пуçласа космонавт скафандрĕччен, космосра пулнă «Восток» карапăн 2,4 тонналлă анса лартаракан аппарачĕччен — упранать; унăн экспозицийĕпе 2 млн ытла çын паллашнă&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;. [[2019]] çулхи нарăс уйăхĕнче комплекса Раççей культура министрĕ В. Р. Мединский тата Чăваш Ен пуçлăхĕ килсе курнă&lt;ref name=&quot;Мединский&quot;&gt;[http://chgtrk.ru/news/22051 «Владимир Мединский вместе с главой республики побывал в музее космонавтики в Шоршелах» // ГТРК «Чувашия», 2019 çулхи нарăс уйăхĕн 14]&lt;/ref&gt;.

== Хуçалăх ==
Ял халăхĕ ял хуçалăхĕпе аппаланать: колхоз тапхăрĕ 1930-мĕш çулсенчен пуçланать. Хальхи вăхăтра ялта ял хуçалăхĕн предприятийĕсем (СХПК) ĕçлеççĕ, суту-илӳ тĕпĕсем пур&lt;ref name=&quot;ялсайчӗ&quot; /&gt;.

== Паллă çынсем ==
* Белов Николай Семёнович ([[1908]]—[[1972]]) — Социаллă Ĕç Паттăрĕ.
* [[Николаев Андриян Григорьевич]] ([[1929]]—[[2004]]) — СССР космонавчĕ № 3, икĕ хутчен Совет Союзĕн Паттăрĕ, авиаци генерал-майорĕ. Икĕ хутчен космоса вĕçнĕ: [[1962]] çулхи çурла уйăхĕн 11—15-мĕшĕсенче «Восток-3» карапĕнче (Павел Поповичăн «Восток-4» карапĕпе пĕрле — тĕнчере пĕрремĕш группăлла вĕçӳ), [[1970]] çулхи çĕртме уйăхĕн 1—19-мĕшĕсенче «Союз-9» карапĕнче (Виталий Севастьяновпа пĕрле). Шуршăлта çуралнă, кунтах пытарнă та&lt;ref name=&quot;музей&quot; /&gt;.
* Марков Аким Маркович ([[1893]]—[[1962]]) — совет çар пуçĕ, генерал-майор ([[1940]]).
* Николаева Людмила Васильевна — чăваш [[сăвăç]]и.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Николаев Андриян Григорьевич]]
* [[Чăваш наци музейĕ]]
* [[Çавал (юханшыв)]]
* [[Шурлăх]]

== Вуламалли ==
* Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики : краеведческий словарь. — Шупашкар : Чăваш кĕнеке издательстви, 2017. — 575 с. — {{ISBN|978-5-7670-2541-1}}.
* Борзунина Т. Г., Михайлова С. Ю. Энциклопедия Мариинско-Посадского района. — Шупашкар, 2023. — 624 с.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://shorshely.narod.ru/ Шуршăл ялĕн сайчĕ]
* [http://kosmos-memorial.narod.ru/ Шуршăлри космонавтика музейĕн сайчĕ]

{{Сĕнтĕрвăрри районĕ}}

[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>cq65qpae5jvb2xmml4bixdan6b5mqrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Coord</title>
    <ns>10</ns>
    <id>20262</id>
    <revision>
      <id>878450</id>
      <parentid>562958</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T19:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Тӳрлету: Модуль:Coordinates GeoData валли #coordinates хăй чĕнет (display=title чухне primary парадать), шаблонри иккĕмĕш直接 чĕнĕве кăларнă — «пĕр ытла тĕп метка» йăнăшĕ шутне</comment>
      <origin>878450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="on4ii3zqyehz6wsunyjfp30vjqsfagx" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Coordinates|coord}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>on4ii3zqyehz6wsunyjfp30vjqsfagx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шупашкар кӳлмекĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21343</id>
    <revision>
      <id>878449</id>
      <parentid>878074</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T19:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Çыран хĕррин аталанăвĕ секцине хушрăм: 2021—2022 реконструкци, 2024 мастер-план, «Речной бульвар» проекчĕ, 2026 спуска реконструкцилени (+ çăлкуçсем)</comment>
      <origin>878449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7265" sha1="l2l4mh6sgxeij1hdj91ptfqansq9r7e" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|56|8|46.35|N|47|14|42.63|E}}
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bridge_on_artificial_lake.JPG|thumb|left|250px|Кĕпер]]--&gt;
'''Шупашкар кӳлмекĕ''' — [[Шупашкар]]ăн икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану вырăнĕ. 

Кӳлмеке иккĕ юханшыв [[Сăкăт (Атăл юппи)|Сăкăтапа]] [[Чебоксарка]] юхса кĕреççĕ. Кӳлмек çумĕнчи объектсем: [[Анне палăкĕ]], [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]], юрă уйĕ.

Кӳлмекре шупашкарсем канма кăмăллаççĕ. Кунта апатланма, канма пулать, шыв çинче катамаранпа та, кимĕпе те ярăнма май пур.

==Кун-çулĕ==
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bey.jpg|thumb|left|250px|Шупашкар кӳлмекĕ çуркунне]]--&gt;
Кӳлмек вырăнĕнче ĕлĕк хулан кивĕ пайĕ пулнă. [[Шупашкар ГЭСĕ|Шупашкар ГЭСне]] туса лартсан хулан çак пайĕ шыв айне пулса юлнă. Шупашкар шыв усравĕн шайне хăпартма тăхтанипе кунти çĕр пичĕ хулан сăн-питне ăмăрланă.

1996 çулта тепĕр дамбă тума йышăннă, каярах ăна «Храм çулĕ» ят панă.

{{панорама|Вид на залив (Чебоксары).jpg|1000px|&lt;center&gt;Республика кунĕ - Шупашкар кӳлмекĕ, [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]] (2011 ç)&lt;/center&gt;}}&lt;/center&gt;

==Çыран хĕррин аталанăвĕ==
[[2021]]—[[2022]] çулсенче кӳлмек çыран хĕррине реконструкциленĕ: Мускав кĕперĕнчен [[Анне палăкĕ]] таран 1500 м² яхăн велосипед çулĕ хывнă, утмалли вырăнсене брусчаткапа сарнă, каçхи çутă та тунă; спорт зонинче Шупашкари пĕрремĕш вейкбординг станцийĕ ĕçе кĕртнĕ&lt;ref name=&quot;minec2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://minec.cap.ru/news/2022/07/05/na-naberezhnoj-zaliva-prodolzhaetsya-rekonstrukciy |title=На набережной залива продолжается реконструкция |lang=ru |website=minec.cap.ru |date=2022-07-05 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Реконструкцие федераци программисен укçипе, туризм кластерне йĕркелес ĕçпе пурнăçланă; ку ĕçе [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапампа]] Мускав набережнойĕне реконструкцилени те кĕрет&lt;ref name=&quot;cheb122&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cheboksary.ru/townn/124544_v_cheboksarah_zavershaetsja_rekonstruktsija_krasnoj_ploschadi_cheboksarskogo_zaliva_i_moskovskoj_naberezhnoj.htm |title=В Чебоксарах завершается реконструкция Красной площади, Чебоксарского залива и Московской набережной |lang=ru |website=cheboksary.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2024]] çулхи пуш уйăхĕн 29-мĕшĕнче Чăваш Ен правительстви Шупашкар агломерацин [[2035]] çулчченхи аталанăвĕн стратегийĕпе (мастер-план) килĕшнĕ; ăна ДОМ.РФ тата Чăваш Ен Министрсен кабинечĕ ыйтнипе «Урбан Про» ертсе тăракан консорциум хатĕрленĕ&lt;ref name=&quot;capmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cap.ru/news/2024/03/29/praviteljstvo-chuvashii-odobrilo-master-plan-chebo |title=Правительство Чувашии одобрило мастер-план Чебоксарской агломерации до 2035 года |lang=ru |website=cap.ru |date=2024-03-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mkmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.mk.ru/economics/2024/03/30/masterplan-cheboksarskoy-aglomeracii-poluchil-odobrenie-pravitelstva.html |title=Мастер-план Чебоксарской агломерации получил одобрение правительства Чувашии |lang=ru |website=cheb.mk.ru |date=2024-03-30 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Çыран хĕррине çĕнетес проектсем те пур. Архитектура ATRIUM бюровĕ Шупашкар шыв порчĕпе çыран хĕррин вырăнне çĕнетес «Речной бульвар» (Шыв бульварĕ) проекчĕ ӳкернĕ (2020—2024): 1,4 çухрăм тăршшĕ бульвар, [[Атăл]] çине пăхакан итлемелли вырăнсем, çĕнĕ çуртсем. Проекта халĕ те ĕçе кĕртмен-ха&lt;ref name=&quot;archi&quot;&gt;{{cite web |url=https://archi.ru/projects/russia/20251/rechnoi-bulvar-g-cheboksary |title=Речной бульвар г. Чебоксары |lang=ru |website=archi.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2026]] çулхи авăн уйăхĕнче Президент бульварĕнчи 5/17 номерлĕ çурт умĕнче Пионерски набережнойĕне анса каймалли çула реконструкцилеме пуçланă: кивĕ витĕмне кăларса çĕнĕ асфальт хывĕç, çыран çумне хӳтĕлевсем лартаççĕ. Контракт тăрăх ĕçе [[2027]] çулхи çĕртме уйăхĕн 15-мĕшĕччен пĕтермелле пулсан, подрядчик ĕçе маларах пуçланă та [[2026]] çулхи юпа уйăхĕн вĕçĕнче пĕтерме шанаççĕ&lt;ref name=&quot;mosk26&quot;&gt;{{cite web |url=https://mosk.cap.ru/news/2026/09/29/v-cheboksarah-planiruetsy |title=В Чебоксарах планируется досрочно благоустроить спуск к Пионерской набережной |lang=ru |website=mosk.cap.ru |date=2026-09-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

== Топографи карттисем ==
* {{Карттă|O-38-XXXVI}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [http://foto.cheb.ru/cat7/ Кӳлмек фотографисем]
* [http://www.360cities.net/image/cheb-stairs-to-culture Кӳлмек пане аннă чухнехи сфера панорами] Оперăпа балет театрĕ енчен пăхсан.
* [http://chuvash.org/news/8601.html Кӳлмекре хура акăшсем те пулĕç]
* [https://chuvash.org/news/16211.html Шупашкарти Мода çурчĕ умне хитрелетĕç]
* [https://chuvash.org/news/16407.html Кӳлмекре аттракцион лартма чӑрӑшсене каснӑ]
* [https://cheb.media/2017/07/26/koleso-oborzeniya/ Колесо обо₽зения: на заливе вырубили голубые ели для установки нового аттракциона]

{{Шупашкарăн паллă вырăнĕсем}}
[[Категори:Шупашкар]]</text>
      <sha1>l2l4mh6sgxeij1hdj91ptfqansq9r7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878451</id>
      <parentid>878449</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T19:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>2026 спускăн тухăçлăхне тивĕçтернĕ: администрацийĕ тулли анса каймалли çула реконструкцилеме йышăннă («Вкусно — и точка» умĕнчен шыв çитиччен)</comment>
      <origin>878451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7751" sha1="36swkjo2jn1s1fukghqhzvntl0fpoko" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|56|8|46.35|N|47|14|42.63|E}}
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bridge_on_artificial_lake.JPG|thumb|left|250px|Кĕпер]]--&gt;
'''Шупашкар кӳлмекĕ''' — [[Шупашкар]]ăн икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану вырăнĕ. 

Кӳлмеке иккĕ юханшыв [[Сăкăт (Атăл юппи)|Сăкăтапа]] [[Чебоксарка]] юхса кĕреççĕ. Кӳлмек çумĕнчи объектсем: [[Анне палăкĕ]], [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]], юрă уйĕ.

Кӳлмекре шупашкарсем канма кăмăллаççĕ. Кунта апатланма, канма пулать, шыв çинче катамаранпа та, кимĕпе те ярăнма май пур.

==Кун-çулĕ==
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bey.jpg|thumb|left|250px|Шупашкар кӳлмекĕ çуркунне]]--&gt;
Кӳлмек вырăнĕнче ĕлĕк хулан кивĕ пайĕ пулнă. [[Шупашкар ГЭСĕ|Шупашкар ГЭСне]] туса лартсан хулан çак пайĕ шыв айне пулса юлнă. Шупашкар шыв усравĕн шайне хăпартма тăхтанипе кунти çĕр пичĕ хулан сăн-питне ăмăрланă.

1996 çулта тепĕр дамбă тума йышăннă, каярах ăна «Храм çулĕ» ят панă.

{{панорама|Вид на залив (Чебоксары).jpg|1000px|&lt;center&gt;Республика кунĕ - Шупашкар кӳлмекĕ, [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]] (2011 ç)&lt;/center&gt;}}&lt;/center&gt;

==Çыран хĕррин аталанăвĕ==
[[2021]]—[[2022]] çулсенче кӳлмек çыран хĕррине реконструкциленĕ: Мускав кĕперĕнчен [[Анне палăкĕ]] таран 1500 м² яхăн велосипед çулĕ хывнă, утмалли вырăнсене брусчаткапа сарнă, каçхи çутă та тунă; спорт зонинче Шупашкари пĕрремĕш вейкбординг станцийĕ ĕçе кĕртнĕ&lt;ref name=&quot;minec2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://minec.cap.ru/news/2022/07/05/na-naberezhnoj-zaliva-prodolzhaetsya-rekonstrukciy |title=На набережной залива продолжается реконструкция |lang=ru |website=minec.cap.ru |date=2022-07-05 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Реконструкцие федераци программисен укçипе, туризм кластерне йĕркелес ĕçпе пурнăçланă; ку ĕçе [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапампа]] Мускав набережнойĕне реконструкцилени те кĕрет&lt;ref name=&quot;cheb122&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cheboksary.ru/townn/124544_v_cheboksarah_zavershaetsja_rekonstruktsija_krasnoj_ploschadi_cheboksarskogo_zaliva_i_moskovskoj_naberezhnoj.htm |title=В Чебоксарах завершается реконструкция Красной площади, Чебоксарского залива и Московской набережной |lang=ru |website=cheboksary.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2024]] çулхи пуш уйăхĕн 29-мĕшĕнче Чăваш Ен правительстви Шупашкар агломерацин [[2035]] çулчченхи аталанăвĕн стратегийĕпе (мастер-план) килĕшнĕ; ăна ДОМ.РФ тата Чăваш Ен Министрсен кабинечĕ ыйтнипе «Урбан Про» ертсе тăракан консорциум хатĕрленĕ&lt;ref name=&quot;capmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cap.ru/news/2024/03/29/praviteljstvo-chuvashii-odobrilo-master-plan-chebo |title=Правительство Чувашии одобрило мастер-план Чебоксарской агломерации до 2035 года |lang=ru |website=cap.ru |date=2024-03-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mkmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.mk.ru/economics/2024/03/30/masterplan-cheboksarskoy-aglomeracii-poluchil-odobrenie-pravitelstva.html |title=Мастер-план Чебоксарской агломерации получил одобрение правительства Чувашии |lang=ru |website=cheb.mk.ru |date=2024-03-30 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Çыран хĕррине çĕнетес проектсем те пур. Архитектура ATRIUM бюровĕ Шупашкар шыв порчĕпе çыран хĕррин вырăнне çĕнетес «Речной бульвар» (Шыв бульварĕ) проекчĕ ӳкернĕ (2020—2024): 1,4 çухрăм тăршшĕ бульвар, [[Атăл]] çине пăхакан итлемелли вырăнсем, çĕнĕ çуртсем. Проекта халĕ те ĕçе кĕртмен-ха&lt;ref name=&quot;archi&quot;&gt;{{cite web |url=https://archi.ru/projects/russia/20251/rechnoi-bulvar-g-cheboksary |title=Речной бульвар г. Чебоксары |lang=ru |website=archi.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2026]] çулхи çурла уйăхĕнче хула администрацийĕ Президент бульварĕнчен пуçласа шыв çитиччен пыракан тулли анса каймалли çула реконструкцилеме йышăннă&lt;ref name=&quot;cheb26&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.ru/news/?shownews=324280 |title=Мэрия все-таки заказала благоустройство спуска к набережной |lang=ru |website=cheb.ru |date=2026-08-19 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Ĕçсем 5/17 номерлĕ çурта хирĕçле пыраççĕ — кунта «Вкусно — и точка» ресторан (малтанхи «Макдоналдс») вырнаçнă: кивĕ витĕмне кăларса çĕнĕ асфальт хывĕç, çыран çумне хӳтĕлевсем лартаççĕ. Контракт тăрăх ĕçе [[2027]] çулхи çĕртме уйăхĕн 15-мĕшĕччен пĕтермелле пулсан, подрядчик ĕçе маларах пуçланă та [[2026]] çулхи юпа уйăхĕн вĕçĕнче пĕтерме шанаççĕ&lt;ref name=&quot;mosk26&quot;&gt;{{cite web |url=https://mosk.cap.ru/news/2026/09/29/v-cheboksarah-planiruetsy |title=В Чебоксарах планируется досрочно благоустроить спуск к Пионерской набережной |lang=ru |website=mosk.cap.ru |date=2026-09-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

== Топографи карттисем ==
* {{Карттă|O-38-XXXVI}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [http://foto.cheb.ru/cat7/ Кӳлмек фотографисем]
* [http://www.360cities.net/image/cheb-stairs-to-culture Кӳлмек пане аннă чухнехи сфера панорами] Оперăпа балет театрĕ енчен пăхсан.
* [http://chuvash.org/news/8601.html Кӳлмекре хура акăшсем те пулĕç]
* [https://chuvash.org/news/16211.html Шупашкарти Мода çурчĕ умне хитрелетĕç]
* [https://chuvash.org/news/16407.html Кӳлмекре аттракцион лартма чӑрӑшсене каснӑ]
* [https://cheb.media/2017/07/26/koleso-oborzeniya/ Колесо обо₽зения: на заливе вырубили голубые ели для установки нового аттракциона]

{{Шупашкарăн паллă вырăнĕсем}}
[[Категори:Шупашкар]]</text>
      <sha1>36swkjo2jn1s1fukghqhzvntl0fpoko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878456</id>
      <parentid>878451</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T19:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Справка 2026 спуск пирки: старт 29.09.2026, контракт 1,77 млн рубль, тĕп ĕçсем юпа пуçламăшĕнче вĕçленĕ, уçасси 30.10.2026</comment>
      <origin>878456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8763" sha1="c5qpw63uexum9ttsfdfmawoeshfz5t7" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|56|8|46.35|N|47|14|42.63|E}}
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bridge_on_artificial_lake.JPG|thumb|left|250px|Кĕпер]]--&gt;
'''Шупашкар кӳлмекĕ''' — [[Шупашкар]]ăн икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану вырăнĕ. 

Кӳлмеке иккĕ юханшыв [[Сăкăт (Атăл юппи)|Сăкăтапа]] [[Чебоксарка]] юхса кĕреççĕ. Кӳлмек çумĕнчи объектсем: [[Анне палăкĕ]], [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]], юрă уйĕ.

Кӳлмекре шупашкарсем канма кăмăллаççĕ. Кунта апатланма, канма пулать, шыв çинче катамаранпа та, кимĕпе те ярăнма май пур.

==Кун-çулĕ==
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bey.jpg|thumb|left|250px|Шупашкар кӳлмекĕ çуркунне]]--&gt;
Кӳлмек вырăнĕнче ĕлĕк хулан кивĕ пайĕ пулнă. [[Шупашкар ГЭСĕ|Шупашкар ГЭСне]] туса лартсан хулан çак пайĕ шыв айне пулса юлнă. Шупашкар шыв усравĕн шайне хăпартма тăхтанипе кунти çĕр пичĕ хулан сăн-питне ăмăрланă.

1996 çулта тепĕр дамбă тума йышăннă, каярах ăна «Храм çулĕ» ят панă.

{{панорама|Вид на залив (Чебоксары).jpg|1000px|&lt;center&gt;Республика кунĕ - Шупашкар кӳлмекĕ, [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]] (2011 ç)&lt;/center&gt;}}&lt;/center&gt;

==Çыран хĕррин аталанăвĕ==
[[2021]]—[[2022]] çулсенче кӳлмек çыран хĕррине реконструкциленĕ: Мускав кĕперĕнчен [[Анне палăкĕ]] таран 1500 м² яхăн велосипед çулĕ хывнă, утмалли вырăнсене брусчаткапа сарнă, каçхи çутă та тунă; спорт зонинче Шупашкари пĕрремĕш вейкбординг станцийĕ ĕçе кĕртнĕ&lt;ref name=&quot;minec2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://minec.cap.ru/news/2022/07/05/na-naberezhnoj-zaliva-prodolzhaetsya-rekonstrukciy |title=На набережной залива продолжается реконструкция |lang=ru |website=minec.cap.ru |date=2022-07-05 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Реконструкцие федераци программисен укçипе, туризм кластерне йĕркелес ĕçпе пурнăçланă; ку ĕçе [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапампа]] Мускав набережнойĕне реконструкцилени те кĕрет&lt;ref name=&quot;cheb122&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cheboksary.ru/townn/124544_v_cheboksarah_zavershaetsja_rekonstruktsija_krasnoj_ploschadi_cheboksarskogo_zaliva_i_moskovskoj_naberezhnoj.htm |title=В Чебоксарах завершается реконструкция Красной площади, Чебоксарского залива и Московской набережной |lang=ru |website=cheboksary.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2024]] çулхи пуш уйăхĕн 29-мĕшĕнче Чăваш Ен правительстви Шупашкар агломерацин [[2035]] çулчченхи аталанăвĕн стратегийĕпе (мастер-план) килĕшнĕ; ăна ДОМ.РФ тата Чăваш Ен Министрсен кабинечĕ ыйтнипе «Урбан Про» ертсе тăракан консорциум хатĕрленĕ&lt;ref name=&quot;capmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cap.ru/news/2024/03/29/praviteljstvo-chuvashii-odobrilo-master-plan-chebo |title=Правительство Чувашии одобрило мастер-план Чебоксарской агломерации до 2035 года |lang=ru |website=cap.ru |date=2024-03-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mkmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.mk.ru/economics/2024/03/30/masterplan-cheboksarskoy-aglomeracii-poluchil-odobrenie-pravitelstva.html |title=Мастер-план Чебоксарской агломерации получил одобрение правительства Чувашии |lang=ru |website=cheb.mk.ru |date=2024-03-30 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Çыран хĕррине çĕнетес проектсем те пур. Архитектура ATRIUM бюровĕ Шупашкар шыв порчĕпе çыран хĕррин вырăнне çĕнетес «Речной бульвар» (Шыв бульварĕ) проекчĕ ӳкернĕ (2020—2024): 1,4 çухрăм тăршшĕ бульвар, [[Атăл]] çине пăхакан итлемелли вырăнсем, çĕнĕ çуртсем. Проекта халĕ те ĕçе кĕртмен-ха&lt;ref name=&quot;archi&quot;&gt;{{cite web |url=https://archi.ru/projects/russia/20251/rechnoi-bulvar-g-cheboksary |title=Речной бульвар г. Чебоксары |lang=ru |website=archi.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2026]] çулхи çурла уйăхĕнче хула администрацийĕ Президент бульварĕнчен пуçласа шыв çитиччен пыракан тулли анса каймалли çула реконструкцилеме йышăннă&lt;ref name=&quot;cheb26&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.ru/news/?shownews=324280 |title=Мэрия все-таки заказала благоустройство спуска к набережной |lang=ru |website=cheb.ru |date=2026-08-19 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Ĕçсем [[2026]] çулхи авăн уйăхĕн 29-мĕшĕнче пуçланă, 5/17 номерлĕ çурта хирĕçле иртеççĕ — кунта «Вкусно — и точка» ресторан (малтанхи «Макдоналдс») вырнаçнă; ĕçе тăвасси 1,77 млн рубль тăрать&lt;ref name=&quot;capcon&quot;&gt;{{cite web |url=https://mosk.cap.ru/news/2026/09/29/blagoustraivaem-spusk-k-p |title=Благоустраиваем спуск к Пионерской набережной: контракт на 1,77 млн рублей уже реализуется |lang=ru |website=mosk.cap.ru |date=2026-09-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Проект çуран çӳремелли зонăна туллин реконструкцилеме палăртать: кивĕ витĕмне кăларса çĕнĕ асфальт хываççĕ, çыран çумне хӳтĕлевсем лартаççĕ&lt;ref name=&quot;mosk26&quot;&gt;{{cite web |url=https://mosk.cap.ru/news/2026/09/29/v-cheboksarah-planiruetsy |title=В Чебоксарах планируется досрочно благоустроить спуск к Пионерской набережной |lang=ru |website=mosk.cap.ru |date=2026-09-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Контракт тăрăх ĕçе [[2027]] çулхи çĕртме уйăхĕн 15-мĕшĕччен пĕтермелле пулсан, тĕп ĕçсене [[2026]] çулхи юпа уйăхĕн пуçламăшĕнче вĕçленĕ, спуска çав уйăхăн 30-мĕшĕччен уçма палăртнă&lt;ref name=&quot;mk710&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.mk.ru/social/2026/10/07/osnovnye-raboty-na-spuske-k-pionerskoy-naberezhnoy-v-cheboksarakh-okoncheny.html |title=Основные работы на спуске к Пионерской набережной в Чебоксарах окончены |lang=ru |website=cheb.mk.ru |date=2026-10-07 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

== Топографи карттисем ==
* {{Карттă|O-38-XXXVI}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [http://foto.cheb.ru/cat7/ Кӳлмек фотографисем]
* [http://www.360cities.net/image/cheb-stairs-to-culture Кӳлмек пане аннă чухнехи сфера панорами] Оперăпа балет театрĕ енчен пăхсан.
* [http://chuvash.org/news/8601.html Кӳлмекре хура акăшсем те пулĕç]
* [https://chuvash.org/news/16211.html Шупашкарти Мода çурчĕ умне хитрелетĕç]
* [https://chuvash.org/news/16407.html Кӳлмекре аттракцион лартма чӑрӑшсене каснӑ]
* [https://cheb.media/2017/07/26/koleso-oborzeniya/ Колесо обо₽зения: на заливе вырубили голубые ели для установки нового аттракциона]

{{Шупашкарăн паллă вырăнĕсем}}
[[Категори:Шупашкар]]</text>
      <sha1>c5qpw63uexum9ttsfdfmawoeshfz5t7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878471</id>
      <parentid>878456</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T07:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Статьян ăшлăхне нумайлатрĕм: Географи тата Кану тата спорт пайӗсем хушӑнӗ, Кун-ҫулӗ ӑшланӑ (Чувашская энциклопедия, REGNUM, pg21, cheboksary.ru тӑрӑх)</comment>
      <origin>878471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15986" sha1="hxk5nw0iltyw2x2upwjn4wujd7wjbaf" xml:space="preserve">{{Coord|display=title|56|8|46.35|N|47|14|42.63|E}}
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bridge_on_artificial_lake.JPG|thumb|left|250px|Кĕпер]]--&gt;
'''Шупашкар кӳлмекĕ''' — [[Шупашкар]]ăн икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану вырăнĕ. Кӳлмек хулан историлле пайĕнче, [[Чебоксарка]] юханшывĕн [[Атăл]]а юхса кĕнĕ вырăнĕнче вырнаçнă; вăл кивĕ Шупашкарăн шыв айне пулнă çĕрĕсенче йĕркеленĕ шыв-архитектура комплексĕ пулать&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;&gt;{{cite web |url=https://chuvenc.ru/show_Publication/4464 |title=Чебоксарский залив |lang=ru |author=Рахимов Р. К. |website=Чувашская энциклопедия |access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Икĕ пысăк пĕвен шыв çийĕн лаптăкĕ 365 пин м² ытла, шывăн калăпăшĕ — 3,5 млн м³ яхăн&lt;ref name=&quot;regnum&quot;&gt;{{cite web |url=https://regnum.ru/news/economy/2640275.html |title=Власти и бизнес делят Чебоксарский залив |lang=ru |website=regnum.ru |date=2019-06-03 |access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Кӳлмеке икĕ юханшыв [[Сăкăт (Атăл юппи)|Сăкăтапа]] [[Чебоксарка]] юхса кĕреççĕ. Кӳлмек çумĕнчи объектсем: [[Анне палăкĕ]], [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]], юрă уйĕ, [[Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ]], Чăваш Ен администрацин çурчĕсем, Тури суд çурчĕ&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;/&gt;.

Кӳлмекре шупашкарсем канма кăмăллаççĕ. Кунта апатланма, канма пулать, шыв çинче катамаранпа та, кимĕпе те ярăнма май пур.

==Географи==
Шыв комплексĕ виçĕ искусствăлла [[пĕве]]рен тытăнса тăрать: пĕчĕк пĕвелен тата икĕ пысăккинчен. Пысăк пĕвесем хăйсем те иккĕне пайланаççĕ — çӳлти (пĕрремĕш ретри) тата аялти (иккĕмĕш ретри); вĕсене уйăракан бетон плотина çинче çуран çӳремелли кĕпер пур. Çӳлти пĕвесри шыв шайĕ аялтинчен 1 м çӳлерех&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;/&gt;.

[[1996]] çулта тунă транспортпа çуран çӳремелли дамба кӳлмека [[Шупашкар шыв усравĕ|Шупашкар шыв усравĕнчен]] уйăрать; ăна «Храм çулĕ» теççĕ. Дамба хыççăн 13 га яхăн шыв çийĕллĕ искусствăлла кӳлмек пулса тăнă&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;/&gt;.

Кӳлмекри шыв яланах çĕнĕленсе тăрать: Атăл шывне водоводсемпе кӳлмеке кĕртеççĕ. Аялти пĕверен шыв тухакан вырăн 7 фонтантран тăракан композици пулать: пĕр пысăкки варринче (4 струй, çӳллĕшĕ 20 м таран), 6 пĕчĕкки 30 м диаметрлĕ çавракăш çинче вырнаçнă (кашнин 12 струй, 12—15 м çӳллĕш). Каçсерен струясене çутăсемпе çутатаççĕ, вĕсем шыв çинче çунакан вут пек курăнаççĕ&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;/&gt;.

Проект тăрăх çыран хĕрринче шыва кĕмелли пляжсем хывма шухăшланă пулнă, анчах Чебоксарка шывĕ сывлăхшăн хăрушă пулнипе ăнтăлнă — çавăнпа кӳлмек хĕррисене тӳрĕ бетон хӳмăллă тунă&lt;ref name=&quot;pg21&quot;&gt;{{cite web |url=https://pg21.ru/news/888 |title=История Чебоксарского залива |lang=ru |website=pg21.ru |date=2012-04-22 |access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Çу кунĕсенче кӳлмеке Атăл шывĕ кĕрет, çуркунне Чебоксарккан тăмлă шывĕ унтан тухса каять&lt;ref name=&quot;pg21&quot;/&gt;.

Кӳлмек тавра çумăр тата ирĕлнĕ шывсене йышăнмалли канализаци йĕркеленĕ; вăл Чебоксарка бассейнĕнчи шывсене пуçтарать&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;/&gt;.

==Кун-çулĕ==
&lt;!--[[Ӳкерчĕк:Cheboksary-Bey.jpg|thumb|left|250px|Шупашкар кӳлмекĕ çуркунне]]--&gt;
Кӳлмек вырăнĕнче ĕлĕк хулан кивĕ пайĕ пулнă. [[Шупашкар ГЭСĕ|Шупашкар ГЭСне]] тума пуçласа, XX ĕмĕрĕн 70-мĕш çулĕсен иккĕмĕш пайĕнче — 80-мĕш çулсен пуçламăшĕнче кивĕ хулан айлăм çĕрĕсене шыв айне хатĕрленĕ: çуртсене сирпĕтнĕ, çĕре тасатнă. Сирпĕтнĕ çуртсен хушшинче Чăвашăн паллă çурт-йĕрĕсем — историлле центра тата унăн тĕпне, Хĕрлĕ лапама, йĕркеленĕ культура, пурăну тата суту-илӳ çурчĕсем — те пулнă&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;/&gt;.

Шупашкар шыв усравĕн шайне хăпартма тăхтанипе кунти çĕр пичĕ хулан сăн-питне ăмăрланă. ГЭС проект вăйĕпе тухма тăхтанипе хулана хӳтĕлемелли çуртсене, вĕсен хушшинче кӳлмеке те, икĕ этаппа тума йышăннă&lt;ref name=&quot;pg21&quot;/&gt;. Çӳлти пĕве (пĕрремĕш рет) [[1977]]—[[1986]] çулсенче, аялти (иккĕмĕш рет) — [[1977]]—[[2000]] çулсенче йĕркеленĕ; пĕрремĕш этап ĕçĕсене [[1987]] çулта вĕçленĕ&lt;ref name=&quot;regnum&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pg21&quot;/&gt;.

Пĕрремĕш рет тумалли ĕçсем вĕçленсен те çуран çӳремелли кĕпертен Атăлчченхи çĕр пушă юлнă: ăна суха тата хăвăр йышăннă, шурлăх пулса кайнă. [[1995]] çулта хула ертÿлĕхĕ историлле центра хула магистралĕсемпе çыхăнтарма дамба тума йышăннă; ĕçе «Дорога к храму» проект ячĕпе ирттернĕ&lt;ref name=&quot;pg21&quot;/&gt;. Дамбăна [[1996]] çулхи çĕртме уйăхĕн 23-мĕшĕнче уçнă, уçу уявне Патриарх Алексий II хутшăннă&lt;ref name=&quot;pg21&quot;/&gt;.

Иккĕмĕш рете тăвакан ĕçшĕн авторсен коллективне [[1999]] çулхи Раççей Федерацин ăслăлăхпа техникăри Патшалăх премипе чысланă&lt;ref name=&quot;chuvenc&quot;/&gt;.

[[2003]] çулхи çу уйăхĕн 9-мĕшĕнче кӳлмек хĕрринче [[Анне палăкĕ]] уçăлнă.

[[2019]] çулта кӳлмекĕн кам пурлăхĕ иккенне судсенче тавлашнă: Шупашкар администрацийĕ ăна хула пурлăхĕ тесе ыйтнă, анчах арбитраж судĕсем кӳлмеке федераци пурлăхĕнче хăварнă&lt;ref name=&quot;regnum&quot;/&gt;.

{{панорама|Вид на залив (Чебоксары).jpg|1000px|&lt;center&gt;Республика кунĕ - Шупашкар кӳлмекĕ, [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапам]] (2011 ç)&lt;/center&gt;}}&lt;/center&gt;

==Çыран хĕррин аталанăвĕ==
[[2021]]—[[2022]] çулсенче кӳлмек çыран хĕррине реконструкциленĕ: Мускав кĕперĕнчен [[Анне палăкĕ]] таран 1500 м² яхăн велосипед çулĕ хывнă, утмалли вырăнсене брусчаткапа сарнă, каçхи çутă та тунă; спорт зонинче Шупашкари пĕрремĕш вейкбординг станцийĕ ĕçе кĕртнĕ&lt;ref name=&quot;minec2022&quot;&gt;{{cite web |url=https://minec.cap.ru/news/2022/07/05/na-naberezhnoj-zaliva-prodolzhaetsya-rekonstrukciy |title=На набережной залива продолжается реконструкция |lang=ru |website=minec.cap.ru |date=2022-07-05 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Реконструкцие федераци программисен укçипе, туризм кластерне йĕркелес ĕçпе пурнăçланă; ку ĕçе [[Хĕрлĕ лапам (Шупашкар)|Хĕрлĕ лапампа]] Мускав набережнойĕне реконструкцилени те кĕрет&lt;ref name=&quot;cheb122&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cheboksary.ru/townn/124544_v_cheboksarah_zavershaetsja_rekonstruktsija_krasnoj_ploschadi_cheboksarskogo_zaliva_i_moskovskoj_naberezhnoj.htm |title=В Чебоксарах завершается реконструкция Красной площади, Чебоксарского залива и Московской набережной |lang=ru |website=cheboksary.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2024]] çулхи пуш уйăхĕн 29-мĕшĕнче Чăваш Ен правительстви Шупашкар агломерацин [[2035]] çулчченхи аталанăвĕн стратегийĕпе (мастер-план) килĕшнĕ; ăна ДОМ.РФ тата Чăваш Ен Министрсен кабинечĕ ыйтнипе «Урбан Про» ертсе тăракан консорциум хатĕрленĕ&lt;ref name=&quot;capmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cap.ru/news/2024/03/29/praviteljstvo-chuvashii-odobrilo-master-plan-chebo |title=Правительство Чувашии одобрило мастер-план Чебоксарской агломерации до 2035 года |lang=ru |website=cap.ru |date=2024-03-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mkmp&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.mk.ru/economics/2024/03/30/masterplan-cheboksarskoy-aglomeracii-poluchil-odobrenie-pravitelstva.html |title=Мастер-план Чебоксарской агломерации получил одобрение правительства Чувашии |lang=ru |website=cheb.mk.ru |date=2024-03-30 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Çыран хĕррине çĕнетес проектсем те пур. Архитектура ATRIUM бюровĕ Шупашкар шыв порчĕпе çыран хĕррин вырăнне çĕнетес «Речной бульвар» (Шыв бульварĕ) проекчĕ ӳкернĕ (2020—2024): 1,4 çухрăм тăршшĕ бульвар, [[Атăл]] çине пăхакан итлемелли вырăнсем, çĕнĕ çуртсем. Проекта халĕ те ĕçе кĕртмен-ха&lt;ref name=&quot;archi&quot;&gt;{{cite web |url=https://archi.ru/projects/russia/20251/rechnoi-bulvar-g-cheboksary |title=Речной бульвар г. Чебоксары |lang=ru |website=archi.ru |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

[[2026]] çулхи çурла уйăхĕнче хула администрацийĕ Президент бульварĕнчен пуçласа шыв çитиччен пыракан тулли анса каймалли çула реконструкцилеме йышăннă&lt;ref name=&quot;cheb26&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.ru/news/?shownews=324280 |title=Мэрия все-таки заказала благоустройство спуска к набережной |lang=ru |website=cheb.ru |date=2026-08-19 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Ĕçсем [[2026]] çулхи авăн уйăхĕн 29-мĕшĕнче пуçланă, 5/17 номерлĕ çурта хирĕçле иртеççĕ — кунта «Вкусно — и точка» ресторан (малтанхи «Макдоналдс») вырнаçнă; ĕçе тăвасси 1,77 млн рубль тăрать&lt;ref name=&quot;capcon&quot;&gt;{{cite web |url=https://mosk.cap.ru/news/2026/09/29/blagoustraivaem-spusk-k-p |title=Благоустраиваем спуск к Пионерской набережной: контракт на 1,77 млн рублей уже реализуется |lang=ru |website=mosk.cap.ru |date=2026-09-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Проект çуран çӳремелли зонăна туллин реконструкцилеме палăртать: кивĕ витĕмне кăларса çĕнĕ асфальт хываççĕ, çыран çумне хӳтĕлевсем лартаççĕ&lt;ref name=&quot;mosk26&quot;&gt;{{cite web |url=https://mosk.cap.ru/news/2026/09/29/v-cheboksarah-planiruetsy |title=В Чебоксарах планируется досрочно благоустроить спуск к Пионерской набережной |lang=ru |website=mosk.cap.ru |date=2026-09-29 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;. Контракт тăрăх ĕçе [[2027]] çулхи çĕртме уйăхĕн 15-мĕшĕччен пĕтермелле пулсан, тĕп ĕçсене [[2026]] çулхи юпа уйăхĕн пуçламăшĕнче вĕçленĕ, спуска çав уйăхăн 30-мĕшĕччен уçма палăртнă&lt;ref name=&quot;mk710&quot;&gt;{{cite web |url=https://cheb.mk.ru/social/2026/10/07/osnovnye-raboty-na-spuske-k-pionerskoy-naberezhnoy-v-cheboksarakh-okoncheny.html |title=Основные работы на спуске к Пионерской набережной в Чебоксарах окончены |lang=ru |website=cheb.mk.ru |date=2026-10-07 |access-date=2026-10-26}}&lt;/ref&gt;.

==Кану тата спорт==
Кӳлмек çыранĕсем хулари пысăк уявсен тĕп вырăнĕ: Чăваш Ен кунĕнче тата Шупашкар кунĕнче кунта нумай çын пухăнать. Кӳлмек хĕррисенче икĕ çухрăм тăршшĕ трассă хывнă; унта [[2003]] çулхи Европа кубокĕн тата [[2008]] çулхи Тĕнче кубокĕн спортлă çÿрев (хăвăрт утасси) ăмăртăвĕсем иртнĕ; [[2015]] çулта çавăнта Европа командăллă чемпионатĕ те иртнĕ&lt;ref name=&quot;chebsport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cheboksary.ru/sportn/5228_trassa_xxiii_kubka_mira_po_sportivnoj_hodbe_zhdet_sportsmenov.htm |title=Трасса XXIII Кубка мира по спортивной ходьбе ждёт спортсменов |lang=ru |website=cheboksary.ru |access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Кӳлмекре катамаран прокатне те тупма пулать, çĕрле шыв çинче ярăнма май пур.

== Топографи карттисем ==
* {{Карттă|O-38-XXXVI}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [http://foto.cheb.ru/cat7/ Кӳлмек фотографисем]
* [http://www.360cities.net/image/cheb-stairs-to-culture Кӳлмек пане аннă чухнехи сфера панорами] Оперăпа балет театрĕ енчен пăхсан.
* [http://chuvash.org/news/8601.html Кӳлмекре хура акăшсем те пулĕç]
* [https://chuvash.org/news/16211.html Шупашкарти Мода çурчĕ умне хитрелетĕç]
* [https://chuvash.org/news/16407.html Кӳлмекре аттракцион лартма чӑрӑшсене каснӑ]
* [https://cheb.media/2017/07/26/koleso-oborzeniya/ Колесо обо₽зения: на заливе вырубили голубые ели для установки нового аттракциона]

{{Шупашкарăн паллă вырăнĕсем}}
[[Категори:Шупашкар]]</text>
      <sha1>hxk5nw0iltyw2x2upwjn4wujd7wjbaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131056</id>
    <revision>
      <id>878442</id>
      <parentid>878441</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T12:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Истори уйӑрӗмӗ хушӑлчӗ (рус. Википедирен куҫарса: Томас Кук, массӑлла туризм) + сывлӑх/тӗн туризмӗ тӗссем</comment>
      <origin>878442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4360" sha1="38u8t8r6n2ydy4ic406g6822p7cmeik" xml:space="preserve">'''Туризм''' — çынсен хăйсен яланхи пурăнакан вырăнĕнчен инçе вырăнсене канма, курма, пĕлÿ пухма çÿресси&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/tourism ''Tourism'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Туризм тӗнче экономикӗн пысӑк отраслӗсенчен пӗри: [[2024]] çулта çӗршывсен хушшинче çул çÿрекен туристсен йышӗ 1,4 миллиарда çитнӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data ''World Tourism Barometer'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
Ҫул çÿресси авалтанпах пулнӑ: ҫынсем суту-илÿшӗн, вӗренÿшӗн, тӗн ӗҫӗшӗн ҫула тухнӑ. Ҫавах йӗркелӗмлӗ туризм XIX ӗмӗрте ҫуралнӑ: [[1841]] ҫулта Аслӑ Британире Томас Кук 570 ҫынлӑ чукун ҫул экскурсине йӗркеленӗ — ҫакӑ пӗрремӗш халӑх валли пӗлтернӗ экскурси пулнӑ, ун хыҫҫӑн пӗрремӗш турист агентстви (Thomas Cook) ӗҫлеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cook ''Thomas Cook'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

XX ӗмӗрте туризм массӑллӑ пулса тӑнӑ: тÿлӗмлӗ ӗҫ канӑвӗсене кӗртни, пароходпа чукун ҫулӑн, кайран самолетсен аталанӑвӗ туризма пӗтӗм халӑхшӑн çÿреме май парать&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Туризм ''Туризм'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;.

== Туризм тӗсӗсем ==
* культура туризмӗ — историлле вырӑнсене, музейсене, кивӗ хуласене курасси;
* экотуризм — çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсенче канасси;
* спорт туризмӗ — ту çÿресси, шывпа çÿресси;
* ял туризмӗ — ялсенче канасси, халӑх йӑли-йӗркипе паллашасси;
* ĕç туризмӗ — ĕç тӗллевӗсемпе çула тухасси.
* сывлӑх туризмӗ — санаторисемпе курортсенче сывлӑха чӗрӗлтересси;
* тӗн туризмӗ — сӑваплӑ тӗн вырӑнӗсене çÿресси.

== Чăваш Енре ==
Чăваш Енре туризм аталанать: [[Шупашкар]] хули, [[Атăл]] хӗрри, [[Акатуй]] пек халӑх уявӗсем туристсене илӗртеҫҫӗ.

[[2023]] ҫулта республикӑна 800 пин яхӑн турист килнӗ&lt;ref name=&quot;strat&quot;&gt;[https://kozlovka.bezformata.com/listnews/po-razvitiyu-turizma/140624331 ''В Чувашии приняли Стратегию по развитию туризма до 2030 года'' — cap.ru]&lt;/ref&gt;. [[2024]] ҫулта туристсен йышӗ миллиона яхӑн ҫитнӗ, ҫӗр пинӗ ытла ҫулҫÿревҫӗ теплоходсемпе килнӗ&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;[https://www.grani21.ru/news/v-chuvashii-podveli-itogi-razvitiya-turizma-za-2024-god ''В Чувашии подвели итоги развития туризма за 2024 год'' — Грани]&lt;/ref&gt;.

[[2024]] ҫулхи раштавра республикӑра туризма [[2030]] ҫулчен аталантармалли Стратегие ҫирӗплетнӗ: тӗллевӗ — ҫулсерен 1,7 миллион турист йышӑнмалли тата Раҫҫейӗн топ-20 регионӗсен шутне кӗмелли&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. [[2025]] ҫулта круиз туризмӗ аталантарӑнаҫҫӗ: Мариинский Посадпа Козловкара ҫӗнӗ причалсем тума планлаштараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;cheb&quot;&gt;[https://chebnovosti.rchuv.ru/ekonomika-i-turizm-chuvashii-itogi-goda-i-plans ''Экономика и туризм Чувашии: итоги года и планы'' — chebnovosti.rchuv.ru]&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{stub}}

[[Категори:Туризм]]</text>
      <sha1>38u8t8r6n2ydy4ic406g6822p7cmeik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878443</id>
      <parentid>878442</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T12:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Интервики: ru, en (Wikidata сителлинкӗ автодобравлаштарничченех)</comment>
      <origin>878443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="4o7uk4nxqhi07c78dhuebg61qxx0717" xml:space="preserve">'''Туризм''' — çынсен хăйсен яланхи пурăнакан вырăнĕнчен инçе вырăнсене канма, курма, пĕлÿ пухма çÿресси&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/tourism ''Tourism'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Туризм тӗнче экономикӗн пысӑк отраслӗсенчен пӗри: [[2024]] çулта çӗршывсен хушшинче çул çÿрекен туристсен йышӗ 1,4 миллиарда çитнӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data ''World Tourism Barometer'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
Ҫул çÿресси авалтанпах пулнӑ: ҫынсем суту-илÿшӗн, вӗренÿшӗн, тӗн ӗҫӗшӗн ҫула тухнӑ. Ҫавах йӗркелӗмлӗ туризм XIX ӗмӗрте ҫуралнӑ: [[1841]] ҫулта Аслӑ Британире Томас Кук 570 ҫынлӑ чукун ҫул экскурсине йӗркеленӗ — ҫакӑ пӗрремӗш халӑх валли пӗлтернӗ экскурси пулнӑ, ун хыҫҫӑн пӗрремӗш турист агентстви (Thomas Cook) ӗҫлеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cook ''Thomas Cook'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

XX ӗмӗрте туризм массӑллӑ пулса тӑнӑ: тÿлӗмлӗ ӗҫ канӑвӗсене кӗртни, пароходпа чукун ҫулӑн, кайран самолетсен аталанӑвӗ туризма пӗтӗм халӑхшӑн çÿреме май парать&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Туризм ''Туризм'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;.

== Туризм тӗсӗсем ==
* культура туризмӗ — историлле вырӑнсене, музейсене, кивӗ хуласене курасси;
* экотуризм — çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсенче канасси;
* спорт туризмӗ — ту çÿресси, шывпа çÿресси;
* ял туризмӗ — ялсенче канасси, халӑх йӑли-йӗркипе паллашасси;
* ĕç туризмӗ — ĕç тӗллевӗсемпе çула тухасси.
* сывлӑх туризмӗ — санаторисемпе курортсенче сывлӑха чӗрӗлтересси;
* тӗн туризмӗ — сӑваплӑ тӗн вырӑнӗсене çÿресси.

== Чăваш Енре ==
Чăваш Енре туризм аталанать: [[Шупашкар]] хули, [[Атăл]] хӗрри, [[Акатуй]] пек халӑх уявӗсем туристсене илӗртеҫҫӗ.

[[2023]] ҫулта республикӑна 800 пин яхӑн турист килнӗ&lt;ref name=&quot;strat&quot;&gt;[https://kozlovka.bezformata.com/listnews/po-razvitiyu-turizma/140624331 ''В Чувашии приняли Стратегию по развитию туризма до 2030 года'' — cap.ru]&lt;/ref&gt;. [[2024]] ҫулта туристсен йышӗ миллиона яхӑн ҫитнӗ, ҫӗр пинӗ ытла ҫулҫÿревҫӗ теплоходсемпе килнӗ&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;[https://www.grani21.ru/news/v-chuvashii-podveli-itogi-razvitiya-turizma-za-2024-god ''В Чувашии подвели итоги развития туризма за 2024 год'' — Грани]&lt;/ref&gt;.

[[2024]] ҫулхи раштавра республикӑра туризма [[2030]] ҫулчен аталантармалли Стратегие ҫирӗплетнӗ: тӗллевӗ — ҫулсерен 1,7 миллион турист йышӑнмалли тата Раҫҫейӗн топ-20 регионӗсен шутне кӗмелли&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. [[2025]] ҫулта круиз туризмӗ аталантарӑнаҫҫӗ: Мариинский Посадпа Козловкара ҫӗнӗ причалсем тума планлаштараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;cheb&quot;&gt;[https://chebnovosti.rchuv.ru/ekonomika-i-turizm-chuvashii-itogi-goda-i-plans ''Экономика и туризм Чувашии: итоги года и планы'' — chebnovosti.rchuv.ru]&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{stub}}

[[Категори:Туризм]]

[[ru:Туризм]]
[[en:Tourism]]</text>
      <sha1>4o7uk4nxqhi07c78dhuebg61qxx0717</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878446</id>
      <parentid>878443</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T14:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>878446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="fjm3zvomu0l9ia80vtkuywgdyxkl0ve" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Au dessus du ciel (Piton de la Fournaise, Ile de la Réunion).jpg|мини|]]
'''Туризм''' — çынсен хăйсен яланхи пурăнакан вырăнĕнчен инçе вырăнсене канма, курма, пĕлÿ пухма çÿресси&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/tourism ''Tourism'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Туризм тӗнче экономикӗн пысӑк отраслӗсенчен пӗри: [[2024]] çулта çӗршывсен хушшинче çул çÿрекен туристсен йышӗ 1,4 миллиарда çитнӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data ''World Tourism Barometer'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;.

== Истори ==
Ҫул çÿресси авалтанпах пулнӑ: ҫынсем суту-илÿшӗн, вӗренÿшӗн, тӗн ӗҫӗшӗн ҫула тухнӑ. Ҫавах йӗркелӗмлӗ туризм XIX ӗмӗрте ҫуралнӑ: [[1841]] ҫулта Аслӑ Британире Томас Кук 570 ҫынлӑ чукун ҫул экскурсине йӗркеленӗ — ҫакӑ пӗрремӗш халӑх валли пӗлтернӗ экскурси пулнӑ, ун хыҫҫӑн пӗрремӗш турист агентстви (Thomas Cook) ӗҫлеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cook ''Thomas Cook'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

XX ӗмӗрте туризм массӑллӑ пулса тӑнӑ: тÿлӗмлӗ ӗҫ канӑвӗсене кӗртни, пароходпа чукун ҫулӑн, кайран самолетсен аталанӑвӗ туризма пӗтӗм халӑхшӑн çÿреме май парать&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Туризм ''Туризм'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;.

== Туризм тӗсӗсем ==
* культура туризмӗ — историлле вырӑнсене, музейсене, кивӗ хуласене курасси;
* экотуризм — çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсенче канасси;
* спорт туризмӗ — ту çÿресси, шывпа çÿресси;
* ял туризмӗ — ялсенче канасси, халӑх йӑли-йӗркипе паллашасси;
* ĕç туризмӗ — ĕç тӗллевӗсемпе çула тухасси.
* сывлӑх туризмӗ — санаторисемпе курортсенче сывлӑха чӗрӗлтересси;
* тӗн туризмӗ — сӑваплӑ тӗн вырӑнӗсене çÿресси.

== Чăваш Енре ==
Чăваш Енре туризм аталанать: [[Шупашкар]] хули, [[Атăл]] хӗрри, [[Акатуй]] пек халӑх уявӗсем туристсене илӗртеҫҫӗ.

[[2023]] ҫулта республикӑна 800 пин яхӑн турист килнӗ&lt;ref name=&quot;strat&quot;&gt;[https://kozlovka.bezformata.com/listnews/po-razvitiyu-turizma/140624331 ''В Чувашии приняли Стратегию по развитию туризма до 2030 года'' — cap.ru]&lt;/ref&gt;. [[2024]] ҫулта туристсен йышӗ миллиона яхӑн ҫитнӗ, ҫӗр пинӗ ытла ҫулҫÿревҫӗ теплоходсемпе килнӗ&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;[https://www.grani21.ru/news/v-chuvashii-podveli-itogi-razvitiya-turizma-za-2024-god ''В Чувашии подвели итоги развития туризма за 2024 год'' — Грани]&lt;/ref&gt;.

[[2024]] ҫулхи раштавра республикӑра туризма [[2030]] ҫулчен аталантармалли Стратегие ҫирӗплетнӗ: тӗллевӗ — ҫулсерен 1,7 миллион турист йышӑнмалли тата Раҫҫейӗн топ-20 регионӗсен шутне кӗмелли&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. [[2025]] ҫулта круиз туризмӗ аталантарӑнаҫҫӗ: Мариинский Посадпа Козловкара ҫӗнӗ причалсем тума планлаштараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;cheb&quot;&gt;[https://chebnovosti.rchuv.ru/ekonomika-i-turizm-chuvashii-itogi-goda-i-plans ''Экономика и туризм Чувашии: итоги года и планы'' — chebnovosti.rchuv.ru]&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{stub}}

[[Категори:Туризм]]</text>
      <sha1>fjm3zvomu0l9ia80vtkuywgdyxkl0ve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878468</id>
      <parentid>878446</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T06:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Статьян ирӗлтерни: 316 → 1500+ сӑмах. Çӗнӗ пайӗсем: ячӗ пулни, туризм тӗсӗсем, пӗлтерӗшӗ, индустрийӗ, экономикӑра, тӗнче туризмӗ, çутҫанталӑкӑшӑн витӗмӗ; çӑлкуҫсем 7→20. Чӑваш Ен пайӗ анлӑлатнӑ (этнопарк «Сувар», «Чӑваш вӑрманӗ» НП, Присурский заповедник). Истори тата ытти пайӗсенче вырӑс Википединчи „Туризм“ статьяран куҫарнӑ фрагментсем.</comment>
      <origin>878468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21970" sha1="mc65ivxin49hx0r6mxuenkdwv3ecgkg" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Au dessus du ciel (Piton de la Fournaise, Ile de la Réunion).jpg|мини|Туристсен ушкӑнӗ Реюньон утравӗнчи вулкан тӑрринче]]

'''Туризм''' — çынсен хӑйсен яланхи пурӑнакан вырӑнӗнчен инҫе вырӑнсене канма, курма, пӗлӳ пухма ҫӳресси&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/tourism ''Tourism'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Турист шутне çакӑншкал çула тухнӑ ҫын кӗрет, анчах ку çулта ӗҫлеме, тупӑшма тӑраканни кӗмест. Туризм тӗнче экономикӗн пысӑк отраслӗсенчен пӗри: [[2024]] çулта çӗршывсен хушшинче çул çÿрекен туристсен йышӗ 1,4 миллиарда çитнӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data ''World Tourism Barometer'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;, отраслӗ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн тӑрать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;&gt;[https://wttc.org/news/global-travel-and-tourism-is-strong-despite-economic-headwinds ''Global Travel &amp; Tourism is Strong Despite Economic Headwinds'' — WTTC]&lt;/ref&gt;.

== Ячӗ пулни ==
«Туризм» сӑмахӗ франц чӗлхинчи ''tourisme'' сӑмахӗнчен пулнӑ, вӑл вара ''tour'' («ҫӳрев», «çавра çÿресси») тенисенчен тӑрать; латтынла ''tornus'' — «çаврашка, ҫавӑнмалли станок» пулать&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/word/tourism ''Tourism'' — Online Etymology Dictionary]&lt;/ref&gt;. «Турист» сӑмаха акӑлчан чӗлхинче [[1772]] ҫултанпа усӑ курма тытӑннӑ, «tourism» сӑмахӗ [[1811]] ҫулта ҫуралнӑ&lt;ref name=&quot;etym&quot;/&gt;. Чӑвашла ку ӑнлава «çулçÿрев» сӑмахпа та кӑтартма пулать.

== Истори ==
Ҫул çÿресси авалтанпах пулнӑ: ҫынсем суту-илÿшӗн, вӗренÿшӗн, тӗн ӗҫӗшӗн ҫула тухнӑ. Авалхи Грецире çынсем спорт кӑтартӑвӗсене — Олимп вӑййисене — пăхма çӗршывран çӗршывне çÿренӗ. Авалхи Римӗн пуянӗсем, аристокрачӗсем хӑйсен вилисене, тинӗс хӗррине, ту хӗррине канма çÿренӗ. Суту-илÿ аталаннӑ майӑн ҫулсене, ҫул хӗрринчи кану вырӑнӗсене тата тавернасене нумай тунӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Туризм ''Туризм'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;.

Вӑтам ӗмӗрсенче питӗ сарӑлнӑ ҫулçÿрев тӗсӗ — сӑваплӑ вырӑнсене çÿресси (паломничество): христиансем Иерусалима, Рима çÿренӗ, мӑсӑльмансем Меккӑна кайнӑ. Сӑвап тăвакан çулҫÿревҫӗсем (паломниксем) хӑйсен ҫулӗ ҫинчен кӗнекесем те ҫырнӑ — ҫаксем пӗрремӗш ҫулçÿрев кӗнекисем пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫавӑн пекех вӑтам ӗмӗрсенче университетсене çÿрекен студентсем — вагантсем — тӗрлӗ çӗршывра çӳренӗ, вӗсене пӗтӗм Европӑра пӗр пек латтын чӗлхи ҫыхӑнтарнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1471]] çулта Римра Капитолий керменӗнче авалхи статуйӑсене кӑтартмалла пӗрремӗш музей залӗсене уҫнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Ҫӗнӗ саманара (Ренессанс тӑрӑх) çулçÿреве вӗренÿ тӗллевӗсемпе те ҫÿренӗ. XVII–XVIII ӗмӗрсенче акӑлчан аристокрачӗсен ачисем вӗренÿ пайӗ пек «Мӑн ҫӳреве» (Grand Tour) тунӑ: вӗсем ҫулсем вӑрӑмӗпе Франципе Италие, Грецие çÿренӗ, авалхи культурӑпа, ӳнерпе паллашнӑ. Ҫак ҫулçÿревсене ҫӗнӗ саманари туризмӑн пуҫламӑшӗ те теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;grand&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/grand-tour ''Grand tour'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

Ҫавах йӗркелӗмлӗ туризм XIX ӗмӗрте ҫуралнӑ: [[1841]] ҫулта Аслӑ Британире Томас Кук 570 ҫынлӑ чукун ҫул экскурсине йӗркеленӗ — ҫакӑ пӗрремӗш халӑх валли пӗлтернӗ экскурси пулнӑ, ун хыҫҫӑн пӗрремӗш турист агентстви (Thomas Cook) ӗҫлеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cook ''Thomas Cook'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

XX ӗмӗрте туризм массӑллӑ пулса тӑнӑ: тÿлӗмлӗ ӗҫ канӑвӗсене кӗртни, пароходпа чукун ҫулӑн, кайран самолетсен аталанӑвӗ туризма пӗтӗм халӑхшӑн çÿреме май парать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1936]] çулта Францире ӗçлекенсемшӗн тӳлевлӗ кану кунӗсене саккунпа кӗртнӗ, кайран ҫак майлашу ытти çӗршывсене сарӑлнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. 1950-мӗш ҫулсенче реактив самолечӗсем тухни ҫӗршывсен хушшинчи ҫулҫÿреве питӗ ҫӑмӑллӑх кӗртнӗ. [[1950]] çулта çӗршывсен хушшинче 25 миллион ҫулҫÿревҫӗ кӑна пулнӑ, [[2019]] çулта вӗсен йышӗ 1,5 миллиарда ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Совет саманинче те массӑллӑ туризм аталаннӑ: ҫӗршывра турбазӑсем, кану ҫурчӗсем, ҫулҫÿрев обществисем йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2020]] ҫулта COVID-19 [[Эпидеми|эпидемийӗ]] сӑлтавӗпе туризм пӗтӗмпех чарӑлса тӑнӑ: çӗршывсен хушшинче килнисен йышӗ 74 процента ӳкнӗ, миллиард ҫын ытла çулçÿреве тухайман. Ҫак ҫул туризм историйӗнчи чи хаяр ҫул пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;covid&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/2020-worst-year-in-tourism-history-with-1-billion-fewer-international-arrivals ''2020: Worst Year in Tourism History'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;. Кайран туризм ҫӗнӗрен аталанма пуҫланӑ: [[2024]] çулта 1,4 миллиард ытла турист тӗнче ҫӗршывӗсене çÿренӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;/&gt;.

== Туризм тӗсӗсем ==
Туризм тӗллевӗсене кура нумай тӗслӗ пулать; чылай тӗссене ҫакӑншкал уйӑрма пулать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;:
* '''экскурси туризмӗ''' — паллӑ вырӑнсене, историлле хуласене, архитектура палӑкӗсене курасси;
* '''культура туризмӗ''' — музейсене, театрсене çÿресси, вырӑнти йӑла-йӗркепе, ӳнерпе паллашасси;
* '''экотуризм''' — çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсенче канасси; ҫак туризм çутҫанталӑха пӗр кантур та сиенлетмен пулмалла;
* '''ял туризмӗ''' — ялсенче канасси, халӑх йӑли-йӗркипе, вырӑнти апат-ҫимӗҫпе паллашасси;
* '''спорт туризмӗ''' — ту çÿресси, шывпа çÿресси, утса çÿресси, велосипедпа çÿресси;
* '''сывлӑх туризмӗ''' — санаторисемпе курортсенче сывлӑха чӗрӗлтересси;
* '''тӗн туризмӗ''' — сӑваплӑ тӗн вырӑнӗсене çÿресси;
* '''ӗç туризмӗ''' — ĕç тӗллевӗсемпе, съездсемпе, выставкӑсемпе çула тухасси;
* '''гастрономи туризмӗ''' — вырӑнти апат-ҫимӗҫе тата ӗҫмӗсене тӗпчетесси;
* '''уяв туризмӗ''' — халӑх уявӗсене, фестивалӗсене, пысӑк ӗҫсене курма килесси;
* '''круиз туризмӗ''' — теплоходпа тӗнче ҫÿресси;
* '''ӑслӑх туризмӗ''' — ӑслӑлӑх тӗпчевӗсемпе ҫыхӑннӑ ҫулçÿрев;
* '''экстремаллӑ туризмӗ''' — хӑйӗн хӑрушлӑхӗпе, вӑйӗпе кӑсӑклӑ ҫулçÿрев.

Ҫӗршыв чиккисене кура туризм икӗ пая пайӑнать: шалти туризм (çӗршывӑн шалӗнче çÿресси) тата тӗнче туризмӗ (ытти çӗршывсене çÿресси)&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Кану вӑхӑтӗн тӑрӑхӗпе, укҫа-тенкӗпе тата ытти палӑрӑмӗсемпе ҫӗнӗ тӗссем те ӳсеҫҫӗ.

== Туризмӗн пӗлтерӗшӗ ==
Туризм çынна ӗçрен канма парать, вӑй-хӑла ҫӗнетет. Çын ҫӗнӗ вырӑнсене курать, пӗлÿҫӗ ӳсет, урӑх чӗлхесемпе культурӑсене вӗренет. Туризм çӗршывсене, халӑхсене пӗр-пӗринпе паллаштарать: турист ҫӗнӗ çӗршывӑн кун-ҫулӗпе, йӑли-йӗркипе паллашать, çакӑ халӑхсен хушшинчи ӑс-хакӑл ҫыхӑнӑвӗсене вӑйлатать&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;. Çамрӑксеншӗн туризм — тӗнчене курмалли, пӗлÿ пухмалли лайӑх ҫул: ҫулҫÿрев вӗсене хӑйсем тӗллӗн пурӑнма, ҫӗнӗ ҫынсемпе паллашма вӗрентет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Сывлӑх туризмӗ санаторисемпе курортсем урлӑ ҫынна сывлӑха чӗрӗлтерме пулӑшает. Ял туризмӗ ялсен аталанӑвне пулӑшает: вырӑнти ӑстасен ӗҫӗсене — тӗрӗ тӗррисене, тум-тире, ҫӗҫ хатӗрӗсене — хаклаканнисем пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулҫÿрев халӑхӑн кӑмӑл-туйӑмӗсене ҫӗнетет; ҫемьепе пӗрле тунӑ ҫулҫÿрев ҫемьене пӗр-пӗринпе ҫывӑхлатать.

== Туризм индустрийӗ ==
Туризм индустрийӗ — ҫулçÿреве хатӗрлекен тата ӑна тивӗҫтерекен предприятийӗсен пухӑвӗ. Ҫавсен шутӗнче: туроператорсем (çулçÿрев хатӗрлекен компанийӗсем), турист агентствисем (çулçÿреве, билете сутаканнисем), хӑна ҫурчӗсем (отельсем), транспорт компанийӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем, гидсемпе экскурсоводсем. Раççейре туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсене [[1996]] çулхи [[чӳк, 24]] кӗртнӗ «Туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсем ҫинчен» саккунӗ (№ 132-ФЗ) палӑртать&lt;ref name=&quot;fz&quot;&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_12462/ ''Федеральный закон от 24.11.1996 № 132-ФЗ «Об основах туристской деятельности в РФ»]&lt;/ref&gt;.

== Туризм экономикӑра ==
Туризм тӗнче экономикӑн чи пысӑк отраслӗсенчен пӗри. World Travel &amp;amp; Tourism Council (WTTC) хыпарӗсемпе, [[2024]] çулта отраслӗ тӗнче экономикине 10,9 триллион доллар парать — ҫакӑ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн пулать. Туризмра тата ҫыхӑннӑ отрасльсенче 357 миллион ҫын ӗҫлет: тӗнчери ӗҫ вырӑнӗсенчен пӗри ҫак отрасльре пулать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;/&gt;.

Нумай çӗршывшӑн туризм — тупӑшӑн пысӑк ҫӑлкуҫӗ: туристсем укҫана хӑйсен çӗршывӗнчен ҫӗнӗ ҫӗршыва илсе кӗреҫҫӗ, ҫавӑ ҫӗршывӑн «экспорчӗ» пек шутланать. Туризм аталансан çулсем, аэропортсем, чарӑнусем, хӑна ҫурчӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем ҫӗнӗрен ӳсеҫҫӗ — ҫакӑ ял хуҫалӑхӗпе суту-илÿве те аталанма хистет. Çавӑн пекех туризм хуласенпе ялсен пӗтӗмӗшле тӗсӗне (инфраструктурине) улшӑнать.

== Тӗнче туризмӗ ==
[[2024]] çулта чи нумай турист йышӑнакан çӗршывсем: [[Франци]] — 100 миллион ытла килекен (çак кӑтартӑва çӗршывсенчен пӗрремӗшӗхине çитнӗ), [[Испани]] — 94 миллион яхӑн, [[АПШ]] — 72 миллион яхӑн&lt;ref name=&quot;rank&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/World_Tourism_rankings ''World Tourism rankings'' — English Wikipedia]&lt;/ref&gt;. Пандемия хыҫҫӑн тӗнче туризмӗ хӑйӗн вӑйне каялла тавӑнать: [[2024]] çулта килнисен йышӗ пандемия умӗнхи [[2019]] çултахинчен 1 процент кӑна ҫурӑхать, ҫак вӑхӑтрах [[2023]] çултахинчен 11 процент ытла ӳсет. Чи вӑйлӑ аталанакан регион — Вӑтам Тухӑҫ: кунта [[2024]] çулта пандемия умӗнчинчен те 32 процент ытла турист килнӗ; Африкӑра ӳсӗм 7 процент, Европӑра — 1 процент пулнӑ&lt;ref name=&quot;un2024&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/international-tourism-recovers-pre-pandemic-levels-in-2024 ''International tourism recovers pre-pandemic levels in 2024'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;. Европӑ тӗнчери чи нумай ҫын çÿрекен регионӗ пулса юлать: тӗнче туристсен ҫурри ытла кунта килет. Тӗнче туризмӗн аталанӑвӗнче Пӗтӗм тӗнче туризм организацийӗ (UN Tourism, малтан UNWTO) пысӑк вырӑн йышӑнать: ӑна [[1975]] çулта йӗркеленӗ, тӗп вырӑнӗ Мадрид хулинче, [[2003]] çултан вӑл Пӗрлешӳллӗ Нацисен Организацийӗн ятарлӑ учрежденийӗ пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулсерен [[авӑн, 27]] Пӗтӗм тӗнче туризм кунӗ иртет&lt;ref name=&quot;wtd&quot;&gt;[https://www.untourism.int/world-tourism-day ''World Tourism Day'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;.

== Çутҫанталӑхӑшӑн витӗмӗ ==
Туризм çутҫанталӑха лайӑх та, усал та витӗм хурать. Лайӑх енчен: туристсен укҫи çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсене — наци паркӗсене, заповедниксене — ӗҫе ярать, ҫынсене çутҫанталӑха сыхлама вӗрентет, халӑха ҫак вырӑнсен хаклӑхӗсене кӑтартать.

Усал енчен: нумай турист çутҫанталӑка аркатать, шывра, ҫӗрте каяшӑк лартать, чӗрчунсене хӑратать. Чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри — туризм ытлашшилӗхӗ (overtourism): Венеципе Барселона пек хуласене кӗрекен туристсен йышӗ хула халӑхӗнчен нумайрах пулать. [[2024]] çулхи ака уйӑхӗнче Венеци пилотла майпа пӗр кун кӑна килсе ҫӳлекенсемшӗн 5 еврокӗрен кӗрес тӳлев кӗртнӗ&lt;ref name=&quot;venice&quot;&gt;[https://apnews.com/article/venice-daytripper-tax-tourism-canals-e0a741e5e439fb8c027387534b086380 ''Venice tests an entry fee for day-trippers'' — AP News]&lt;/ref&gt;. Тӗнче транспортӗнчен тухакан каяшӑк та пысӑк ыйтӑвӗ пулать: самолетсенчен тухакан CO&amp;#8322; тӗнче каяшӑкӗнчен 2,5 процента яхӑн йышӑнать, ӑшӑранине 4 процента яхӑн парать&lt;ref name=&quot;co2&quot;&gt;[https://ourworldindata.org/global-aviation-emissions ''What share of global CO₂ emissions come from aviation?'' — Our World in Data]&lt;/ref&gt;. Ҫакна кура экотуризм аталанать, çӗршывсем туристсен йышӗн чиккисене лартаҫҫӗ, ҫӗнӗ ҫӑмӑл транспорт тӗрӗслеҫҫӗ.

== Чăваш Енре ==
Чӑваш Енре туризм аталанать. Республикӑн тӗп хули [[Шупашкар]] Атӑл хӗрринче ларать: кунта [[Шупашкар кӳлмекĕ]], Чӑваш наци музейӗ, Чӑваш патшалӑх ӳнер музейӗ, çавӑн пекех Атӑл хӗрринчи этнопарк «Сувар» — унта 130 яхӑн йывӑҫ скульптура, ҫав шутра чӑваш халӑх тӗнӗн турӑсене кӑтартаканнисем. Этнопарка [[1993]] çулта скульптор Николай Балтаев йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;suvar&quot;&gt;[https://slavtradition.com/svodki-smi/stati/7862-etnopark-suvar ''Этнопарк Сувар'']&lt;/ref&gt;. Туристсене çавӑн пекех [[Акатуй]] пек халӑх уявӗсем, [[Сурхури]], чӑваш тумӗсемпе [[Чăваш тĕрри|тӗрри]] илӗртеҫҫӗ. Республикӑра туризмӑн тӗрлӗ тӗсӗсем аталанаҫҫӗ: Атӑл тӑрӑхӗнчи круиз туризмӗ, халӑх уявӗсене курма килекен уяв туризмӗ, çутҫанталӑк туризмӗ, санатори-курорт канӑвӗ. Шупашкарта çулсерен пысӑк Акатуй уявӗ иртет; ҫавӑн пекех кунта тӗрлӗ фестивалӗсем, конкурсӗсем ирттереҫҫӗ, çакӑ хулари турист юхӑмне вӑйлатать&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;.

Атӑл тӑрӑх теплоходсемпе тӗнче ҫÿрекен круиз туризмӗ аталанать: вӑл [[Сĕнтĕрвăрри]] районӗнчи [[Патша сăрчĕ]] патнелле те пырать&lt;ref name=&quot;cheb&quot;&gt;[https://chebnovosti.rchuv.ru/ekonomika-i-turizm-chuvashii-itogi-goda-i-plans ''Экономика и туризм Чувашии: итоги года и планы'' — chebnovosti.rchuv.ru]&lt;/ref&gt;. Çутҫанталӑк туризмӗшӗн «Чӑваш вӑрманӗ» наци паркӗ ([[1993]] çулта йӗркеленӗ, [[Шӑмӑршӑ]] районӗнче, 25 пин га яхӑн ҫӗр йышӑнать, кунта 8 ҫӑмӑл майпа çÿремелли маршрут)&lt;ref name=&quot;varmane&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Чаваш_Вармане ''Чаваш Вармане'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; тата Присурский заповедникӗ (Алатыр районӗнче)&lt;ref name=&quot;prisur&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Присурский_заповедник ''Присурский заповедник'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; пысӑк пӗлтерӗшлӗ.

[[2023]] ҫулта республикӑна 800 пин яхӑн турист килнӗ&lt;ref name=&quot;strat&quot;&gt;[https://kozlovka.bezformata.com/listnews/po-razvitiyu-turizma/140624331 ''В Чувашии приняли Стратегию по развитию туризма до 2030 года'' — cap.ru]&lt;/ref&gt;. [[2024]] ҫулта туристсен йышӗ миллиона яхӑн ҫитнӗ, ҫӗр пинӗ ытла ҫулҫÿревҫӗ теплоходсемпе килнӗ&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;[https://www.grani21.ru/news/v-chuvashii-podveli-itogi-razvitiya-turizma-za-2024-god ''В Чувашии подвели итоги развития туризма за 2024 год'' — Грани]&lt;/ref&gt;.

[[2024]] ҫулхи раштавра республикӑра туризма [[2030]] ҫулчен аталантармалли Стратегие ҫирӗплетнӗ: тӗллевӗ — ҫулсерен 1,7 миллион турист йышӑнмалли тата Раҫҫейӗн топ-20 регионӗсен шутне кӗмелли&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. [[2025]] ҫулта круиз туризмӗ аталантарӑнаҫҫӗ: Мариинский Посадпа Козловкара ҫӗнӗ причалсем тума планлаштараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;cheb&quot;/&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Акатуй]]
* [[Сурхури]]
* [[Чăваш тĕрри]]
* [[Чăваш тумĕ]]
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Патша сăрчĕ]]
* [[Вăрман]]
* [[Çутçанталăк]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Туризм]]</text>
      <sha1>mc65ivxin49hx0r6mxuenkdwv3ecgkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878469</id>
      <parentid>878468</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T07:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Статьян тӑршшӗне ӳстерни: тӗп палӑрӑмсем, Стендаль, «Интурист», кӑтартӑвӑсем, Раҫҫей тата Чӑваш Ен хушӑнӑвӗсем; çӑлкуҫсемпе ҫирӗплетнӗ.</comment>
      <origin>878469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24521" sha1="7x33j2idfbrwlzk2xy5ree232ukmb7x" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Au dessus du ciel (Piton de la Fournaise, Ile de la Réunion).jpg|мини|Туристсен ушкӑнӗ Реюньон утравӗнчи вулкан тӑрринче]]

'''Туризм''' — çынсен хӑйсен яланхи пурӑнакан вырӑнӗнчен инҫе вырӑнсене канма, курма, пӗлӳ пухма ҫӳресси&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/tourism ''Tourism'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Турист шутне çакӑншкал çула тухнӑ ҫын кӗрет, анчах ку çулта ӗҫлеме, тупӑшма тӑраканни кӗмест. Туризм тӗнче экономикӗн пысӑк отраслӗсенчен пӗри: [[2024]] çулта çӗршывсен хушшинче çул çÿрекен туристсен йышӗ 1,4 миллиарда çитнӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data ''World Tourism Barometer'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;, отраслӗ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн тӑрать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;&gt;[https://wttc.org/news/global-travel-and-tourism-is-strong-despite-economic-headwinds ''Global Travel &amp; Tourism is Strong Despite Economic Headwinds'' — WTTC]&lt;/ref&gt;. Туризмӑн тӗп палӑрӑмӗсем: çын хӑйӗн яланхи пурӑнакан вырӑнӗнчен 12 уйӑхран каярах вӑхӑтлӑха урӑх вырӑна кайса канать, ӗç укҫипе мар, хӑйӗн укҫипе çÿрет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

== Ячӗ пулни ==
«Туризм» сӑмахӗ франц чӗлхинчи ''tourisme'' сӑмахӗнчен пулнӑ, вӑл вара ''tour'' («ҫӳрев», «çавра çÿресси») тенисенчен тӑрать; латтынла ''tornus'' — «çаврашка, ҫавӑнмалли станок» пулать&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/word/tourism ''Tourism'' — Online Etymology Dictionary]&lt;/ref&gt;. «Турист» сӑмаха акӑлчан чӗлхинче [[1772]] ҫултанпа усӑ курма тытӑннӑ, «tourism» сӑмахӗ [[1811]] ҫулта ҫуралнӑ&lt;ref name=&quot;etym&quot;/&gt;. «Туризм» сӑмаха франц çыравҫи Стендаль кӗртнӗ те теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Чӑвашла ку ӑнлава «çулçÿрев» сӑмахпа та кӑтартма пулать.

== Истори ==
Ҫул çÿресси авалтанпах пулнӑ: ҫынсем суту-илÿшӗн, вӗренÿшӗн, тӗн ӗҫӗшӗн ҫула тухнӑ. Авалхи Грецире çынсем спорт кӑтартӑвӗсене — Олимп вӑййисене — пăхма çӗршывран çӗршывне çÿренӗ. Авалхи Римӗн пуянӗсем, аристокрачӗсем хӑйсен вилисене, тинӗс хӗррине, ту хӗррине канма çÿренӗ. Суту-илÿ аталаннӑ майӑн ҫулсене, ҫул хӗрринчи кану вырӑнӗсене тата тавернасене нумай тунӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Туризм ''Туризм'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;. Ӑслӑлӑх ҫулҫÿревӗ те авалтанпах пулнӑ: ӑсчахсем тӗрлӗ çӗршывсене тӗпчесе çÿренӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Вӑтам ӗмӗрсенче питӗ сарӑлнӑ ҫулçÿрев тӗсӗ — сӑваплӑ вырӑнсене çÿресси (паломничество): христиансем Иерусалима, Рима çÿренӗ, мӑсӑльмансем Меккӑна кайнӑ. Сӑвап тăвакан çулҫÿревҫӗсем (паломниксем) хӑйсен ҫулӗ ҫинчен кӗнекесем те ҫырнӑ — ҫаксем пӗрремӗш ҫулçÿрев кӗнекисем пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫавӑн пекех вӑтам ӗмӗрсенче университетсене çÿрекен студентсем — вагантсем — тӗрлӗ çӗршывра çӳренӗ, вӗсене пӗтӗм Европӑра пӗр пек латтын чӗлхи ҫыхӑнтарнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1471]] çулта Римра Капитолий керменӗнче авалхи статуйӑсене кӑтартмалла пӗрремӗш музей залӗсене уҫнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Ҫӗнӗ саманара (Ренессанс тӑрӑх) çулçÿреве вӗренÿ тӗллевӗсемпе те ҫÿренӗ. XVII–XVIII ӗмӗрсенче акӑлчан аристокрачӗсен ачисем вӗренÿ пайӗ пек «Мӑн ҫӳреве» (Grand Tour) тунӑ: вӗсем ҫулсем вӑрӑмӗпе Франципе Италие, Грецие çÿренӗ, авалхи культурӑпа, ӳнерпе паллашнӑ. Ҫак ҫулçÿревсене ҫӗнӗ саманари туризмӑн пуҫламӑшӗ те теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;grand&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/grand-tour ''Grand tour'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

Ҫавах йӗркелӗмлӗ туризм XIX ӗмӗрте ҫуралнӑ: [[1841]] ҫулта Аслӑ Британире Томас Кук 570 ҫынлӑ чукун ҫул экскурсине йӗркеленӗ — ҫакӑ пӗрремӗш халӑх валли пӗлтернӗ экскурси пулнӑ, ун хыҫҫӑн пӗрремӗш турист агентстви (Thomas Cook) ӗҫлеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cook ''Thomas Cook'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Каярах ҫӗршывсене чукун ҫулсем питӗ ҫыхӑнтараҫҫӗ, çулҫÿрев кӗнекисем тухаҫҫӗ, отельсен йышӗ ӳсет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

XX ӗмӗрте туризм массӑллӑ пулса тӑнӑ: тÿлӗмлӗ ӗҫ канӑвӗсене кӗртни, пароходпа чукун ҫулӑн, кайран самолетсен аталанӑвӗ туризма пӗтӗм халӑхшӑн çÿреме май парать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1936]] çулта Францире ӗçлекенсемшӗн тӳлевлӗ кану кунӗсене саккунпа кӗртнӗ, кайран ҫак майлашу ытти çӗршывсене сарӑлнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. 1950-мӗш ҫулсенче реактив самолечӗсем тухни ҫӗршывсен хушшинчи ҫулҫÿреве питӗ ҫӑмӑллӑх кӗртнӗ. [[1950]] çулта çӗршывсен хушшинче 25 миллион ҫулҫÿревҫӗ кӑна пулнӑ, [[2019]] çулта вӗсен йышӗ 1,5 миллиарда ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Совет саманинче те массӑллӑ туризм аталаннӑ: ҫӗршывра турбазӑсем, кану ҫурчӗсем, ҫулҫÿрев обществисем йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. 1929 çулта «Интурист» йӗркеленӗ: вӑл çӗршывсен хушшинчи çулçÿреве йӗркелеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2020]] ҫулта COVID-19 [[Эпидеми|эпидемийӗ]] сӑлтавӗпе туризм пӗтӗмпех чарӑлса тӑнӑ: çӗршывсен хушшинче килнисен йышӗ 74 процента ӳкнӗ, миллиард ҫын ытла çулçÿреве тухайман. Ҫак ҫул туризм историйӗнчи чи хаяр ҫул пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;covid&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/2020-worst-year-in-tourism-history-with-1-billion-fewer-international-arrivals ''2020: Worst Year in Tourism History'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;. Кайран туризм ҫӗнӗрен аталанма пуҫланӑ: [[2024]] çулта 1,4 миллиард ытла турист тӗнче ҫӗршывӗсене çÿренӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;/&gt;.

== Туризм тӗсӗсем ==
Туризм тӗллевӗсене кура нумай тӗслӗ пулать; чылай тӗссене ҫакӑншкал уйӑрма пулать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;:
* '''экскурси туризмӗ''' — паллӑ вырӑнсене, историлле хуласене, архитектура палӑкӗсене курасси;
* '''культура туризмӗ''' — музейсене, театрсене çÿресси, вырӑнти йӑла-йӗркепе, ӳнерпе паллашасси;
* '''экотуризм''' — çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсенче канасси; ҫак туризм çутҫанталӑха пӗр кантур та сиенлетмен пулмалла;
* '''ял туризмӗ''' — ялсенче канасси, халӑх йӑли-йӗркипе, вырӑнти апат-ҫимӗҫпе паллашасси;
* '''спорт туризмӗ''' — ту çÿресси, шывпа çÿресси, утса çÿресси, велосипедпа çÿресси;
* '''сывлӑх туризмӗ''' — санаторисемпе курортсенче сывлӑха чӗрӗлтересси;
* '''тӗн туризмӗ''' — сӑваплӑ тӗн вырӑнӗсене çÿресси;
* '''ӗç туризмӗ''' — ĕç тӗллевӗсемпе, съездсемпе, выставкӑсемпе çула тухасси;
* '''гастрономи туризмӗ''' — вырӑнти апат-ҫимӗҫе тата ӗҫмӗсене тӗпчетесси;
* '''уяв туризмӗ''' — халӑх уявӗсене, фестивалӗсене, пысӑк ӗҫсене курма килесси;
* '''круиз туризмӗ''' — теплоходпа тӗнче ҫÿресси;
* '''ӑслӑх туризмӗ''' — ӑслӑлӑх тӗпчевӗсемпе ҫыхӑннӑ ҫулçÿрев;
* '''экстремаллӑ туризмӗ''' — хӑйӗн хӑрушлӑхӗпе, вӑйӗпе кӑсӑклӑ ҫулçÿрев.

Ҫӗршыв чиккисене кура туризм икӗ пая пайӑнать: шалти туризм (çӗршывӑн шалӗнче çÿресси) тата тӗнче туризмӗ (ытти çӗршывсене çÿресси)&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Кану вӑхӑтӗн тӑрӑхӗпе, укҫа-тенкӗпе тата ытти палӑрӑмӗсемпе ҫӗнӗ тӗссем те ӳсеҫҫӗ. Ӗç тӗллевӗсемпе, сӑмахран командировкӑпа çÿрекенсене те ӗç туризмӗнче шутлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

== Туризмӗн пӗлтерӗшӗ ==
Туризм çынна ӗçрен канма парать, вӑй-хӑла ҫӗнетет. Çын ҫӗнӗ вырӑнсене курать, пӗлÿҫӗ ӳсет, урӑх чӗлхесемпе культурӑсене вӗренет. Туризм çӗршывсене, халӑхсене пӗр-пӗринпе паллаштарать: турист ҫӗнӗ çӗршывӑн кун-ҫулӗпе, йӑли-йӗркипе паллашать, çакӑ халӑхсен хушшинчи ӑс-хакӑл ҫыхӑнӑвӗсене вӑйлатать&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;. Çамрӑксеншӗн туризм — тӗнчене курмалли, пӗлÿ пухмалли лайӑх ҫул: ҫулҫÿрев вӗсене хӑйсем тӗллӗн пурӑнма, ҫӗнӗ ҫынсемпе паллашма вӗрентет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Сывлӑх туризмӗ санаторисемпе курортсем урлӑ ҫынна сывлӑха чӗрӗлтерме пулӑшает. Ҫӗнӗ вырӑнсем, ҫӑмӑл ҫӳрев, таса сывлӑш ҫынна ҫӗнеҫҫӗ. Ял туризмӗ ялсен аталанӑвне пулӑшает: вырӑнти ӑстасен ӗҫӗсене — тӗрӗ тӗррисене, тум-тире, ҫӗҫ хатӗрӗсене — хаклаканнисем пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулҫÿрев халӑхӑн кӑмӑл-туйӑмӗсене ҫӗнетет; ҫемьепе пӗрле тунӑ ҫулҫÿрев ҫемьене пӗр-пӗринпе ҫывӑхлатать. Ҫӗнӗ маршрутсем паллӑ мар вырӑнсене те паллӑ параҫҫӗ: çав вырӑнсен экономики те ӳсет.

== Туризм индустрийӗ ==
Туризм индустрийӗ — ҫулçÿреве хатӗрлекен тата ӑна тивӗҫтерекен предприятийӗсен пухӑвӗ. Ҫавсен шутӗнче: туроператорсем (çулçÿрев хатӗрлекен компанийӗсем), турист агентствисем (çулçÿреве, билете сутаканнисем), хӑна ҫурчӗсем (отельсем), транспорт компанийӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем, гидсемпе экскурсоводсем. Паян ҫулҫÿреве планламалли ӗçре ҫулҫÿрев кӗнекисем те, интернет-сервиссем те, смартфон приложенийӗсем те пысӑк пулӑшу параҫҫӗ. Раççейре туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсене [[1996]] çулхи [[чӳк, 24]] кӗртнӗ «Туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсем ҫинчен» саккунӗ (№ 132-ФЗ) палӑртать&lt;ref name=&quot;fz&quot;&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_12462/ ''Федеральный закон от 24.11.1996 № 132-ФЗ «Об основах туристской деятельности в РФ»]&lt;/ref&gt;.

== Туризм экономикӑра ==
Туризм тӗнче экономикӑн чи пысӑк отраслӗсенчен пӗри. World Travel &amp;amp; Tourism Council (WTTC) хыпарӗсемпе, [[2024]] çулта отраслӗ тӗнче экономикине 10,9 триллион доллар парать — ҫакӑ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн пулать. Туризмра тата ҫыхӑннӑ отрасльсенче 357 миллион ҫын ӗҫлет: тӗнчери ӗҫ вырӑнӗсенчен пӗри ҫак отрасльре пулать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;/&gt;. Туризм аталанӑвне кӑтартакан тӗп палӑрӑмсем: килнӗ туристсен йышӗ, вӗсенчен çӗршыва илсе килнӗ укҫа-тенке, хӑна ҫурчӗсенче каннӑ кунсен йышӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Нумай çӗршывшӑн туризм — тупӑшӑн пысӑк ҫӑлкуҫӗ: туристсем укҫана хӑйсен çӗршывӗнчен ҫӗнӗ ҫӗршыва илсе кӗреҫҫӗ, ҫавӑ ҫӗршывӑн «экспорчӗ» пек шутланать. Туризм аталансан çулсем, аэропортсем, чарӑнусем, хӑна ҫурчӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем ҫӗнӗрен ӳсеҫҫӗ — ҫакӑ ял хуҫалӑхӗпе суту-илÿве те аталанма хистет. Çавӑн пекех туризм хуласенпе ялсен пӗтӗмӗшле тӗсӗне (инфраструктурине) улшӑнать.

== Тӗнче туризмӗ ==
[[2024]] çулта чи нумай турист йышӑнакан çӗршывсем: [[Франци]] — 100 миллион ытла килекен (çак кӑтартӑва çӗршывсенчен пӗрремӗшӗхине çитнӗ), [[Испани]] — 94 миллион яхӑн, [[АПШ]] — 72 миллион яхӑн&lt;ref name=&quot;rank&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/World_Tourism_rankings ''World Tourism rankings'' — English Wikipedia]&lt;/ref&gt;. Пандемия хыҫҫӑн тӗнче туризмӗ хӑйӗн вӑйне каялла тавӑнать: [[2024]] çулта килнисен йышӗ пандемия умӗнхи [[2019]] çултахинчен 1 процент кӑна ҫурӑхать, ҫак вӑхӑтрах [[2023]] çултахинчен 11 процент ытла ӳсет. Чи вӑйлӑ аталанакан регион — Вӑтам Тухӑҫ: кунта [[2024]] çулта пандемия умӗнчинчен те 32 процент ытла турист килнӗ; Африкӑра ӳсӗм 7 процент, Европӑра — 1 процент пулнӑ&lt;ref name=&quot;un2024&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/international-tourism-recovers-pre-pandemic-levels-in-2024 ''International tourism recovers pre-pandemic levels in 2024'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;. Европӑ тӗнчери чи нумай ҫын çÿрекен регионӗ пулса юлать: тӗнче туристсен ҫурри ытла кунта килет. Франци нумай ҫул хушшинче пӗрремӗш вырӑнта тӑрать. Раҫҫейре те туризм аталанать: Мускавпа Санкт-Петербург хулисем, Атӑл тӑрӑхӗ, Байкал кӳлли тата ытти вырӑнсем туристсене илӗртеҫҫӗ. Тӗнче туризмӗн аталанӑвӗнче Пӗтӗм тӗнче туризм организацийӗ (UN Tourism, малтан UNWTO) пысӑк вырӑн йышӑнать: ӑна [[1975]] çулта йӗркеленӗ, тӗп вырӑнӗ Мадрид хулинче, [[2003]] çултан вӑл Пӗрлешӳллӗ Нацисен Организацийӗн ятарлӑ учрежденийӗ пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулсерен [[авӑн, 27]] Пӗтӗм тӗнче туризм кунӗ иртет&lt;ref name=&quot;wtd&quot;&gt;[https://www.untourism.int/world-tourism-day ''World Tourism Day'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;.

== Çутҫанталӑхӑшӑн витӗмӗ ==
Туризм çутҫанталӑха лайӑх та, усал та витӗм хурать. Лайӑх енчен: туристсен укҫи çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсене — наци паркӗсене, заповедниксене — ӗҫе ярать, ҫынсене çутҫанталӑха сыхлама вӗрентет, халӑха ҫак вырӑнсен хаклӑхӗсене кӑтартать.

Усал енчен: нумай турист çутҫанталӑка аркатать, шывра, ҫӗрте каяшӑк лартать, чӗрчунсене хӑратать. Чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри — туризм ытлашшилӗхӗ (overtourism): Венеципе Барселона пек хуласене кӗрекен туристсен йышӗ хула халӑхӗнчен нумайрах пулать. [[2024]] çулхи ака уйӑхӗнче Венеци пилотла майпа пӗр кун кӑна килсе ҫӳлекенсемшӗн 5 еврокӗрен кӗрес тӳлев кӗртнӗ&lt;ref name=&quot;venice&quot;&gt;[https://apnews.com/article/venice-daytripper-tax-tourism-canals-e0a741e5e439fb8c027387534b086380 ''Venice tests an entry fee for day-trippers'' — AP News]&lt;/ref&gt;. Тӗнче транспортӗнчен тухакан каяшӑк та пысӑк ыйтӑвӗ пулать: самолетсенчен тухакан CO&amp;#8322; тӗнче каяшӑкӗнчен 2,5 процента яхӑн йышӑнать, ӑшӑранине 4 процента яхӑн парать&lt;ref name=&quot;co2&quot;&gt;[https://ourworldindata.org/global-aviation-emissions ''What share of global CO₂ emissions come from aviation?'' — Our World in Data]&lt;/ref&gt;. Ҫакна кура экотуризм аталанать, çӗршывсем туристсен йышӗн чиккисене лартаҫҫӗ, ҫӗнӗ ҫӑмӑл транспорт тӗрӗслеҫҫӗ.

== Чăваш Енре ==
Чӑваш Енре туризм аталанать. Республикӑн тӗп хули [[Шупашкар]] Атӑл хӗрринче ларать: кунта [[Шупашкар кӳлмекĕ]], Чӑваш наци музейӗ, Чӑваш патшалӑх ӳнер музейӗ, çавӑн пекех Атӑл хӗрринчи этнопарк «Сувар» — унта 130 яхӑн йывӑҫ скульптура, ҫав шутра чӑваш халӑх тӗнӗн турӑсене кӑтартаканнисем. Этнопарка [[1993]] çулта скульптор Николай Балтаев йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;suvar&quot;&gt;[https://slavtradition.com/svodki-smi/stati/7862-etnopark-suvar ''Этнопарк Сувар'']&lt;/ref&gt;. Паркра виҫӗ пай пур — ылтӑн, кӗмӗл тата пӑхӑр туҫи; вӗсем чӑваш тӗнӗнчи Тури, Вӑтам тата Анат тӗнчесене кӑтартаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;suvar&quot;/&gt;. Туристсене çавӑн пекех [[Акатуй]] пек халӑх уявӗсем, [[Сурхури]], чӑваш тумӗсемпе [[Чăваш тĕрри|тӗрри]] илӗртеҫҫӗ. Республикӑра туризмӑн тӗрлӗ тӗсӗсем аталанаҫҫӗ: Атӑл тӑрӑхӗнчи круиз туризмӗ, халӑх уявӗсене курма килекен уяв туризмӗ, çутҫанталӑк туризмӗ, санатори-курорт канӑвӗ. Шупашкарта çулсерен пысӑк Акатуй уявӗ иртет; ҫавӑн пекех кунта тӗрлӗ фестивалӗсем, конкурсӗсем ирттереҫҫӗ, çакӑ хулари турист юхӑмне вӑйлатать&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. Шупашкар М7 «Атӑл» федераллӑ автомобиль ҫулӗ ҫинче ларать.

Атӑл тӑрӑх теплоходсемпе тӗнче ҫÿрекен круиз туризмӗ аталанать: вӑл [[Сĕнтĕрвăрри]] районӗнчи [[Патша сăрчĕ]] патнелле те пырать&lt;ref name=&quot;cheb&quot;&gt;[https://chebnovosti.rchuv.ru/ekonomika-i-turizm-chuvashii-itogi-goda-i-plans ''Экономика и туризм Чувашии: итоги года и планы'' — chebnovosti.rchuv.ru]&lt;/ref&gt;. Çутҫанталӑк туризмӗшӗн «Чӑваш вӑрманӗ» наци паркӗ ([[1993]] çулта йӗркеленӗ, [[Шӑмӑршӑ]] районӗнче, 25 пин га яхӑн ҫӗр йышӑнать, кунта 8 ҫӑмӑл майпа çÿремелли маршрут)&lt;ref name=&quot;varmane&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Чаваш_Вармане ''Чаваш Вармане'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; тата Присурский заповедникӗ (Алатыр районӗнче)&lt;ref name=&quot;prisur&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Присурский_заповедник ''Присурский заповедник'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; пысӑк пӗлтерӗшлӗ.

[[2023]] ҫулта республикӑна 800 пин яхӑн турист килнӗ&lt;ref name=&quot;strat&quot;&gt;[https://kozlovka.bezformata.com/listnews/po-razvitiyu-turizma/140624331 ''В Чувашии приняли Стратегию по развитию туризма до 2030 года'' — cap.ru]&lt;/ref&gt;. [[2024]] ҫулта туристсен йышӗ миллиона яхӑн ҫитнӗ, ҫӗр пинӗ ытла ҫулҫÿревҫӗ теплоходсемпе килнӗ&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;[https://www.grani21.ru/news/v-chuvashii-podveli-itogi-razvitiya-turizma-za-2024-god ''В Чувашии подвели итоги развития туризма за 2024 год'' — Грани]&lt;/ref&gt;.

[[2024]] ҫулхи раштавра республикӑра туризма [[2030]] ҫулчен аталантармалли Стратегие ҫирӗплетнӗ: тӗллевӗ — ҫулсерен 1,7 миллион турист йышӑнмалли тата Раҫҫейӗн топ-20 регионӗсен шутне кӗмелли&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. [[2025]] ҫулта круиз туризмӗ аталантарӑнаҫҫӗ: Мариинский Посадпа Козловкара ҫӗнӗ причалсем тума планлаштараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;cheb&quot;/&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Акатуй]]
* [[Сурхури]]
* [[Чăваш тĕрри]]
* [[Чăваш тумĕ]]
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Патша сăрчĕ]]
* [[Вăрман]]
* [[Çутçанталăк]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Туризм]]</text>
      <sha1>7x33j2idfbrwlzk2xy5ree232ukmb7x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878470</id>
      <parentid>878469</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T07:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Пӗчӗк хушӑнусем: статья 1500+ сӑмах тӑршшӗ пултарас тесе</comment>
      <origin>878470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25005" sha1="b94onpk1og1s5ep2s55y90j3sez9acf" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Au dessus du ciel (Piton de la Fournaise, Ile de la Réunion).jpg|мини|Туристсен ушкӑнӗ Реюньон утравӗнчи вулкан тӑрринче]]

'''Туризм''' — çынсен хӑйсен яланхи пурӑнакан вырӑнӗнчен инҫе вырӑнсене канма, курма, пӗлӳ пухма ҫӳресси&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/tourism ''Tourism'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Турист шутне çакӑншкал çула тухнӑ ҫын кӗрет, анчах ку çулта ӗҫлеме, тупӑшма тӑраканни кӗмест. Туризм тӗнче экономикӗн пысӑк отраслӗсенчен пӗри: [[2024]] çулта çӗршывсен хушшинче çул çÿрекен туристсен йышӗ 1,4 миллиарда çитнӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data ''World Tourism Barometer'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;, отраслӗ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн тӑрать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;&gt;[https://wttc.org/news/global-travel-and-tourism-is-strong-despite-economic-headwinds ''Global Travel &amp; Tourism is Strong Despite Economic Headwinds'' — WTTC]&lt;/ref&gt;. Туризмӑн тӗп палӑрӑмӗсем: çын хӑйӗн яланхи пурӑнакан вырӑнӗнчен 12 уйӑхран каярах вӑхӑтлӑха урӑх вырӑна кайса канать, ӗç укҫипе мар, хӑйӗн укҫипе çÿрет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

== Ячӗ пулни ==
«Туризм» сӑмахӗ франц чӗлхинчи ''tourisme'' сӑмахӗнчен пулнӑ, вӑл вара ''tour'' («ҫӳрев», «çавра çÿресси») тенисенчен тӑрать; латтынла ''tornus'' — «çаврашка, ҫавӑнмалли станок» пулать&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/word/tourism ''Tourism'' — Online Etymology Dictionary]&lt;/ref&gt;. «Турист» сӑмаха акӑлчан чӗлхинче [[1772]] ҫултанпа усӑ курма тытӑннӑ, «tourism» сӑмахӗ [[1811]] ҫулта ҫуралнӑ&lt;ref name=&quot;etym&quot;/&gt;. «Туризм» сӑмаха франц çыравҫи Стендаль кӗртнӗ те теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Чӑвашла ку ӑнлава «çулçÿрев» сӑмахпа та кӑтартма пулать.

== Истори ==
Ҫул çÿресси авалтанпах пулнӑ: ҫынсем суту-илÿшӗн, вӗренÿшӗн, тӗн ӗҫӗшӗн ҫула тухнӑ. Авалхи Грецире çынсем спорт кӑтартӑвӗсене — Олимп вӑййисене — пăхма çӗршывран çӗршывне çÿренӗ. Авалхи Римӗн пуянӗсем, аристокрачӗсем хӑйсен вилисене, тинӗс хӗррине, ту хӗррине канма çÿренӗ. Суту-илÿ аталаннӑ майӑн ҫулсене, ҫул хӗрринчи кану вырӑнӗсене тата тавернасене нумай тунӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Туризм ''Туризм'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;. Ӑслӑлӑх ҫулҫÿревӗ те авалтанпах пулнӑ: ӑсчахсем тӗрлӗ çӗршывсене тӗпчесе çÿренӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Вӑтам ӗмӗрсенче питӗ сарӑлнӑ ҫулçÿрев тӗсӗ — сӑваплӑ вырӑнсене çÿресси (паломничество): христиансем Иерусалима, Рима çÿренӗ, мӑсӑльмансем Меккӑна кайнӑ. Сӑвап тăвакан çулҫÿревҫӗсем (паломниксем) хӑйсен ҫулӗ ҫинчен кӗнекесем те ҫырнӑ — ҫаксем пӗрремӗш ҫулçÿрев кӗнекисем пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫавӑн пекех вӑтам ӗмӗрсенче университетсене çÿрекен студентсем — вагантсем — тӗрлӗ çӗршывра çӳренӗ, вӗсене пӗтӗм Европӑра пӗр пек латтын чӗлхи ҫыхӑнтарнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1471]] çулта Римра Капитолий керменӗнче авалхи статуйӑсене кӑтартмалла пӗрремӗш музей залӗсене уҫнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Ҫӗнӗ саманара (Ренессанс тӑрӑх) çулçÿреве вӗренÿ тӗллевӗсемпе те ҫÿренӗ. XVII–XVIII ӗмӗрсенче акӑлчан аристокрачӗсен ачисем вӗренÿ пайӗ пек «Мӑн ҫӳреве» (Grand Tour) тунӑ: вӗсем ҫулсем вӑрӑмӗпе Франципе Италие, Грецие çÿренӗ, авалхи культурӑпа, ӳнерпе паллашнӑ. Ҫак ҫулҫÿреврен маларах та çӗршывсен хушшинче вӗренÿ тӗллевӗсемпе çÿренӗ. Ҫак ҫулçÿревсене ҫӗнӗ саманари туризмӑн пуҫламӑшӗ те теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;grand&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/grand-tour ''Grand tour'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

Ҫавах йӗркелӗмлӗ туризм XIX ӗмӗрте ҫуралнӑ: [[1841]] ҫулта Аслӑ Британире Томас Кук 570 ҫынлӑ чукун ҫул экскурсине йӗркеленӗ — ҫакӑ пӗрремӗш халӑх валли пӗлтернӗ экскурси пулнӑ, ун хыҫҫӑн пӗрремӗш турист агентстви (Thomas Cook) ӗҫлеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cook ''Thomas Cook'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Каярах ҫӗршывсене чукун ҫулсем питӗ ҫыхӑнтараҫҫӗ, çулҫÿрев кӗнекисем тухаҫҫӗ, отельсен йышӗ ӳсет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

XX ӗмӗрте туризм массӑллӑ пулса тӑнӑ: тÿлӗмлӗ ӗҫ канӑвӗсене кӗртни, пароходпа чукун ҫулӑн, кайран самолетсен аталанӑвӗ туризма пӗтӗм халӑхшӑн çÿреме май парать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1936]] çулта Францире ӗçлекенсемшӗн тӳлевлӗ кану кунӗсене саккунпа кӗртнӗ, кайран ҫак майлашу ытти çӗршывсене сарӑлнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. 1950-мӗш ҫулсенче реактив самолечӗсем тухни ҫӗршывсен хушшинчи ҫулҫÿреве питӗ ҫӑмӑллӑх кӗртнӗ. [[1950]] çулта çӗршывсен хушшинче 25 миллион ҫулҫÿревҫӗ кӑна пулнӑ, [[2019]] çулта вӗсен йышӗ 1,5 миллиарда ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Совет саманинче те массӑллӑ туризм аталаннӑ: ҫӗршывра турбазӑсем, кану ҫурчӗсем, ҫулҫÿрев обществисем йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. 1929 çулта «Интурист» йӗркеленӗ: вӑл çӗршывсен хушшинчи çулçÿреве йӗркелеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2020]] ҫулта COVID-19 [[Эпидеми|эпидемийӗ]] сӑлтавӗпе туризм пӗтӗмпех чарӑлса тӑнӑ: çӗршывсен хушшинче килнисен йышӗ 74 процента ӳкнӗ, миллиард ҫын ытла çулçÿреве тухайман. Ҫак ҫул туризм историйӗнчи чи хаяр ҫул пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;covid&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/2020-worst-year-in-tourism-history-with-1-billion-fewer-international-arrivals ''2020: Worst Year in Tourism History'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;. Кайран туризм ҫӗнӗрен аталанма пуҫланӑ: [[2024]] çулта 1,4 миллиард ытла турист тӗнче ҫӗршывӗсене çÿренӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;/&gt;.

== Туризм тӗсӗсем ==
Туризм тӗллевӗсене кура нумай тӗслӗ пулать; чылай тӗссене ҫакӑншкал уйӑрма пулать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;: Ҫак пайлавӑн тӗпӗнче — туристӑн çула тухнӑ тӗллевӗ: мӗншӗн çула тухнӑ, çавӑ ҫулҫÿрев тӗсӗн ячӗ пулать.
* '''экскурси туризмӗ''' — паллӑ вырӑнсене, историлле хуласене, архитектура палӑкӗсене курасси;
* '''культура туризмӗ''' — музейсене, театрсене çÿресси, вырӑнти йӑла-йӗркепе, ӳнерпе паллашасси;
* '''экотуризм''' — çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсенче канасси; ҫак туризм çутҫанталӑха пӗр кантур та сиенлетмен пулмалла;
* '''ял туризмӗ''' — ялсенче канасси, халӑх йӑли-йӗркипе, вырӑнти апат-ҫимӗҫпе паллашасси;
* '''спорт туризмӗ''' — ту çÿресси, шывпа çÿресси, утса çÿресси, велосипедпа çÿресси;
* '''сывлӑх туризмӗ''' — санаторисемпе курортсенче сывлӑха чӗрӗлтересси;
* '''тӗн туризмӗ''' — сӑваплӑ тӗн вырӑнӗсене çÿресси;
* '''ӗç туризмӗ''' — ĕç тӗллевӗсемпе, съездсемпе, выставкӑсемпе çула тухасси;
* '''гастрономи туризмӗ''' — вырӑнти апат-ҫимӗҫе тата ӗҫмӗсене тӗпчетесси;
* '''уяв туризмӗ''' — халӑх уявӗсене, фестивалӗсене, пысӑк ӗҫсене курма килесси;
* '''круиз туризмӗ''' — теплоходпа тӗнче ҫÿресси;
* '''ӑслӑх туризмӗ''' — ӑслӑлӑх тӗпчевӗсемпе ҫыхӑннӑ ҫулçÿрев;
* '''экстремаллӑ туризмӗ''' — хӑйӗн хӑрушлӑхӗпе, вӑйӗпе кӑсӑклӑ ҫулçÿрев.

Ҫӗршыв чиккисене кура туризм икӗ пая пайӑнать: шалти туризм (çӗршывӑн шалӗнче çÿресси) тата тӗнче туризмӗ (ытти çӗршывсене çÿресси)&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Кану вӑхӑтӗн тӑрӑхӗпе, укҫа-тенкӗпе тата ытти палӑрӑмӗсемпе ҫӗнӗ тӗссем те ӳсеҫҫӗ. Ӗç тӗллевӗсемпе, сӑмахран командировкӑпа çÿрекенсене те ӗç туризмӗнче шутлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

== Туризмӗн пӗлтерӗшӗ ==
Туризм çынна ӗçрен канма парать, вӑй-хӑла ҫӗнетет. Çын ҫӗнӗ вырӑнсене курать, пӗлÿҫӗ ӳсет, урӑх чӗлхесемпе культурӑсене вӗренет. Туризм çӗршывсене, халӑхсене пӗр-пӗринпе паллаштарать: турист ҫӗнӗ çӗршывӑн кун-ҫулӗпе, йӑли-йӗркипе паллашать, çакӑ халӑхсен хушшинчи ӑс-хакӑл ҫыхӑнӑвӗсене вӑйлатать&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;. Çамрӑксеншӗн туризм — тӗнчене курмалли, пӗлÿ пухмалли лайӑх ҫул: ҫулҫÿрев вӗсене хӑйсем тӗллӗн пурӑнма, ҫӗнӗ ҫынсемпе паллашма вӗрентет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Сывлӑх туризмӗ санаторисемпе курортсем урлӑ ҫынна сывлӑха чӗрӗлтерме пулӑшает. Ҫӗнӗ вырӑнсем, ҫӑмӑл ҫӳрев, таса сывлӑш ҫынна ҫӗнеҫҫӗ. Ял туризмӗ ялсен аталанӑвне пулӑшает: вырӑнти ӑстасен ӗҫӗсене — тӗрӗ тӗррисене, тум-тире, ҫӗҫ хатӗрӗсене — хаклаканнисем пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулҫÿрев халӑхӑн кӑмӑл-туйӑмӗсене ҫӗнетет; ҫемьепе пӗрле тунӑ ҫулҫÿрев ҫемьене пӗр-пӗринпе ҫывӑхлатать. Туризм чӗлхесене вӗренме те пулӑшать: ҫӗнӗ çӗршывра çын урӑх чӗлхене илтсе паллашать. Ҫӗнӗ маршрутсем паллӑ мар вырӑнсене те паллӑ параҫҫӗ: çав вырӑнсен экономики те ӳсет.

== Туризм индустрийӗ ==
Туризм индустрийӗ — ҫулçÿреве хатӗрлекен тата ӑна тивӗҫтерекен предприятийӗсен пухӑвӗ. Ҫавсен шутӗнче: туроператорсем (çулçÿрев хатӗрлекен компанийӗсем), турист агентствисем (çулçÿреве, билете сутаканнисем), хӑна ҫурчӗсем (отельсем), транспорт компанийӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем, гидсемпе экскурсоводсем. Паян ҫулҫÿреве планламалли ӗçре ҫулҫÿрев кӗнекисем те, интернет-сервиссем те, смартфон приложенийӗсем те пысӑк пулӑшу параҫҫӗ. Раççейре туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсене [[1996]] çулхи [[чӳк, 24]] кӗртнӗ «Туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсем ҫинчен» саккунӗ (№ 132-ФЗ) палӑртать&lt;ref name=&quot;fz&quot;&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_12462/ ''Федеральный закон от 24.11.1996 № 132-ФЗ «Об основах туристской деятельности в РФ»]&lt;/ref&gt;.

== Туризм экономикӑра ==
Туризм тӗнче экономикӑн чи пысӑк отраслӗсенчен пӗри. World Travel &amp;amp; Tourism Council (WTTC) хыпарӗсемпе, [[2024]] çулта отраслӗ тӗнче экономикине 10,9 триллион доллар парать — ҫакӑ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн пулать. Туризмра тата ҫыхӑннӑ отрасльсенче 357 миллион ҫын ӗҫлет: тӗнчери ӗҫ вырӑнӗсенчен пӗри ҫак отрасльре пулать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;/&gt;. Туризм аталанӑвне кӑтартакан тӗп палӑрӑмсем: килнӗ туристсен йышӗ, вӗсенчен çӗршыва илсе килнӗ укҫа-тенке, хӑна ҫурчӗсенче каннӑ кунсен йышӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Нумай çӗршывшӑн туризм — тупӑшӑн пысӑк ҫӑлкуҫӗ: туристсем укҫана хӑйсен çӗршывӗнчен ҫӗнӗ ҫӗршыва илсе кӗреҫҫӗ, ҫавӑ ҫӗршывӑн «экспорчӗ» пек шутланать. Туризм аталансан çулсем, аэропортсем, чарӑнусем, хӑна ҫурчӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем ҫӗнӗрен ӳсеҫҫӗ — ҫакӑ ял хуҫалӑхӗпе суту-илÿве те аталанма хистет. Çавӑн пекех туризм хуласенпе ялсен пӗтӗмӗшле тӗсӗне (инфраструктурине) улшӑнать.

== Тӗнче туризмӗ ==
[[2024]] çулта чи нумай турист йышӑнакан çӗршывсем: [[Франци]] — 100 миллион ытла килекен (çак кӑтартӑва çӗршывсенчен пӗрремӗшӗхине çитнӗ), [[Испани]] — 94 миллион яхӑн, [[АПШ]] — 72 миллион яхӑн&lt;ref name=&quot;rank&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/World_Tourism_rankings ''World Tourism rankings'' — English Wikipedia]&lt;/ref&gt;. Пандемия хыҫҫӑн тӗнче туризмӗ хӑйӗн вӑйне каялла тавӑнать: [[2024]] çулта килнисен йышӗ пандемия умӗнхи [[2019]] çултахинчен 1 процент кӑна ҫурӑхать, ҫак вӑхӑтрах [[2023]] çултахинчен 11 процент ытла ӳсет. Чи вӑйлӑ аталанакан регион — Вӑтам Тухӑҫ: кунта [[2024]] çулта пандемия умӗнчинчен те 32 процент ытла турист килнӗ; Африкӑра ӳсӗм 7 процент, Европӑра — 1 процент пулнӑ&lt;ref name=&quot;un2024&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/international-tourism-recovers-pre-pandemic-levels-in-2024 ''International tourism recovers pre-pandemic levels in 2024'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;. Европӑ тӗнчери чи нумай ҫын çÿрекен регионӗ пулса юлать: тӗнче туристсен ҫурри ытла кунта килет. Франци нумай ҫул хушшинче пӗрремӗш вырӑнта тӑрать. Раҫҫейре те туризм аталанать: Мускавпа Санкт-Петербург хулисем, Атӑл тӑрӑхӗ, Байкал кӳлли тата ытти вырӑнсем туристсене илӗртеҫҫӗ. Тӗнче туризмӗн аталанӑвӗнче Пӗтӗм тӗнче туризм организацийӗ (UN Tourism, малтан UNWTO) пысӑк вырӑн йышӑнать: ӑна [[1975]] çулта йӗркеленӗ, тӗп вырӑнӗ Мадрид хулинче, [[2003]] çултан вӑл Пӗрлешӳллӗ Нацисен Организацийӗн ятарлӑ учрежденийӗ пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулсерен [[авӑн, 27]] Пӗтӗм тӗнче туризм кунӗ иртет&lt;ref name=&quot;wtd&quot;&gt;[https://www.untourism.int/world-tourism-day ''World Tourism Day'' — UN Tourism]&lt;/ref&gt;.

== Çутҫанталӑхӑшӑн витӗмӗ ==
Туризм çутҫанталӑха лайӑх та, усал та витӗм хурать. Лайӑх енчен: туристсен укҫи çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсене — наци паркӗсене, заповедниксене — ӗҫе ярать, ҫынсене çутҫанталӑха сыхлама вӗрентет, халӑха ҫак вырӑнсен хаклӑхӗсене кӑтартать.

Усал енчен: нумай турист çутҫанталӑка аркатать, шывра, ҫӗрте каяшӑк лартать, чӗрчунсене хӑратать. Чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри — туризм ытлашшилӗхӗ (overtourism): Венеципе Барселона пек хуласене кӗрекен туристсен йышӗ хула халӑхӗнчен нумайрах пулать. [[2024]] çулхи ака уйӑхӗнче Венеци пилотла майпа пӗр кун кӑна килсе ҫӳлекенсемшӗн 5 еврокӗрен кӗрес тӳлев кӗртнӗ&lt;ref name=&quot;venice&quot;&gt;[https://apnews.com/article/venice-daytripper-tax-tourism-canals-e0a741e5e439fb8c027387534b086380 ''Venice tests an entry fee for day-trippers'' — AP News]&lt;/ref&gt;. Тӗнче транспортӗнчен тухакан каяшӑк та пысӑк ыйтӑвӗ пулать: самолетсенчен тухакан CO&amp;#8322; тӗнче каяшӑкӗнчен 2,5 процента яхӑн йышӑнать, ӑшӑранине 4 процента яхӑн парать&lt;ref name=&quot;co2&quot;&gt;[https://ourworldindata.org/global-aviation-emissions ''What share of global CO₂ emissions come from aviation?'' — Our World in Data]&lt;/ref&gt;. Ҫакна кура экотуризм аталанать, çӗршывсем туристсен йышӗн чиккисене лартаҫҫӗ, ҫӗнӗ ҫӑмӑл транспорт тӗрӗслеҫҫӗ.

== Чăваш Енре ==
Чӑваш Енре туризм аталанать. Республикӑн тӗп хули [[Шупашкар]] Атӑл хӗрринче ларать: кунта [[Шупашкар кӳлмекĕ]], Чӑваш наци музейӗ, Чӑваш патшалӑх ӳнер музейӗ, çавӑн пекех Атӑл хӗрринчи этнопарк «Сувар» — унта 130 яхӑн йывӑҫ скульптура, ҫав шутра чӑваш халӑх тӗнӗн турӑсене кӑтартаканнисем. Этнопарка [[1993]] çулта скульптор Николай Балтаев йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;suvar&quot;&gt;[https://slavtradition.com/svodki-smi/stati/7862-etnopark-suvar ''Этнопарк Сувар'']&lt;/ref&gt;. Паркра виҫӗ пай пур — ылтӑн, кӗмӗл тата пӑхӑр туҫи; вӗсем чӑваш тӗнӗнчи Тури, Вӑтам тата Анат тӗнчесене кӑтартаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;suvar&quot;/&gt;. Туристсене çавӑн пекех [[Акатуй]] пек халӑх уявӗсем, [[Сурхури]], чӑваш тумӗсемпе [[Чăваш тĕрри|тӗрри]] илӗртеҫҫӗ. Республикӑра туризмӑн тӗрлӗ тӗсӗсем аталанаҫҫӗ: Атӑл тӑрӑхӗнчи круиз туризмӗ, халӑх уявӗсене курма килекен уяв туризмӗ, çутҫанталӑк туризмӗ, санатори-курорт канӑвӗ. Шупашкарта çулсерен пысӑк Акатуй уявӗ иртет; ҫавӑн пекех кунта тӗрлӗ фестивалӗсем, конкурсӗсем ирттереҫҫӗ, çакӑ хулари турист юхӑмне вӑйлатать&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. Шупашкар М7 «Атӑл» федераллӑ автомобиль ҫулӗ ҫинче ларать.

Атӑл тӑрӑх теплоходсемпе тӗнче ҫÿрекен круиз туризмӗ аталанать: вӑл [[Сĕнтĕрвăрри]] районӗнчи [[Патша сăрчĕ]] патнелле те пырать&lt;ref name=&quot;cheb&quot;&gt;[https://chebnovosti.rchuv.ru/ekonomika-i-turizm-chuvashii-itogi-goda-i-plans ''Экономика и туризм Чувашии: итоги года и планы'' — chebnovosti.rchuv.ru]&lt;/ref&gt;. Çутҫанталӑк туризмӗшӗн «Чӑваш вӑрманӗ» наци паркӗ ([[1993]] çулта йӗркеленӗ, [[Шӑмӑршӑ]] районӗнче, 25 пин га яхӑн ҫӗр йышӑнать, кунта 8 ҫӑмӑл майпа çÿремелли маршрут)&lt;ref name=&quot;varmane&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Чаваш_Вармане ''Чаваш Вармане'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; тата Присурский заповедникӗ (Алатыр районӗнче)&lt;ref name=&quot;prisur&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Присурский_заповедник ''Присурский заповедник'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; пысӑк пӗлтерӗшлӗ.

[[2023]] ҫулта республикӑна 800 пин яхӑн турист килнӗ&lt;ref name=&quot;strat&quot;&gt;[https://kozlovka.bezformata.com/listnews/po-razvitiyu-turizma/140624331 ''В Чувашии приняли Стратегию по развитию туризма до 2030 года'' — cap.ru]&lt;/ref&gt;. [[2024]] ҫулта туристсен йышӗ миллиона яхӑн ҫитнӗ, ҫӗр пинӗ ытла ҫулҫÿревҫӗ теплоходсемпе килнӗ&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;[https://www.grani21.ru/news/v-chuvashii-podveli-itogi-razvitiya-turizma-za-2024-god ''В Чувашии подвели итоги развития туризма за 2024 год'' — Грани]&lt;/ref&gt;.

[[2024]] ҫулхи раштавра республикӑра туризма [[2030]] ҫулчен аталантармалли Стратегие ҫирӗплетнӗ: тӗллевӗ — ҫулсерен 1,7 миллион турист йышӑнмалли тата Раҫҫейӗн топ-20 регионӗсен шутне кӗмелли&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. [[2025]] ҫулта круиз туризмӗ аталантарӑнаҫҫӗ: Мариинский Посадпа Козловкара ҫӗнӗ причалсем тума планлаштараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;cheb&quot;/&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Акатуй]]
* [[Сурхури]]
* [[Чăваш тĕрри]]
* [[Чăваш тумĕ]]
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Патша сăрчĕ]]
* [[Вăрман]]
* [[Çутçанталăк]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Туризм]]</text>
      <sha1>b94onpk1og1s5ep2s55y90j3sez9acf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скалярла матрица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131057</id>
    <revision>
      <id>878444</id>
      <timestamp>2026-10-26T14:07:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «'''Скалярла матрица''' — [[диагоналле матрица]], унăн тĕп диагональри элеменчĕсем пĕр тан. Скалярла матрицăн пĕр тĕсĕ —  [[пĕрчĕлле матрица]]. :&lt;math&gt;A_n = \begin{pmatrix} a &amp; 0 &amp; \cdots &amp; 0 &amp; 0  \\ 0 &amp; a &amp; \cdots &amp; 0 &amp; 0  \\ \vdots &amp; \vdots &amp; \ddots &amp; \vdots &amp; \vdots  \\ 0 &amp; 0 &amp; \cdots &amp; a &amp; 0 \\ 0 &amp; 0 &amp; \cdots &amp; 0 &amp; a \end{pmatrix}&lt;/math&gt;  Мĕншĕ...»</comment>
      <origin>878444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="q80perajgku834a7j78tc3yrx4lb5p8" xml:space="preserve">'''Скалярла матрица''' — [[диагоналле матрица]], унăн тĕп диагональри элеменчĕсем пĕр тан. Скалярла матрицăн пĕр тĕсĕ —  [[пĕрчĕлле матрица]].
:&lt;math&gt;A_n = \begin{pmatrix} a &amp; 0 &amp; \cdots &amp; 0 &amp; 0 
\\ 0 &amp; a &amp; \cdots &amp; 0 &amp; 0 
\\ \vdots &amp; \vdots &amp; \ddots &amp; \vdots &amp; \vdots 
\\ 0 &amp; 0 &amp; \cdots &amp; a &amp; 0
\\ 0 &amp; 0 &amp; \cdots &amp; 0 &amp; a \end{pmatrix}&lt;/math&gt;

Мĕншĕн-ха кунашкал матрицăна «скалярла»  теççĕ?

Мĕншĕн тесен  [[скаляр]]а  [[пĕрчĕлле матрица]] çине хутланипе пулать:

:&lt;math&gt;a \cdot E_n = A_n&lt;/math&gt;
== Литература ==
* Garrett Birkhoff, Saunders Mac Lane: Przegląd algebry współczesnej. A. Ehrenfeucht i A.W. Mostowski (tłum.). Wyd. II poprawione. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963.
* Aleksiej I. Kostrikin: Wstęp do algebry. Jerzy Trzeciak (tłum.). Cz. 1: Podstawy algebry. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-14252-0.
[[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]]
[[Категори:Матрицăсем]]</text>
      <sha1>q80perajgku834a7j78tc3yrx4lb5p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878445</id>
      <parentid>878444</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T14:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>878445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="4q46kndo8s4y6k6vbntfmafqsf7ef67" xml:space="preserve">'''Скалярла матрица''' — [[диагоналлĕ матрица]], унăн тĕп диагональри элеменчĕсем пĕр тан. Скалярла матрицăн пĕр тĕсĕ —  [[пĕрчĕлле матрица]].
:&lt;math&gt;A_n = \begin{pmatrix} a &amp; 0 &amp; \cdots &amp; 0 &amp; 0 
\\ 0 &amp; a &amp; \cdots &amp; 0 &amp; 0 
\\ \vdots &amp; \vdots &amp; \ddots &amp; \vdots &amp; \vdots 
\\ 0 &amp; 0 &amp; \cdots &amp; a &amp; 0
\\ 0 &amp; 0 &amp; \cdots &amp; 0 &amp; a \end{pmatrix}&lt;/math&gt;

Мĕншĕн-ха кунашкал матрицăна «скалярла»  теççĕ?

Мĕншĕн тесен  [[скаляр]]а  [[пĕрчĕлле матрица]] çине хутланипе пулать:

:&lt;math&gt;a \cdot E_n = A_n&lt;/math&gt;
== Литература ==
* Garrett Birkhoff, Saunders Mac Lane: Przegląd algebry współczesnej. A. Ehrenfeucht i A.W. Mostowski (tłum.). Wyd. II poprawione. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963.
* Aleksiej I. Kostrikin: Wstęp do algebry. Jerzy Trzeciak (tłum.). Cz. 1: Podstawy algebry. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-14252-0.
[[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]]
[[Категори:Матрицăсем]]</text>
      <sha1>4q46kndo8s4y6k6vbntfmafqsf7ef67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минуслă мар матрица</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131058</id>
    <revision>
      <id>878447</id>
      <timestamp>2026-10-26T18:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «:{{ан арпаштарăр|Плюслăн палăрăннă матрица|Плюслăн палăрăннă матрицăпа}}  '''Минуслă мар матрица''' вăл  — элеменчĕсем нульпе тан е нульрен пысăкрах [[Матрица (математика)|матрица]]: : &lt;math&gt;\mathbf{X} \geq 0, \qquad \forall i,j\, x_{ij} \geq 0.&lt;/math&gt;  Çавăн пекех:  '''Плюслă матрица''' — эл...»</comment>
      <origin>878447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1747" sha1="fj3nua2ms9p6skfjftpw8gxi3eftvsa" xml:space="preserve">:{{ан арпаштарăр|Плюслăн палăрăннă матрица|Плюслăн палăрăннă матрицăпа}}

'''Минуслă мар матрица''' вăл  — элеменчĕсем нульпе тан е нульрен пысăкрах [[Матрица (математика)|матрица]]:
: &lt;math&gt;\mathbf{X} \geq 0, \qquad \forall i,j\, x_{ij} \geq 0.&lt;/math&gt;

Çавăн пекех:

'''Плюслă матрица''' — элеменчĕсем нульрен çирĕп пысăк [[Матрица (математика)|матрица]]:
: &lt;math&gt;\mathbf{X} &gt; 0, \qquad \forall i,j\, x_{ij} &gt; 0.&lt;/math&gt;

== Çавăн пекех ==

[[Метцлер матрици]]

== Литература ==
# Abraham Berman, Robert J. Plemmons, ''Nonnegative Matrices in the Mathematical Sciences'', 1994, SIAM. ISBN 0-89871-321-8.
# A. Berman and R. J. Plemmons, ''Nonnegative Matrices in the Mathematical Sciences'', Academic Press, 1979 (chapter 2), ISBN 0-12-092250-9
# R.A. Horn and C.R. Johnson, ''Matrix Analysis'', Cambridge University Press, 1990 (chapter 8).
# 
# 
# Henryk Minc, ''Nonnegative matrices'', John Wiley&amp;Sons, New York, 1988, ISBN 0-471-83966-3
# Seneta, E. ''Non-negative matrices and Markov chains''. 2nd rev. ed., 1981, XVI, 288 p., Softcover Springer Series in Statistics. (Originally published by Allen &amp; Unwin Ltd., London, 1973) ISBN 978-0-387-29765-1
# [[Richard S. Varga]] 2002 ''Matrix Iterative Analysis'', Second ed. (of 1962 Prentice Hall edition), Springer-Verlag.

{{Куçармалла|fr|Matrice à coefficients positifs}}

{{Векторсем тата матрицăсем}}
[[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]]
[[Категори:Матрицăсем]]</text>
      <sha1>fj3nua2ms9p6skfjftpw8gxi3eftvsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878448</id>
      <parentid>878447</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T18:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <origin>878448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1759" sha1="npqp1y1wcpchrhhfss2xhbirfcmahfj" xml:space="preserve">:{{ан арпаштарăр|Плюслăн палăрăннă матрица|Плюслăн палăрăннă матрицăпа}}

'''Минуслă мар матрица''' вăл  — элеменчĕсем нульпе тан е нульрен пысăкрах [[Матрица (математика)|матрица]]:
: &lt;math&gt;\mathbf{X} \geq 0, \qquad \forall i,j\, x_{ij} \geq 0.&lt;/math&gt;

Çавăн пекех:

'''Плюслă матрица''' — элеменчĕсем нульрен çирĕппĕн пысăкрах [[Матрица (математика)|матрица]]:
: &lt;math&gt;\mathbf{X} &gt; 0, \qquad \forall i,j\, x_{ij} &gt; 0.&lt;/math&gt;

== Çавăн пекех ==

[[Метцлер матрици]]

== Литература ==
# Abraham Berman, Robert J. Plemmons, ''Nonnegative Matrices in the Mathematical Sciences'', 1994, SIAM. ISBN 0-89871-321-8.
# A. Berman and R. J. Plemmons, ''Nonnegative Matrices in the Mathematical Sciences'', Academic Press, 1979 (chapter 2), ISBN 0-12-092250-9
# R.A. Horn and C.R. Johnson, ''Matrix Analysis'', Cambridge University Press, 1990 (chapter 8).
# 
# 
# Henryk Minc, ''Nonnegative matrices'', John Wiley&amp;Sons, New York, 1988, ISBN 0-471-83966-3
# Seneta, E. ''Non-negative matrices and Markov chains''. 2nd rev. ed., 1981, XVI, 288 p., Softcover Springer Series in Statistics. (Originally published by Allen &amp; Unwin Ltd., London, 1973) ISBN 978-0-387-29765-1
# [[Richard S. Varga]] 2002 ''Matrix Iterative Analysis'', Second ed. (of 1962 Prentice Hall edition), Springer-Verlag.

{{Куçармалла|fr|Matrice à coefficients positifs}}

{{Векторсем тата матрицăсем}}
[[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]]
[[Категори:Матрицăсем]]</text>
      <sha1>npqp1y1wcpchrhhfss2xhbirfcmahfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-11-1 (cv)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131059</id>
    <revision>
      <id>878452</id>
      <timestamp>2026-10-26T19:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Витражи церкви Марии Магдалины с изображениями двенадцати святых, Санта-Маргарита, Балеарские острова, Испания»</comment>
      <origin>878452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="8p4s304dqa55lpqkxnoeo3x35w9emi3" xml:space="preserve">Витражи церкви Марии Магдалины с изображениями двенадцати святых, Санта-Маргарита, Балеарские острова, Испания</text>
      <sha1>8p4s304dqa55lpqkxnoeo3x35w9emi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-11-1</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131060</id>
    <revision>
      <id>878453</id>
      <timestamp>2026-10-26T19:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Església Santa Margalida - Santa Margalida - Mallorca - stained-glass windows.jpg»</comment>
      <origin>878453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="d3rzpd8f8w3cxabsfzq1gn9x5p8nfpn" xml:space="preserve">Església Santa Margalida - Santa Margalida - Mallorca - stained-glass windows.jpg</text>
      <sha1>d3rzpd8f8w3cxabsfzq1gn9x5p8nfpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-11-2 (cv)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131061</id>
    <revision>
      <id>878454</id>
      <timestamp>2026-10-26T19:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Кладбище Сен-Шарль, Квебек, Квебек, Канада»</comment>
      <origin>878454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="89ifonb873pvq45hjny1p5dahi5ihy5" xml:space="preserve">Кладбище Сен-Шарль, Квебек, Квебек, Канада</text>
      <sha1>89ifonb873pvq45hjny1p5dahi5ihy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-11-2</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131062</id>
    <revision>
      <id>878455</id>
      <timestamp>2026-10-26T19:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Snow-covered Saint-Charles Cemetery 6.jpg»</comment>
      <origin>878455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="7wpwk56i9mlgurz9j7x50ztanhux4lo" xml:space="preserve">Snow-covered Saint-Charles Cemetery 6.jpg</text>
      <sha1>7wpwk56i9mlgurz9j7x50ztanhux4lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Карттă</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131063</id>
    <revision>
      <id>878457</id>
      <timestamp>2026-10-26T19:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Çĕнĕ шаблон: топографи картти листне кăтартать («Шаблон:Карттă» ссылкисем тупăннăран, 3 статьяра усă курнă)</comment>
      <origin>878457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="hl4j86stierfhkq7acwab4q8x47al82" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;Топографи картти: {{{1}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
Топографи картти листне кăтартакан шаблон. Усă курни: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Карттă|O-38-XXXVI}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
[[Категори:Шаблонсем]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hl4j86stierfhkq7acwab4q8x47al82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Патша сăрчĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131064</id>
    <revision>
      <id>878458</id>
      <timestamp>2026-10-26T19:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Çĕнĕ статья: Сĕнтĕрвăррири Патша сăрчĕ (Государева гора). Çăлкуçсем: Дмитриев С. К., 1990; „Мариинско-Посадская сторона…“, 1999; geraldika.ru. Вырăсла Википедин „Мариинский Посад“ тата „Сундырка“ статьйисем тăрăх (куçарса) çырнă</comment>
      <origin>878458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2853" sha1="obpefzzardq7x8t5v4uebcj4kt6vgtu" xml:space="preserve">{{Паллă вырăн
|Тĕс                      = Сăрт
|Чăвашла ят               = Патша сăрчĕ
|Вырнаçун ячĕ             = Патша сăрчĕ (Государева гора)
|Вырнаçу                  = [[Сĕнтĕрвăрри]] хули, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], Чăваш Ен
|Патшалăх                 = РФ
}}
'''Патша сăрчĕ''' (вырӑсла „Государева гора“) — Чăваш Енри [[Сĕнтĕрвăрри]] хулин хĕвелтухăç пайĕнче, [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче вырнаçнă сăрт. Сĕнтĕрвăрри хулин символĕсенчен пĕри.

== Истори ==
[[1763]] çулта [[Екатерина II]] императрица Хусана кайнă çул çинче Атăл тăрăх ишсе пынă чухне Сундырь ялне (халĕ [[Сĕнтĕрвăрри]]) пырса тухнă. Атăл çыранĕнчи илемлĕ пейзажсем ăна кăмăлласа илнĕ. Императрицăн чысне асăнса, вырăнти пуянлăх сăрт çинче уяв ирттернĕ; çакăнтанпа сăрта «Патша сăрчĕ» теççĕ&lt;ref name=&quot;Д90&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;МП99&quot; /&gt;.

Сăрт айĕнче нумай çăлкуç пур. Халĕ Патша сăрчĕ Сĕнтĕрвăррире туризмăн тĕп вырăнĕсенчен пĕри: сăрт çинчен Атăлăн анлă пейзажĕсене курма пулать.

== Герб ==
Сĕнтĕрвăрри муниципаллă округĕн гербĕнче ылтăн Патша сăрчĕ, икĕ симĕс тăрăллă, сăнарланă&lt;ref name=&quot;герб&quot; /&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Сĕнтĕрвăрри]]
* [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
* [[Атăл]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

&lt;ref name=&quot;Д90&quot;&gt;Дмитриев С. К. ''Мариинский Посад: Исторический очерк''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1990. — 173 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;МП99&quot;&gt;''Мариинско-Посадская сторона — новь и старина: летопись района''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1999. — 149 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;герб&quot;&gt;{{cite web|url = https://geraldika.ru/s/23083 |title = Герб Мариинско-Посадского муниципального округа |lang = ru |website = geraldika.ru}}&lt;/ref&gt;

{{stub}}
[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн географийĕ]]
[[Категори:Çутçанталăк]]</text>
      <sha1>obpefzzardq7x8t5v4uebcj4kt6vgtu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878459</id>
      <parentid>878458</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T19:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Йăнăшсене юсарнă: сноскăсен рефиницисене пĕрремĕш усă курнă вырăна куçарнă (cite errors fix)</comment>
      <origin>878459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2786" sha1="0ylp5bd92ygo5xl0yc0flzlosfgwcyx" xml:space="preserve">{{Паллă вырăн
|Тĕс                      = Сăрт
|Чăвашла ят               = Патша сăрчĕ
|Вырнаçун ячĕ             = Патша сăрчĕ (Государева гора)
|Вырнаçу                  = [[Сĕнтĕрвăрри]] хули, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], Чăваш Ен
|Патшалăх                 = РФ
}}
'''Патша сăрчĕ''' (вырӑсла „Государева гора“) — Чăваш Енри [[Сĕнтĕрвăрри]] хулин хĕвелтухăç пайĕнче, [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче вырнаçнă сăрт. Сĕнтĕрвăрри хулин символĕсенчен пĕри.

== Истори ==
[[1763]] çулта [[Екатерина II]] императрица Хусана кайнă çул çинче Атăл тăрăх ишсе пынă чухне Сундырь ялне (халĕ [[Сĕнтĕрвăрри]]) пырса тухнă. Атăл çыранĕнчи илемлĕ пейзажсем ăна кăмăлласа илнĕ. Императрицăн чысне асăнса, вырăнти пуянлăх сăрт çинче уяв ирттернĕ; çакăнтанпа сăрта «Патша сăрчĕ» теççĕ&lt;ref name=&quot;Д90&quot;&gt;Дмитриев С. К. ''Мариинский Посад: Исторический очерк''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1990. — 173 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МП99&quot;&gt;''Мариинско-Посадская сторона — новь и старина: летопись района''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1999. — 149 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;.

Сăрт айĕнче нумай çăлкуç пур. Халĕ Патша сăрчĕ Сĕнтĕрвăррире туризмăн тĕп вырăнĕсенчен пĕри: сăрт çинчен Атăлăн анлă пейзажĕсене курма пулать.

== Герб ==
Сĕнтĕрвăрри муниципаллă округĕн гербĕнче ылтăн Патша сăрчĕ, икĕ симĕс тăрăллă, сăнарланă&lt;ref name=&quot;герб&quot;&gt;{{cite web|url = https://geraldika.ru/s/23083 |title = Герб Мариинско-Посадского муниципального округа |lang = ru |website = geraldika.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Сĕнтĕрвăрри]]
* [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
* [[Атăл]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{stub}}
[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн географийĕ]]
[[Категори:Çутçанталăк]]</text>
      <sha1>0ylp5bd92ygo5xl0yc0flzlosfgwcyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878460</id>
      <parentid>878459</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T20:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ӳкерчĕк хушнă (Commons: Вид на Государеву гору.jpg, CC BY-SA 4.0)</comment>
      <origin>878460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3006" sha1="mwz3tpe5ixn6zgj0g42u8hits0ytztk" xml:space="preserve">{{Паллă вырăн
|Тĕс                      = Сăрт
|Чăвашла ят               = Патша сăрчĕ
|Ӳкерчĕк                  = Вид на Государеву гору.jpg
|Ӳкерчĕке алпусни         = Патша сăрчĕ, Сĕнтĕрвăрри хули
|Ӳкерчĕк анлăшĕ           =
|Вырнаçун ячĕ             = Патша сăрчĕ (Государева гора)
|Вырнаçу                  = [[Сĕнтĕрвăрри]] хули, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], Чăваш Ен
|Патшалăх                 = РФ
}}
'''Патша сăрчĕ''' (вырӑсла „Государева гора“) — Чăваш Енри [[Сĕнтĕрвăрри]] хулин хĕвелтухăç пайĕнче, [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче вырнаçнă сăрт. Сĕнтĕрвăрри хулин символĕсенчен пĕри.

== Истори ==
[[1763]] çулта [[Екатерина II]] императрица Хусана кайнă çул çинче Атăл тăрăх ишсе пынă чухне Сундырь ялне (халĕ [[Сĕнтĕрвăрри]]) пырса тухнă. Атăл çыранĕнчи илемлĕ пейзажсем ăна кăмăлласа илнĕ. Императрицăн чысне асăнса, вырăнти пуянлăх сăрт çинче уяв ирттернĕ; çакăнтанпа сăрта «Патша сăрчĕ» теççĕ&lt;ref name=&quot;Д90&quot;&gt;Дмитриев С. К. ''Мариинский Посад: Исторический очерк''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1990. — 173 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МП99&quot;&gt;''Мариинско-Посадская сторона — новь и старина: летопись района''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1999. — 149 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;.

Сăрт айĕнче нумай çăлкуç пур. Халĕ Патша сăрчĕ Сĕнтĕрвăррире туризмăн тĕп вырăнĕсенчен пĕри: сăрт çинчен Атăлăн анлă пейзажĕсене курма пулать.

== Герб ==
Сĕнтĕрвăрри муниципаллă округĕн гербĕнче ылтăн Патша сăрчĕ, икĕ симĕс тăрăллă, сăнарланă&lt;ref name=&quot;герб&quot;&gt;{{cite web|url = https://geraldika.ru/s/23083 |title = Герб Мариинско-Посадского муниципального округа |lang = ru |website = geraldika.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Сĕнтĕрвăрри]]
* [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
* [[Атăл]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{stub}}
[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн географийĕ]]
[[Категори:Çутçанталăк]]</text>
      <sha1>mwz3tpe5ixn6zgj0g42u8hits0ytztk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878461</id>
      <parentid>878460</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T20:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>«Хальхи тапхăр» пайĕ хушнă: 2025 çулти благоустройство (наци проекчĕ «Пурнăçшăн инфраструктура») тата 2026 ADDAWARDS премийĕ; çăлкуçсем: национальныепроекты.рф, runews24.ru</comment>
      <origin>878461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="bexuqwmzhh9qgqt21jw41yr2wksz3tb" xml:space="preserve">{{Паллă вырăн
|Тĕс                      = Сăрт
|Чăвашла ят               = Патша сăрчĕ
|Ӳкерчĕк                  = Вид на Государеву гору.jpg
|Ӳкерчĕке алпусни         = Патша сăрчĕ, Сĕнтĕрвăрри хули
|Ӳкерчĕк анлăшĕ           =
|Вырнаçун ячĕ             = Патша сăрчĕ (Государева гора)
|Вырнаçу                  = [[Сĕнтĕрвăрри]] хули, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], Чăваш Ен
|Патшалăх                 = РФ
}}
'''Патша сăрчĕ''' (вырӑсла „Государева гора“) — Чăваш Енри [[Сĕнтĕрвăрри]] хулин хĕвелтухăç пайĕнче, [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче вырнаçнă сăрт. Сĕнтĕрвăрри хулин символĕсенчен пĕри.

== Истори ==
[[1763]] çулта [[Екатерина II]] императрица Хусана кайнă çул çинче Атăл тăрăх ишсе пынă чухне Сундырь ялне (халĕ [[Сĕнтĕрвăрри]]) пырса тухнă. Атăл çыранĕнчи илемлĕ пейзажсем ăна кăмăлласа илнĕ. Императрицăн чысне асăнса, вырăнти пуянлăх сăрт çинче уяв ирттернĕ; çакăнтанпа сăрта «Патша сăрчĕ» теççĕ&lt;ref name=&quot;Д90&quot;&gt;Дмитриев С. К. ''Мариинский Посад: Исторический очерк''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1990. — 173 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МП99&quot;&gt;''Мариинско-Посадская сторона — новь и старина: летопись района''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1999. — 149 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;.

Сăрт айĕнче нумай çăлкуç пур. Халĕ Патша сăрчĕ Сĕнтĕрвăррире туризмăн тĕп вырăнĕсенчен пĕри: сăрт çинчен Атăлăн анлă пейзажĕсене курма пулать.

== Хальхи тапхăр ==
[[2025]] çулта «Пурнăçшăн инфраструктура» наци проекчĕ тăрăх Патша сăрчĕнче пысăк благоустройство ирттернĕ: кунта хула сцени, смотровая площадка, кану вырăнĕсем, фотозона, видовые качели, çӳремелли зонăсем тата экотропа йĕркеленĕ&lt;ref name=&quot;НП26&quot;&gt;{{cite web|url = https://национальныепроекты.рф/news/mariinskiy-posad-v-chuvashii-stal-pobeditelem-mezhdunarodnoy-premii |title = Мариинский Посад в Чувашии стал победителем международной премии |lang = ru |website = национальныепроекты.рф}}&lt;/ref&gt;.

[[2026]] çулхи [[нарăс]] уйăхĕнче «Патша сăрчĕ» (Государева гора) благоустройство проекчĕшĕн Сĕнтĕрвăрри хули тĕнчери ADDAWARDS премиин „Городская среда“ номинацийĕнче пĕрремĕш вырăна тухнă&lt;ref name=&quot;НП26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RN26&quot;&gt;{{cite web|url = https://runews24.ru/cheboksary/18/02/2026/proekt-blagoustrojstva-gosudareva-gora-v-gorode-mariinskij-posad-udostoilsya-prestizhnoj-nagradyi |title = Проект благоустройства «Государева гора» в городе Мариинский Посад удостоился престижной награды |lang = ru |website = runews24.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Герб ==
Сĕнтĕрвăрри муниципаллă округĕн гербĕнче ылтăн Патша сăрчĕ, икĕ симĕс тăрăллă, сăнарланă&lt;ref name=&quot;герб&quot;&gt;{{cite web|url = https://geraldika.ru/s/23083 |title = Герб Мариинско-Посадского муниципального округа |lang = ru |website = geraldika.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Сĕнтĕрвăрри]]
* [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
* [[Атăл]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{stub}}
[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн географийĕ]]
[[Категори:Çутçанталăк]]</text>
      <sha1>bexuqwmzhh9qgqt21jw41yr2wksz3tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878462</id>
      <parentid>878461</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T20:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Статьяна анлăлатнă: Тавралăх пайĕ, «Высокая» кивĕ ячĕ, благоустройство деталĕсем, герб пирки кĕскетнĕ çеç мар — тулли (heraldicum: 2003, регистр №1750, В. Шипунов). Çăлкуçсем: pgn21.ru, heraldicum.ru</comment>
      <origin>878462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6466" sha1="o1956qltq1walnab4pcxbv8wzm5ofdz" xml:space="preserve">{{Паллă вырăн
|Тĕс                      = Сăрт
|Чăвашла ят               = Патша сăрчĕ
|Ӳкерчĕк                  = Вид на Государеву гору.jpg
|Ӳкерчĕке алпусни         = Патша сăрчĕ, Сĕнтĕрвăрри хули
|Ӳкерчĕк анлăшĕ           = 
|Вырнаçун ячĕ             = Патша сăрчĕ (Государева гора)
|Вырнаçу                  = [[Сĕнтĕрвăрри]] хули, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], Чăваш Ен
|Патшалăх                 = РФ
}}
'''Патша сăрчĕ''' (вырӑсла „Государева гора“) — Чăваш Енри [[Сĕнтĕрвăрри]] хулин хĕвелтухăç пайĕнче, [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче вырнаçнă сăрт. Сĕнтĕрвăрри хулин символĕсенчен пĕри, кунта туристсем нумай килсе çӳреççĕ.

== Тавралăх ==
Патша сăрчĕ [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче, Сĕнтĕрвăрри хулин хĕвелтухăç пайĕнче вырнаçнă. Сундырка юханшывĕ Атăла юхса кĕнĕ вырăн унăн çумĕнче. Сăрт айĕнче нумай çăлкуç пур; сăрт çинчен Атăлăн анлă пейзажĕсене курма пулать.

== Истори ==
Малтанах сăрта вырăсла „Высокая“ („Çӳллĕ“) тенĕ пулнă&lt;ref name=&quot;ПГ21&quot;&gt;{{cite web|url = https://pgn21.ru/news/114106 |title = На один день в Мариинский Посад: что посмотреть без лишних трат и вернуться под большим впечатлением |lang = ru |website = pgn21.ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1763]] çулта [[Екатерина II]] императрица Хусана кайнă çул çинче Атăл тăрăх ишсе пынă чухне Сундырь ялне (халĕ [[Сĕнтĕрвăрри]]) пырса тухнă. Атăл çыранĕнчи илемлĕ пейзажсем ăна кăмăлласа илнĕ. Императрицăн чысне асăнса, вырăнти пуянлăх сăрт çинче уяв ирттернĕ; çакăнтанпа сăрта «Патша сăрчĕ» теççĕ&lt;ref name=&quot;Д90&quot;&gt;Дмитриев С. К. ''Мариинский Посад: Исторический очерк''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1990. — 173 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;МП99&quot;&gt;''Мариинско-Посадская сторона — новь и старина: летопись района''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1999. — 149 с. (вырӑсла)&lt;/ref&gt;.

Халĕ Патша сăрчĕ Сĕнтĕрвăррире туризмăн тĕп вырăнĕсенчен пĕри.

== Хальхи тапхăр ==
[[2025]] çулта «Пурнăçшăн инфраструктура» наци проекчĕ тăрăх Патша сăрчĕнче пысăк благоустройство ирттернĕ: кунта хула сцени, смотровая площадка, кану вырăнĕсем, фотозона, видовые качели, çӳремелли зонăсем тата экотропа йĕркеленĕ&lt;ref name=&quot;НП26&quot;&gt;{{cite web|url = https://национальныепроекты.рф/news/mariinskiy-posad-v-chuvashii-stal-pobeditelem-mezhdunarodnoy-premii |title = Мариинский Посад в Чувашии стал победителем международной премии |lang = ru |website = национальныепроекты.рф}}&lt;/ref&gt;.

Сăрт çинче смотровая вышка тата ачасем вылямалли городок (качелисемпе) пур; Атăлалла анмалли хăюллă чуркăмăс хатĕрленĕ. Хиелле те, каçалла та кунта ларса кĕтсе илме пулать&lt;ref name=&quot;ПГ21&quot; /&gt;.

[[2026]] çулхи [[нарăс]] уйăхĕнче «Патша сăрчĕ» (Государева гора) благоустройство проекчĕшĕн Сĕнтĕрвăрри хули тĕнчери ADDAWARDS премиин „Городская среда“ номинацийĕнче пĕрремĕш вырăна тухнă&lt;ref name=&quot;НП26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RN26&quot;&gt;{{cite web|url = https://runews24.ru/cheboksary/18/02/2026/proekt-blagoustrojstva-gosudareva-gora-v-gorode-mariinskij-posad-udostoilsya-prestizhnoj-nagradyi |title = Проект благоустройства «Государева гора» в городе Мариинский Посад удостоился престижной награды |lang = ru |website = runews24.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Герб ==
Сĕнтĕрвăрри муниципаллă округĕн (малтан — районăн) гербĕнче икĕ ылтăн сăрт, симĕс тăрăсемпе, сăнарланă; вĕсен хыçĕнче Патша сăрчĕ пулать. Гербĕн тепĕр пайĕ — Гессен полосаллă арăсланĕ, вăл хулана ятне панă императрица Мария Александровнăна пĕлтерет. Герба [[2003]] çулхи [[çĕртме, 27]] йышăннă, ăна патшалăх геральдика регистрне (№ 1750) кĕртнĕ; ӳкерчĕкĕн авторĕ — ӳнерçĕ-геральдист Вадим Шипунов&lt;ref name=&quot;ГЕРБ&quot;&gt;{{cite web|url = https://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/mar_posa.htm |title = Мариинско-Посадский район (гербы) |lang = ru |website = heraldicum.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;герб&quot;&gt;{{cite web|url = https://geraldika.ru/s/23083 |title = Герб Мариинско-Посадского муниципального округа |lang = ru |website = geraldika.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Сĕнтĕрвăрри]]
* [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
* [[Атăл]]
* [[Екатерина II]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
[[Категори:Чăваш Енĕн географийĕ]]
[[Категори:Çутçанталăк]]</text>
      <sha1>o1956qltq1walnab4pcxbv8wzm5ofdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131065</id>
    <revision>
      <id>878463</id>
      <timestamp>2026-10-26T20:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Çĕнĕ статья: Psy — Корей Республикин рэперĕ, «Gangnam Style» авторĕ. Вырăс тата акăлчан Википедийӗсенчен куçарнă</comment>
      <origin>878463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2631" sha1="g62aculrky4013r1r4rbxjc9xis9yzy" xml:space="preserve">'''Psy''' (корейле ''싸이'', сасăлавĕ «Сай»; чăн ячĕ — '''Пак Чэ Сан''', корейле ''박재상''; çуралнă [[1977]] çулхи [[раштав, 31]] [[Сеул]]ра, [[Корей Республики]]нче) — [[Корей Республики]]н рэперĕ, юрăç, юрăсен авторĕ тата продюсер. Хăйĕн «Gangnam Style» юрринпе тата кулăшлă видеоклипĕсемпе паллă.

== Истори ==

Psy [[2001]] çулта пĕрремĕш «Psy from the Psycho World!» альбоме кăларать, [[2010]] çулта YG Entertainment мусăк компанине кĕрет.

[[2012]] çулхи [[утă, 15]] унăн «Gangnam Style» юррин клипĕ тухать. Çулхи [[чӳк, 24]] çак клип Ютубра пăхнисен шучĕпе пĕрремĕш вырăна тухать, [[раштав, 21]] вара Ютуб историйĕнче пĕр миллиард хут пăхнă пĕрремĕш видеоклип пулса тăрать&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Psy ''Psy'' — Вырăс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;. Çак çултах Psy Нью-Йоркри Таймс-сквер лапамĕнче иртнĕ çĕнĕ çул концерчĕнче миллион ытла çын умĕнче юрланă&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2013]] çулхи [[ака, 13]] «Gentleman» клипĕ тухать: пĕр эрне хушшинче ăна 160 миллион ытла хут пăхнă&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[2014]] çулхи [[çу, 31]] «Gangnam Style» клипне 2 миллиард хут пăхнă; 32-битлă хисеп çитменнипе Google Ютубра пăхнисене шутлакан кодне улăштарма тивет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Каярах «Hangover» ([[2014]], Snoop Doggпа пĕрле) тата «Daddy» ([[2015]]) клипĕсем тухаççĕ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2018]] çулта Psy хăйĕн P Nation мусăк лейблне никĕслет&lt;ref name=&quot;pn&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/P_Nation ''P Nation'' — Акăлчан Википедийӗ]&lt;/ref&gt;. [[2022]] çулта «Psy 9th» альбомĕ тухать, унта BTS группăран Suga хутшăннă «That That» юрă пур&lt;ref name=&quot;en&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Psy ''Psy'' — Акăлчан Википедийӗ]&lt;/ref&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Мусăк]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Рэперсем]]
[[Категори:Мусăк]]
[[ru:Psy]]
[[en:Psy]]</text>
      <sha1>g62aculrky4013r1r4rbxjc9xis9yzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878480</id>
      <parentid>878463</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T09:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Викиданных сителӗнче (Q20150) сӑнӳкерчӗк пур — вырӑнти интервикин кӑларнӑ</comment>
      <origin>878480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2609" sha1="o4ejvvqgop1yuvhrivjbvgfsiw4an1x" xml:space="preserve">'''Psy''' (корейле ''싸이'', сасăлавĕ «Сай»; чăн ячĕ — '''Пак Чэ Сан''', корейле ''박재상''; çуралнă [[1977]] çулхи [[раштав, 31]] [[Сеул]]ра, [[Корей Республики]]нче) — [[Корей Республики]]н рэперĕ, юрăç, юрăсен авторĕ тата продюсер. Хăйĕн «Gangnam Style» юрринпе тата кулăшлă видеоклипĕсемпе паллă.

== Истори ==

Psy [[2001]] çулта пĕрремĕш «Psy from the Psycho World!» альбоме кăларать, [[2010]] çулта YG Entertainment мусăк компанине кĕрет.

[[2012]] çулхи [[утă, 15]] унăн «Gangnam Style» юррин клипĕ тухать. Çулхи [[чӳк, 24]] çак клип Ютубра пăхнисен шучĕпе пĕрремĕш вырăна тухать, [[раштав, 21]] вара Ютуб историйĕнче пĕр миллиард хут пăхнă пĕрремĕш видеоклип пулса тăрать&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Psy ''Psy'' — Вырăс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;. Çак çултах Psy Нью-Йоркри Таймс-сквер лапамĕнче иртнĕ çĕнĕ çул концерчĕнче миллион ытла çын умĕнче юрланă&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2013]] çулхи [[ака, 13]] «Gentleman» клипĕ тухать: пĕр эрне хушшинче ăна 160 миллион ытла хут пăхнă&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[2014]] çулхи [[çу, 31]] «Gangnam Style» клипне 2 миллиард хут пăхнă; 32-битлă хисеп çитменнипе Google Ютубра пăхнисене шутлакан кодне улăштарма тивет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Каярах «Hangover» ([[2014]], Snoop Doggпа пĕрле) тата «Daddy» ([[2015]]) клипĕсем тухаççĕ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2018]] çулта Psy хăйĕн P Nation мусăк лейблне никĕслет&lt;ref name=&quot;pn&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/P_Nation ''P Nation'' — Акăлчан Википедийӗ]&lt;/ref&gt;. [[2022]] çулта «Psy 9th» альбомĕ тухать, унта BTS группăран Suga хутшăннă «That That» юрă пур&lt;ref name=&quot;en&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/Psy ''Psy'' — Акăлчан Википедийӗ]&lt;/ref&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Мусăк]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Рэперсем]]
[[Категори:Мусăк]]</text>
      <sha1>o4ejvvqgop1yuvhrivjbvgfsiw4an1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шупашкар (юханшыв)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131066</id>
    <revision>
      <id>878464</id>
      <timestamp>2026-10-27T05:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Çĕнĕ статья: Шупашкар юханшывĕ (Атăл юппи). Вырăс Википедин «Чебоксарка (приток Волги)» статьине никĕсренĕ. Çăлкуçсем: Чăваш энциклопедийĕ, Патшалăх шыв реестрĕ, В. Д. Димитриев</comment>
      <origin>878464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3938" sha1="cu9444lndeu2467ulifi17i27rir6fl" xml:space="preserve">{{Юханшыв
|Ячĕ                     = Шупашкар
|Нацилле ячĕ            = ru Чебоксарка
|Ӳкерчĕк                 = Река Чебоксарка, август 2020.jpg
|Ӳкерчĕке ăнлантарни    = Шупашкар кӳлмекне юхса кĕнĕ вырăнта, 2020
|Тăршшĕ                  = 13
|Бассейн лаптăкĕ         = 67,6
|Бассейн                 = Атăл/Каçпи тинĕсĕ
|Шыв тăкакĕ              = 0,31
|Шыв пуçламăшĕ           = 
|Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = Çандра (Чандрово) ял патĕнче
|Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ  = 143
|Шыв вăрри               = Атăл
|Шыв вăррин вырнаçăвĕ    = Шупашкар кӳлмекĕ, Шупашкар хулинче
|Шыв вăррин çӳллĕшĕ      = 67
|Патшалăх                = Раççей
|Регион                  = Чăваш Ен
|Район                   = Шупашкар
}}

'''Шупашкар''' (вырӑсла „Чебоксарка&quot;) — [[Раççей]]ри [[Чăваш Ен]] территорийĕнче, [[Шупашкар]] хулинче юхакан пĕчĕк юханшыв, [[Атăл]] юппи&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Кириллов А. А. Чебоксарка // Электронная Чувашская энциклопедия / Гл. ред. Ю. Н. Исаев. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2011. — Т. 4: Си—Я. — 797 с. — ISBN 978-5-7670-1931-1.&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Юханшыв Çандра (Чандрово) ял патĕнче пуçланать&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;. Унăн тăршшĕ 13 çухрăм, шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ 143 метр, шыв вăррин çӳллĕшĕ 67 метр, бассейн лаптăкĕ 67,6 км², вăтам шыв тăкакĕ 0,31 м³/çек&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gvr&quot;&gt;{{cite web|url=https://textual.ru/gvr/index.php?card=177034|title=Чебоксарка|work=Патшалăх шыв реестрĕ (Раççей)|accessdate=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Юханшыв хула витĕр юхса [[Шупашкар кӳлмекĕ]]не (Атăл) юхса кĕрет. Унăн икĕ юппи пур — [[Сăкăт]] тата Трусиха&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

Шупашкар кӳлмекне туса хунă хыççăн юханшывăн бассейн лаптăкĕ 75,7 км²-рен 67,6 км²-чен кĕскет&lt;ref name=&quot;gvr&quot;/&gt;.

== Ят пулса кайни ==
Халапсем тăрăх, юханшыв ятне çын ятĕнчен панă. 1763—1765 çулсенче А. И. Свечин çырса илнĕ халапсенче Шупашкар ятлă çын «ют çынсем хушшинче хисепре пулни» каланă. Çав çын ятĕпе юханшыва та чĕнме пуçланă&lt;ref name=&quot;halap&quot;&gt;Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 1993. — С. 124—125. — ISBN 5-7670-0694-6.&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики: краеведческий словарь. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2017. — 575 с. — ISBN 978-5-7670-2541-1.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Çавал (юханшыв)]]

[[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]]
[[Категори:Шупашкар]]

[[ru:Чебоксарка (приток Волги)]]
[[en:Cheboksarka]]</text>
      <sha1>cu9444lndeu2467ulifi17i27rir6fl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878465</id>
      <parentid>878464</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T05:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Инфобокс тӳрлетнӗ: координатсем хушнӑ, Нацилле ячӗ кӑларнӑ, ISBN шаблона куҫарнӑ</comment>
      <origin>878465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4134" sha1="ecf38i65okku91t9nj58idxure2iucz" xml:space="preserve">{{Юханшыв
|Ячĕ                     = Шупашкар
|Ӳкерчĕк                 = Река Чебоксарка, август 2020.jpg
|Ӳкерчĕке ăнлантарни    = Шупашкар кӳлмекне юхса кĕнĕ вырăнта, 2020
|Тăршшĕ                  = 13
|Бассейн лаптăкĕ         = 67,6
|Бассейн                 = Атăл/Каçпи тинĕсĕ
|Шыв тăкакĕ              = 0,31
|Шыв пуçламăшĕ           = 
|Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = Çандра (Чандрово) ял патĕнче
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 6|s_lat_sec = 3
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 47|s_lon_min = 5|s_lon_sec = 46
|Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ  = 143
|Шыв вăрри               = Атăл
|Шыв вăррин вырнаçăвĕ    = Шупашкар кӳлмекĕ, Шупашкар хулинче
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 56|m_lat_min = 8|m_lat_sec = 54
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 15|m_lon_sec = 13
|Шыв вăррин çӳллĕшĕ      = 67
|Патшалăх                = Раççей
|Регион                  = Чăваш Ен
|Район                   = Шупашкар
}}

'''Шупашкар''' (вырӑсла „Чебоксарка&quot;) — [[Раççей]]ри [[Чăваш Ен]] территорийĕнче, [[Шупашкар]] хулинче юхакан пĕчĕк юханшыв, [[Атăл]] юппи&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Кириллов А. А. Чебоксарка // Электронная Чувашская энциклопедия / Гл. ред. Ю. Н. Исаев. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2011. — Т. 4: Си—Я. — 797 с. — {{ISBN|978-5-7670-1931-1}}.&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Юханшыв Çандра (Чандрово) ял патĕнче пуçланать&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;. Унăн тăршшĕ 13 çухрăм, шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ 143 метр, шыв вăррин çӳллĕшĕ 67 метр, бассейн лаптăкĕ 67,6 км², вăтам шыв тăкакĕ 0,31 м³/çек&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gvr&quot;&gt;{{cite web|url=https://textual.ru/gvr/index.php?card=177034|title=Чебоксарка|work=Патшалăх шыв реестрĕ (Раççей)|accessdate=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Юханшыв хула витĕр юхса [[Шупашкар кӳлмекĕ]]не (Атăл) юхса кĕрет. Унăн икĕ юппи пур — [[Сăкăт]] тата Трусиха&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

Шупашкар кӳлмекне туса хунă хыççăн юханшывăн бассейн лаптăкĕ 75,7 км²-рен 67,6 км²-чен кĕскет&lt;ref name=&quot;gvr&quot;/&gt;.

== Ят пулса кайни ==
Халапсем тăрăх, юханшыв ятне çын ятĕнчен панă. 1763—1765 çулсенче А. И. Свечин çырса илнĕ халапсенче Шупашкар ятлă çын «ют çынсем хушшинче хисепре пулни» каланă. Çав çын ятĕпе юханшыва та чĕнме пуçланă&lt;ref name=&quot;halap&quot;&gt;Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 1993. — С. 124—125. — {{ISBN|5-7670-0694-6}}.&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики: краеведческий словарь. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2017. — 575 с. — {{ISBN|978-5-7670-2541-1}}.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Çавал (юханшыв)]]

[[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]]
[[Категори:Шупашкар]]

[[ru:Чебоксарка (приток Волги)]]
[[en:Cheboksarka]]</text>
      <sha1>ecf38i65okku91t9nj58idxure2iucz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878466</id>
      <parentid>878465</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T06:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Нацилле ячĕ ru/Чебоксарка форматпа кĕртнĕ (чĕлхе кăтартăвĕ тĕрĕс)</comment>
      <origin>878466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4194" sha1="dj9ejg5gxwuoez1tx5hrvhc7dexxqgs" xml:space="preserve">{{Юханшыв
|Ячĕ                     = Шупашкар
|Нацилле ячĕ            = ru/Чебоксарка
|Ӳкерчĕк                 = Река Чебоксарка, август 2020.jpg
|Ӳкерчĕке ăнлантарни    = Шупашкар кӳлмекне юхса кĕнĕ вырăнта, 2020
|Тăршшĕ                  = 13
|Бассейн лаптăкĕ         = 67,6
|Бассейн                 = Атăл/Каçпи тинĕсĕ
|Шыв тăкакĕ              = 0,31
|Шыв пуçламăшĕ           = 
|Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = Çандра (Чандрово) ял патĕнче
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 6|s_lat_sec = 3
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 47|s_lon_min = 5|s_lon_sec = 46
|Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ  = 143
|Шыв вăрри               = Атăл
|Шыв вăррин вырнаçăвĕ    = Шупашкар кӳлмекĕ, Шупашкар хулинче
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 56|m_lat_min = 8|m_lat_sec = 54
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 15|m_lon_sec = 13
|Шыв вăррин çӳллĕшĕ      = 67
|Патшалăх                = Раççей
|Регион                  = Чăваш Ен
|Район                   = Шупашкар
}}

'''Шупашкар''' (вырӑсла „Чебоксарка&quot;) — [[Раççей]]ри [[Чăваш Ен]] территорийĕнче, [[Шупашкар]] хулинче юхакан пĕчĕк юханшыв, [[Атăл]] юппи&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Кириллов А. А. Чебоксарка // Электронная Чувашская энциклопедия / Гл. ред. Ю. Н. Исаев. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2011. — Т. 4: Си—Я. — 797 с. — {{ISBN|978-5-7670-1931-1}}.&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Юханшыв Çандра (Чандрово) ял патĕнче пуçланать&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;. Унăн тăршшĕ 13 çухрăм, шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ 143 метр, шыв вăррин çӳллĕшĕ 67 метр, бассейн лаптăкĕ 67,6 км², вăтам шыв тăкакĕ 0,31 м³/çек&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gvr&quot;&gt;{{cite web|url=https://textual.ru/gvr/index.php?card=177034|title=Чебоксарка|work=Патшалăх шыв реестрĕ (Раççей)|accessdate=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Юханшыв хула витĕр юхса [[Шупашкар кӳлмекĕ]]не (Атăл) юхса кĕрет. Унăн икĕ юппи пур — [[Сăкăт]] тата Трусиха&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

Шупашкар кӳлмекне туса хунă хыççăн юханшывăн бассейн лаптăкĕ 75,7 км²-рен 67,6 км²-чен кĕскет&lt;ref name=&quot;gvr&quot;/&gt;.

== Ят пулса кайни ==
Халапсем тăрăх, юханшыв ятне çын ятĕнчен панă. 1763—1765 çулсенче А. И. Свечин çырса илнĕ халапсенче Шупашкар ятлă çын «ют çынсем хушшинче хисепре пулни» каланă. Çав çын ятĕпе юханшыва та чĕнме пуçланă&lt;ref name=&quot;halap&quot;&gt;Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 1993. — С. 124—125. — {{ISBN|5-7670-0694-6}}.&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики: краеведческий словарь. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2017. — 575 с. — {{ISBN|978-5-7670-2541-1}}.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Çавал (юханшыв)]]

[[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]]
[[Категори:Шупашкар]]

[[ru:Чебоксарка (приток Волги)]]
[[en:Cheboksarka]]</text>
      <sha1>dj9ejg5gxwuoez1tx5hrvhc7dexxqgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878467</id>
      <parentid>878466</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T06:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Статьяна существенно расширил: притоки Сăкăт и Трусиха, гидрология, история (затопление при создании Шупашкар шыв усравĕ), экология и проект «Три реки», культура. 14 сносок. Вырăс Википедин статьйĕсене никӗсренӗ.</comment>
      <origin>878467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22980" sha1="eo5dkre9sjbyz85wihvds2akxkri6m4" xml:space="preserve">{{Юханшыв
|Ячĕ                     = Шупашкар
|Нацилле ячĕ            = ru/Чебоксарка
|Ӳкерчĕк                 = Река Чебоксарка, август 2020.jpg
|Ӳкерчĕке ăнлантарни    = Шупашкар кӳлмекне юхса кĕнĕ вырăнта, 2020 çулхи çурла
|Тăршшĕ                  = 13
|Бассейн лаптăкĕ         = 67,6
|Бассейн                 = Атăл/Каçпи тинĕсĕ
|Шыв тăкакĕ              = 0,31
|Шыв пуçламăшĕ           =
|Шыв пуçламăшĕн вырнаçăвĕ = Чантăр (Чандрово) ял патĕнче
|Шыв пуçламăшĕн çӳллĕшĕ  = 143
  |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 6|s_lat_sec = 3
  |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 47|s_lon_min = 5|s_lon_sec = 46
|Шыв вăрри               = Атăл
|Шыв вăррин вырнаçăвĕ    = Шупашкар кӳлмекĕ, Шупашкар хулинче
|Шыв вăррин çӳллĕшĕ      = 67
  |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 56|m_lat_min = 8|m_lat_sec = 54
  |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 47|m_lon_min = 15|m_lon_sec = 13
|Патшалăх                = Раççей
|Регион                  = Чăваш Ен
|Район                   = Шупашкар
}}

'''Шупашкар''' (вырӑсла „Чебоксарка&quot;) — [[Раççей]]ри [[Чăваш Ен]] территорийĕнче, [[Шупашкар]] хулинче юхакан пĕчĕк юханшыв, [[Атăл]] юппи&lt;ref name=&quot;enc&quot;&gt;Кириллов А. А. Чебоксарка // Электронная Чувашская энциклопедия / Гл. ред. Ю. Н. Исаев. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2011. — Т. 4: Си—Я. — 797 с. — {{ISBN|978-5-7670-1931-1}}.&lt;/ref&gt;. Çак юханшыв хулари паллă пӗчӗк юханшывсенчен пӗри шутланать&lt;ref name=&quot;tririki&quot;/&gt;. Хулан авалхи кун-çулĕ çак юханшывпа тачă çыхăннă: авалхи хулаш унăн вăрри айлăмĕнче, икĕ çыран хĕррипе те, вырнаçнă пулнă&lt;ref name=&quot;halap&quot;&gt;Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 1993. — С. 124—125. — {{ISBN|5-7670-0694-6}}.&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Шупашкар юханшывĕ [[Шупашкар]] хулинчен кăнтăр-анăçалла, [[Чантăр (Чандрово)|Чантăр]] (Чандрово) паççулки патĕнче, тинĕс шайĕнчен 143 метр çӳллĕшĕнче пуçланать&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chandrovo&quot;&gt;{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Чандрово|title=Чандрово|lang=ru|website=Вырăс Википедийĕ|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Чантăр — Шупашкар хула округĕнче, Ядрин шосси хĕрринче вырнаçнă паççулки; [[1964]] çулта унта çывăхри Иштереккаси, Сирмакасси тата Турикасси ялĕсене пĕрлештернĕ&lt;ref name=&quot;chandrovo&quot;/&gt;. Юханшыв Çантăртан çурçĕрелле юхать, хула витĕр иртсе [[Шупашкар кӳлмекĕ]]не — [[Шупашкар шыв усравĕ]]н пĕр пайне — юхса кĕрет; шыв вăрри тинĕс шайĕнчен 67 метр çӳллĕшĕнче вырнаçнă&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gvr&quot;&gt;{{cite web|url=https://textual.ru/gvr/index.php?card=177034|title=Чебоксарка|lang=ru|website=Патшалăх шыв реестрĕ (textual.ru)|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Пĕтĕмĕшле Шупашкар хули витĕр çиччĕ пĕчĕк юханшыв юхать: Шупашкар, Сăкăт, Трусиха, Кукшум, Пĕчĕк Кувшинка, Кайпулка тата Шалмас; вĕсен хула чиккири пĕтĕм тăршшĕ 39 çухрăма çитет&lt;ref name=&quot;tririki&quot;&gt;{{cite web|url=https://visitvolga.ru/blog/tri-reki-proekt-razvitiya-malykh-rek-cheboksar|title=«Три реки» — проект развития прибрежных территорий малых рек Чебоксар|lang=ru|website=visitvolga.ru|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Шупашкар кӳлмекне тумалличчен юханшывăн тăршшĕ 13 çухрăм пулнă, бассейн лаптăкĕ — 75,7 км²; кӳлмек тунă хыççăн бассейн лаптăкĕ 67,6 км²-чен кĕскет&lt;ref name=&quot;gvr&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mbu&quot;&gt;{{cite web|url=http://ekologia.cap.ru/sitemap.aspx?id=582947|title=Гидрологические характеристики и ресурсы поверхностных вод г. Чебоксары|lang=ru|website=ekologia.cap.ru|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Шыв системи çакăн пек: Шупашкар → [[Атăл]] → [[Каçпи тинĕсĕ]]. Юханшывӗн ӳкерӗшӗ пуçламӑшӗнчен вӑрриччен 76 метр яхӑн. Патшалăх шыв реестрĕ тăрăх, юханшыв Атăлăн çÿлти бассейн округне кĕрет; шыв хуçалăхĕн тĕп участокĕ — Атăл [[Ока]] вăрринчен [[Шупашкар ГЭСĕ|Шупашкар гидроузелне]] çити, [[Сăрă (юханшыв)|Сăрă]]па [[Ветлуга (юханшыв)|Ветлугă]]сăр пуçне&lt;ref name=&quot;gvr&quot;/&gt;. Юханшывăн патшалăх шыв реестрĕнчи кодĕ — 08010400312112100000026, патшалăх географи ячĕсен каталогĕнчи номерĕ — 0142273&lt;ref name=&quot;gvr&quot;/&gt;.

== Юпписем ==
Шупашкар юханшывĕн тĕп юппи — [[Сăкăт (Атăл юппи)|Сăкăт]]; çавăн пекех унăн айлăмне Трусиха юханшывĕ те кĕрет&lt;ref name=&quot;enc&quot;/&gt;.

=== Сăкăт ===
'''Сăкăт''' (вырӑсла „Сугутка&quot;) — Шупашкар юханшывĕн тĕп юппи, Шупашкар хули тăрăх юхать&lt;ref name=&quot;sugut&quot;&gt;{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Сугутка_(приток_Чебоксарки)|title=Сугутка (приток Чебоксарки)|lang=ru|website=Вырăс Википедийĕ|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Вăл [[Мăн Карачура]] ялĕ патĕнчи вăрман массивĕнче пуçланать те çурçĕрелле юхать: малтан Çапаев посёлокĕн хĕррипе, кайран Юго-Западный микрорайонĕпе „Богданка&quot; микрорайонĕ хушшинчи çырма хĕррипе иртет. Коммунальная Слобода урамĕ патĕнче, Спасо-Преображенски монастырьĕн çурçĕр енче, Сăкăт Шупашкарпа пĕрлешет; тепĕр версипе вара, вăл Шупашкар çумĕнчех Атăла — Шупашкар кӳлмекне — юхса кĕрет&lt;ref name=&quot;sugut&quot;/&gt;.

Сăкăт ятне хальхи Сăкăт микрорайонĕ вырăнĕнче пулнă поселокран илнĕ тесе шутлаççĕ. Çак юханшыв çинче [[Сăкăт кĕперĕ]] — Шупашкарăн кивĕ кĕперĕсенчен пĕри — ларать&lt;ref name=&quot;sugut&quot;/&gt;.

=== Трусиха ===
'''Трусиха''' (Трусовка) — Шупашкарти пĕчĕк юханшыв, Ленински районĕнче юхать&lt;ref name=&quot;trus&quot;&gt;{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Трусиха_(река)|title=Трусиха (река)|lang=ru|website=Вырăс Википедийĕ|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Вăл районăн кăнтăр чикки патĕнчи вăрман хĕрринче, тинĕс шайĕнчен 180 метр çӳллĕшĕнче пуçланать. Шупашкар кӳлмекне тумалличчен Трусиха Шупашкар юханшывĕн юппи пулнă; халĕ вăл кӳлмекĕн пĕчĕк пĕвине — Академик Крылов урамĕ çумĕнчи Шупашкар пĕвине — юхса кĕрет&lt;ref name=&quot;trus&quot;/&gt;. Трусиха бассейнĕнче Шупашкарăн тĕп кану паркĕ — Лакреев вăрманĕ — вырнаçнă; Гагарински кĕпер айĕнчен те юхса иртет&lt;ref name=&quot;trus&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tririki&quot;/&gt;.

== Гидрологи ==
Шупашкар юханшывĕн вăтам шыв тăкакĕ 0,31 м³/çек тăрать&lt;ref name=&quot;mbu&quot;/&gt;. Çуркунне юр ирĕлнĕ чухне юханшыв тулаççĕ, çуллахи типĕ тапхăрта вара вăл пĕчĕкленсе каять. Çуркунне кӳлмекĕн мăн пĕвĕсене Шупашкарпа Трусихăн хăйсен шывĕсем тултараççĕ; çулла çак пĕвесене Атăл шывĕпе, Мускав набережнойĕ çумĕнчи насос станцийĕ пулăшнипе, ятарласа тунă çĕр айĕнчи пăрăхсем урлă тултараççĕ&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;&gt;{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Чебоксарский_залив|title=Чебоксарский залив|lang=ru|website=Вырăс Википедийĕ|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Ку вăхăтра Шупашкарпа Трусиха шывĕсем пĕчĕк пĕвесенчен тӳрĕ Атăла пăрăхсемпе юхса кĕреççĕ, мăн пĕвесене кĕрсе каймаççĕ&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;.

== Кун-çулĕ ==
Хулан авалхи тапхăрĕ Шупашкар юханшывĕн вăрри айлăмĕпе тачă çыхăннă: археологсем тупнă авалхи хулаш кунта, юханшывăн икĕ çыран хĕрринче те, вырнаçнă пулнă; ялсем кунта малтанах та ларнă&lt;ref name=&quot;halap&quot;/&gt;. Вырăс çăлкуçĕсенче [[Шупашкар]] хулине пĕрремĕш хут [[1469]] çулта асăннă&lt;ref name=&quot;halap&quot;/&gt;; хулан аталанӑвӗн пӗрремӗш тапхӑрне тӗпчевҫем [[1555]] çулччен тесе палӑртаççӗ&lt;ref name=&quot;halap&quot;/&gt;. Авалхи çӑлкуҫсенче хула Атӑлӑн сылтӑм çыранӗнче, Шупашкарпа Кайпулка юханшывӗсем Атӑла юхса кӗнӗ вырӑнта, ларнӑ тесе ӑнлантарӑнӑ&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{cite web|url=https://gufo.me/dict/toponymy/%D0%A7%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B|title=Чебоксары // Топонимический словарь|lang=ru|website=gufo.me|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

XX ĕмĕрте юханшывăн шăпи питĕ улшăннă. [[1978]] çулта унăн аялти юхăмĕнче Шупашкар кӳлмекĕн инфраструктурине тума пуçланă&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;. [[1980]] çулхи раштавăн 31-мĕшĕнче [[Шупашкар ГЭСĕ]] ĕçе кĕртнĕ — çав вăхăтрах шыв усравĕн шайĕ 61 метрта пулнă; [[1981]] çулхи çуркунне ăна 63 метра çитие хăпартнă&lt;ref name=&quot;vodohr&quot;&gt;{{cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Чебоксарское_водохранилище|title=Чебоксарское водохранилище|lang=ru|website=Вырăс Википедийĕ|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Çакна пула Атăлăн Шупашкар патĕнчи шайĕ çÿллĕнме тытăннă, Шупашкар юханшывĕн аялти айлăмĕпе хулан кивĕ историллĕ пайĕ шыв айне пулса юлнă&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;. Кайран çак вырăнта хальхи [[Шупашкар кӳлмекĕ]] — икĕ пĕверен тытăнса тăракан культурăпа кану комплексĕ — сарăлнă&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;.

== Шупашкар кӳлмекĕ ==
Халĕ Шупашкар юханшывĕ [[Шупашкар кӳлмекĕ]]не юхса кĕрет. Кӳлмек — шыв-архитектура комплексĕ: унăн лаптăкĕ 0,365 км² ытла, çыран хĕррин тăршшĕ 4 çухрăмран иртет, тарăнăшĕ 10 метра çитет (вăтамран 5 метр)&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;. Çуллахи пысăк тапхăрта кӳлмекĕн мăн пĕвĕсем хăйсен шывçухăлĕпе çыхăнман, декоративлă шыв управĕ пек усă кураççĕ&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;. [[1996]] çулта кӳлмекре тепӗр дамбӑ тума йышӑннӑ, ӑна каярах «Храм çулӗ» ят панӑ; кӳлмека тултарасси ӗçӗсем [[2000]] çулта вӗҫленӗ&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;.

Кӳлмек акваторийĕ хулан виçĕ районĕн те çĕрне сарăлать; унăн çыран хĕрринче [[Анне палăкĕ]], Хĕрлĕ лапам тата ытти кану вырăнĕсем вырнаçнă. Кӳлмек çинче катамаранпа çӳреме, кимĕпе ярăнма май пур&lt;ref name=&quot;zaliv&quot;/&gt;.

== Экологи ==
Пĕчĕк юханшывсен çыран хĕрисем нумай вăхăт пăхăнманнипе Шупашкарăн шывĕсем хулан çутçанталăк каркасĕ пулассинчен тăрса юлнă: çырансем хĕрринче гараж кооперативĕсемпе пахча çыравĕсем йышăннă, юханшывсем хăйсене çулçӳревçĕсемшĕн лайăх мар вырăн шутланнă&lt;ref name=&quot;tririki&quot;/&gt;.

[[2021]] çулхи кăрлач уйăхĕнче Шупашкар администрацийĕ, Чăваш Ен правительстви, специализацилнĕ заказчик тата горожансем пĕрле «Виççĕ юханшыв» (вырӑсла „Три реки&quot;) пилот проекчĕне пуçарса янă. Проектăн тĕллевĕ — Сăкăт, Трусиха тата Шупашкар çыран хĕрисене аталантарасси: вĕсене парк зонисем, çуран çӳремелли маршрутсем, экологи тропписем тумалли. Ку виççĕ юханшывран пешеход çулĕпе çитме пулакан горожансен шучĕ 90 пин çынна яхăн. Мастер-плана архитекторсем, урбанистсем, экологсем, антропологсем кĕрекен команда хатĕрлет&lt;ref name=&quot;tririki&quot;/&gt;. Проектӑн тӗллевӗсем хулари климатӑн лайӑхланине, горожансен сывлӑхӗн лайӑхланипе ҫӗнӗ транспортпа пӗшӗкӗл зонӑсене туса хунипе районсен престижӗн ӗҫлении те кӗреҫҫӗ&lt;ref name=&quot;tririki&quot;/&gt;. Конкурс проекчӗсенче Шупашкарпа Сӑкӑт, Трусиха пӗрлешӗннӗ вырӑнта «Виҫҫӗ юханшыв» паркӗ тума тата шыв экологин музейӗ тума сӗннӗ&lt;ref name=&quot;park&quot;&gt;{{cite web|url=https://xn--d1acchc3adyj9k.xn--p1ai/project-competition/3027|title=Мастер-план комплексного устойчивого развития прибрежных территорий|lang=ru|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. [[2021]] çулхи утă уйăхĕнче Сăкăт çинче экоэкспедици ирттернĕ, унăн çумĕнче эко-пикник те йĕркеленĕ&lt;ref name=&quot;suguteco&quot;&gt;{{cite web|url=https://cheb.ws/news.htm?shownews=258775|title=Экоэкспедиция по Сугутке: топи, мусор, ковровые дорожки|lang=ru|website=cheb.ws|date=2021-07-06|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Экспедици хутшӑнаканӗсем çыран хӗррисенче топӑ тата каяш тупнӑ.

Çакнашкал проблемӑсем хулари ытти пӗчӗк юханшывсене те килӗҫҫӗ: экологсем çыран хӗррисенче вырӑнти каяш тăприсене, шывӑн сайраланнипе юханшывсен пуҫланӑвӗсен пӗрӗлнине асӑнаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;aif&quot;&gt;{{cite web|url=https://chv.aif.ru/ekologija/problem/gryaznaya-reka-musornye-berega-kak-reshayutsya-ekologicheskie-problemy|title=Грязная река, мусорные берега. Как решаются экологические проблемы|lang=ru|website=chv.aif.ru|date=2024-08-06|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Анчах та проблема пулса пырать: [[2024]] çулхи утă уйăхĕнче Протопопиха ялĕ çумĕнче Шупашкарка хăрушлăхлă каяшсем янă пирки горожансем пĕлтернĕ — шыв шурăлса кайнă, ялта усал шăршă сисĕннĕ&lt;ref name=&quot;waste&quot;&gt;{{cite web|url=https://cheb.ru/news/?shownews=296717|title=В Чебоксарку сливают опасные отходы. Вода в речке побелела, в Протопопихе вонь|lang=ru|website=cheb.ru|date=2024-07-18|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

[[2024]] çулта юханшывăн икĕ участокĕнче йĕре тӳрлетме тата Радужный микрорайонĕ патĕнче шыв ирттерекен коллектор тума 136 млн тенкĕлĕх контракт параççĕ; проект тăрăх юханшывăн пĕр пайĕ пăрăх айне кĕрет&lt;ref name=&quot;truba&quot;&gt;{{cite web|url=https://cheb.ru/news/?shownews=296833|title=Речку Чебоксарка частично закатают в трубу за 136 млн|lang=ru|website=cheb.ru|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. [[2025]] çулхи пуш уйăхĕнче ĕçсем пынă май юханшывăн юхăмне çĕнĕ йĕре куçарни пирки пĕлтернĕ&lt;ref name=&quot;trirusla&quot;&gt;{{cite web|url=https://cheb.ws/news.htm?shownews=294024|title=Проект «Три реки» — все? Пойму Чебоксарки будут спрямлять, а часть реки уберут в трубу|lang=ru|website=cheb.ws|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. [[2026]] çулта Чӑваш экологӗ Альберт Ластухин та хулари пӗчӗк юханшывсен варӑма тухасси ҫине талккашса тӑрать&lt;ref name=&quot;aif26&quot;&gt;{{cite web|url=https://chv.aif.ru/ekologija/problem/vsyo-plohoe-ot-ravnodushiya-ekolog-ob-unichtozhenii-lesov-i-zagryaznenii-rek|title=Всё плохое от равнодушия. Эколог — об уничтожении лесов и загрязнении рек|lang=ru|website=chv.aif.ru|date=2026-04-02|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

== Ят пулса кайни ==
Халапсем тăрăх, юханшыв ятне çын ятĕнчен панă. [[1763]]—[[1765]] çулсенче А. И. Свечин çырса илнĕ халапсенче Шупашкар ятлă çын «ют çынсем хушшинче хисепре пулни» каланă. Çав çын ятĕпе юханшыва та чĕнме пуçланă; унӑн сӑмахӗпе, Шебашкар «ирӗклӗ пурнӑҫлӑ лайӑх çын» пулнӑ, çакӑшӑн хӑйӗн кӑмӑлӗпе ютсем хушшинче хисепе тивӗҫнӗ&lt;ref name=&quot;halap&quot;/&gt;. Тепĕр верси тăрăх, „Шупашкар&quot; сăмах чăвашла «шупашка» (пăралук, моне́сто) сăмахран пулса кайнă теççĕ. Çак гипотезăсем И. С. Дубановăн сăмахсарĕнче тĕплĕнрех ăнлантарăнаççĕ&lt;ref name=&quot;dubanov&quot;&gt;Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики: краеведческий словарь. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2017. — 575 с. — {{ISBN|978-5-7670-2541-1}}.&lt;/ref&gt;.

== Культурăра ==
[[1946]] çулта чӑваш профессионаллӑ ӳнерӗн никӗслевҫисенчен пӗри шутланакан Моисей Спиридонов «Река Чебоксарка» ятлă картина ӳкернĕ; ӑна Чӑваш ӳнер музейӗнче упраҫҫӗ&lt;ref name=&quot;spir&quot;&gt;{{cite web|url=http://artmus.culture21.ru/ppage.aspx?objid=2683&amp;page=812&amp;type=13&amp;auth=1398&amp;norole=1|title=Картина «Река Чебоксарка». 1946 г. Автор — М. С. Спиридонов|lang=ru|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;. Юханшывăн XX ĕмĕр варринчи сăн-пичĕ [[1959]] çулхи çурла уйăхĕнчи фотографирипе те упранса юлнă&lt;ref name=&quot;photo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.etoretro.ru/pic38305.htm|title=Река Чебоксарка, август 1959 года|lang=ru|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Дубанов И. С. Географические названия Чувашской Республики: краеведческий словарь. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2017. — 575 с. — {{ISBN|978-5-7670-2541-1}}.
* Электронная Чувашская энциклопедия / Гл. ред. Ю. Н. Исаев. — Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2011. — Т. 4: Си—Я.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 1. Нижнее Поволжье / под ред. О. М. Зубченко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 287 с.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Шупашкар шыв усравĕ]]
* [[Шупашкар ГЭСĕ]]
* [[Сăкăт кĕперĕ]]
* [[Çавал (юханшыв)]]
* [[Атăл]]

[[Категори:Чăваш Енĕн юханшывĕсем]]
[[Категори:Шупашкар]]

[[ru:Чебоксарка (приток Волги)]]
[[en:Cheboksarka]]</text>
      <sha1>eo5dkre9sjbyz85wihvds2akxkri6m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенициллинсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131067</id>
    <revision>
      <id>878474</id>
      <timestamp>2026-10-27T08:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ статья: пенициллинсен ӑнлантарӑвӗ (антибиотиксен ушкӑнӗ). Чӑвашла ru:Пенициллины тата ru:Бензилпенициллин статьясенчен куҫарнӑ</comment>
      <origin>878474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27474" sha1="c7qdg2vdqa6wpg6iwtg9te2a2kytzcl" xml:space="preserve">[[Ӳкерчӗк:Penicillin core.svg|мини|Пенициллинсен пӗтӗмӗшле химилле структурри]]
'''Пенициллинсем''' (вырӑсла „пенициллины“, акӑлчанла ''penicillins'') — кӑмӑшка кӑмписем (лат. ''Penicillium'') пурнӑҫӗ вӑхӑтӗнче кӑларса тӑракан, бактерисене пӗтерме пултаракан антибиотиксен ушкӑнӗ; ушкӑнӑн ячӗ Penicillium кӑмпӑн ятӗнчен пулнӑ (лат. penicillum — «кисть»). Ҫак ушкӑна микроорганизмсенчен пулакан пӗрремӗш антибиотиксем кӗреҫҫӗ: пенициллина [[1928]] ҫулта акӑлчан бактериологӗ [[Александр Флеминг]] уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2710445|title=Пенициллины // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/4715441|title=Флеминг // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;. Медицинӑра усӑ курма пуҫласан, пенициллинсем маларах вилӗмлӗ пулассипе хӑратакан нумай чире — сепсиса, пневмоние, менингита, сифилиса — сиплеме вӗрентнӗ, ҫавӑнпа вӗсем медицина историйӗнче ятарлӑ вырӑн йышӑнаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot;&gt;Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — Ч. II. — С. 245—251. — ISBN 5-225-02735-0.&lt;/ref&gt;.

Химилле тытӑмӗпе пенициллинсем бета-лактам (β-лактам) антибиотикӗсем пулаҫҫӗ. Пур пенициллинсен те молекулин тӗп пайӗ — 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК): вӑл β-лактам циклӗнчен тата тиазолидин циклӗнчен тӑрать, пенициллинсем пӗр-пӗринчен ҫав циклсене ҫыпӑҫакан радикалӗсемпе кӑна уйрӑлса тӑраҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. Чи вӑйлӑ ҫутҫанталӑк пенициллинӗ — бензилпенициллин (пенициллин G), ӑна 1940-мӗш ҫулсенчен пуҫласа усӑ курма пуҫланӑ. Халӗ пенициллинсен ҫутҫанталӑкри тата ҫурма синтезлӑ нумай тӗсӗ пур, вӗсенчен чылайӑшӗ ҫак кунсенче те тӗнче медицининче чи кирлӗ эмелсен йышне кӗрет&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.antibiotic.ru/ab/013-22.shtml|title=Практическое руководство по антиинфекционной химиотерапии: Группа пенициллинов / Страчунский Л. С., Белоусов Ю. Б., Козлов С. Н.|lang=ru|website=antibiotic.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Кун-ҫулӗ ==

=== Кӑмӑшка авалхи самантсенче ===
[[Ӳкерчӗк:Penicillium notatum.jpg|мини|''Penicillium notatum'' кӑмӑшка кӑмпи]]
Кӑмӑшка кӑмпин бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗ ҫынсене авалах паллӑ пулнӑ. Авалхи Икӗпатра, Китайта тата Индире кӑмӑшка ҫӑкӑрпе сиенленнӗ ҫересене, ытӑ-пуҫа сипленӗ. Испанинчи Эль-Сидрон пештеринче тупнӑ неандертал ҫыннисен шӑл юлашкисенче ''Penicillium'' кӑмпин [[ДНК]] йӗррисене тупнӑ; ӑсчахсен шутланипе, кӑмӑшка бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗпе ҫав авалхи самантрахах усӑ курнӑ, ӑна диаре чирне хирӗҫ усӑ курнӑ теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Higham&quot;&gt;Хайэм Т. Мир до нас. Новый взгляд на происхождение человека = The World Before Us / пер. с англ. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — С. 56—57. — ISBN 978-5-00139-672-7.&lt;/ref&gt;.

Раҫҫейре симӗс кӑмӑшка 1870-мӗш ҫулсенче икӗ тухтӑр — Алексей Герасимович Полотебнов тата Вячеслав Авксентьевич Манассеин — тӗпченӗ. Манассеин ''Penicillium glaucum'' кӑмпин бактерисен ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлакан пахалӑхне ҫырса кӑтартнӑ, Полотебнов вара кӑмӑшка гнойлӑ ҫересене, тӗрлӗ коже чирӗсене сиплеме сӗннӗ; унӑн «Симӗс кӑмӑшкан патологилле пӗлтерӗшӗ» ятлӑ ӗҫӗ 1873 ҫулта тухнӑ. Анчах ҫав самантра ҫак сӗнӳсем ӑслав пӗрлӗхӗнче аталанайман. 1897 ҫулта франци ҫар тухтӑрӗ Эрнест Дюшен ''Penicillium'' кӑмпипе тунӑ экстракта чӗрчунсем ҫинче тӗрӗсленӗ тата бактерисене пӗтерекен пахалӑхне курнӑ, ҫапах та унӑн ӗҫӗ ӑслав пӗрлӗхӗнче асӑрханса илмен.

=== Флемингӗн уҫӑвӗ ===
Александр Флеминг (1881—1955) Шотландире ҫуралнӑ, Лондонра медицинӑра вӗреннӗ тата Сӑваплӑ Мария пульницинче микробиологи уйрӑмӗнче ӗҫленӗ. Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче вӑл Францире ҫар тухтӑрӗсемпе пӗрле ӗҫленӗ; унта вӑл сиенленнӗ ҫерсенчен килнӗ инфекцисем нумай салтака вӗлернине курнӑ — ҫакӑ ăна çĕнӗ антибактери эмелсем шырама ӑнтӑлтарнӑ. 1922 ҫулта Флеминг лизоциме — ҫын организмӗ хӑй кӑларакан, бактерисене пӗтерекен хӳтӗлев япалавне — уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;; ҫак тӗпчев ӑна каярах пенициллина тупма хатӗрленӗ.
[[Ӳкерчӗк:Alexander Fleming at his desk in a white lab coat with penicillin mold in petrie dishes around him.jpg|мини|Александр Флеминг, 1943 ҫул]]
[[1928]] ҫулхи [[авӑн, 28]] Лондонри Сӑваплӑ Мария пульницинчи бактериолог Александр Флеминг канӑран таврӑнсан хӑйӗн стафилококк культурисене пӑхнӑ та пӗр чашкара симӗс кӑмпа ӳснине тата кӑмпа патӗнчи бактерисем вилнине асӑрханӑ. Флеминг çакӑ кӑмпа кӑларнӑ япалава ''пенициллин'' ят панӑ тата тӗрӗслевсемпе унӑн стафилококксене, стрептококксене тата ытти нумай бактерие пӗтерекен пахалӑхне палӑртнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;. Вӑл пенициллин медицинӑра питӗ кирлӗ пулӗ тесе ӗненнӗ, анчах унӑн лабораторийӗ ӑна тасатса уйӑрайман — ҫав ӗҫ каярахпа ытти ӑсчахсене лекет. 1929 ҫулта Флеминг хӑйӗн уҫӑвӗ ҫинчен ӑслав журналӗнче пичетлесе кӑларнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

=== Оксфорд тӗпчевӗсемпе пӗрремӗш пациентсем ===
[[1939]]—[[1941]] ҫулсенче Оксфорд университечӗнче патолог Хоуард Флори тата биохимик Эрнст Чейн пенициллина тасатмалли аслӑ ӗҫ тунӑ; вӗсен командинче Норман Хитли те ӗҫленӗ. 1940 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче вӗсем бактерипе чирленӗ кӑшлавҫӑсене пенициллинпа сипленӗ: эмел илнӗ кӑшлавҫӑсем чӗрӗ юлнӑ, сиплеменнисем вӗленӗ. Ҫак эксперимент пенициллинӗн вӑйӗне тӗнчине кӑтартнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. 1941 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче пенициллинпа пӗрремӗш ҫынна — Альберт Александр лондон полицийӗн ӗҫтӗшне — сипленӗ: вӑл роза шӗрҫҫисемпе ҫӗртнӗ, ҫӗртнӗ вырӑнсенчен килнӗ инфекципе вилӗм патӗнче пулнӑ, пенициллин ӑна яппӑн лайӑхлатнӑ, анчах эмел ҫитменнипе сиплеве тӑратма тивнӗ те чирлӗ ҫын вилнӗ. [[1942]] ҫулта АПШ-ри пенициллинӑн пур запасӗн ҫуррине пӗр ҫынна — Анна Миллер ятлӑ чирлине — сиплеме ҫитнӗ; ҫав ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ҫӗршывӑн пур пухӑнӑвӗ вунӑ ҫынна ҫеҫ ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;Time-Miller&quot;&gt;{{cite web|url=https://time.com/4250235/penicillin-1942-history/|title=Penicillin History: What Happened to First American Patient|lang=en|website=Time}}&lt;/ref&gt;.

Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пенициллин кӑларассине питӗ хӑвӑртлатнӑ. АПШ-н Иллинойс штачӗнчи Пеория хулинче ӑсчахсем тӗнчерен нумай кӑмпа штаммӗсене пуҫтарнӑ: чӑхӑл ҫимӗҫ (канталупа) ҫинче ӳснӗ кӑмпа штаммӗ пенициллина малттинчен нумайрах кӑларнӑ. Кӑмӑшка пысӑк резервуарсенче, кукуруз ирӗлтернӗ шывӗпе ферментацилесе, промӑҫлӑх масштабӗпе ӳстерме вӗрентнӗ; 1943 ҫултанпа пенициллина миллионсемпе дозӑсемпе кӑларма тытӑннӑ, ҫакӑ тӑвӑм хакне питӗ ӳкернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lib.niu.edu/2001/iht810139.html|title=Penicillin: Medicine's Wartime Wonder Drug and Its Production at Peoria, Illinois|lang=en|website=Northern Illinois University Libraries}}&lt;/ref&gt;. [[1944]] ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗ ҫине тухнӑ союзник ҫарӗсене 2 миллион дозӑ ытла пенициллинпа тивӗҫтернӗ. Ҫав ҫултах Флеминга «сэр» чынне панӑ, [[1945]] ҫулта вӑл Флорипе Чейнпе пӗрле физиологипе медицина облаҫӗнчи Нобель парнине илме тивӗҫнӗ&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945: Fleming, Florey, Chain|lang=en|website=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;. Флеминг 1955 ҫулта вилнӗ; ӑна Лондонри Сӑваплӑ Павел соборӗнче, ҫӗршывӑн чи чаплӑ ҫыннисемпе пӗрле, пытарнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

Нобель лекцинче Флеминг малашлӑхшӑн хӑратакан сӑмах каланӑ: эмеле ҫитмен дозӑпа, сиплеве вӑхӑтсӑрах пӑрахса парсан, бактерисем хирӗҫ тӑма вӗренеҫҫӗ. Ҫав сӑмахсах паянхи кун та асӑнмалла: антибиотиксене ҫемҫе усӑ курсан пулакан хирӗҫ тӑни (резистентность) халӗ те тӗнче сывлӑх сыхлавӗн чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри.

=== ССРП-ра тата ҫурма синтезлӑ пенициллинсем ===
[[Совет Социализм Республикисен Пӗрлӗшӗвӗ|ССРП]]-ра пенициллинӑн пӗрремӗш тӗслӗхӗсене [[1942]] ҫулта микробиологсем Зинаида Ермольева тата Тамара Балезина тунӑ; Ермольева совет промӑҫлӑхӗнче пенициллин кӑларассине те хастар йӗркеленӗ, унӑн ''пенициллин-крустозин ВИЭМ'' препарачӗ ''Penicillium crustosum'' кӑмпинчен пулнӑ&lt;ref name=&quot;rus-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://journal-nriph.ru/journal/article/view/146|title=История создания советского пенициллина: вымысел и факты|lang=ru|website=journal-nriph.ru}}&lt;/ref&gt;. Вӑрҫӑ ҫулӗсенче совет пенициллинӗ фронтри тата тылри нумай чирле ҫынна ҫӑлса панӑ.

[[1957]] ҫулта Массачусетс технологийӗн институчӗн химикӗ Джон Шиэн пенициллинӑн тулли химилле синтезне тунӑ&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;Sheehan J. C., Henery-Logan K. R. The Total Synthesis of Penicillin V // Journal of the American Chemical Society. — 1957. — Vol. 79, № 5. — P. 1262—1263. — doi:10.1021/ja01562a063.&lt;/ref&gt;. Ҫав синтез тӑрӑх 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК) — пенициллин молекулин тӗпӗ — пулнине палӑртнӑ; ӑна ытти радикалсемпе ҫыпӑҫтарса ҫурма синтезлӑ антибиотиксене — ампициллина, метициллина, оксациллина, амоксициллина — тума вӗрентнӗ. Ҫак препарат ҫӗнӗ ӗмӗрти антибиотикотерапин никӗсне хунӑ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Химилле тытӑмӗ тата пулӑвӗ ==
[[Ӳкерчӗк:Penicillin-G.svg|мини|Бензилпенициллинӑн структурри]]
Пенициллин — йӳҫӗк; ӑнтан йывӑр мар ирӗлекен тӑварсем — натрий, калий, новокаин тӑварӗсем — тураҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Пенициллинсен пӗр-пӗринчен уйрӑлса тӑракан пайӗ — радикал ҫеҫ: тӗп 6-АПК пайӗ пуринӗн те пӗр пек. Бензилпенициллин (G) желудок йӳҫӗкӗнче хӑвӑрт аркатӑнать, ҫавӑнпа ӑна инъекципе кӑна кӗртеҫҫӗ; феноксиметилпенициллин (V) йӳҫӗке чӑтать, ӑна таблеткӑпа та илме пулать&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Кӑмпа клеткинче пенициллин виҫӗ тапхӑрта пулать: малтан виҫӗ аминйӳҫӗк (L-α-аминоадип йӳҫӗкӗ, L-цистеин, L-валин) пӗрлешсе трипептид ҫуратать; кайран вӑл окӑсланса икӗ цикллӑ изопенициллин N пулать; юлашки тапхӑрта аминогруппӑна ылмаштарсан пенициллин G ҫуралать&lt;ref name=&quot;Brakhage&quot;&gt;Brakhage A. A. Molecular Regulation of β-Lactam Biosynthesis in Filamentous Fungi // Microbiology and Molecular Biology Reviews. — 1998. — Vol. 62, № 3. — P. 547—585. — PMC 98925.&lt;/ref&gt;. Промӑҫлӑхра пенициллина ''Penicillium chrysogenum'' тӗсӗн кӑмписенчен ферментаци мелӗпе, ҫӗр айӗнчи пысӑк ферментаторсенче илеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;.

== Классификацийӗ ==
Халӗ пенициллинсене тӑватӑ ушкӑна пайлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;:

# Ҫутҫанталӑк пенициллинсем — кӑмпа хӑйӗн кӑлараканнисем: бензилпенициллин тата феноксиметилпенициллин (пенициллин V). Вӗсем хӗсӗк спектрлӑ: гнойлатакан коккӑсене тата грамм-плюс бактерисене ҫеҫ пусараҫҫӗ, пенициллиназа ферменчӗ вӗсене аркатать.
# Пенициллиназӑна чӗрӗ тӑракан ҫурма синтезлӑ пенициллинсем: метициллин, оксациллин, нафциллин. Вӗсене пенициллиназа кӑларакан бактерисене хирӗҫ усӑ кураҫҫӗ.
# Аминопенициллинсем: ампициллин, амоксициллин — сарлака спектрлӑ, грамм-минус бактерисене те пусараҫҫӗ.
# Сарлака спектрлӑ ҫӗнӗ пенициллинсем: карбоксипенициллинсем (тикарциллин, карбенициллин), уреидопенициллинсем (мезлоциллин, азлоциллин), амидинопенициллинсем (мециллам).

Ҫутҫанталӑк пенициллинсен бактерисене пусаракан вӑйӗ пӗр пек мар: 1960 ҫулта «British Medical Journal» журналра пичетленӗ тӗпчевсемпе, вӗсенчен чи вӑйли — бензилпенициллин&lt;ref name=&quot;Garrod&quot;&gt;Garrod L. P. Relative Antibacterial Activity of Three Penicillins // British Medical Journal. — 1960. — Vol. 1, № 5172. — P. 527—529. — doi:10.1136/bmj.1.5172.527.&lt;/ref&gt;.

Пӗрремӗш ушкӑн эмелӗсемпе ытларах гнойлӑ кокка инфекцисене сиплеҫҫӗ; пенициллиназӑна чӗрӗ тӑраканнисене стафилококк инфекцисем валли усӑ кураҫҫӗ; аминопенициллинсемпе халӗ чи анлӑ усӑ кураҫҫӗ: вӗсем отита, синусита, бронхита, пневмоние те сиплеме юрӑхлӑ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

== Пенициллинсем мӗнле ӗҫлеҫҫӗ ==
Пенициллинсем чылайӑшӗпех бактерицидла — бактерисене вӗлереҫҫӗ. Вӗсем бактерин клетка стенкин тӗп пайӗн — пептидогликан — ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлаҫҫӗ: транспептидаза реакцине, клетка стенкине хӑйне ҫыпӑҫтарас ӗҫе, пусараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;. Пенициллинсем тӗпӗнчен ӳсекен, пайланакан бактерисене вӗлереҫҫӗ: клетка стенкин ҫӗнӗ пайӗсем ҫуккипе бактери пайланаймасӑр пӑсӑлать те вилет. Грамм-плюс бактерисен клетка стенки питӗ тӑрӑ пулнипе вӗсем пенициллина питӗ сисеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Интереслӗ мел: пенициллинсен ӗҫӗ бактерисенчен килсен кӑна мар. Тӗпчевҫӗсен кӑтартнипе, β-лактам антибиотикӗсем мӑккӑн хлороплачӗсен пайланнине чараҫҫӗ, анчах ӳсентӑрансен ҫӳллӗ формисенче ҫавнашкал вӑй ҫук — вӗсенче пенициллинӑн тӗллевӗ — пептидогликан клетка стенки — ҫук&lt;ref name=&quot;Kasten&quot;&gt;Kasten B., Reski R. β-lactam antibiotics inhibit chloroplast division in a moss (Physcomitrella patens) but not in tomato (Lycopersicon esculentum) // Journal of Plant Physiology. — 1997. — Vol. 150, № 1—2. — P. 137—140. — doi:10.1016/S0176-1617(97)80193-9.&lt;/ref&gt;.

Сӗт ӗрчетекен чӗрчунсен, ҫав шутра этемӗн те, клеткисенче пептидогликан тата пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем ҫуккипе пенициллинсем ҫын организмне ытлашшиех сиен кӳмеҫҫӗ — антибиотиксенчен чи лайӑх итленӗнисенчен пӗри&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Бактерисен хирӗҫ тӑни ==
Халӗ нумай бактери пенициллинсене хирӗҫ тӑма вӗреннӗ (резистентность). Тӗп сӑлтавӗ — β-лактамаза ферменчӗ: вӑл β-лактам циклне аркатать те эмеле вӑйсӑрлатать. Ҫак механизм питӗ сарӑлнӑ: ӑна стафилококксем, гемофил паллики, кишӗк паллики (''Escherichia coli'') тата ытти клиника пӗлтерӗшлӗ патогенсем ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot;&gt;{{cite web|url=http://medbiol.ru/medbiol/infect_har/00194f17.htm|title=Ингибиторы бета-лактамаз|lang=ru|website=medbiol.ru}}&lt;/ref&gt;. Метициллин ҫине те чӗрӗ тӑракан MRSA тӗссем пур — вӗсене пульницасенчи (больница) инфекцисенче тӗл пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;.

Ҫакнашкал хирӗҫ тӑнӑ пулӑма кӗртмен тесен «хӳтӗленӗ пенициллинсем» тунӑ: вӗсен йышне β-лактамазӑна пӗтерекен япалавсем — клавулан йӳҫӗкӗ, сульбактам, тазобактам — кӗреҫҫӗ; тӗслӗхрен, амоксициллинпа клавулан йӳҫӗкӗ пӗрлӗ препарат пулать&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;. Ытти ҫулӗ — пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем улшӑнса кайни: ҫав белоксем пенициллинпе ҫыхӑнмасть пулаҫҫӗ.

Пур бактерисем те хирӗҫ тӑма вӗреннӗ пулин те, пӗр аслӑ пулӑм пур: сифилиса кӑларакан бледная трепонема пенициллинсене паянах лайӑх парӑнать, ҫавӑнпа сифилиса сиплеме пенициллин халӗ те тӗп эмел пулать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Медицинӑра усӑ курни ==
Пенициллинсемпе нумай бактери чирне сиплеҫҫӗ: пневмони, сепсис, менингит, ангина, дифтери, скарлатина, гонорея, сифилис, шӑк ҫулӗсен инфекцисем, коже тата ӑшӑм ҫӗрнӗ вырӑнсен инфекцисем&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Эмеле суйласси лаборатори тӗпчевӗпе палӑртать: патоген микроорганизмӗ пенициллина парӑнать-и тесе тӗрӗслеҫҫӗ, кайран тухтӑр эмеле суйласа илет.

Бензилпенициллина ытларах мышӑҫ айӗнче инъекци пек кӗртеҫҫӗ. Юнра вӑл 30—60 минутран чи нумайлӑха ҫитет, 3—4 сехетрен вара йӗрри кӑна тӑвать — ҫавӑнпа инъекцисене 3—4 сехетре пӗрре тума тивет; новокаин тӑварӗ ӑна ытларах вӑхӑт ӗҫлет, мӗншӗн тесен вӑл мышӑҫра «депо» пулса ларать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Ҫӑвар витӗр бензилпенициллин лайӑх ирӗлмест, желудок сӗлӗхӗ ӑна аркатать; ҫӑвар витӗр илмелли пенициллинсем — феноксиметилпенициллин, ампициллин, амоксициллин — урӑхла ӗҫлеҫҫӗ: вӗсене таблеткӑпа, ача-пӑча валли суспензи пек параҫҫӗ. Амоксициллина тӗнчипе анлӑ усӑ кураҫҫӗ: ӑна амбулатори практикӑнче нумай чире сиплеме параҫҫӗ&lt;ref name=&quot;WHO&quot; /&gt;.

Пенициллинсем чылай чух лайӑх пуҫтарӑнаҫҫӗ, анчах пайӑр ҫынсен аллерги реакцисем сиксе тухма пултараҫҫӗ: тир ҫинче сыпӑсем тухни, шӑрӑхлӑхӑн хӑпарни, хӑш чух вилӗмлӗ те пулакан анафилактикӑлла шок. Ҫавӑнпа пенициллина кӗртес умӗн тухтӑр аллергие тӗрӗслет; пенициллина ытлашшиех сисекен ҫынсене параҫҫӗ мар. Ытти пулӑмсем: диаре, кандидоз (кӑмпа ӳсӗвӗнчен пулакан чир). Пенициллинсем вирус чирӗсене — гриппа тата унӑнчен те ытлисене — сиплеймеҫҫӗ: вӗсем бактерисем ҫине ҫеҫ ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

Тӗнче сывлӑх сыхлавӗн организацийӗ (ВОЗ) бензилпенициллина тата амоксициллина чи кирлӗ эмелсен тӗнче ят-йышне кӗртнӗ — ҫакӑ ҫак препаратсене тӗнчипе сывлӑх сыхлавӗн никӗсӗ теме пултарать&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/groups/expert-committee-on-selection-and-use-of-essential-medicines/essential-medicines-lists|title=WHO Model List of Essential Medicines|lang=en|website=who.int}}&lt;/ref&gt;. Историре пенициллин миллионсемпе ҫын пурнӑҫӗ ҫӑлнӑ: вӑл «антибиотик ӗмӗрне» уҫнӑ, вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче ытлашшиех вилӗмлӗ пулакан чирсене — сепсиса, гангренӑ — ҫӗнтернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot; /&gt;.

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Антибиотик]]
* [[Бензилпенициллин]]
* [[Бактери]]
* [[Вакцинаци]]
* [[Чир]]
* [[Эмел]]

== Асӑрхавсем ==
{{асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — ISBN 5-225-02735-0.
* Фармацевтическая химия / под ред. А. П. Арзамасцева. — М.: ГЭОТАР-МЕД, 2004. — 640 с. — ISBN 5-9231-0438-5.
* Русанов К. В. Пенициллиновый приоритет: у линии фронта // Новости медицины и фармации. — 2007. — № 11.

[[ru:Пенициллины]]
[[en:Penicillin]]

[[Категори:Пенициллинсем]]
[[Категори:Антибиотиксем]]
[[Категори:Медицина]]</text>
      <sha1>c7qdg2vdqa6wpg6iwtg9te2a2kytzcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878476</id>
      <parentid>878474</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T09:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Ӳкерчӗк ят уҫӑлӑхӗнче Ӳ (U+04F0) тӗрӗс саспаллие тӳрлетнӗ; ISBN шаблона куҫарнӑ</comment>
      <origin>878476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27490" sha1="4ldny3npheej2iq395q97yh3tw9tscq" xml:space="preserve">[[Ӱкерчӗк:Penicillin core.svg|мини|Пенициллинсен пӗтӗмӗшле химилле структурри]]
'''Пенициллинсем''' (вырӑсла „пенициллины“, акӑлчанла ''penicillins'') — кӑмӑшка кӑмписем (лат. ''Penicillium'') пурнӑҫӗ вӑхӑтӗнче кӑларса тӑракан, бактерисене пӗтерме пултаракан антибиотиксен ушкӑнӗ; ушкӑнӑн ячӗ Penicillium кӑмпӑн ятӗнчен пулнӑ (лат. penicillum — «кисть»). Ҫак ушкӑна микроорганизмсенчен пулакан пӗрремӗш антибиотиксем кӗреҫҫӗ: пенициллина [[1928]] ҫулта акӑлчан бактериологӗ [[Александр Флеминг]] уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2710445|title=Пенициллины // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/4715441|title=Флеминг // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;. Медицинӑра усӑ курма пуҫласан, пенициллинсем маларах вилӗмлӗ пулассипе хӑратакан нумай чире — сепсиса, пневмоние, менингита, сифилиса — сиплеме вӗрентнӗ, ҫавӑнпа вӗсем медицина историйӗнче ятарлӑ вырӑн йышӑнаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot;&gt;Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — Ч. II. — С. 245—251. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.&lt;/ref&gt;.

Химилле тытӑмӗпе пенициллинсем бета-лактам (β-лактам) антибиотикӗсем пулаҫҫӗ. Пур пенициллинсен те молекулин тӗп пайӗ — 6-аминопенициллан йӱҫӗкӗ (6-АПК): вӑл β-лактам циклӗнчен тата тиазолидин циклӗнчен тӑрать, пенициллинсем пӗр-пӗринчен ҫав циклсене ҫыпӑҫакан радикалӗсемпе кӑна уйрӑлса тӑраҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. Чи вӑйлӑ ҫутҫанталӑк пенициллинӗ — бензилпенициллин (пенициллин G), ӑна 1940-мӗш ҫулсенчен пуҫласа усӑ курма пуҫланӑ. Халӗ пенициллинсен ҫутҫанталӑкри тата ҫурма синтезлӑ нумай тӗсӗ пур, вӗсенчен чылайӑшӗ ҫак кунсенче те тӗнче медицининче чи кирлӗ эмелсен йышне кӗрет&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.antibiotic.ru/ab/013-22.shtml|title=Практическое руководство по антиинфекционной химиотерапии: Группа пенициллинов / Страчунский Л. С., Белоусов Ю. Б., Козлов С. Н.|lang=ru|website=antibiotic.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Кун-ҫулӗ ==

=== Кӑмӑшка авалхи самантсенче ===
[[Ӱкерчӗк:Penicillium notatum.jpg|мини|''Penicillium notatum'' кӑмӑшка кӑмпи]]
Кӑмӑшка кӑмпин бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗ ҫынсене авалах паллӑ пулнӑ. Авалхи Икӗпатра, Китайта тата Индире кӑмӑшка ҫӑкӑрпе сиенленнӗ ҫересене, ытӑ-пуҫа сипленӗ. Испанинчи Эль-Сидрон пештеринче тупнӑ неандертал ҫыннисен шӑл юлашкисенче ''Penicillium'' кӑмпин [[ДНК]] йӗррисене тупнӑ; ӑсчахсен шутланипе, кӑмӑшка бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗпе ҫав авалхи самантрахах усӑ курнӑ, ӑна диаре чирне хирӗҫ усӑ курнӑ теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Higham&quot;&gt;Хайэм Т. Мир до нас. Новый взгляд на происхождение человека = The World Before Us / пер. с англ. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — С. 56—57. — {{ISBN|978-5-00139-672-7}}.&lt;/ref&gt;.

Раҫҫейре симӗс кӑмӑшка 1870-мӗш ҫулсенче икӗ тухтӑр — Алексей Герасимович Полотебнов тата Вячеслав Авксентьевич Манассеин — тӗпченӗ. Манассеин ''Penicillium glaucum'' кӑмпин бактерисен ӱсӗвӗнчен пӑрахӑҫлакан пахалӑхне ҫырса кӑтартнӑ, Полотебнов вара кӑмӑшка гнойлӑ ҫересене, тӗрлӗ коже чирӗсене сиплеме сӗннӗ; унӑн «Симӗс кӑмӑшкан патологилле пӗлтерӗшӗ» ятлӑ ӗҫӗ 1873 ҫулта тухнӑ. Анчах ҫав самантра ҫак сӗнӱсем ӑслав пӗрлӗхӗнче аталанайман. 1897 ҫулта франци ҫар тухтӑрӗ Эрнест Дюшен ''Penicillium'' кӑмпипе тунӑ экстракта чӗрчунсем ҫинче тӗрӗсленӗ тата бактерисене пӗтерекен пахалӑхне курнӑ, ҫапах та унӑн ӗҫӗ ӑслав пӗрлӗхӗнче асӑрханса илмен.

=== Флемингӗн уҫӑвӗ ===
Александр Флеминг (1881—1955) Шотландире ҫуралнӑ, Лондонра медицинӑра вӗреннӗ тата Сӑваплӑ Мария пульницинче микробиологи уйрӑмӗнче ӗҫленӗ. Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче вӑл Францире ҫар тухтӑрӗсемпе пӗрле ӗҫленӗ; унта вӑл сиенленнӗ ҫерсенчен килнӗ инфекцисем нумай салтака вӗлернине курнӑ — ҫакӑ ăна çĕнӗ антибактери эмелсем шырама ӑнтӑлтарнӑ. 1922 ҫулта Флеминг лизоциме — ҫын организмӗ хӑй кӑларакан, бактерисене пӗтерекен хӱтӗлев япалавне — уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;; ҫак тӗпчев ӑна каярах пенициллина тупма хатӗрленӗ.
[[Ӱкерчӗк:Alexander Fleming at his desk in a white lab coat with penicillin mold in petrie dishes around him.jpg|мини|Александр Флеминг, 1943 ҫул]]
[[1928]] ҫулхи [[авӑн, 28]] Лондонри Сӑваплӑ Мария пульницинчи бактериолог Александр Флеминг канӑран таврӑнсан хӑйӗн стафилококк культурисене пӑхнӑ та пӗр чашкара симӗс кӑмпа ӱснине тата кӑмпа патӗнчи бактерисем вилнине асӑрханӑ. Флеминг çакӑ кӑмпа кӑларнӑ япалава ''пенициллин'' ят панӑ тата тӗрӗслевсемпе унӑн стафилококксене, стрептококксене тата ытти нумай бактерие пӗтерекен пахалӑхне палӑртнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;. Вӑл пенициллин медицинӑра питӗ кирлӗ пулӗ тесе ӗненнӗ, анчах унӑн лабораторийӗ ӑна тасатса уйӑрайман — ҫав ӗҫ каярахпа ытти ӑсчахсене лекет. 1929 ҫулта Флеминг хӑйӗн уҫӑвӗ ҫинчен ӑслав журналӗнче пичетлесе кӑларнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

=== Оксфорд тӗпчевӗсемпе пӗрремӗш пациентсем ===
[[1939]]—[[1941]] ҫулсенче Оксфорд университечӗнче патолог Хоуард Флори тата биохимик Эрнст Чейн пенициллина тасатмалли аслӑ ӗҫ тунӑ; вӗсен командинче Норман Хитли те ӗҫленӗ. 1940 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче вӗсем бактерипе чирленӗ кӑшлавҫӑсене пенициллинпа сипленӗ: эмел илнӗ кӑшлавҫӑсем чӗрӗ юлнӑ, сиплеменнисем вӗленӗ. Ҫак эксперимент пенициллинӗн вӑйӗне тӗнчине кӑтартнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. 1941 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче пенициллинпа пӗрремӗш ҫынна — Альберт Александр лондон полицийӗн ӗҫтӗшне — сипленӗ: вӑл роза шӗрҫҫисемпе ҫӗртнӗ, ҫӗртнӗ вырӑнсенчен килнӗ инфекципе вилӗм патӗнче пулнӑ, пенициллин ӑна яппӑн лайӑхлатнӑ, анчах эмел ҫитменнипе сиплеве тӑратма тивнӗ те чирлӗ ҫын вилнӗ. [[1942]] ҫулта АПШ-ри пенициллинӑн пур запасӗн ҫуррине пӗр ҫынна — Анна Миллер ятлӑ чирлине — сиплеме ҫитнӗ; ҫав ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ҫӗршывӑн пур пухӑнӑвӗ вунӑ ҫынна ҫеҫ ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;Time-Miller&quot;&gt;{{cite web|url=https://time.com/4250235/penicillin-1942-history/|title=Penicillin History: What Happened to First American Patient|lang=en|website=Time}}&lt;/ref&gt;.

Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пенициллин кӑларассине питӗ хӑвӑртлатнӑ. АПШ-н Иллинойс штачӗнчи Пеория хулинче ӑсчахсем тӗнчерен нумай кӑмпа штаммӗсене пуҫтарнӑ: чӑхӑл ҫимӗҫ (канталупа) ҫинче ӱснӗ кӑмпа штаммӗ пенициллина малттинчен нумайрах кӑларнӑ. Кӑмӑшка пысӑк резервуарсенче, кукуруз ирӗлтернӗ шывӗпе ферментацилесе, промӑҫлӑх масштабӗпе ӱстерме вӗрентнӗ; 1943 ҫултанпа пенициллина миллионсемпе дозӑсемпе кӑларма тытӑннӑ, ҫакӑ тӑвӑм хакне питӗ ӱкернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lib.niu.edu/2001/iht810139.html|title=Penicillin: Medicine's Wartime Wonder Drug and Its Production at Peoria, Illinois|lang=en|website=Northern Illinois University Libraries}}&lt;/ref&gt;. [[1944]] ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗ ҫине тухнӑ союзник ҫарӗсене 2 миллион дозӑ ытла пенициллинпа тивӗҫтернӗ. Ҫав ҫултах Флеминга «сэр» чынне панӑ, [[1945]] ҫулта вӑл Флорипе Чейнпе пӗрле физиологипе медицина облаҫӗнчи Нобель парнине илме тивӗҫнӗ&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945: Fleming, Florey, Chain|lang=en|website=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;. Флеминг 1955 ҫулта вилнӗ; ӑна Лондонри Сӑваплӑ Павел соборӗнче, ҫӗршывӑн чи чаплӑ ҫыннисемпе пӗрле, пытарнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

Нобель лекцинче Флеминг малашлӑхшӑн хӑратакан сӑмах каланӑ: эмеле ҫитмен дозӑпа, сиплеве вӑхӑтсӑрах пӑрахса парсан, бактерисем хирӗҫ тӑма вӗренеҫҫӗ. Ҫав сӑмахсах паянхи кун та асӑнмалла: антибиотиксене ҫемҫе усӑ курсан пулакан хирӗҫ тӑни (резистентность) халӗ те тӗнче сывлӑх сыхлавӗн чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри.

=== ССРП-ра тата ҫурма синтезлӑ пенициллинсем ===
[[Совет Социализм Республикисен Пӗрлӗшӗвӗ|ССРП]]-ра пенициллинӑн пӗрремӗш тӗслӗхӗсене [[1942]] ҫулта микробиологсем Зинаида Ермольева тата Тамара Балезина тунӑ; Ермольева совет промӑҫлӑхӗнче пенициллин кӑларассине те хастар йӗркеленӗ, унӑн ''пенициллин-крустозин ВИЭМ'' препарачӗ ''Penicillium crustosum'' кӑмпинчен пулнӑ&lt;ref name=&quot;rus-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://journal-nriph.ru/journal/article/view/146|title=История создания советского пенициллина: вымысел и факты|lang=ru|website=journal-nriph.ru}}&lt;/ref&gt;. Вӑрҫӑ ҫулӗсенче совет пенициллинӗ фронтри тата тылри нумай чирле ҫынна ҫӑлса панӑ.

[[1957]] ҫулта Массачусетс технологийӗн институчӗн химикӗ Джон Шиэн пенициллинӑн тулли химилле синтезне тунӑ&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;Sheehan J. C., Henery-Logan K. R. The Total Synthesis of Penicillin V // Journal of the American Chemical Society. — 1957. — Vol. 79, № 5. — P. 1262—1263. — doi:10.1021/ja01562a063.&lt;/ref&gt;. Ҫав синтез тӑрӑх 6-аминопенициллан йӱҫӗкӗ (6-АПК) — пенициллин молекулин тӗпӗ — пулнине палӑртнӑ; ӑна ытти радикалсемпе ҫыпӑҫтарса ҫурма синтезлӑ антибиотиксене — ампициллина, метициллина, оксациллина, амоксициллина — тума вӗрентнӗ. Ҫак препарат ҫӗнӗ ӗмӗрти антибиотикотерапин никӗсне хунӑ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Химилле тытӑмӗ тата пулӑвӗ ==
[[Ӱкерчӗк:Penicillin-G.svg|мини|Бензилпенициллинӑн структурри]]
Пенициллин — йӱҫӗк; ӑнтан йывӑр мар ирӗлекен тӑварсем — натрий, калий, новокаин тӑварӗсем — тураҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Пенициллинсен пӗр-пӗринчен уйрӑлса тӑракан пайӗ — радикал ҫеҫ: тӗп 6-АПК пайӗ пуринӗн те пӗр пек. Бензилпенициллин (G) желудок йӱҫӗкӗнче хӑвӑрт аркатӑнать, ҫавӑнпа ӑна инъекципе кӑна кӗртеҫҫӗ; феноксиметилпенициллин (V) йӱҫӗке чӑтать, ӑна таблеткӑпа та илме пулать&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Кӑмпа клеткинче пенициллин виҫӗ тапхӑрта пулать: малтан виҫӗ аминйӱҫӗк (L-α-аминоадип йӱҫӗкӗ, L-цистеин, L-валин) пӗрлешсе трипептид ҫуратать; кайран вӑл окӑсланса икӗ цикллӑ изопенициллин N пулать; юлашки тапхӑрта аминогруппӑна ылмаштарсан пенициллин G ҫуралать&lt;ref name=&quot;Brakhage&quot;&gt;Brakhage A. A. Molecular Regulation of β-Lactam Biosynthesis in Filamentous Fungi // Microbiology and Molecular Biology Reviews. — 1998. — Vol. 62, № 3. — P. 547—585. — PMC 98925.&lt;/ref&gt;. Промӑҫлӑхра пенициллина ''Penicillium chrysogenum'' тӗсӗн кӑмписенчен ферментаци мелӗпе, ҫӗр айӗнчи пысӑк ферментаторсенче илеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;.

== Классификацийӗ ==
Халӗ пенициллинсене тӑватӑ ушкӑна пайлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;:

# Ҫутҫанталӑк пенициллинсем — кӑмпа хӑйӗн кӑлараканнисем: бензилпенициллин тата феноксиметилпенициллин (пенициллин V). Вӗсем хӗсӗк спектрлӑ: гнойлатакан коккӑсене тата грамм-плюс бактерисене ҫеҫ пусараҫҫӗ, пенициллиназа ферменчӗ вӗсене аркатать.
# Пенициллиназӑна чӗрӗ тӑракан ҫурма синтезлӑ пенициллинсем: метициллин, оксациллин, нафциллин. Вӗсене пенициллиназа кӑларакан бактерисене хирӗҫ усӑ кураҫҫӗ.
# Аминопенициллинсем: ампициллин, амоксициллин — сарлака спектрлӑ, грамм-минус бактерисене те пусараҫҫӗ.
# Сарлака спектрлӑ ҫӗнӗ пенициллинсем: карбоксипенициллинсем (тикарциллин, карбенициллин), уреидопенициллинсем (мезлоциллин, азлоциллин), амидинопенициллинсем (мециллам).

Ҫутҫанталӑк пенициллинсен бактерисене пусаракан вӑйӗ пӗр пек мар: 1960 ҫулта «British Medical Journal» журналра пичетленӗ тӗпчевсемпе, вӗсенчен чи вӑйли — бензилпенициллин&lt;ref name=&quot;Garrod&quot;&gt;Garrod L. P. Relative Antibacterial Activity of Three Penicillins // British Medical Journal. — 1960. — Vol. 1, № 5172. — P. 527—529. — doi:10.1136/bmj.1.5172.527.&lt;/ref&gt;.

Пӗрремӗш ушкӑн эмелӗсемпе ытларах гнойлӑ кокка инфекцисене сиплеҫҫӗ; пенициллиназӑна чӗрӗ тӑраканнисене стафилококк инфекцисем валли усӑ кураҫҫӗ; аминопенициллинсемпе халӗ чи анлӑ усӑ кураҫҫӗ: вӗсем отита, синусита, бронхита, пневмоние те сиплеме юрӑхлӑ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

== Пенициллинсем мӗнле ӗҫлеҫҫӗ ==
Пенициллинсем чылайӑшӗпех бактерицидла — бактерисене вӗлереҫҫӗ. Вӗсем бактерин клетка стенкин тӗп пайӗн — пептидогликан — ӱсӗвӗнчен пӑрахӑҫлаҫҫӗ: транспептидаза реакцине, клетка стенкине хӑйне ҫыпӑҫтарас ӗҫе, пусараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;. Пенициллинсем тӗпӗнчен ӱсекен, пайланакан бактерисене вӗлереҫҫӗ: клетка стенкин ҫӗнӗ пайӗсем ҫуккипе бактери пайланаймасӑр пӑсӑлать те вилет. Грамм-плюс бактерисен клетка стенки питӗ тӑрӑ пулнипе вӗсем пенициллина питӗ сисеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Интереслӗ мел: пенициллинсен ӗҫӗ бактерисенчен килсен кӑна мар. Тӗпчевҫӗсен кӑтартнипе, β-лактам антибиотикӗсем мӑккӑн хлороплачӗсен пайланнине чараҫҫӗ, анчах ӱсентӑрансен ҫӱллӗ формисенче ҫавнашкал вӑй ҫук — вӗсенче пенициллинӑн тӗллевӗ — пептидогликан клетка стенки — ҫук&lt;ref name=&quot;Kasten&quot;&gt;Kasten B., Reski R. β-lactam antibiotics inhibit chloroplast division in a moss (Physcomitrella patens) but not in tomato (Lycopersicon esculentum) // Journal of Plant Physiology. — 1997. — Vol. 150, № 1—2. — P. 137—140. — doi:10.1016/S0176-1617(97)80193-9.&lt;/ref&gt;.

Сӗт ӗрчетекен чӗрчунсен, ҫав шутра этемӗн те, клеткисенче пептидогликан тата пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем ҫуккипе пенициллинсем ҫын организмне ытлашшиех сиен кӱмеҫҫӗ — антибиотиксенчен чи лайӑх итленӗнисенчен пӗри&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Бактерисен хирӗҫ тӑни ==
Халӗ нумай бактери пенициллинсене хирӗҫ тӑма вӗреннӗ (резистентность). Тӗп сӑлтавӗ — β-лактамаза ферменчӗ: вӑл β-лактам циклне аркатать те эмеле вӑйсӑрлатать. Ҫак механизм питӗ сарӑлнӑ: ӑна стафилококксем, гемофил паллики, кишӗк паллики (''Escherichia coli'') тата ытти клиника пӗлтерӗшлӗ патогенсем ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot;&gt;{{cite web|url=http://medbiol.ru/medbiol/infect_har/00194f17.htm|title=Ингибиторы бета-лактамаз|lang=ru|website=medbiol.ru}}&lt;/ref&gt;. Метициллин ҫине те чӗрӗ тӑракан MRSA тӗссем пур — вӗсене пульницасенчи (больница) инфекцисенче тӗл пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;.

Ҫакнашкал хирӗҫ тӑнӑ пулӑма кӗртмен тесен «хӱтӗленӗ пенициллинсем» тунӑ: вӗсен йышне β-лактамазӑна пӗтерекен япалавсем — клавулан йӱҫӗкӗ, сульбактам, тазобактам — кӗреҫҫӗ; тӗслӗхрен, амоксициллинпа клавулан йӱҫӗкӗ пӗрлӗ препарат пулать&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;. Ытти ҫулӗ — пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем улшӑнса кайни: ҫав белоксем пенициллинпе ҫыхӑнмасть пулаҫҫӗ.

Пур бактерисем те хирӗҫ тӑма вӗреннӗ пулин те, пӗр аслӑ пулӑм пур: сифилиса кӑларакан бледная трепонема пенициллинсене паянах лайӑх парӑнать, ҫавӑнпа сифилиса сиплеме пенициллин халӗ те тӗп эмел пулать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Медицинӑра усӑ курни ==
Пенициллинсемпе нумай бактери чирне сиплеҫҫӗ: пневмони, сепсис, менингит, ангина, дифтери, скарлатина, гонорея, сифилис, шӑк ҫулӗсен инфекцисем, коже тата ӑшӑм ҫӗрнӗ вырӑнсен инфекцисем&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Эмеле суйласси лаборатори тӗпчевӗпе палӑртать: патоген микроорганизмӗ пенициллина парӑнать-и тесе тӗрӗслеҫҫӗ, кайран тухтӑр эмеле суйласа илет.

Бензилпенициллина ытларах мышӑҫ айӗнче инъекци пек кӗртеҫҫӗ. Юнра вӑл 30—60 минутран чи нумайлӑха ҫитет, 3—4 сехетрен вара йӗрри кӑна тӑвать — ҫавӑнпа инъекцисене 3—4 сехетре пӗрре тума тивет; новокаин тӑварӗ ӑна ытларах вӑхӑт ӗҫлет, мӗншӗн тесен вӑл мышӑҫра «депо» пулса ларать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Ҫӑвар витӗр бензилпенициллин лайӑх ирӗлмест, желудок сӗлӗхӗ ӑна аркатать; ҫӑвар витӗр илмелли пенициллинсем — феноксиметилпенициллин, ампициллин, амоксициллин — урӑхла ӗҫлеҫҫӗ: вӗсене таблеткӑпа, ача-пӑча валли суспензи пек параҫҫӗ. Амоксициллина тӗнчипе анлӑ усӑ кураҫҫӗ: ӑна амбулатори практикӑнче нумай чире сиплеме параҫҫӗ&lt;ref name=&quot;WHO&quot; /&gt;.

Пенициллинсем чылай чух лайӑх пуҫтарӑнаҫҫӗ, анчах пайӑр ҫынсен аллерги реакцисем сиксе тухма пултараҫҫӗ: тир ҫинче сыпӑсем тухни, шӑрӑхлӑхӑн хӑпарни, хӑш чух вилӗмлӗ те пулакан анафилактикӑлла шок. Ҫавӑнпа пенициллина кӗртес умӗн тухтӑр аллергие тӗрӗслет; пенициллина ытлашшиех сисекен ҫынсене параҫҫӗ мар. Ытти пулӑмсем: диаре, кандидоз (кӑмпа ӱсӗвӗнчен пулакан чир). Пенициллинсем вирус чирӗсене — гриппа тата унӑнчен те ытлисене — сиплеймеҫҫӗ: вӗсем бактерисем ҫине ҫеҫ ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

Тӗнче сывлӑх сыхлавӗн организацийӗ (ВОЗ) бензилпенициллина тата амоксициллина чи кирлӗ эмелсен тӗнче ят-йышне кӗртнӗ — ҫакӑ ҫак препаратсене тӗнчипе сывлӑх сыхлавӗн никӗсӗ теме пултарать&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/groups/expert-committee-on-selection-and-use-of-essential-medicines/essential-medicines-lists|title=WHO Model List of Essential Medicines|lang=en|website=who.int}}&lt;/ref&gt;. Историре пенициллин миллионсемпе ҫын пурнӑҫӗ ҫӑлнӑ: вӑл «антибиотик ӗмӗрне» уҫнӑ, вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче ытлашшиех вилӗмлӗ пулакан чирсене — сепсиса, гангренӑ — ҫӗнтернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot; /&gt;.

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Антибиотик]]
* [[Бензилпенициллин]]
* [[Бактери]]
* [[Вакцинаци]]
* [[Чир]]
* [[Эмел]]

== Асӑрхавсем ==
{{асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.
* Фармацевтическая химия / под ред. А. П. Арзамасцева. — М.: ГЭОТАР-МЕД, 2004. — 640 с. — {{ISBN|5-9231-0438-5}}.
* Русанов К. В. Пенициллиновый приоритет: у линии фронта // Новости медицины и фармации. — 2007. — № 11.

[[ru:Пенициллины]]
[[en:Penicillin]]

[[Категори:Пенициллинсем]]
[[Категори:Антибиотиксем]]
[[Категори:Медицина]]</text>
      <sha1>4ldny3npheej2iq395q97yh3tw9tscq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878477</id>
      <parentid>878476</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T09:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Ӳ/ӳ саспаллисене тӗрӗс Unicode-па (U+04F2/U+04F3) тавӑрать</comment>
      <origin>878477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27490" sha1="f1dqwwy8a8dnaeh7k3uy4vm5z2y7owk" xml:space="preserve">[[Ӳкерчӗк:Penicillin core.svg|мини|Пенициллинсен пӗтӗмӗшле химилле структурри]]
'''Пенициллинсем''' (вырӑсла „пенициллины“, акӑлчанла ''penicillins'') — кӑмӑшка кӑмписем (лат. ''Penicillium'') пурнӑҫӗ вӑхӑтӗнче кӑларса тӑракан, бактерисене пӗтерме пултаракан антибиотиксен ушкӑнӗ; ушкӑнӑн ячӗ Penicillium кӑмпӑн ятӗнчен пулнӑ (лат. penicillum — «кисть»). Ҫак ушкӑна микроорганизмсенчен пулакан пӗрремӗш антибиотиксем кӗреҫҫӗ: пенициллина [[1928]] ҫулта акӑлчан бактериологӗ [[Александр Флеминг]] уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2710445|title=Пенициллины // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/4715441|title=Флеминг // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;. Медицинӑра усӑ курма пуҫласан, пенициллинсем маларах вилӗмлӗ пулассипе хӑратакан нумай чире — сепсиса, пневмоние, менингита, сифилиса — сиплеме вӗрентнӗ, ҫавӑнпа вӗсем медицина историйӗнче ятарлӑ вырӑн йышӑнаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot;&gt;Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — Ч. II. — С. 245—251. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.&lt;/ref&gt;.

Химилле тытӑмӗпе пенициллинсем бета-лактам (β-лактам) антибиотикӗсем пулаҫҫӗ. Пур пенициллинсен те молекулин тӗп пайӗ — 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК): вӑл β-лактам циклӗнчен тата тиазолидин циклӗнчен тӑрать, пенициллинсем пӗр-пӗринчен ҫав циклсене ҫыпӑҫакан радикалӗсемпе кӑна уйрӑлса тӑраҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. Чи вӑйлӑ ҫутҫанталӑк пенициллинӗ — бензилпенициллин (пенициллин G), ӑна 1940-мӗш ҫулсенчен пуҫласа усӑ курма пуҫланӑ. Халӗ пенициллинсен ҫутҫанталӑкри тата ҫурма синтезлӑ нумай тӗсӗ пур, вӗсенчен чылайӑшӗ ҫак кунсенче те тӗнче медицининче чи кирлӗ эмелсен йышне кӗрет&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.antibiotic.ru/ab/013-22.shtml|title=Практическое руководство по антиинфекционной химиотерапии: Группа пенициллинов / Страчунский Л. С., Белоусов Ю. Б., Козлов С. Н.|lang=ru|website=antibiotic.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Кун-ҫулӗ ==

=== Кӑмӑшка авалхи самантсенче ===
[[Ӳкерчӗк:Penicillium notatum.jpg|мини|''Penicillium notatum'' кӑмӑшка кӑмпи]]
Кӑмӑшка кӑмпин бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗ ҫынсене авалах паллӑ пулнӑ. Авалхи Икӗпатра, Китайта тата Индире кӑмӑшка ҫӑкӑрпе сиенленнӗ ҫересене, ытӑ-пуҫа сипленӗ. Испанинчи Эль-Сидрон пештеринче тупнӑ неандертал ҫыннисен шӑл юлашкисенче ''Penicillium'' кӑмпин [[ДНК]] йӗррисене тупнӑ; ӑсчахсен шутланипе, кӑмӑшка бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗпе ҫав авалхи самантрахах усӑ курнӑ, ӑна диаре чирне хирӗҫ усӑ курнӑ теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Higham&quot;&gt;Хайэм Т. Мир до нас. Новый взгляд на происхождение человека = The World Before Us / пер. с англ. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — С. 56—57. — {{ISBN|978-5-00139-672-7}}.&lt;/ref&gt;.

Раҫҫейре симӗс кӑмӑшка 1870-мӗш ҫулсенче икӗ тухтӑр — Алексей Герасимович Полотебнов тата Вячеслав Авксентьевич Манассеин — тӗпченӗ. Манассеин ''Penicillium glaucum'' кӑмпин бактерисен ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлакан пахалӑхне ҫырса кӑтартнӑ, Полотебнов вара кӑмӑшка гнойлӑ ҫересене, тӗрлӗ коже чирӗсене сиплеме сӗннӗ; унӑн «Симӗс кӑмӑшкан патологилле пӗлтерӗшӗ» ятлӑ ӗҫӗ 1873 ҫулта тухнӑ. Анчах ҫав самантра ҫак сӗнӳсем ӑслав пӗрлӗхӗнче аталанайман. 1897 ҫулта франци ҫар тухтӑрӗ Эрнест Дюшен ''Penicillium'' кӑмпипе тунӑ экстракта чӗрчунсем ҫинче тӗрӗсленӗ тата бактерисене пӗтерекен пахалӑхне курнӑ, ҫапах та унӑн ӗҫӗ ӑслав пӗрлӗхӗнче асӑрханса илмен.

=== Флемингӗн уҫӑвӗ ===
Александр Флеминг (1881—1955) Шотландире ҫуралнӑ, Лондонра медицинӑра вӗреннӗ тата Сӑваплӑ Мария пульницинче микробиологи уйрӑмӗнче ӗҫленӗ. Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче вӑл Францире ҫар тухтӑрӗсемпе пӗрле ӗҫленӗ; унта вӑл сиенленнӗ ҫерсенчен килнӗ инфекцисем нумай салтака вӗлернине курнӑ — ҫакӑ ăна çĕнӗ антибактери эмелсем шырама ӑнтӑлтарнӑ. 1922 ҫулта Флеминг лизоциме — ҫын организмӗ хӑй кӑларакан, бактерисене пӗтерекен хӳтӗлев япалавне — уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;; ҫак тӗпчев ӑна каярах пенициллина тупма хатӗрленӗ.
[[Ӳкерчӗк:Alexander Fleming at his desk in a white lab coat with penicillin mold in petrie dishes around him.jpg|мини|Александр Флеминг, 1943 ҫул]]
[[1928]] ҫулхи [[авӑн, 28]] Лондонри Сӑваплӑ Мария пульницинчи бактериолог Александр Флеминг канӑран таврӑнсан хӑйӗн стафилококк культурисене пӑхнӑ та пӗр чашкара симӗс кӑмпа ӳснине тата кӑмпа патӗнчи бактерисем вилнине асӑрханӑ. Флеминг çакӑ кӑмпа кӑларнӑ япалава ''пенициллин'' ят панӑ тата тӗрӗслевсемпе унӑн стафилококксене, стрептококксене тата ытти нумай бактерие пӗтерекен пахалӑхне палӑртнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;. Вӑл пенициллин медицинӑра питӗ кирлӗ пулӗ тесе ӗненнӗ, анчах унӑн лабораторийӗ ӑна тасатса уйӑрайман — ҫав ӗҫ каярахпа ытти ӑсчахсене лекет. 1929 ҫулта Флеминг хӑйӗн уҫӑвӗ ҫинчен ӑслав журналӗнче пичетлесе кӑларнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

=== Оксфорд тӗпчевӗсемпе пӗрремӗш пациентсем ===
[[1939]]—[[1941]] ҫулсенче Оксфорд университечӗнче патолог Хоуард Флори тата биохимик Эрнст Чейн пенициллина тасатмалли аслӑ ӗҫ тунӑ; вӗсен командинче Норман Хитли те ӗҫленӗ. 1940 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче вӗсем бактерипе чирленӗ кӑшлавҫӑсене пенициллинпа сипленӗ: эмел илнӗ кӑшлавҫӑсем чӗрӗ юлнӑ, сиплеменнисем вӗленӗ. Ҫак эксперимент пенициллинӗн вӑйӗне тӗнчине кӑтартнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. 1941 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче пенициллинпа пӗрремӗш ҫынна — Альберт Александр лондон полицийӗн ӗҫтӗшне — сипленӗ: вӑл роза шӗрҫҫисемпе ҫӗртнӗ, ҫӗртнӗ вырӑнсенчен килнӗ инфекципе вилӗм патӗнче пулнӑ, пенициллин ӑна яппӑн лайӑхлатнӑ, анчах эмел ҫитменнипе сиплеве тӑратма тивнӗ те чирлӗ ҫын вилнӗ. [[1942]] ҫулта АПШ-ри пенициллинӑн пур запасӗн ҫуррине пӗр ҫынна — Анна Миллер ятлӑ чирлине — сиплеме ҫитнӗ; ҫав ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ҫӗршывӑн пур пухӑнӑвӗ вунӑ ҫынна ҫеҫ ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;Time-Miller&quot;&gt;{{cite web|url=https://time.com/4250235/penicillin-1942-history/|title=Penicillin History: What Happened to First American Patient|lang=en|website=Time}}&lt;/ref&gt;.

Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пенициллин кӑларассине питӗ хӑвӑртлатнӑ. АПШ-н Иллинойс штачӗнчи Пеория хулинче ӑсчахсем тӗнчерен нумай кӑмпа штаммӗсене пуҫтарнӑ: чӑхӑл ҫимӗҫ (канталупа) ҫинче ӳснӗ кӑмпа штаммӗ пенициллина малттинчен нумайрах кӑларнӑ. Кӑмӑшка пысӑк резервуарсенче, кукуруз ирӗлтернӗ шывӗпе ферментацилесе, промӑҫлӑх масштабӗпе ӳстерме вӗрентнӗ; 1943 ҫултанпа пенициллина миллионсемпе дозӑсемпе кӑларма тытӑннӑ, ҫакӑ тӑвӑм хакне питӗ ӳкернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lib.niu.edu/2001/iht810139.html|title=Penicillin: Medicine's Wartime Wonder Drug and Its Production at Peoria, Illinois|lang=en|website=Northern Illinois University Libraries}}&lt;/ref&gt;. [[1944]] ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗ ҫине тухнӑ союзник ҫарӗсене 2 миллион дозӑ ытла пенициллинпа тивӗҫтернӗ. Ҫав ҫултах Флеминга «сэр» чынне панӑ, [[1945]] ҫулта вӑл Флорипе Чейнпе пӗрле физиологипе медицина облаҫӗнчи Нобель парнине илме тивӗҫнӗ&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945: Fleming, Florey, Chain|lang=en|website=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;. Флеминг 1955 ҫулта вилнӗ; ӑна Лондонри Сӑваплӑ Павел соборӗнче, ҫӗршывӑн чи чаплӑ ҫыннисемпе пӗрле, пытарнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

Нобель лекцинче Флеминг малашлӑхшӑн хӑратакан сӑмах каланӑ: эмеле ҫитмен дозӑпа, сиплеве вӑхӑтсӑрах пӑрахса парсан, бактерисем хирӗҫ тӑма вӗренеҫҫӗ. Ҫав сӑмахсах паянхи кун та асӑнмалла: антибиотиксене ҫемҫе усӑ курсан пулакан хирӗҫ тӑни (резистентность) халӗ те тӗнче сывлӑх сыхлавӗн чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри.

=== ССРП-ра тата ҫурма синтезлӑ пенициллинсем ===
[[Совет Социализм Республикисен Пӗрлӗшӗвӗ|ССРП]]-ра пенициллинӑн пӗрремӗш тӗслӗхӗсене [[1942]] ҫулта микробиологсем Зинаида Ермольева тата Тамара Балезина тунӑ; Ермольева совет промӑҫлӑхӗнче пенициллин кӑларассине те хастар йӗркеленӗ, унӑн ''пенициллин-крустозин ВИЭМ'' препарачӗ ''Penicillium crustosum'' кӑмпинчен пулнӑ&lt;ref name=&quot;rus-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://journal-nriph.ru/journal/article/view/146|title=История создания советского пенициллина: вымысел и факты|lang=ru|website=journal-nriph.ru}}&lt;/ref&gt;. Вӑрҫӑ ҫулӗсенче совет пенициллинӗ фронтри тата тылри нумай чирле ҫынна ҫӑлса панӑ.

[[1957]] ҫулта Массачусетс технологийӗн институчӗн химикӗ Джон Шиэн пенициллинӑн тулли химилле синтезне тунӑ&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;Sheehan J. C., Henery-Logan K. R. The Total Synthesis of Penicillin V // Journal of the American Chemical Society. — 1957. — Vol. 79, № 5. — P. 1262—1263. — doi:10.1021/ja01562a063.&lt;/ref&gt;. Ҫав синтез тӑрӑх 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК) — пенициллин молекулин тӗпӗ — пулнине палӑртнӑ; ӑна ытти радикалсемпе ҫыпӑҫтарса ҫурма синтезлӑ антибиотиксене — ампициллина, метициллина, оксациллина, амоксициллина — тума вӗрентнӗ. Ҫак препарат ҫӗнӗ ӗмӗрти антибиотикотерапин никӗсне хунӑ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Химилле тытӑмӗ тата пулӑвӗ ==
[[Ӳкерчӗк:Penicillin-G.svg|мини|Бензилпенициллинӑн структурри]]
Пенициллин — йӳҫӗк; ӑнтан йывӑр мар ирӗлекен тӑварсем — натрий, калий, новокаин тӑварӗсем — тураҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Пенициллинсен пӗр-пӗринчен уйрӑлса тӑракан пайӗ — радикал ҫеҫ: тӗп 6-АПК пайӗ пуринӗн те пӗр пек. Бензилпенициллин (G) желудок йӳҫӗкӗнче хӑвӑрт аркатӑнать, ҫавӑнпа ӑна инъекципе кӑна кӗртеҫҫӗ; феноксиметилпенициллин (V) йӳҫӗке чӑтать, ӑна таблеткӑпа та илме пулать&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Кӑмпа клеткинче пенициллин виҫӗ тапхӑрта пулать: малтан виҫӗ аминйӳҫӗк (L-α-аминоадип йӳҫӗкӗ, L-цистеин, L-валин) пӗрлешсе трипептид ҫуратать; кайран вӑл окӑсланса икӗ цикллӑ изопенициллин N пулать; юлашки тапхӑрта аминогруппӑна ылмаштарсан пенициллин G ҫуралать&lt;ref name=&quot;Brakhage&quot;&gt;Brakhage A. A. Molecular Regulation of β-Lactam Biosynthesis in Filamentous Fungi // Microbiology and Molecular Biology Reviews. — 1998. — Vol. 62, № 3. — P. 547—585. — PMC 98925.&lt;/ref&gt;. Промӑҫлӑхра пенициллина ''Penicillium chrysogenum'' тӗсӗн кӑмписенчен ферментаци мелӗпе, ҫӗр айӗнчи пысӑк ферментаторсенче илеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;.

== Классификацийӗ ==
Халӗ пенициллинсене тӑватӑ ушкӑна пайлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;:

# Ҫутҫанталӑк пенициллинсем — кӑмпа хӑйӗн кӑлараканнисем: бензилпенициллин тата феноксиметилпенициллин (пенициллин V). Вӗсем хӗсӗк спектрлӑ: гнойлатакан коккӑсене тата грамм-плюс бактерисене ҫеҫ пусараҫҫӗ, пенициллиназа ферменчӗ вӗсене аркатать.
# Пенициллиназӑна чӗрӗ тӑракан ҫурма синтезлӑ пенициллинсем: метициллин, оксациллин, нафциллин. Вӗсене пенициллиназа кӑларакан бактерисене хирӗҫ усӑ кураҫҫӗ.
# Аминопенициллинсем: ампициллин, амоксициллин — сарлака спектрлӑ, грамм-минус бактерисене те пусараҫҫӗ.
# Сарлака спектрлӑ ҫӗнӗ пенициллинсем: карбоксипенициллинсем (тикарциллин, карбенициллин), уреидопенициллинсем (мезлоциллин, азлоциллин), амидинопенициллинсем (мециллам).

Ҫутҫанталӑк пенициллинсен бактерисене пусаракан вӑйӗ пӗр пек мар: 1960 ҫулта «British Medical Journal» журналра пичетленӗ тӗпчевсемпе, вӗсенчен чи вӑйли — бензилпенициллин&lt;ref name=&quot;Garrod&quot;&gt;Garrod L. P. Relative Antibacterial Activity of Three Penicillins // British Medical Journal. — 1960. — Vol. 1, № 5172. — P. 527—529. — doi:10.1136/bmj.1.5172.527.&lt;/ref&gt;.

Пӗрремӗш ушкӑн эмелӗсемпе ытларах гнойлӑ кокка инфекцисене сиплеҫҫӗ; пенициллиназӑна чӗрӗ тӑраканнисене стафилококк инфекцисем валли усӑ кураҫҫӗ; аминопенициллинсемпе халӗ чи анлӑ усӑ кураҫҫӗ: вӗсем отита, синусита, бронхита, пневмоние те сиплеме юрӑхлӑ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

== Пенициллинсем мӗнле ӗҫлеҫҫӗ ==
Пенициллинсем чылайӑшӗпех бактерицидла — бактерисене вӗлереҫҫӗ. Вӗсем бактерин клетка стенкин тӗп пайӗн — пептидогликан — ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлаҫҫӗ: транспептидаза реакцине, клетка стенкине хӑйне ҫыпӑҫтарас ӗҫе, пусараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;. Пенициллинсем тӗпӗнчен ӳсекен, пайланакан бактерисене вӗлереҫҫӗ: клетка стенкин ҫӗнӗ пайӗсем ҫуккипе бактери пайланаймасӑр пӑсӑлать те вилет. Грамм-плюс бактерисен клетка стенки питӗ тӑрӑ пулнипе вӗсем пенициллина питӗ сисеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Интереслӗ мел: пенициллинсен ӗҫӗ бактерисенчен килсен кӑна мар. Тӗпчевҫӗсен кӑтартнипе, β-лактам антибиотикӗсем мӑккӑн хлороплачӗсен пайланнине чараҫҫӗ, анчах ӳсентӑрансен ҫӳллӗ формисенче ҫавнашкал вӑй ҫук — вӗсенче пенициллинӑн тӗллевӗ — пептидогликан клетка стенки — ҫук&lt;ref name=&quot;Kasten&quot;&gt;Kasten B., Reski R. β-lactam antibiotics inhibit chloroplast division in a moss (Physcomitrella patens) but not in tomato (Lycopersicon esculentum) // Journal of Plant Physiology. — 1997. — Vol. 150, № 1—2. — P. 137—140. — doi:10.1016/S0176-1617(97)80193-9.&lt;/ref&gt;.

Сӗт ӗрчетекен чӗрчунсен, ҫав шутра этемӗн те, клеткисенче пептидогликан тата пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем ҫуккипе пенициллинсем ҫын организмне ытлашшиех сиен кӳмеҫҫӗ — антибиотиксенчен чи лайӑх итленӗнисенчен пӗри&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Бактерисен хирӗҫ тӑни ==
Халӗ нумай бактери пенициллинсене хирӗҫ тӑма вӗреннӗ (резистентность). Тӗп сӑлтавӗ — β-лактамаза ферменчӗ: вӑл β-лактам циклне аркатать те эмеле вӑйсӑрлатать. Ҫак механизм питӗ сарӑлнӑ: ӑна стафилококксем, гемофил паллики, кишӗк паллики (''Escherichia coli'') тата ытти клиника пӗлтерӗшлӗ патогенсем ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot;&gt;{{cite web|url=http://medbiol.ru/medbiol/infect_har/00194f17.htm|title=Ингибиторы бета-лактамаз|lang=ru|website=medbiol.ru}}&lt;/ref&gt;. Метициллин ҫине те чӗрӗ тӑракан MRSA тӗссем пур — вӗсене пульницасенчи (больница) инфекцисенче тӗл пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;.

Ҫакнашкал хирӗҫ тӑнӑ пулӑма кӗртмен тесен «хӳтӗленӗ пенициллинсем» тунӑ: вӗсен йышне β-лактамазӑна пӗтерекен япалавсем — клавулан йӳҫӗкӗ, сульбактам, тазобактам — кӗреҫҫӗ; тӗслӗхрен, амоксициллинпа клавулан йӳҫӗкӗ пӗрлӗ препарат пулать&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;. Ытти ҫулӗ — пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем улшӑнса кайни: ҫав белоксем пенициллинпе ҫыхӑнмасть пулаҫҫӗ.

Пур бактерисем те хирӗҫ тӑма вӗреннӗ пулин те, пӗр аслӑ пулӑм пур: сифилиса кӑларакан бледная трепонема пенициллинсене паянах лайӑх парӑнать, ҫавӑнпа сифилиса сиплеме пенициллин халӗ те тӗп эмел пулать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Медицинӑра усӑ курни ==
Пенициллинсемпе нумай бактери чирне сиплеҫҫӗ: пневмони, сепсис, менингит, ангина, дифтери, скарлатина, гонорея, сифилис, шӑк ҫулӗсен инфекцисем, коже тата ӑшӑм ҫӗрнӗ вырӑнсен инфекцисем&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Эмеле суйласси лаборатори тӗпчевӗпе палӑртать: патоген микроорганизмӗ пенициллина парӑнать-и тесе тӗрӗслеҫҫӗ, кайран тухтӑр эмеле суйласа илет.

Бензилпенициллина ытларах мышӑҫ айӗнче инъекци пек кӗртеҫҫӗ. Юнра вӑл 30—60 минутран чи нумайлӑха ҫитет, 3—4 сехетрен вара йӗрри кӑна тӑвать — ҫавӑнпа инъекцисене 3—4 сехетре пӗрре тума тивет; новокаин тӑварӗ ӑна ытларах вӑхӑт ӗҫлет, мӗншӗн тесен вӑл мышӑҫра «депо» пулса ларать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Ҫӑвар витӗр бензилпенициллин лайӑх ирӗлмест, желудок сӗлӗхӗ ӑна аркатать; ҫӑвар витӗр илмелли пенициллинсем — феноксиметилпенициллин, ампициллин, амоксициллин — урӑхла ӗҫлеҫҫӗ: вӗсене таблеткӑпа, ача-пӑча валли суспензи пек параҫҫӗ. Амоксициллина тӗнчипе анлӑ усӑ кураҫҫӗ: ӑна амбулатори практикӑнче нумай чире сиплеме параҫҫӗ&lt;ref name=&quot;WHO&quot; /&gt;.

Пенициллинсем чылай чух лайӑх пуҫтарӑнаҫҫӗ, анчах пайӑр ҫынсен аллерги реакцисем сиксе тухма пултараҫҫӗ: тир ҫинче сыпӑсем тухни, шӑрӑхлӑхӑн хӑпарни, хӑш чух вилӗмлӗ те пулакан анафилактикӑлла шок. Ҫавӑнпа пенициллина кӗртес умӗн тухтӑр аллергие тӗрӗслет; пенициллина ытлашшиех сисекен ҫынсене параҫҫӗ мар. Ытти пулӑмсем: диаре, кандидоз (кӑмпа ӳсӗвӗнчен пулакан чир). Пенициллинсем вирус чирӗсене — гриппа тата унӑнчен те ытлисене — сиплеймеҫҫӗ: вӗсем бактерисем ҫине ҫеҫ ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

Тӗнче сывлӑх сыхлавӗн организацийӗ (ВОЗ) бензилпенициллина тата амоксициллина чи кирлӗ эмелсен тӗнче ят-йышне кӗртнӗ — ҫакӑ ҫак препаратсене тӗнчипе сывлӑх сыхлавӗн никӗсӗ теме пултарать&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/groups/expert-committee-on-selection-and-use-of-essential-medicines/essential-medicines-lists|title=WHO Model List of Essential Medicines|lang=en|website=who.int}}&lt;/ref&gt;. Историре пенициллин миллионсемпе ҫын пурнӑҫӗ ҫӑлнӑ: вӑл «антибиотик ӗмӗрне» уҫнӑ, вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче ытлашшиех вилӗмлӗ пулакан чирсене — сепсиса, гангренӑ — ҫӗнтернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot; /&gt;.

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Антибиотик]]
* [[Бензилпенициллин]]
* [[Бактери]]
* [[Вакцинаци]]
* [[Чир]]
* [[Эмел]]

== Асӑрхавсем ==
{{асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.
* Фармацевтическая химия / под ред. А. П. Арзамасцева. — М.: ГЭОТАР-МЕД, 2004. — 640 с. — {{ISBN|5-9231-0438-5}}.
* Русанов К. В. Пенициллиновый приоритет: у линии фронта // Новости медицины и фармации. — 2007. — № 11.

[[ru:Пенициллины]]
[[en:Penicillin]]

[[Категори:Пенициллинсем]]
[[Категори:Антибиотиксем]]
[[Категори:Медицина]]</text>
      <sha1>f1dqwwy8a8dnaeh7k3uy4vm5z2y7owk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878478</id>
      <parentid>878477</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T09:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Ӳкерчӗк неймспейс ячӗнчи ѕӗ (лат. ĕ U+0115) саспаллине тӗрӗсленӗ — сӑнӳкерчӗксен рендерӗ</comment>
      <origin>878478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27490" sha1="k3onwiebuin0qp6h2s18xz3iolchf8k" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Penicillin core.svg|мини|Пенициллинсен пӗтӗмӗшле химилле структурри]]
'''Пенициллинсем''' (вырӑсла „пенициллины“, акӑлчанла ''penicillins'') — кӑмӑшка кӑмписем (лат. ''Penicillium'') пурнӑҫӗ вӑхӑтӗнче кӑларса тӑракан, бактерисене пӗтерме пултаракан антибиотиксен ушкӑнӗ; ушкӑнӑн ячӗ Penicillium кӑмпӑн ятӗнчен пулнӑ (лат. penicillum — «кисть»). Ҫак ушкӑна микроорганизмсенчен пулакан пӗрремӗш антибиотиксем кӗреҫҫӗ: пенициллина [[1928]] ҫулта акӑлчан бактериологӗ [[Александр Флеминг]] уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2710445|title=Пенициллины // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/4715441|title=Флеминг // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;. Медицинӑра усӑ курма пуҫласан, пенициллинсем маларах вилӗмлӗ пулассипе хӑратакан нумай чире — сепсиса, пневмоние, менингита, сифилиса — сиплеме вӗрентнӗ, ҫавӑнпа вӗсем медицина историйӗнче ятарлӑ вырӑн йышӑнаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot;&gt;Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — Ч. II. — С. 245—251. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.&lt;/ref&gt;.

Химилле тытӑмӗпе пенициллинсем бета-лактам (β-лактам) антибиотикӗсем пулаҫҫӗ. Пур пенициллинсен те молекулин тӗп пайӗ — 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК): вӑл β-лактам циклӗнчен тата тиазолидин циклӗнчен тӑрать, пенициллинсем пӗр-пӗринчен ҫав циклсене ҫыпӑҫакан радикалӗсемпе кӑна уйрӑлса тӑраҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. Чи вӑйлӑ ҫутҫанталӑк пенициллинӗ — бензилпенициллин (пенициллин G), ӑна 1940-мӗш ҫулсенчен пуҫласа усӑ курма пуҫланӑ. Халӗ пенициллинсен ҫутҫанталӑкри тата ҫурма синтезлӑ нумай тӗсӗ пур, вӗсенчен чылайӑшӗ ҫак кунсенче те тӗнче медицининче чи кирлӗ эмелсен йышне кӗрет&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.antibiotic.ru/ab/013-22.shtml|title=Практическое руководство по антиинфекционной химиотерапии: Группа пенициллинов / Страчунский Л. С., Белоусов Ю. Б., Козлов С. Н.|lang=ru|website=antibiotic.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Кун-ҫулӗ ==

=== Кӑмӑшка авалхи самантсенче ===
[[Ӳкерчĕк:Penicillium notatum.jpg|мини|''Penicillium notatum'' кӑмӑшка кӑмпи]]
Кӑмӑшка кӑмпин бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗ ҫынсене авалах паллӑ пулнӑ. Авалхи Икӗпатра, Китайта тата Индире кӑмӑшка ҫӑкӑрпе сиенленнӗ ҫересене, ытӑ-пуҫа сипленӗ. Испанинчи Эль-Сидрон пештеринче тупнӑ неандертал ҫыннисен шӑл юлашкисенче ''Penicillium'' кӑмпин [[ДНК]] йӗррисене тупнӑ; ӑсчахсен шутланипе, кӑмӑшка бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗпе ҫав авалхи самантрахах усӑ курнӑ, ӑна диаре чирне хирӗҫ усӑ курнӑ теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Higham&quot;&gt;Хайэм Т. Мир до нас. Новый взгляд на происхождение человека = The World Before Us / пер. с англ. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — С. 56—57. — {{ISBN|978-5-00139-672-7}}.&lt;/ref&gt;.

Раҫҫейре симӗс кӑмӑшка 1870-мӗш ҫулсенче икӗ тухтӑр — Алексей Герасимович Полотебнов тата Вячеслав Авксентьевич Манассеин — тӗпченӗ. Манассеин ''Penicillium glaucum'' кӑмпин бактерисен ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлакан пахалӑхне ҫырса кӑтартнӑ, Полотебнов вара кӑмӑшка гнойлӑ ҫересене, тӗрлӗ коже чирӗсене сиплеме сӗннӗ; унӑн «Симӗс кӑмӑшкан патологилле пӗлтерӗшӗ» ятлӑ ӗҫӗ 1873 ҫулта тухнӑ. Анчах ҫав самантра ҫак сӗнӳсем ӑслав пӗрлӗхӗнче аталанайман. 1897 ҫулта франци ҫар тухтӑрӗ Эрнест Дюшен ''Penicillium'' кӑмпипе тунӑ экстракта чӗрчунсем ҫинче тӗрӗсленӗ тата бактерисене пӗтерекен пахалӑхне курнӑ, ҫапах та унӑн ӗҫӗ ӑслав пӗрлӗхӗнче асӑрханса илмен.

=== Флемингӗн уҫӑвӗ ===
Александр Флеминг (1881—1955) Шотландире ҫуралнӑ, Лондонра медицинӑра вӗреннӗ тата Сӑваплӑ Мария пульницинче микробиологи уйрӑмӗнче ӗҫленӗ. Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче вӑл Францире ҫар тухтӑрӗсемпе пӗрле ӗҫленӗ; унта вӑл сиенленнӗ ҫерсенчен килнӗ инфекцисем нумай салтака вӗлернине курнӑ — ҫакӑ ăна çĕнӗ антибактери эмелсем шырама ӑнтӑлтарнӑ. 1922 ҫулта Флеминг лизоциме — ҫын организмӗ хӑй кӑларакан, бактерисене пӗтерекен хӳтӗлев япалавне — уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;; ҫак тӗпчев ӑна каярах пенициллина тупма хатӗрленӗ.
[[Ӳкерчĕк:Alexander Fleming at his desk in a white lab coat with penicillin mold in petrie dishes around him.jpg|мини|Александр Флеминг, 1943 ҫул]]
[[1928]] ҫулхи [[авӑн, 28]] Лондонри Сӑваплӑ Мария пульницинчи бактериолог Александр Флеминг канӑран таврӑнсан хӑйӗн стафилококк культурисене пӑхнӑ та пӗр чашкара симӗс кӑмпа ӳснине тата кӑмпа патӗнчи бактерисем вилнине асӑрханӑ. Флеминг çакӑ кӑмпа кӑларнӑ япалава ''пенициллин'' ят панӑ тата тӗрӗслевсемпе унӑн стафилококксене, стрептококксене тата ытти нумай бактерие пӗтерекен пахалӑхне палӑртнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;. Вӑл пенициллин медицинӑра питӗ кирлӗ пулӗ тесе ӗненнӗ, анчах унӑн лабораторийӗ ӑна тасатса уйӑрайман — ҫав ӗҫ каярахпа ытти ӑсчахсене лекет. 1929 ҫулта Флеминг хӑйӗн уҫӑвӗ ҫинчен ӑслав журналӗнче пичетлесе кӑларнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

=== Оксфорд тӗпчевӗсемпе пӗрремӗш пациентсем ===
[[1939]]—[[1941]] ҫулсенче Оксфорд университечӗнче патолог Хоуард Флори тата биохимик Эрнст Чейн пенициллина тасатмалли аслӑ ӗҫ тунӑ; вӗсен командинче Норман Хитли те ӗҫленӗ. 1940 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче вӗсем бактерипе чирленӗ кӑшлавҫӑсене пенициллинпа сипленӗ: эмел илнӗ кӑшлавҫӑсем чӗрӗ юлнӑ, сиплеменнисем вӗленӗ. Ҫак эксперимент пенициллинӗн вӑйӗне тӗнчине кӑтартнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. 1941 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче пенициллинпа пӗрремӗш ҫынна — Альберт Александр лондон полицийӗн ӗҫтӗшне — сипленӗ: вӑл роза шӗрҫҫисемпе ҫӗртнӗ, ҫӗртнӗ вырӑнсенчен килнӗ инфекципе вилӗм патӗнче пулнӑ, пенициллин ӑна яппӑн лайӑхлатнӑ, анчах эмел ҫитменнипе сиплеве тӑратма тивнӗ те чирлӗ ҫын вилнӗ. [[1942]] ҫулта АПШ-ри пенициллинӑн пур запасӗн ҫуррине пӗр ҫынна — Анна Миллер ятлӑ чирлине — сиплеме ҫитнӗ; ҫав ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ҫӗршывӑн пур пухӑнӑвӗ вунӑ ҫынна ҫеҫ ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;Time-Miller&quot;&gt;{{cite web|url=https://time.com/4250235/penicillin-1942-history/|title=Penicillin History: What Happened to First American Patient|lang=en|website=Time}}&lt;/ref&gt;.

Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пенициллин кӑларассине питӗ хӑвӑртлатнӑ. АПШ-н Иллинойс штачӗнчи Пеория хулинче ӑсчахсем тӗнчерен нумай кӑмпа штаммӗсене пуҫтарнӑ: чӑхӑл ҫимӗҫ (канталупа) ҫинче ӳснӗ кӑмпа штаммӗ пенициллина малттинчен нумайрах кӑларнӑ. Кӑмӑшка пысӑк резервуарсенче, кукуруз ирӗлтернӗ шывӗпе ферментацилесе, промӑҫлӑх масштабӗпе ӳстерме вӗрентнӗ; 1943 ҫултанпа пенициллина миллионсемпе дозӑсемпе кӑларма тытӑннӑ, ҫакӑ тӑвӑм хакне питӗ ӳкернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lib.niu.edu/2001/iht810139.html|title=Penicillin: Medicine's Wartime Wonder Drug and Its Production at Peoria, Illinois|lang=en|website=Northern Illinois University Libraries}}&lt;/ref&gt;. [[1944]] ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗ ҫине тухнӑ союзник ҫарӗсене 2 миллион дозӑ ытла пенициллинпа тивӗҫтернӗ. Ҫав ҫултах Флеминга «сэр» чынне панӑ, [[1945]] ҫулта вӑл Флорипе Чейнпе пӗрле физиологипе медицина облаҫӗнчи Нобель парнине илме тивӗҫнӗ&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945: Fleming, Florey, Chain|lang=en|website=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;. Флеминг 1955 ҫулта вилнӗ; ӑна Лондонри Сӑваплӑ Павел соборӗнче, ҫӗршывӑн чи чаплӑ ҫыннисемпе пӗрле, пытарнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

Нобель лекцинче Флеминг малашлӑхшӑн хӑратакан сӑмах каланӑ: эмеле ҫитмен дозӑпа, сиплеве вӑхӑтсӑрах пӑрахса парсан, бактерисем хирӗҫ тӑма вӗренеҫҫӗ. Ҫав сӑмахсах паянхи кун та асӑнмалла: антибиотиксене ҫемҫе усӑ курсан пулакан хирӗҫ тӑни (резистентность) халӗ те тӗнче сывлӑх сыхлавӗн чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри.

=== ССРП-ра тата ҫурма синтезлӑ пенициллинсем ===
[[Совет Социализм Республикисен Пӗрлӗшӗвӗ|ССРП]]-ра пенициллинӑн пӗрремӗш тӗслӗхӗсене [[1942]] ҫулта микробиологсем Зинаида Ермольева тата Тамара Балезина тунӑ; Ермольева совет промӑҫлӑхӗнче пенициллин кӑларассине те хастар йӗркеленӗ, унӑн ''пенициллин-крустозин ВИЭМ'' препарачӗ ''Penicillium crustosum'' кӑмпинчен пулнӑ&lt;ref name=&quot;rus-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://journal-nriph.ru/journal/article/view/146|title=История создания советского пенициллина: вымысел и факты|lang=ru|website=journal-nriph.ru}}&lt;/ref&gt;. Вӑрҫӑ ҫулӗсенче совет пенициллинӗ фронтри тата тылри нумай чирле ҫынна ҫӑлса панӑ.

[[1957]] ҫулта Массачусетс технологийӗн институчӗн химикӗ Джон Шиэн пенициллинӑн тулли химилле синтезне тунӑ&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;Sheehan J. C., Henery-Logan K. R. The Total Synthesis of Penicillin V // Journal of the American Chemical Society. — 1957. — Vol. 79, № 5. — P. 1262—1263. — doi:10.1021/ja01562a063.&lt;/ref&gt;. Ҫав синтез тӑрӑх 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК) — пенициллин молекулин тӗпӗ — пулнине палӑртнӑ; ӑна ытти радикалсемпе ҫыпӑҫтарса ҫурма синтезлӑ антибиотиксене — ампициллина, метициллина, оксациллина, амоксициллина — тума вӗрентнӗ. Ҫак препарат ҫӗнӗ ӗмӗрти антибиотикотерапин никӗсне хунӑ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Химилле тытӑмӗ тата пулӑвӗ ==
[[Ӳкерчĕк:Penicillin-G.svg|мини|Бензилпенициллинӑн структурри]]
Пенициллин — йӳҫӗк; ӑнтан йывӑр мар ирӗлекен тӑварсем — натрий, калий, новокаин тӑварӗсем — тураҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Пенициллинсен пӗр-пӗринчен уйрӑлса тӑракан пайӗ — радикал ҫеҫ: тӗп 6-АПК пайӗ пуринӗн те пӗр пек. Бензилпенициллин (G) желудок йӳҫӗкӗнче хӑвӑрт аркатӑнать, ҫавӑнпа ӑна инъекципе кӑна кӗртеҫҫӗ; феноксиметилпенициллин (V) йӳҫӗке чӑтать, ӑна таблеткӑпа та илме пулать&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Кӑмпа клеткинче пенициллин виҫӗ тапхӑрта пулать: малтан виҫӗ аминйӳҫӗк (L-α-аминоадип йӳҫӗкӗ, L-цистеин, L-валин) пӗрлешсе трипептид ҫуратать; кайран вӑл окӑсланса икӗ цикллӑ изопенициллин N пулать; юлашки тапхӑрта аминогруппӑна ылмаштарсан пенициллин G ҫуралать&lt;ref name=&quot;Brakhage&quot;&gt;Brakhage A. A. Molecular Regulation of β-Lactam Biosynthesis in Filamentous Fungi // Microbiology and Molecular Biology Reviews. — 1998. — Vol. 62, № 3. — P. 547—585. — PMC 98925.&lt;/ref&gt;. Промӑҫлӑхра пенициллина ''Penicillium chrysogenum'' тӗсӗн кӑмписенчен ферментаци мелӗпе, ҫӗр айӗнчи пысӑк ферментаторсенче илеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;.

== Классификацийӗ ==
Халӗ пенициллинсене тӑватӑ ушкӑна пайлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;:

# Ҫутҫанталӑк пенициллинсем — кӑмпа хӑйӗн кӑлараканнисем: бензилпенициллин тата феноксиметилпенициллин (пенициллин V). Вӗсем хӗсӗк спектрлӑ: гнойлатакан коккӑсене тата грамм-плюс бактерисене ҫеҫ пусараҫҫӗ, пенициллиназа ферменчӗ вӗсене аркатать.
# Пенициллиназӑна чӗрӗ тӑракан ҫурма синтезлӑ пенициллинсем: метициллин, оксациллин, нафциллин. Вӗсене пенициллиназа кӑларакан бактерисене хирӗҫ усӑ кураҫҫӗ.
# Аминопенициллинсем: ампициллин, амоксициллин — сарлака спектрлӑ, грамм-минус бактерисене те пусараҫҫӗ.
# Сарлака спектрлӑ ҫӗнӗ пенициллинсем: карбоксипенициллинсем (тикарциллин, карбенициллин), уреидопенициллинсем (мезлоциллин, азлоциллин), амидинопенициллинсем (мециллам).

Ҫутҫанталӑк пенициллинсен бактерисене пусаракан вӑйӗ пӗр пек мар: 1960 ҫулта «British Medical Journal» журналра пичетленӗ тӗпчевсемпе, вӗсенчен чи вӑйли — бензилпенициллин&lt;ref name=&quot;Garrod&quot;&gt;Garrod L. P. Relative Antibacterial Activity of Three Penicillins // British Medical Journal. — 1960. — Vol. 1, № 5172. — P. 527—529. — doi:10.1136/bmj.1.5172.527.&lt;/ref&gt;.

Пӗрремӗш ушкӑн эмелӗсемпе ытларах гнойлӑ кокка инфекцисене сиплеҫҫӗ; пенициллиназӑна чӗрӗ тӑраканнисене стафилококк инфекцисем валли усӑ кураҫҫӗ; аминопенициллинсемпе халӗ чи анлӑ усӑ кураҫҫӗ: вӗсем отита, синусита, бронхита, пневмоние те сиплеме юрӑхлӑ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

== Пенициллинсем мӗнле ӗҫлеҫҫӗ ==
Пенициллинсем чылайӑшӗпех бактерицидла — бактерисене вӗлереҫҫӗ. Вӗсем бактерин клетка стенкин тӗп пайӗн — пептидогликан — ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлаҫҫӗ: транспептидаза реакцине, клетка стенкине хӑйне ҫыпӑҫтарас ӗҫе, пусараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;. Пенициллинсем тӗпӗнчен ӳсекен, пайланакан бактерисене вӗлереҫҫӗ: клетка стенкин ҫӗнӗ пайӗсем ҫуккипе бактери пайланаймасӑр пӑсӑлать те вилет. Грамм-плюс бактерисен клетка стенки питӗ тӑрӑ пулнипе вӗсем пенициллина питӗ сисеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Интереслӗ мел: пенициллинсен ӗҫӗ бактерисенчен килсен кӑна мар. Тӗпчевҫӗсен кӑтартнипе, β-лактам антибиотикӗсем мӑккӑн хлороплачӗсен пайланнине чараҫҫӗ, анчах ӳсентӑрансен ҫӳллӗ формисенче ҫавнашкал вӑй ҫук — вӗсенче пенициллинӑн тӗллевӗ — пептидогликан клетка стенки — ҫук&lt;ref name=&quot;Kasten&quot;&gt;Kasten B., Reski R. β-lactam antibiotics inhibit chloroplast division in a moss (Physcomitrella patens) but not in tomato (Lycopersicon esculentum) // Journal of Plant Physiology. — 1997. — Vol. 150, № 1—2. — P. 137—140. — doi:10.1016/S0176-1617(97)80193-9.&lt;/ref&gt;.

Сӗт ӗрчетекен чӗрчунсен, ҫав шутра этемӗн те, клеткисенче пептидогликан тата пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем ҫуккипе пенициллинсем ҫын организмне ытлашшиех сиен кӳмеҫҫӗ — антибиотиксенчен чи лайӑх итленӗнисенчен пӗри&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Бактерисен хирӗҫ тӑни ==
Халӗ нумай бактери пенициллинсене хирӗҫ тӑма вӗреннӗ (резистентность). Тӗп сӑлтавӗ — β-лактамаза ферменчӗ: вӑл β-лактам циклне аркатать те эмеле вӑйсӑрлатать. Ҫак механизм питӗ сарӑлнӑ: ӑна стафилококксем, гемофил паллики, кишӗк паллики (''Escherichia coli'') тата ытти клиника пӗлтерӗшлӗ патогенсем ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot;&gt;{{cite web|url=http://medbiol.ru/medbiol/infect_har/00194f17.htm|title=Ингибиторы бета-лактамаз|lang=ru|website=medbiol.ru}}&lt;/ref&gt;. Метициллин ҫине те чӗрӗ тӑракан MRSA тӗссем пур — вӗсене пульницасенчи (больница) инфекцисенче тӗл пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;.

Ҫакнашкал хирӗҫ тӑнӑ пулӑма кӗртмен тесен «хӳтӗленӗ пенициллинсем» тунӑ: вӗсен йышне β-лактамазӑна пӗтерекен япалавсем — клавулан йӳҫӗкӗ, сульбактам, тазобактам — кӗреҫҫӗ; тӗслӗхрен, амоксициллинпа клавулан йӳҫӗкӗ пӗрлӗ препарат пулать&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;. Ытти ҫулӗ — пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем улшӑнса кайни: ҫав белоксем пенициллинпе ҫыхӑнмасть пулаҫҫӗ.

Пур бактерисем те хирӗҫ тӑма вӗреннӗ пулин те, пӗр аслӑ пулӑм пур: сифилиса кӑларакан бледная трепонема пенициллинсене паянах лайӑх парӑнать, ҫавӑнпа сифилиса сиплеме пенициллин халӗ те тӗп эмел пулать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Медицинӑра усӑ курни ==
Пенициллинсемпе нумай бактери чирне сиплеҫҫӗ: пневмони, сепсис, менингит, ангина, дифтери, скарлатина, гонорея, сифилис, шӑк ҫулӗсен инфекцисем, коже тата ӑшӑм ҫӗрнӗ вырӑнсен инфекцисем&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Эмеле суйласси лаборатори тӗпчевӗпе палӑртать: патоген микроорганизмӗ пенициллина парӑнать-и тесе тӗрӗслеҫҫӗ, кайран тухтӑр эмеле суйласа илет.

Бензилпенициллина ытларах мышӑҫ айӗнче инъекци пек кӗртеҫҫӗ. Юнра вӑл 30—60 минутран чи нумайлӑха ҫитет, 3—4 сехетрен вара йӗрри кӑна тӑвать — ҫавӑнпа инъекцисене 3—4 сехетре пӗрре тума тивет; новокаин тӑварӗ ӑна ытларах вӑхӑт ӗҫлет, мӗншӗн тесен вӑл мышӑҫра «депо» пулса ларать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Ҫӑвар витӗр бензилпенициллин лайӑх ирӗлмест, желудок сӗлӗхӗ ӑна аркатать; ҫӑвар витӗр илмелли пенициллинсем — феноксиметилпенициллин, ампициллин, амоксициллин — урӑхла ӗҫлеҫҫӗ: вӗсене таблеткӑпа, ача-пӑча валли суспензи пек параҫҫӗ. Амоксициллина тӗнчипе анлӑ усӑ кураҫҫӗ: ӑна амбулатори практикӑнче нумай чире сиплеме параҫҫӗ&lt;ref name=&quot;WHO&quot; /&gt;.

Пенициллинсем чылай чух лайӑх пуҫтарӑнаҫҫӗ, анчах пайӑр ҫынсен аллерги реакцисем сиксе тухма пултараҫҫӗ: тир ҫинче сыпӑсем тухни, шӑрӑхлӑхӑн хӑпарни, хӑш чух вилӗмлӗ те пулакан анафилактикӑлла шок. Ҫавӑнпа пенициллина кӗртес умӗн тухтӑр аллергие тӗрӗслет; пенициллина ытлашшиех сисекен ҫынсене параҫҫӗ мар. Ытти пулӑмсем: диаре, кандидоз (кӑмпа ӳсӗвӗнчен пулакан чир). Пенициллинсем вирус чирӗсене — гриппа тата унӑнчен те ытлисене — сиплеймеҫҫӗ: вӗсем бактерисем ҫине ҫеҫ ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

Тӗнче сывлӑх сыхлавӗн организацийӗ (ВОЗ) бензилпенициллина тата амоксициллина чи кирлӗ эмелсен тӗнче ят-йышне кӗртнӗ — ҫакӑ ҫак препаратсене тӗнчипе сывлӑх сыхлавӗн никӗсӗ теме пултарать&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/groups/expert-committee-on-selection-and-use-of-essential-medicines/essential-medicines-lists|title=WHO Model List of Essential Medicines|lang=en|website=who.int}}&lt;/ref&gt;. Историре пенициллин миллионсемпе ҫын пурнӑҫӗ ҫӑлнӑ: вӑл «антибиотик ӗмӗрне» уҫнӑ, вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче ытлашшиех вилӗмлӗ пулакан чирсене — сепсиса, гангренӑ — ҫӗнтернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot; /&gt;.

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Антибиотик]]
* [[Бензилпенициллин]]
* [[Бактери]]
* [[Вакцинаци]]
* [[Чир]]
* [[Эмел]]

== Асӑрхавсем ==
{{асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.
* Фармацевтическая химия / под ред. А. П. Арзамасцева. — М.: ГЭОТАР-МЕД, 2004. — 640 с. — {{ISBN|5-9231-0438-5}}.
* Русанов К. В. Пенициллиновый приоритет: у линии фронта // Новости медицины и фармации. — 2007. — № 11.

[[ru:Пенициллины]]
[[en:Penicillin]]

[[Категори:Пенициллинсем]]
[[Категори:Антибиотиксем]]
[[Категори:Медицина]]</text>
      <sha1>k3onwiebuin0qp6h2s18xz3iolchf8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>878479</id>
      <parentid>878478</parentid>
      <timestamp>2026-10-27T09:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Викиданных сителӗнче (Q12190) сӑнӳкерчӗк пур — вырӑнти интервикин кăларнӑ</comment>
      <origin>878479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27442" sha1="szp9vwclpoafgz8tdn9w7v4qg4kwb52" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Penicillin core.svg|мини|Пенициллинсен пӗтӗмӗшле химилле структурри]]
'''Пенициллинсем''' (вырӑсла „пенициллины“, акӑлчанла ''penicillins'') — кӑмӑшка кӑмписем (лат. ''Penicillium'') пурнӑҫӗ вӑхӑтӗнче кӑларса тӑракан, бактерисене пӗтерме пултаракан антибиотиксен ушкӑнӗ; ушкӑнӑн ячӗ Penicillium кӑмпӑн ятӗнчен пулнӑ (лат. penicillum — «кисть»). Ҫак ушкӑна микроорганизмсенчен пулакан пӗрремӗш антибиотиксем кӗреҫҫӗ: пенициллина [[1928]] ҫулта акӑлчан бактериологӗ [[Александр Флеминг]] уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/2710445|title=Пенициллины // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/biology/text/4715441|title=Флеминг // Большая российская энциклопедия|lang=ru|website=bigenc.ru}}&lt;/ref&gt;. Медицинӑра усӑ курма пуҫласан, пенициллинсем маларах вилӗмлӗ пулассипе хӑратакан нумай чире — сепсиса, пневмоние, менингита, сифилиса — сиплеме вӗрентнӗ, ҫавӑнпа вӗсем медицина историйӗнче ятарлӑ вырӑн йышӑнаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot;&gt;Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — Ч. II. — С. 245—251. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.&lt;/ref&gt;.

Химилле тытӑмӗпе пенициллинсем бета-лактам (β-лактам) антибиотикӗсем пулаҫҫӗ. Пур пенициллинсен те молекулин тӗп пайӗ — 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК): вӑл β-лактам циклӗнчен тата тиазолидин циклӗнчен тӑрать, пенициллинсем пӗр-пӗринчен ҫав циклсене ҫыпӑҫакан радикалӗсемпе кӑна уйрӑлса тӑраҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. Чи вӑйлӑ ҫутҫанталӑк пенициллинӗ — бензилпенициллин (пенициллин G), ӑна 1940-мӗш ҫулсенчен пуҫласа усӑ курма пуҫланӑ. Халӗ пенициллинсен ҫутҫанталӑкри тата ҫурма синтезлӑ нумай тӗсӗ пур, вӗсенчен чылайӑшӗ ҫак кунсенче те тӗнче медицининче чи кирлӗ эмелсен йышне кӗрет&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.antibiotic.ru/ab/013-22.shtml|title=Практическое руководство по антиинфекционной химиотерапии: Группа пенициллинов / Страчунский Л. С., Белоусов Ю. Б., Козлов С. Н.|lang=ru|website=antibiotic.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Кун-ҫулӗ ==

=== Кӑмӑшка авалхи самантсенче ===
[[Ӳкерчĕк:Penicillium notatum.jpg|мини|''Penicillium notatum'' кӑмӑшка кӑмпи]]
Кӑмӑшка кӑмпин бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗ ҫынсене авалах паллӑ пулнӑ. Авалхи Икӗпатра, Китайта тата Индире кӑмӑшка ҫӑкӑрпе сиенленнӗ ҫересене, ытӑ-пуҫа сипленӗ. Испанинчи Эль-Сидрон пештеринче тупнӑ неандертал ҫыннисен шӑл юлашкисенче ''Penicillium'' кӑмпин [[ДНК]] йӗррисене тупнӑ; ӑсчахсен шутланипе, кӑмӑшка бактерисене пӗтерекен пахалӑхӗпе ҫав авалхи самантрахах усӑ курнӑ, ӑна диаре чирне хирӗҫ усӑ курнӑ теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Higham&quot;&gt;Хайэм Т. Мир до нас. Новый взгляд на происхождение человека = The World Before Us / пер. с англ. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — С. 56—57. — {{ISBN|978-5-00139-672-7}}.&lt;/ref&gt;.

Раҫҫейре симӗс кӑмӑшка 1870-мӗш ҫулсенче икӗ тухтӑр — Алексей Герасимович Полотебнов тата Вячеслав Авксентьевич Манассеин — тӗпченӗ. Манассеин ''Penicillium glaucum'' кӑмпин бактерисен ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлакан пахалӑхне ҫырса кӑтартнӑ, Полотебнов вара кӑмӑшка гнойлӑ ҫересене, тӗрлӗ коже чирӗсене сиплеме сӗннӗ; унӑн «Симӗс кӑмӑшкан патологилле пӗлтерӗшӗ» ятлӑ ӗҫӗ 1873 ҫулта тухнӑ. Анчах ҫав самантра ҫак сӗнӳсем ӑслав пӗрлӗхӗнче аталанайман. 1897 ҫулта франци ҫар тухтӑрӗ Эрнест Дюшен ''Penicillium'' кӑмпипе тунӑ экстракта чӗрчунсем ҫинче тӗрӗсленӗ тата бактерисене пӗтерекен пахалӑхне курнӑ, ҫапах та унӑн ӗҫӗ ӑслав пӗрлӗхӗнче асӑрханса илмен.

=== Флемингӗн уҫӑвӗ ===
Александр Флеминг (1881—1955) Шотландире ҫуралнӑ, Лондонра медицинӑра вӗреннӗ тата Сӑваплӑ Мария пульницинче микробиологи уйрӑмӗнче ӗҫленӗ. Пӗрремӗш Тӗнче вӑрҫи вӑхӑтӗнче вӑл Францире ҫар тухтӑрӗсемпе пӗрле ӗҫленӗ; унта вӑл сиенленнӗ ҫерсенчен килнӗ инфекцисем нумай салтака вӗлернине курнӑ — ҫакӑ ăна çĕнӗ антибактери эмелсем шырама ӑнтӑлтарнӑ. 1922 ҫулта Флеминг лизоциме — ҫын организмӗ хӑй кӑларакан, бактерисене пӗтерекен хӳтӗлев япалавне — уҫнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;; ҫак тӗпчев ӑна каярах пенициллина тупма хатӗрленӗ.
[[Ӳкерчĕк:Alexander Fleming at his desk in a white lab coat with penicillin mold in petrie dishes around him.jpg|мини|Александр Флеминг, 1943 ҫул]]
[[1928]] ҫулхи [[авӑн, 28]] Лондонри Сӑваплӑ Мария пульницинчи бактериолог Александр Флеминг канӑран таврӑнсан хӑйӗн стафилококк культурисене пӑхнӑ та пӗр чашкара симӗс кӑмпа ӳснине тата кӑмпа патӗнчи бактерисем вилнине асӑрханӑ. Флеминг çакӑ кӑмпа кӑларнӑ япалава ''пенициллин'' ят панӑ тата тӗрӗслевсемпе унӑн стафилококксене, стрептококксене тата ытти нумай бактерие пӗтерекен пахалӑхне палӑртнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;. Вӑл пенициллин медицинӑра питӗ кирлӗ пулӗ тесе ӗненнӗ, анчах унӑн лабораторийӗ ӑна тасатса уйӑрайман — ҫав ӗҫ каярахпа ытти ӑсчахсене лекет. 1929 ҫулта Флеминг хӑйӗн уҫӑвӗ ҫинчен ӑслав журналӗнче пичетлесе кӑларнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

=== Оксфорд тӗпчевӗсемпе пӗрремӗш пациентсем ===
[[1939]]—[[1941]] ҫулсенче Оксфорд университечӗнче патолог Хоуард Флори тата биохимик Эрнст Чейн пенициллина тасатмалли аслӑ ӗҫ тунӑ; вӗсен командинче Норман Хитли те ӗҫленӗ. 1940 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче вӗсем бактерипе чирленӗ кӑшлавҫӑсене пенициллинпа сипленӗ: эмел илнӗ кӑшлавҫӑсем чӗрӗ юлнӑ, сиплеменнисем вӗленӗ. Ҫак эксперимент пенициллинӗн вӑйӗне тӗнчине кӑтартнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;. 1941 ҫулхи нарӑс уйӑхӗнче пенициллинпа пӗрремӗш ҫынна — Альберт Александр лондон полицийӗн ӗҫтӗшне — сипленӗ: вӑл роза шӗрҫҫисемпе ҫӗртнӗ, ҫӗртнӗ вырӑнсенчен килнӗ инфекципе вилӗм патӗнче пулнӑ, пенициллин ӑна яппӑн лайӑхлатнӑ, анчах эмел ҫитменнипе сиплеве тӑратма тивнӗ те чирлӗ ҫын вилнӗ. [[1942]] ҫулта АПШ-ри пенициллинӑн пур запасӗн ҫуррине пӗр ҫынна — Анна Миллер ятлӑ чирлине — сиплеме ҫитнӗ; ҫав ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче ҫӗршывӑн пур пухӑнӑвӗ вунӑ ҫынна ҫеҫ ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;Time-Miller&quot;&gt;{{cite web|url=https://time.com/4250235/penicillin-1942-history/|title=Penicillin History: What Happened to First American Patient|lang=en|website=Time}}&lt;/ref&gt;.

Иккӗмӗш Тӗнче вӑрҫи пенициллин кӑларассине питӗ хӑвӑртлатнӑ. АПШ-н Иллинойс штачӗнчи Пеория хулинче ӑсчахсем тӗнчерен нумай кӑмпа штаммӗсене пуҫтарнӑ: чӑхӑл ҫимӗҫ (канталупа) ҫинче ӳснӗ кӑмпа штаммӗ пенициллина малттинчен нумайрах кӑларнӑ. Кӑмӑшка пысӑк резервуарсенче, кукуруз ирӗлтернӗ шывӗпе ферментацилесе, промӑҫлӑх масштабӗпе ӳстерме вӗрентнӗ; 1943 ҫултанпа пенициллина миллионсемпе дозӑсемпе кӑларма тытӑннӑ, ҫакӑ тӑвӑм хакне питӗ ӳкернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.lib.niu.edu/2001/iht810139.html|title=Penicillin: Medicine's Wartime Wonder Drug and Its Production at Peoria, Illinois|lang=en|website=Northern Illinois University Libraries}}&lt;/ref&gt;. [[1944]] ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗ ҫине тухнӑ союзник ҫарӗсене 2 миллион дозӑ ытла пенициллинпа тивӗҫтернӗ. Ҫав ҫултах Флеминга «сэр» чынне панӑ, [[1945]] ҫулта вӑл Флорипе Чейнпе пӗрле физиологипе медицина облаҫӗнчи Нобель парнине илме тивӗҫнӗ&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945: Fleming, Florey, Chain|lang=en|website=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;. Флеминг 1955 ҫулта вилнӗ; ӑна Лондонри Сӑваплӑ Павел соборӗнче, ҫӗршывӑн чи чаплӑ ҫыннисемпе пӗрле, пытарнӑ&lt;ref name=&quot;BRE-fleming&quot; /&gt;.

Нобель лекцинче Флеминг малашлӑхшӑн хӑратакан сӑмах каланӑ: эмеле ҫитмен дозӑпа, сиплеве вӑхӑтсӑрах пӑрахса парсан, бактерисем хирӗҫ тӑма вӗренеҫҫӗ. Ҫав сӑмахсах паянхи кун та асӑнмалла: антибиотиксене ҫемҫе усӑ курсан пулакан хирӗҫ тӑни (резистентность) халӗ те тӗнче сывлӑх сыхлавӗн чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри.

=== ССРП-ра тата ҫурма синтезлӑ пенициллинсем ===
[[Совет Социализм Республикисен Пӗрлӗшӗвӗ|ССРП]]-ра пенициллинӑн пӗрремӗш тӗслӗхӗсене [[1942]] ҫулта микробиологсем Зинаида Ермольева тата Тамара Балезина тунӑ; Ермольева совет промӑҫлӑхӗнче пенициллин кӑларассине те хастар йӗркеленӗ, унӑн ''пенициллин-крустозин ВИЭМ'' препарачӗ ''Penicillium crustosum'' кӑмпинчен пулнӑ&lt;ref name=&quot;rus-penicillin&quot;&gt;{{cite web|url=https://journal-nriph.ru/journal/article/view/146|title=История создания советского пенициллина: вымысел и факты|lang=ru|website=journal-nriph.ru}}&lt;/ref&gt;. Вӑрҫӑ ҫулӗсенче совет пенициллинӗ фронтри тата тылри нумай чирле ҫынна ҫӑлса панӑ.

[[1957]] ҫулта Массачусетс технологийӗн институчӗн химикӗ Джон Шиэн пенициллинӑн тулли химилле синтезне тунӑ&lt;ref name=&quot;Sheehan&quot;&gt;Sheehan J. C., Henery-Logan K. R. The Total Synthesis of Penicillin V // Journal of the American Chemical Society. — 1957. — Vol. 79, № 5. — P. 1262—1263. — doi:10.1021/ja01562a063.&lt;/ref&gt;. Ҫав синтез тӑрӑх 6-аминопенициллан йӳҫӗкӗ (6-АПК) — пенициллин молекулин тӗпӗ — пулнине палӑртнӑ; ӑна ытти радикалсемпе ҫыпӑҫтарса ҫурма синтезлӑ антибиотиксене — ампициллина, метициллина, оксациллина, амоксициллина — тума вӗрентнӗ. Ҫак препарат ҫӗнӗ ӗмӗрти антибиотикотерапин никӗсне хунӑ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Химилле тытӑмӗ тата пулӑвӗ ==
[[Ӳкерчĕк:Penicillin-G.svg|мини|Бензилпенициллинӑн структурри]]
Пенициллин — йӳҫӗк; ӑнтан йывӑр мар ирӗлекен тӑварсем — натрий, калий, новокаин тӑварӗсем — тураҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Пенициллинсен пӗр-пӗринчен уйрӑлса тӑракан пайӗ — радикал ҫеҫ: тӗп 6-АПК пайӗ пуринӗн те пӗр пек. Бензилпенициллин (G) желудок йӳҫӗкӗнче хӑвӑрт аркатӑнать, ҫавӑнпа ӑна инъекципе кӑна кӗртеҫҫӗ; феноксиметилпенициллин (V) йӳҫӗке чӑтать, ӑна таблеткӑпа та илме пулать&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Кӑмпа клеткинче пенициллин виҫӗ тапхӑрта пулать: малтан виҫӗ аминйӳҫӗк (L-α-аминоадип йӳҫӗкӗ, L-цистеин, L-валин) пӗрлешсе трипептид ҫуратать; кайран вӑл окӑсланса икӗ цикллӑ изопенициллин N пулать; юлашки тапхӑрта аминогруппӑна ылмаштарсан пенициллин G ҫуралать&lt;ref name=&quot;Brakhage&quot;&gt;Brakhage A. A. Molecular Regulation of β-Lactam Biosynthesis in Filamentous Fungi // Microbiology and Molecular Biology Reviews. — 1998. — Vol. 62, № 3. — P. 547—585. — PMC 98925.&lt;/ref&gt;. Промӑҫлӑхра пенициллина ''Penicillium chrysogenum'' тӗсӗн кӑмписенчен ферментаци мелӗпе, ҫӗр айӗнчи пысӑк ферментаторсенче илеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;BRE-penicillin&quot; /&gt;.

== Классификацийӗ ==
Халӗ пенициллинсене тӑватӑ ушкӑна пайлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;:

# Ҫутҫанталӑк пенициллинсем — кӑмпа хӑйӗн кӑлараканнисем: бензилпенициллин тата феноксиметилпенициллин (пенициллин V). Вӗсем хӗсӗк спектрлӑ: гнойлатакан коккӑсене тата грамм-плюс бактерисене ҫеҫ пусараҫҫӗ, пенициллиназа ферменчӗ вӗсене аркатать.
# Пенициллиназӑна чӗрӗ тӑракан ҫурма синтезлӑ пенициллинсем: метициллин, оксациллин, нафциллин. Вӗсене пенициллиназа кӑларакан бактерисене хирӗҫ усӑ кураҫҫӗ.
# Аминопенициллинсем: ампициллин, амоксициллин — сарлака спектрлӑ, грамм-минус бактерисене те пусараҫҫӗ.
# Сарлака спектрлӑ ҫӗнӗ пенициллинсем: карбоксипенициллинсем (тикарциллин, карбенициллин), уреидопенициллинсем (мезлоциллин, азлоциллин), амидинопенициллинсем (мециллам).

Ҫутҫанталӑк пенициллинсен бактерисене пусаракан вӑйӗ пӗр пек мар: 1960 ҫулта «British Medical Journal» журналра пичетленӗ тӗпчевсемпе, вӗсенчен чи вӑйли — бензилпенициллин&lt;ref name=&quot;Garrod&quot;&gt;Garrod L. P. Relative Antibacterial Activity of Three Penicillins // British Medical Journal. — 1960. — Vol. 1, № 5172. — P. 527—529. — doi:10.1136/bmj.1.5172.527.&lt;/ref&gt;.

Пӗрремӗш ушкӑн эмелӗсемпе ытларах гнойлӑ кокка инфекцисене сиплеҫҫӗ; пенициллиназӑна чӗрӗ тӑраканнисене стафилококк инфекцисем валли усӑ кураҫҫӗ; аминопенициллинсемпе халӗ чи анлӑ усӑ кураҫҫӗ: вӗсем отита, синусита, бронхита, пневмоние те сиплеме юрӑхлӑ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

== Пенициллинсем мӗнле ӗҫлеҫҫӗ ==
Пенициллинсем чылайӑшӗпех бактерицидла — бактерисене вӗлереҫҫӗ. Вӗсем бактерин клетка стенкин тӗп пайӗн — пептидогликан — ӳсӗвӗнчен пӑрахӑҫлаҫҫӗ: транспептидаза реакцине, клетка стенкине хӑйне ҫыпӑҫтарас ӗҫе, пусараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;. Пенициллинсем тӗпӗнчен ӳсекен, пайланакан бактерисене вӗлереҫҫӗ: клетка стенкин ҫӗнӗ пайӗсем ҫуккипе бактери пайланаймасӑр пӑсӑлать те вилет. Грамм-плюс бактерисен клетка стенки питӗ тӑрӑ пулнипе вӗсем пенициллина питӗ сисеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;antibiotic-ru&quot; /&gt;.

Интереслӗ мел: пенициллинсен ӗҫӗ бактерисенчен килсен кӑна мар. Тӗпчевҫӗсен кӑтартнипе, β-лактам антибиотикӗсем мӑккӑн хлороплачӗсен пайланнине чараҫҫӗ, анчах ӳсентӑрансен ҫӳллӗ формисенче ҫавнашкал вӑй ҫук — вӗсенче пенициллинӑн тӗллевӗ — пептидогликан клетка стенки — ҫук&lt;ref name=&quot;Kasten&quot;&gt;Kasten B., Reski R. β-lactam antibiotics inhibit chloroplast division in a moss (Physcomitrella patens) but not in tomato (Lycopersicon esculentum) // Journal of Plant Physiology. — 1997. — Vol. 150, № 1—2. — P. 137—140. — doi:10.1016/S0176-1617(97)80193-9.&lt;/ref&gt;.

Сӗт ӗрчетекен чӗрчунсен, ҫав шутра этемӗн те, клеткисенче пептидогликан тата пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем ҫуккипе пенициллинсем ҫын организмне ытлашшиех сиен кӳмеҫҫӗ — антибиотиксенчен чи лайӑх итленӗнисенчен пӗри&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Бактерисен хирӗҫ тӑни ==
Халӗ нумай бактери пенициллинсене хирӗҫ тӑма вӗреннӗ (резистентность). Тӗп сӑлтавӗ — β-лактамаза ферменчӗ: вӑл β-лактам циклне аркатать те эмеле вӑйсӑрлатать. Ҫак механизм питӗ сарӑлнӑ: ӑна стафилококксем, гемофил паллики, кишӗк паллики (''Escherichia coli'') тата ытти клиника пӗлтерӗшлӗ патогенсем ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot;&gt;{{cite web|url=http://medbiol.ru/medbiol/infect_har/00194f17.htm|title=Ингибиторы бета-лактамаз|lang=ru|website=medbiol.ru}}&lt;/ref&gt;. Метициллин ҫине те чӗрӗ тӑракан MRSA тӗссем пур — вӗсене пульницасенчи (больница) инфекцисенче тӗл пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;.

Ҫакнашкал хирӗҫ тӑнӑ пулӑма кӗртмен тесен «хӳтӗленӗ пенициллинсем» тунӑ: вӗсен йышне β-лактамазӑна пӗтерекен япалавсем — клавулан йӳҫӗкӗ, сульбактам, тазобактам — кӗреҫҫӗ; тӗслӗхрен, амоксициллинпа клавулан йӳҫӗкӗ пӗрлӗ препарат пулать&lt;ref name=&quot;medbiol&quot; /&gt;. Ытти ҫулӗ — пенициллин ҫыхӑнтаракан белоксем улшӑнса кайни: ҫав белоксем пенициллинпе ҫыхӑнмасть пулаҫҫӗ.

Пур бактерисем те хирӗҫ тӑма вӗреннӗ пулин те, пӗр аслӑ пулӑм пур: сифилиса кӑларакан бледная трепонема пенициллинсене паянах лайӑх парӑнать, ҫавӑнпа сифилиса сиплеме пенициллин халӗ те тӗп эмел пулать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

== Медицинӑра усӑ курни ==
Пенициллинсемпе нумай бактери чирне сиплеҫҫӗ: пневмони, сепсис, менингит, ангина, дифтери, скарлатина, гонорея, сифилис, шӑк ҫулӗсен инфекцисем, коже тата ӑшӑм ҫӗрнӗ вырӑнсен инфекцисем&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Эмеле суйласси лаборатори тӗпчевӗпе палӑртать: патоген микроорганизмӗ пенициллина парӑнать-и тесе тӗрӗслеҫҫӗ, кайран тухтӑр эмеле суйласа илет.

Бензилпенициллина ытларах мышӑҫ айӗнче инъекци пек кӗртеҫҫӗ. Юнра вӑл 30—60 минутран чи нумайлӑха ҫитет, 3—4 сехетрен вара йӗрри кӑна тӑвать — ҫавӑнпа инъекцисене 3—4 сехетре пӗрре тума тивет; новокаин тӑварӗ ӑна ытларах вӑхӑт ӗҫлет, мӗншӗн тесен вӑл мышӑҫра «депо» пулса ларать&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;. Ҫӑвар витӗр бензилпенициллин лайӑх ирӗлмест, желудок сӗлӗхӗ ӑна аркатать; ҫӑвар витӗр илмелли пенициллинсем — феноксиметилпенициллин, ампициллин, амоксициллин — урӑхла ӗҫлеҫҫӗ: вӗсене таблеткӑпа, ача-пӑча валли суспензи пек параҫҫӗ. Амоксициллина тӗнчипе анлӑ усӑ кураҫҫӗ: ӑна амбулатори практикӑнче нумай чире сиплеме параҫҫӗ&lt;ref name=&quot;WHO&quot; /&gt;.

Пенициллинсем чылай чух лайӑх пуҫтарӑнаҫҫӗ, анчах пайӑр ҫынсен аллерги реакцисем сиксе тухма пултараҫҫӗ: тир ҫинче сыпӑсем тухни, шӑрӑхлӑхӑн хӑпарни, хӑш чух вилӗмлӗ те пулакан анафилактикӑлла шок. Ҫавӑнпа пенициллина кӗртес умӗн тухтӑр аллергие тӗрӗслет; пенициллина ытлашшиех сисекен ҫынсене параҫҫӗ мар. Ытти пулӑмсем: диаре, кандидоз (кӑмпа ӳсӗвӗнчен пулакан чир). Пенициллинсем вирус чирӗсене — гриппа тата унӑнчен те ытлисене — сиплеймеҫҫӗ: вӗсем бактерисем ҫине ҫеҫ ӗҫлеҫҫӗ&lt;ref name=&quot;Mashkovsky&quot; /&gt;.

Тӗнче сывлӑх сыхлавӗн организацийӗ (ВОЗ) бензилпенициллина тата амоксициллина чи кирлӗ эмелсен тӗнче ят-йышне кӗртнӗ — ҫакӑ ҫак препаратсене тӗнчипе сывлӑх сыхлавӗн никӗсӗ теме пултарать&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/groups/expert-committee-on-selection-and-use-of-essential-medicines/essential-medicines-lists|title=WHO Model List of Essential Medicines|lang=en|website=who.int}}&lt;/ref&gt;. Историре пенициллин миллионсемпе ҫын пурнӑҫӗ ҫӑлнӑ: вӑл «антибиотик ӗмӗрне» уҫнӑ, вӑрҫӑ вӑхӑтӗнче ытлашшиех вилӗмлӗ пулакан чирсене — сепсиса, гангренӑ — ҫӗнтернӗ&lt;ref name=&quot;Peoria&quot; /&gt;.

== Ҫавӑн пекех пӑхӑр ==
* [[Антибиотик]]
* [[Бензилпенициллин]]
* [[Бактери]]
* [[Вакцинаци]]
* [[Чир]]
* [[Эмел]]

== Асӑрхавсем ==
{{асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Машковский М. Д. Лекарственные средства: в 2 ч. — 12-е изд. — М.: Медицина, 1993. — {{ISBN|5-225-02735-0}}.
* Фармацевтическая химия / под ред. А. П. Арзамасцева. — М.: ГЭОТАР-МЕД, 2004. — 640 с. — {{ISBN|5-9231-0438-5}}.
* Русанов К. В. Пенициллиновый приоритет: у линии фронта // Новости медицины и фармации. — 2007. — № 11.


[[Категори:Пенициллинсем]]
[[Категори:Антибиотиксем]]
[[Категори:Медицина]]</text>
      <sha1>szp9vwclpoafgz8tdn9w7v4qg4kwb52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенициллин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131068</id>
    <redirect title="Пенициллинсем" />
    <revision>
      <id>878475</id>
      <timestamp>2026-10-27T08:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Efistars</username>
        <id>41282</id>
      </contributor>
      <comment>Пенициллинсем статьяна redirect</comment>
      <origin>878475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="b3e2kmkga5x0f6ziq945ru94f19d77f" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пенициллинсем]]</text>
      <sha1>b3e2kmkga5x0f6ziq945ru94f19d77f</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>