Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 77794 878488 837617 2026-10-27T18:36:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878488 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Вăрманкас (пĕлтерĕшсем)}} {{ПВ-Раççей |статус = Ял |чăвашла çĕлĕк = Вăрманкас |тăван çĕлĕк = [[File:Рогоз около берега. Кама. Саконы. Алексеевский р-н. РТ. Декабрь 2014 - panoramio.jpg|290px|thumb|Куйбышев шыв усравĕн таврашĕ. Декабрь, [[2014]]]] |герб = Coat of arms of Tatarstan.svg |ялав = Flag of Tatarstan.svg |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăккăшĕ = |район карттин пысăккăшĕ = |регион = Тутарстан |регион тапăлра = Тутарстан |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Алексеевски районĕ |район тапăлра = Алексеевски районĕ{{!}}Алексеевски |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = ял тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = ял тăрăхĕ{{!}}Ромодан |шалти пайлану = урамсем |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |статус = Ял |лаптăк = |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = |халăх çыравĕн çулĕ = |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = [[чăвашсем]] |конфесси йышĕ = православсем |этнохороним = вăрманкассем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = 422909 |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = |автомобиль кочĕ = 16 |цифрăллă идентификатор = 92206000046 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Вăрманкас''' ({{lang-tt|Вурман Касы}}, {{lang-ru|Вурман Касы}}) — [[Тутарстан]]ăн [[Алексеевски районĕ]]нчи [[1950]]-мĕш çулсемччен пулнă [[ял]]. Кайран вăл [[Куйбышев шыв усравĕ]] тĕпне юлнă. (Ун чухне ăна "Шукăль шыв усравĕ тенĕ" Алексеевски районĕнчи кунашкал ялсем: *Вăрманкас *Солонцы (ялăн чăвашла ячĕ пулни-пулманни паллă мар) *Чăваш Культури Çак пулнă ялсен координачĕсем те халлĕхе паллă мар. == Тавралăх == == Ял тытăмĕ, йышĕ == ==Истори== Тутарстанти Алексеевски районĕнчи чăваш ялĕсен йышĕн пĕр версийĕ ак çапла: Ерыкла, Пӳлер (Билярск), Ҫӑлкуҫ (Родник), Чӑваш Майни (Чувашская Майна), Чикан Пӑлак (Тиганбуляк), Шеме (Шама)<ref>[https://chuvash.org/wiki/Тутарстанри%20чӑваш%20ялӗсем Тутарстанри чӑвашсем ҫак ялсенче пурӑнаҫҫӗ.]</ref>. Çăлкуçра ак çапла каланă: {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|По плану чувашские посёлки Солонцы, Вурман-Косы и Чув. культура Алексеевского района (всего 126 дворов) должны были переселить в с. Ромодан.}}<Куçару: [[План]] тăрăх Солонцы, Вăрманкасси, Чăваш Культури текен чăваш [[ял]]ĕсене (мĕнпурĕ 126 [[кил]]) Ромодан текен [[ял]]а куçармалла пулнă.> {{Цитата вĕçĕ}} Чăннипе вара куçса каясси урахларах пулса иртнĕ<ref>[https://finance.rambler.ru/economics/16275223-vo-vremya-rozliva-kuybyshevskogo-vodohranilischa-v-tatarstane-zatopilo-129-naselennyh-punktov/ Во время розлива Куйбышевского водохранилища в Татарстане затопило 129 населенных пунктов]</ref><ref>[http://www.kazan.aif.ru/society/details/85719 55 лет Куйбышевскому водохранилищу: как в Татарстане затопили 130 деревень] — "Аргументы и Факты" № 45 07/11/[[2012]]</ref>: {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|«Нашу семью переселили в 1953 г. из чувашского п. Вурман-Косы, но не в Ромодан, а в Савинский посёлок (на границе с Алькеевским районом), где жили наши родственники, - рассказывает Константин Максимов. - Я сам в армии был, мне сестра рассказывала, что большинство жителей Солонцов переехали в с. Лебедино, часть в Ромодан, другие в Савинский посёлок, некоторые вернулись на историческую родину - в Чувашию. Старались переселяться поближе к своим. На переезд уходило не меньше месяца. Тем, кто далеко переезжал, дома не перевозили, а выплачивали компенсацию.}} <Куçару: Пирĕн [[килйыш]]а [[1953]]-мĕш çулта Вăрманкасран куçарчĕç, анчах Ромодана мар, Элкел районĕ çумĕнчи Савинские, унта пирĕн тăвансем пурнатчĕç, — тет Константин Максимов, — эп хам [[салтак]]раччĕ, тăван каласа пачĕ, Солонцы текеннин çыннисем Лебедино ялне куçнă, хăшĕсем Ромодана, тата теприсем Савинские. [[Истори]]лле тăван çĕршыва, [[Чăваш Ен]]е, таврăнакансем те пулнă. Тăвансем патне çывăхарах вырнаçма тăрăшнă. Куçасси пĕр [[уйăх]]ран кая мар вăхăтра иртнĕ. Аякка куçакансем çурт куçарассипе аппаланман, компенсаци илнипех çырлахнă.> {{Цитата вĕçĕ}} Малалалла çапла каланă: {{Цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Недовольные, конечно, были. Не хотелось из обжитых мест переселяться. Ведь даже при обычном переезде что-то теряется или ломается, а тут такое! Были те, кто недавно построил новые дома, двух лет не успели пожить спокойно и опять строиться пришлось, уже на новом месте… Но мы были вынуждены переехать, не тонуть же! Да и государственную политику тогда поддерживали беспрекословно. Ни домов, ни производственных помещений, ни колхозных строений – ничего под водой не осталось, кроме погребов, колодцев, да разве что колышков каких. Всё, что не перевезли, снесли подчистую».}}<Куçару: Кăмăлсăррисем паллах пулнă. Хăнахнă [[вырăн]]тан куçасси савăнтарман. Ахаль куçнă чухне те мĕн чуль япала çухалать, кунта вара ак мĕнле! Хашĕсем нумаях пулмасть çеç çĕнĕ пÿрт лартнă, икĕ [[çул]] та иртмен — каллех куçмалла! Ара, [[шыв]] айне путса вилейместĕн вĕт! Çапах та [[патшалăх]] политикинчен çынсем иртме шутламан. Куçнă чухне ним те вырăнта хăварман. [[Нӳхреп]]сем, пусăсем юлнă, анчах ыттине, [[турпас]] таранччен, йăлт пĕрле илнĕ.> {{Цитата вĕçĕ}} == Паллă çынсем тата ытти харкамлăхсем == ==Вуламалли== * Научный отчет по проекту "Чуваши Приволжского округа". Чебоксары, 2002. 192 с. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20250221214023/https://tatfrontu.ru/personi/5?page=8 ВОВ виртуаллă музейĕ] (вырăсла) * [http://nailtimler.com/rayony_pages/verhneuslonsky_rayon/verhneuslon_big_memi.html Аслă Мами ялĕн историйĕ (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112003638/http://nailtimler.com/rayony_pages/verhneuslonsky_rayon/verhneuslon_big_memi.html |date=2016-11-12 }}. * [http://nailtimler.com/rayony_pages/verhneuslonsky_rayon/verhneuslon_kanash.html Канаш ялĕн историйĕ (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019235413/https://nailtimler.com/rayony_pages/verhneuslonsky_rayon/verhneuslon_kanash.html |date=2020-10-19 }}. * [http://nailtimler.com/rayony_pages/buinsky_rayon/buinsky_rayon_kozlovka_1.html Куславкка ялĕн историйĕ (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115040006/http://nailtimler.com/rayony_pages/buinsky_rayon/buinsky_rayon_kozlovka_1.html |date=2017-01-15 }}. * [http://nailtimler.com/rayony_pages/buinsky_rayon/buinsky_rayon_old_burunduki.html Кивĕ Пăрăнтăк историйĕ (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125161656/https://nailtimler.com/rayony_pages/buinsky_rayon/buinsky_rayon_old_burunduki.html |date=2020-11-25 }}. {{Алексеевски районĕ}} {{Tatar-geo-stub}} [[Категори:Çухалнă чăваш ялĕсем]] jif2a1kugzac2qhnud6pmubivcns9pv 0 131069 878481 2026-10-27T12:51:20Z Efistars 41282 Çĕнĕ статья: антибиотиксем — палăртавĕ, истори, классификаци, сиплевре усă курни, резистентлăх (вырăс Википединчен куçарнă тата ăслăлăх çăлкуçĕсемпе пуçтарнă) 878481 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Antibiotic sensitivity test.jpg|мини|Петри чăники çинче бактерисене антибиотиксемпе тĕрĕслесе пăхни. Дисксен таврашĕнче бактерисем ӳсмен — антибиотик вĕсене чарать]] '''Антибиотик''' (грекла {{lang-grc|ἀντί}} — «хирĕç» тата {{lang-grc|βίος}} — «пурнăç»; вырăсла „антибиотик“) — [[бактерисем|бактерисене]] пĕтерекен е вĕсен ӳсĕвне чаракан химилле япалалăхсем; вĕсене инфекцилле чирсене сиплемелли эмел пек анлăн усă кураççĕ<ref name="msd">[https://www.msdmanuals.com/ru/дома/инфекции/антибиотики/обзор-антибиотиков ''Обзор антибиотиков'' — Справочник MSD]</ref>. Антибиотиксем бактерисене вĕлереççĕ е вĕсен ĕрчевне чараççĕ; çакăн пек чухне çын организăмĕн хăйĕн хӳтĕлев вăйĕсем чирлĕ бактерисене туллиех пĕтерме пултарайсах кайраççĕ<ref name="msd"/>. [[XX ĕмĕр]]ĕн варринче антибиотиксем медицинăна питĕ кăнарлă улшăну кĕртнĕ: вĕсĕр пуçа çынлăх малтан вилĕмлĕ пулнă нумай инфекци чирĕ сиплеме май кĕрсе илнĕ. Тĕнче сывлăх сыхлав организацийӗ (ВОЗ) шухăшĕпе, çĕнĕ медицинăн нумай пахалăхĕ — операци тумалли анестези, орган трансплантацийĕ, онкологи сиплевӗ — эффективлă антибиотиксĕр ĕçлеместь<ref name="vozamr">[https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance ''Устойчивость к противомикробным препаратам'' — ВОЗ]</ref>. Халăх хушшинче антибиотиксен ĕçлевĕн никĕсне лайăх ăнланмаççĕ. Вĕсене вирусла чирсене — гриппа, сивĕреннине — сиплеме усă курма юрать тесе шутлаканнисем нумай. Чăннипе вара антибиотиксем [[вирус]]сем çине нимĕнле майпа та тивмеççĕ<ref name="msd"/>. Антибиотика лайăхмар усă курни — курсăн малтанлах пăрахни, дозăна пĕчĕклени, тухтăр сĕнмен çĕрте ĕçлени — бактерисен антибиотика çирĕплĕн тăракан тĕсĕсем (штаммĕсем) сарăлма параççĕ; çак проблема паянхи кун пĕтĕм тĕнчери сывлăх сыхлавĕшĕн чи пысăк хăрушлăхсенчен пĕри пулать<ref name="vozamr"/>. == Палăртавĕ == «Антибиотик» термина [[1942]] çулта американ микробиологĕ [[Зельман Ваксман]] кĕртнĕ<ref name="bentley">[https://archive.org/details/journal-of-industrial-microbiology-biotechnology_2009-06_36_6/page/775 R. Bentley, J. W. Bennett. ''What is an antibiotic? Revisited'' — Advances in Applied Microbiology, 2003]</ref>. Унăн классикăлла палăртăвĕпе, антибиотик — микроорганизмсен (кăмпасен, актиномицетсен, бактерисен) тăвакан, ытти микроорганизмсене пĕтерме е вĕсен ӳсĕвне чарма пултаракан химилле япалалăх. Унăн вăйĕ избирателлĕ: пĕр микроорганизмсене вăл сирпĕнет, теприсене çук; çавăнпа кашни антибиотик хăйĕн антимикроблă спектрпе палăрса тăрать<ref name="bentley"/>. [[1947]] çулта Р. Бенедикт тата Дж. Лэнглайк ытти палăртăвĕ те панă: антибиотик — чĕрĕ организмсем тăвакан, пĕчĕк концентрацире те микроорганизмсен чĕрĕ ĕçĕсене чаракан химилле пĕрлешÿ<ref name="bentley"/>. Авалхи палăртупа антибиотиксем çутçанталăкра микроорганизмсенчен çеç пулакан япалалăхсем пулнă. Çавăнпа çутçанталăкра аналогĕ çук синтетикăлла препаратсене (сульфаниламидсене, фторхинолонсене) уйрăммăн «антибактериллĕ хими препарат» тенĕ. Халĕ вара çак чикĕ пачахрах шăратăннă: синтетикăлла, анчах классикăлла антибиотиксемпе пĕр тан вăйлă препаратсене те калаçура антибиотик теме йышăннă; çапла вара «антибиотик» сăмах ытларах «антибактериллĕ препарат» тенине пĕлтерет<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/science/antibiotic ''Antibiotic'' — Encyclopædia Britannica]</ref><ref name="msd"/>. Тĕнче АТХ классификацийĕнче тата Раççей Минздравĕн документĕсенче «антибиотик» сăмах вырăнне «противомикроблă препарат» тенипе усă кураççĕ<ref name="ruwiki">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Антибиотики ''Антибиотики'' — Вырăс Википедийĕ]</ref>. Антибиотиксене антисептикĕсенчен те уйăрмалла. Антисептикӗсем (спирт, йод, хлор препарачӗсем) микробсене тирĕ çинче, япала çинче пĕтереççĕ. Антибиотиксем вара организм шăтăкĕнче — юнра, клеткăсенче — ĕçлеççĕ, çавăнпа вĕсене çын организăмĕ кăна ĕçлеттерет. Ку уйрăмлăха пĕлни сиплевре пӗлтерӗшлӗ: çĕр-çурăма антисептикпа, организăмăн шалти инфекцине антибиотикпа сиплеççĕ<ref name="msd"/>. == Истори == === Авалхи самантсенчен === Авалхи [[Икĕпат]], [[Китай]] тата [[Инди]] сиплевçисем инфекциленнĕ çĕрсене кăмпаланнă çăкăр çыпăçтарса сипленĕ: çак çăкăр çинчи кăмпăра çинче антибиотиксем пурри вĕсене паллă пулман пулин те, сиплев эффектне вĕсем асăрханă. Авалхи грексем те плесеньпе тата ытти ÿсентăрансемпе усă курнă<ref name="britannica"/>. Çавăн пекех Балкан çӗршывӗсенче кӑмпаланӑ ҫӑкӑрпа ҫӗр-ҫура сипленӗ; ӑсчахсем авалхи ҫынсен шӑмӑшӗсенче те антибиотик йӗрӗсене тупнӑ<ref name="enwiki">[https://en.wikipedia.org/wiki/Antibiotic ''Antibiotic'' — Акӑлчан Википедийӗ]</ref>. Çĕнĕ самантран инфекцисене химилле эмелпе сиплессине ăслăлăх енĕпе никĕсленĕ пĕрремĕш ĕç [[Пауль Эрлих]] ячĕпе çыхăннă. [[1909]] çулта унăн ушкăнĕ сифилис çăкакан спирохетăна пĕтерекен пĕрремĕш синтетикăлла препарат — сальварсана — туса илнĕ. Эрлих шухăшĕпе, çакăн пек эмел чирле клеткăсене кăна персе пăрахмалла, çынăн сывлă клеткисене вара сиенлемелле мар («маги пули» принципӗ)<ref name="britannica"/>. [[1870]]-мĕш çулсенче ку ăнлава ăслăлăх енĕпе тĕпчеме тытăннă. Раççей тухтăрĕсем [[Вячеслав Манассеин]] тата [[Алексей Полотебнов]] симĕс кăмпана (''Penicillium glaucum'') тишкерсе, унăн бактерисен ӳсĕвне чаракан пулăмне ăнлантарнă; [[1873]] çулта Полотебнов çак кăмпапа тире чирĕсене сиплеме сĕннĕ. Анчах çак ĕçсене çĕнĕрен аталантарма никам та пуçламан<ref name="bmep">[https://бмэ.орг/index.php/ПОЛОТЕБНОВ_Алексей_Герасимович ''Полотебнов Алексей Герасимович'' — Большая медицинская энциклопедия]</ref><ref name="bmem">[https://бмэ.орг/index.php/МАНАССЕИН_Вячеслав_Авксентьевич ''Манассеин Вячеслав Авксентьевич'' — Большая медицинская энциклопедия]</ref>. === Пенициллина уçни === [[Ӳкерчĕк:Alexander Fleming 1945b.jpg|мини|Александр Флеминг, пенициллина уçаканĕ]] [[1921]] çулта лондон микробиологĕ [[Александр Флеминг]] лизоцим ятлă антисептик ферментне уçнă: çак япалалăх çынăн çăвар шывĕнче, çăвăртăвĕнче те пур, бактерисене вĕлерет, çын организăмне вара сиенлеместь. Çак тупăш ăна çĕнĕрех шырава хистенĕ<ref name="flemingbio">[https://www.britannica.com/biography/Alexander-Fleming ''Alexander Fleming'' — Encyclopædia Britannica]</ref>. [[1928]] çулхи [[авăн, 3]] Флеминг хăйĕн лабораторинче [[стафилококк]] культурисем çине симĕс кăмпа (''Penicillium notatum'') лекнине асăрханă. Кăмпа колонийĕсем таврашĕнче бактерисем пачах ӳсмен. Флеминг çулла канма кайса лабораторирен таврӑннӑ пулнӑ; вӑл пинӗ-пинчи культура тӑпӑкӗсене тӗрӗслесе пӑхнӑ чухне пӗр тӑпӑкра ӳснӗ кӑмпана курнӑ. Флеминг çакна кăмпан уйăрса кăларнă япалалăхĕ бактерисене вĕлерет тесе ăнлантарнă та ăна «[[пенициллин]]» ят панă. [[1929]] çулта вăл хăйĕн тупăшĕ çинчен ăслăлăх статья пичетлесе кăларнă<ref name="fleming">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2048009/ A. Fleming. ''On the Antibacterial Action of Cultures of a Penicillium'' — British Journal of Experimental Pathology, 1929]</ref>, анчах пенициллин питĕ çăмăл арканаккипе ăна чĕрĕ ĕçе кĕртесси ăслăлăх пĕрлĕхĕн кăмăлне кĕреймен<ref name="tass">[https://tass.ru/info/2659525 ''История открытия пенициллина. Досье'' — ТАСС]</ref>. [[1939]]—[[1941]] çулсенче Оксфорд университечĕн ăсчахĕсем — [[Говард Флори]], [[Эрнст Чейн]] тата Норман Хитли — пенициллина тасатса илсе ăна эмел пек усă курма мел тупнă. [[1940]] çулхи çу уйăхĕнче вĕсем тĕрĕслев ирттернĕ: чирлеттернĕ 8 шăшинчен тваттăшне пенициллин панă — вĕсем чĕрĕ юлнă, сипленменнисем вара пĕтнĕ. Çакăнта пенициллин çынсемшĕн те усăллă иккенне палăртнă<ref name="pbs">[https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm28pe.html ''Fleming discovers penicillin. 1928—1945'' — PBS]</ref>. Пенициллин питӗ сахал тухнӑран ӑсчахсем ӑна ӗҫлемелли ҫӗнӗ мелпе ӳстерме тивнӗ: малтан Оксфордра госпитӑлти керамикӑ савӑт-сапипе усӑ курнӑ. Флори АПШ-на кайсассӑн ӗҫе Пеори (Иллинойс штачӗ) хулинчи лабораторие куҫарнӑ: кунта апат-çимĕç среддин никӗсӗпе ҫӗрулми сӗт-ҫупӑ (corn steep liquor) илнӗ, тарӑн резервуарсенче ферментацилеҫҫӗ. Пеори ӑсчахӗсем кӑмпан вӑйлӑрах та штаммӗне тупнӑ — ҫакӑнпа пенициллинӑн тухӑҫлӑхӗ нумай хут ӳснӗ<ref name="pbs"/>. [[1941]] çулхи нарăс уйăхĕнче пĕрремĕш çынна — юнри инфекципе вилĕмлĕн чирленĕ полици ĕçченне — пенициллин инъекцисемпе сиплеме пуçланă<ref name="tass"/>. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи çак эмеле чыясрах тума хистенĕ: [[1941]] çул вĕçĕнче Англире пенициллинăн пĕчĕк серине тума пуçланă, [[1943]] çулта АПШ-ра промăçлăх масштабĕпе тăвас ĕç йĕркеленĕ. Кунта тарăн резервуарсенче ферментацилес мелпе усă курнă, çакăнпа пенициллинăн тухăçлăхĕ чылай ÿснĕ; вăрçă вĕçленнĕ тĕлне америка фармпромăçлăхĕ çар валли çитĕн тăрă пенициллин хатĕрленĕ: [[1944]] çулхи çӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗнче десантланиччен пӗтӗм союзникӗн ҫарӗ валли ҫитӗннӗ<ref name="pbs"/>. [[1945]] çулта Флеминга, Флорие тата Чейна пенициллинăн терапилле пĕлтерĕшне уçнăшăн [[Нобель парни|Нобель парнине]] тивĕçнĕ<ref name="nobel45">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945'' — NobelPrize.org]</ref>. СССР-ра [[1942]] çулта микробиолог [[Зинаида Ермольева]] пĕрремĕш совет антибактериллĕ препарата — крустозина — туса илнĕ; унăн ушкăнĕ çар госпитăлĕсем валли хăйĕн пенициллинне те хатĕрленĕ. Каярах çак ăсчаха «совет пенициллинĕн амăшĕ» тенĕ<ref name="kasp">[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32626113 Л. И. Каспрук т. ыт. ''К юбилею Зинаиды Ермольевой'' — Бюллетень науки и практики, 2018]</ref>. === «Ылтăн ĕмĕр» === [[Ӳкерчĕк:Culture plate of penicillium mould, London, England Wellcome L0059175.jpg|мини|Петри чăники çинче ӳснĕ ''Penicillium'' кăмпи]] [[1940]]-мĕш — [[1960]]-мĕш çулсене антибиотиксен «ылтăн ĕмĕрĕ» теççĕ. Çак тапхăрта антибиотиксен çĕнĕ ушкăнĕсем çырăнса тухнă: [[1943]] çулта Ваксманăн ушкăнĕ (Альберт Шатцпа пĕрле) [[стрептомицин]]а уçнă — çак препарат [[туберкулёз]]а сиплеме пĕрремĕш пултаракан антибиотик пулнă; кайран хлортетрациклин ([[1945]]—[[1948]]), хлорамфеникол ([[1947]]), неомицин ([[1949]]), эритромицин ([[1952]]), ванкомицин ([[1958]]) тупăннă<ref name="britannica"/>. Стрептомицина уçнăшăн [[1952]] çулта Ваксмана Нобель парнине тивĕçнĕ<ref name="nobel52">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1952/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1952'' — NobelPrize.org]</ref>. [[1962]] çулта налидикс йӳçекӗ тупӑннӑ — вӑл синтетикӑлла япалалӑх пулнӑран антибиотик шутланмасть, анчах унӑн несӗлӗсем, фторхинолонсем, каярахпа сиплевре питӗ анлӑ сарӑлнӑ<ref name="enwiki"/>. Анчах [[1960]]-мĕш çулсен вĕçĕнчен пуçласа [[2010]]-мĕш çулсене çитичченех грам-негативлă бактерисене вĕлерекен çĕнĕ ушкăнри антибиотик тупăшман — ăсчахсем малтан пулнă препаратсене кăна тĕрлĕленĕ<ref name="ruwiki"/>. Çĕнĕ ĕмĕрте шыравӑш каллех вăй илнĕ: [[2015]] çулта çĕр айĕнчи бактерисене лабораторире ÿстерекен iChip мелӗпе тейксобактинăна тупнă — вăл грам-позитивлă бактерисене вĕлерет, ун патӗнче вара лабораторире резистентлăх тупайман<ref name="teixo">[https://www.nature.com/articles/nature14098 L. Ling т. ыт. ''A new antibiotic kills pathogens without detectable resistance'' — Nature, 2015]</ref>; [[2017]] çулта грам-негативлă бактерисене хирĕç çĕнĕ классри G0775 препарата туса кăларнă хыпарĕ те пичетленнĕ<ref name="nplus">[https://nplus1.ru/news/2017/05/11/antibiotic-gramnegative ''Разработан новый антибиотик для борьбы с грамотрицательными бактериями'' — N+1, 2017]</ref>. == Ушкăнсем, классификацийĕ == Бактерисем çине мĕнле вăй хунине кура антибиотиксене икĕ ушкăна уйăраççĕ<ref name="msd"/>: * '''бактерицидлă''' — бактерисене вĕлерсе пăраççĕ (пенициллинсем, аминогликозидсем, фторхинолонсем); * '''бактериостатикăлла''' — бактерисене вĕлермеççĕ, вĕсен ĕрчевне кăна чараççĕ (тетрациклинсем, макролидсем). Химилле структурăпа тата сиплевре усă курассипе тĕп ушкăнсем ак çаксем<ref name="msd"/>: * '''бета-лактамсем''' — пенициллинсем (кăмпăран тăваканнисем), цефалоспоринсем, карбапенемсем, монобактамсем; вĕсем бактери клеткин стенкине тума чараççĕ; * '''макролидсем''' (эритромицин, азитромицин) тата '''линкозамидсем''' (клиндамицин) — клеткăри белок синтезне чараççĕ; * '''тетрациклинсем''' (доксициклин) — сывлăш çулĕсен тата урăх системăсен инфекцисене, çаплах сибир язви пек йывăр чирсене сиплеме усă кураççĕ; * '''аминогликозидсем''' (стрептомицин, гентамицин) — сепсис, перитонит пек йывăр инфекцисем валли; питĕ токсинлă пулнипе сихăнса усă кураççĕ; * '''амфениколсем''' (хлорамфеникол) — çак ушкăна ăна сахал усă кураççĕ, мĕншĕн тесен вăл организмăн юн тăвас ĕçне пăсма пултарать; * '''гликопептидсем''' (ванкомицин) — ытти антибиотиксене çирĕплĕн тăракан стафилококк инфекцисене хирĕç; * '''сульфаниламидсем''' тата '''фторхинолонсем''' (ципрофлоксацин, левофлоксацин) — çутçанталăкра аналогĕ çук синтетикăлла антибактериллĕ препаратсем; формаллĕн антибиотик мар пулин те, сиплевре вĕсене те анлăн усă кураççĕ. Цефалоспоринсене «поколенипе» (пĕрремĕшчен пиллĕккĕмĕшчен) уйăраççĕ: кайранхи поколенисен спектрĕ сарăлса каять<ref name="msd"/>. Ĕçмелли мелĕсем те тĕрлĕрен: таблетăпа, капсулăпа (тутăртан), инъекципе (вена е мышцă витĕр), тире çине сĕрмелли мазьсемпе, куçа тата хăлхана тумалли ирĕлтерÿсемпе<ref name="msd"/>. == Ĕçлев мелĕ == Антибиотиксем бактери клеткин чĕрĕ ĕçĕсене тĕрлĕрен чăрмаваççĕ<ref name="msd"/>: * клетка стенки синтезне пăсса — пенициллинсем, цефалоспоринсем, ванкомицин; вĕсем стенкăри пептидогликăна çыхăнма чараççĕ; * [[рибосома]]сенче белок синтезне чарса — аминогликозидсем тата тетрациклинсем 30S субчастицă çине, макролидсем, хлорамфеникол тата линкозамидсем 50S субчастицă çине çыпăçаççĕ; * [[ДНК]] тата [[РНК]] синтезне пăсăрса — фторхинолонсем ДНК уçăлтармалли ДНК-гираза ферментне, рифампицин РНК-полимеразăна чараççĕ; * клетка мембранин ĕçне пăсса — полимиксинсем; * фолат ылмăшне пусарса — сульфаниламидсем. Пĕрисем хĕсĕк спектăрлă — пĕр-пĕр бактери ушкăнне çеç пусараççĕ; теприсем сарлака спектăрлă — нумай ушкăна пĕрле пусараççĕ. Сиплевре спектра тухтăр чир тăвакан бактерие палăртса суйлать<ref name="msd"/>. Йывăр инфекцисенче, организăмăн хӳтĕлев вăйӗ чăсăк пулсан, бактерицидлă препарачĕсене суйлаççӗ<ref name="msd"/>. == Сиплевре усă курни == Антибиотиксем — рецептпе кăна сутмалли эмелсем; вĕсене тухтăр сĕннипе кăна ĕçмелле. Хăймайлă сиплени чире палласа тăрассине тĕксенет, ăна вăрахалла форма куçарать<ref name="dav">[https://journal.tinkoff.ru/guide/antibiotics/ Д. Давыдов. ''Врач назначил антибиотики: в чем различия и как принимать'' — Т—Ж, 2021]</ref>. Хирургире операциччен инфекци лекменшĕн профилактика пек те параççĕ, онкологи сиплевӗнче те усă кураççĕ<ref name="msd"/>. Сиплев вăхăтӗнче çак правилăсене тытса пымалла<ref name="dav"/>: * препарата пĕр-пĕрин хыççăн пĕр пек вăхăт ирттерсе ĕçмелле (кунне виççĕ хут сĕннĕ пулсан — кашни дозă хыççăн 8 сехет ирттерсе); * таблетăна пайламасăрах, шывпа ĕçмелле; * чир лăпланнă пек туйăнсан та курсăн малтанлах пăрахмалла мар: бактерисен пайĕ пурăнса юлать, чир каллех вăй илме пултарать; * икĕ-виçĕ кун иртсен лăпланма пуçламасан тухтăр патне каллех çӳремелле. Икĕ антибиотика пĕрле ĕçтерме тухтăр кăна сĕнмелле: препарат пӗр-пĕрин ĕçне вăйлатма е пӑрахӑçлама пултарать<ref name="msd"/>. Антибиотиксем вирусла чирсене сиплемеççĕ. ВОЗăн [[2015]] çулхи 12 çĕршывра ирттернĕ ыйтăвĕпе, халăхăн 64 %ӗ антибиотиксем гриппа та, сивĕреннине те сиплеме пултарать тесе шутланă — ку кăтарту тĕрĕс мар<ref name="voz2015">[https://www.who.int/news/item/16-11-2015-who-multi-country-survey-reveals-widespread-public-misunderstanding-about-antibiotic-resistance ''WHO multi-country survey reveals widespread public misunderstanding about antibiotic resistance'' — ВОЗ, 2015]</ref>. Хăш-пĕр антибиотиксене (метронидазол, тинидазол, хлорамфеникол) алкоголпа пĕрле усă курмалла мар: çак препаратсем алкоголь ылмăшне чарса лартса организăма лайăхмаррăн туйăнтараççĕ, сиплев эффектӗ те ӳкет<ref name="mayo">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infectious-diseases/expert-answers/antibiotics-and-alcohol/faq-20057945 ''Antibiotics and alcohol: What's the harm?'' — Mayo Clinic]</ref>. Выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнче антибиотиксене выльăхсен чирне профилактика мелӗсемпе те усă кураççӗ. Европа Пĕрлешĕвӗнче [[2006]] çултанпа выльăхсене хăвăртрах ӳсме антибиотиксемпе парассине чарнă<ref name="eurlex">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32003R1831 ''Regulation (EC) No 1831/2003 on additives for use in animal nutrition'' — EUR-Lex]</ref>; ВОЗ çĕршывсене выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнчи антибиотик ĕçĕвне чăмăртанмалла чĕнет<ref name="voz17">[https://www.who.int/publications/i/item/9789241550130 ''WHO Guidelines on Use of Medically Important Antimicrobials in Food-producing Animals'' — ВОЗ, 2017]</ref>. == Нумай ыйтакан ыйтусем == * ''«Чир лăпланнă пек туйăнать — антибиотикĕне пăрахма пулать-и?»'' — Çук. Курсăн малтанлах пăрахсан бактерисен пайĕ пурăнса юлать, чир каллех вăй илет; юлнă бактерисен резистентлăхӗ те çуралать<ref name="dav"/>. * ''«Гриппа, сивĕреннине антибиотиксемпе сиплеççĕ-и?»'' — Çук: антибиотиксем вируссем çине тивмеççĕ; вĕсене вирусла чире бактери хушăннă чухне кăна çыпăçтараççĕ<ref name="msd"/>. * ''«Кивелнĕ, юлашки антибиотик ĕçме пулать-и?»'' — Çук: препарат, дозă тата курс тăрăх тухтăр палăртать; юлашки эмелсене кайранлăха сыхласа хăвармалла мар<ref name="dav"/>. * ''«Антибиотиксемпе пӗрле спирт ĕçми ĕçме пулать-и?»'' — Пӗтӗмӗшле ытлашши пулсан та, хăш-пĕр препаратпа çакна тумалла мар<ref name="mayo"/>. * ''«Ачасене, ватă çынсене дозăна пӗчӗклетсе парма пулать-и?»'' — Çук: дозăна çулӑша тата йывăрӑша шута илсе палăртаççӗ; ачасем валли урăх формӑсемпе усă кураççӗ<ref name="msd"/>. == Хирĕç пулăмсем == Чылай çын антибиотика лайăх тăрать; чи анлӑ хирӗç пулăмсем — хырăм-пĕрçе таврашӗнчи пăсăлусем (диарея) тата аллергиллӗ реакцисем<ref name="stets">[http://www.antibiotic.ru/cmac/pdf/cmac.2011.t13.n1.p067.pdf О. В. Стецюк т. ыт. ''Безопасность и переносимость антибиотиков в амбулаторной практике'' — Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия, 2011]</ref>: * аллергилле реакцисем — ытларах пенициллинсемпе; пенициллинăн аллергиллӗ çынсене цефалоспоринсемпе те ытлашши сыхăнса усă кураççӗ; * дисбактериоз — кишĕçри микрофлора пусăрăнни; хăш-пĕр чухне вăл ''Clostridioides difficile'' бактерипе сиксе тухакан йывăр колитпа тискерленет; * аминогликозидсем хăлхана тата почкăсене сиен кӳме пултараççӗ; * тетрациклинсем ача-пăча шăлӗсене сиене кӳреççӗ; * хлорамфеникол юн тăвас ĕçе пăсать. Хирӗç пулӑм вӑйлӑ пулсан — сывлăш çитменни, сăнăра хĕрлӗ пăнчăсем тухни, хырăм чĕтренни — эмелĕн ĕçне чарса тухтăр патне каймалла<ref name="stets"/>. == Резистентлăх == Бактерисен антибиотика çирĕплĕн тăни (резистентлăх) — паянхи медицинăн чи йывăр ыйтăвӗсенчен пĕри<ref name="vozamr"/>. Резистентлăх çутçанталăкри те пулать (антибиотикăн тĕллевĕ клеткăра çуккипе е унта çитейменнипе), илнĕ те пулать. Илнĕ резистентлăх мутацисемпе çуралать те бактерисен популяцийӗнче плазмидăсем урлă хăвăрт сарăлать<ref name="msd"/>. Унăн механизăмĕсем тĕрлĕрен: * антибиотика аркакан ферментсем тăвасси (бета-лактамазăсем пенициллинăн бета-лактам ункине пăсаççӗ); * антибиотик вăй хуракан тĕллевӗн структурин улшăнăвӗ; * клетка мембрани витӗр препарат кӗме чӑрмавлани; * клеткăран препарата туртса яракан насоссем<ref name="msd"/>. Флеминг хăй те çак хăрушлăха пӗрремӗш асăннă: [[1945]] çулхи Нобель лекцинче вăл, çын дозăна çитӗнсех ĕçмесен, унăн организăмӗнче препарата тăракан бактерисем çуралса кайма пултаррине сирсе кăтартнă<ref name="fleminglect">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/fleming/lecture/ ''Penicillin'' — Nobel Lecture, 1945]</ref>. Резистентлă бактерисен сарăлăвне лайăхмар ĕç-пуç вăйлатать: тухтăр сĕнмен çĕрте антибиотик ĕçлени, курсăн малтанлах пăрахни, выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнче ытлашши усă курни<ref name="vozamr"/>. Паян вăхăтра метициллине те, ванкомицина та тăракан золотистлă стафилококк (MRSA) пек «супербактерисем» пур. [[2019]] çулта бактерисен резистентлăхӗпе çыхăнса пĕтӗм тĕнчере 4,95 миллиона яхăн çын вилнĕ, вĕсенчен 1,27 миллионе çак сăлтавранах вилнĕ<ref name="lancet">[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)02724-0/fulltext ''Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis'' — The Lancet, 2022]</ref>. Çĕнĕ антибиотиксене тупасси вара çăмăл ĕç мар; çавăнпа ВОЗ çĕршывсене çӗнӗ препаратсене шырама тата усă курассине чăмăртанма чĕнет<ref name="vozamr"/>. ВОЗ шухăшӗпе, çак ыйтăва çынсен сывлăхӗпе, выльăх-чӗрлӗх хуçалăхӗпе, экологиипе пӗрле («One Health» принципӗ) ăсран татса памалла; çавăншăн нумай çӗршывра антибиотиксемпе тӗрӗс усӑ курассин наци программисем ӗçлеççӗ<ref name="vozamr"/>. == Урăх облаçсенче усă курни == Антибиотиксем медицинăран уйрăммах урăх облаçсенче те кирлӗ<ref name="ruwiki"/>: * гена инженерийӗнче плазмидсене антибиотика резистентлăх генӗсене хушса «суйлав маркерӗ» тӑваççӗ — çакăнпа ăсчахсем ӗçлеме пултарнă клеткăсене урăхлисенчен уйӑраççӗ; * доксициклин пек тетрациклинсен хӗрӳлӗхе салатакан вӑй та пур; ҫавӑнпа ӑна ревматизм пек чирсене сиплеме те тӗпчеççӗ; * доксорубицин пек антибиотиксене опухольсене хирӗç сиплевре усă кураççӗ; * апат-çимĕç промăçлăхӗнче ницин ятлă антибиотика консервант пек (E234) хушаççӗ<ref name="nisin">[https://en.wikipedia.org/wiki/Nisin ''Nisin'' — Акăлчан Википедийӗ]</ref>. == Промăçлăхра тăвасси == Антибиотиксене промăçлăх масштабӗпе микроорганизмсенчен тăваççĕ: ''Penicillium chrysogenum'' кăмпине тата ''Streptomyces'' йӑхӗн актиномицетсене пысăк биореакторсенче ӳстерсе, культурăсенчен препарата уйăраççĕ, тасатаççĕ<ref name="britannica"/>. Штаммсене мутациллӗ суйланипе тата гена инженерийӗпе аталантарса тухăçлăха чылай ÿстереççĕ<ref name="britannica"/>. Çутçанталăкри антибиотиксене малтанхи формăпа çеç усă кураççĕ-ха; ăсчахсем вĕсен молекулине улшăнласа çурма синтетикăлла тăварсем тăваççĕ — сăмахран, пенициллин никӗсӗ çинче амоксициллин пек эмелсем çуралаççĕ<ref name="britannica"/>. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Бактери]] * [[Вирус]] * [[Вакцинаци]] * [[Пенициллин]] * [[ДНК]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[ru:Антибиотики]] [[en:Antibiotic]] [[Категори:Медицина]] [[Категори:Фармакологи]] [[Категори:Микробиологи]] 8blvdmzwa88n20teibobjhlhx2uiqhs 878484 878481 2026-10-27T16:12:12Z Efistars 41282 Викиданныхра sitelink пур: вырăсла/акăлчанла интервики илнĕ 878484 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Antibiotic sensitivity test.jpg|мини|Петри чăники çинче бактерисене антибиотиксемпе тĕрĕслесе пăхни. Дисксен таврашĕнче бактерисем ӳсмен — антибиотик вĕсене чарать]] '''Антибиотик''' (грекла {{lang-grc|ἀντί}} — «хирĕç» тата {{lang-grc|βίος}} — «пурнăç»; вырăсла „антибиотик“) — [[бактерисем|бактерисене]] пĕтерекен е вĕсен ӳсĕвне чаракан химилле япалалăхсем; вĕсене инфекцилле чирсене сиплемелли эмел пек анлăн усă кураççĕ<ref name="msd">[https://www.msdmanuals.com/ru/дома/инфекции/антибиотики/обзор-антибиотиков ''Обзор антибиотиков'' — Справочник MSD]</ref>. Антибиотиксем бактерисене вĕлереççĕ е вĕсен ĕрчевне чараççĕ; çакăн пек чухне çын организăмĕн хăйĕн хӳтĕлев вăйĕсем чирлĕ бактерисене туллиех пĕтерме пултарайсах кайраççĕ<ref name="msd"/>. [[XX ĕмĕр]]ĕн варринче антибиотиксем медицинăна питĕ кăнарлă улшăну кĕртнĕ: вĕсĕр пуçа çынлăх малтан вилĕмлĕ пулнă нумай инфекци чирĕ сиплеме май кĕрсе илнĕ. Тĕнче сывлăх сыхлав организацийӗ (ВОЗ) шухăшĕпе, çĕнĕ медицинăн нумай пахалăхĕ — операци тумалли анестези, орган трансплантацийĕ, онкологи сиплевӗ — эффективлă антибиотиксĕр ĕçлеместь<ref name="vozamr">[https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance ''Устойчивость к противомикробным препаратам'' — ВОЗ]</ref>. Халăх хушшинче антибиотиксен ĕçлевĕн никĕсне лайăх ăнланмаççĕ. Вĕсене вирусла чирсене — гриппа, сивĕреннине — сиплеме усă курма юрать тесе шутлаканнисем нумай. Чăннипе вара антибиотиксем [[вирус]]сем çине нимĕнле майпа та тивмеççĕ<ref name="msd"/>. Антибиотика лайăхмар усă курни — курсăн малтанлах пăрахни, дозăна пĕчĕклени, тухтăр сĕнмен çĕрте ĕçлени — бактерисен антибиотика çирĕплĕн тăракан тĕсĕсем (штаммĕсем) сарăлма параççĕ; çак проблема паянхи кун пĕтĕм тĕнчери сывлăх сыхлавĕшĕн чи пысăк хăрушлăхсенчен пĕри пулать<ref name="vozamr"/>. == Палăртавĕ == «Антибиотик» термина [[1942]] çулта американ микробиологĕ [[Зельман Ваксман]] кĕртнĕ<ref name="bentley">[https://archive.org/details/journal-of-industrial-microbiology-biotechnology_2009-06_36_6/page/775 R. Bentley, J. W. Bennett. ''What is an antibiotic? Revisited'' — Advances in Applied Microbiology, 2003]</ref>. Унăн классикăлла палăртăвĕпе, антибиотик — микроорганизмсен (кăмпасен, актиномицетсен, бактерисен) тăвакан, ытти микроорганизмсене пĕтерме е вĕсен ӳсĕвне чарма пултаракан химилле япалалăх. Унăн вăйĕ избирателлĕ: пĕр микроорганизмсене вăл сирпĕнет, теприсене çук; çавăнпа кашни антибиотик хăйĕн антимикроблă спектрпе палăрса тăрать<ref name="bentley"/>. [[1947]] çулта Р. Бенедикт тата Дж. Лэнглайк ытти палăртăвĕ те панă: антибиотик — чĕрĕ организмсем тăвакан, пĕчĕк концентрацире те микроорганизмсен чĕрĕ ĕçĕсене чаракан химилле пĕрлешÿ<ref name="bentley"/>. Авалхи палăртупа антибиотиксем çутçанталăкра микроорганизмсенчен çеç пулакан япалалăхсем пулнă. Çавăнпа çутçанталăкра аналогĕ çук синтетикăлла препаратсене (сульфаниламидсене, фторхинолонсене) уйрăммăн «антибактериллĕ хими препарат» тенĕ. Халĕ вара çак чикĕ пачахрах шăратăннă: синтетикăлла, анчах классикăлла антибиотиксемпе пĕр тан вăйлă препаратсене те калаçура антибиотик теме йышăннă; çапла вара «антибиотик» сăмах ытларах «антибактериллĕ препарат» тенине пĕлтерет<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/science/antibiotic ''Antibiotic'' — Encyclopædia Britannica]</ref><ref name="msd"/>. Тĕнче АТХ классификацийĕнче тата Раççей Минздравĕн документĕсенче «антибиотик» сăмах вырăнне «противомикроблă препарат» тенипе усă кураççĕ<ref name="ruwiki">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Антибиотики ''Антибиотики'' — Вырăс Википедийĕ]</ref>. Антибиотиксене антисептикĕсенчен те уйăрмалла. Антисептикӗсем (спирт, йод, хлор препарачӗсем) микробсене тирĕ çинче, япала çинче пĕтереççĕ. Антибиотиксем вара организм шăтăкĕнче — юнра, клеткăсенче — ĕçлеççĕ, çавăнпа вĕсене çын организăмĕ кăна ĕçлеттерет. Ку уйрăмлăха пĕлни сиплевре пӗлтерӗшлӗ: çĕр-çурăма антисептикпа, организăмăн шалти инфекцине антибиотикпа сиплеççĕ<ref name="msd"/>. == Истори == === Авалхи самантсенчен === Авалхи [[Икĕпат]], [[Китай]] тата [[Инди]] сиплевçисем инфекциленнĕ çĕрсене кăмпаланнă çăкăр çыпăçтарса сипленĕ: çак çăкăр çинчи кăмпăра çинче антибиотиксем пурри вĕсене паллă пулман пулин те, сиплев эффектне вĕсем асăрханă. Авалхи грексем те плесеньпе тата ытти ÿсентăрансемпе усă курнă<ref name="britannica"/>. Çавăн пекех Балкан çӗршывӗсенче кӑмпаланӑ ҫӑкӑрпа ҫӗр-ҫура сипленӗ; ӑсчахсем авалхи ҫынсен шӑмӑшӗсенче те антибиотик йӗрӗсене тупнӑ<ref name="enwiki">[https://en.wikipedia.org/wiki/Antibiotic ''Antibiotic'' — Акӑлчан Википедийӗ]</ref>. Çĕнĕ самантран инфекцисене химилле эмелпе сиплессине ăслăлăх енĕпе никĕсленĕ пĕрремĕш ĕç [[Пауль Эрлих]] ячĕпе çыхăннă. [[1909]] çулта унăн ушкăнĕ сифилис çăкакан спирохетăна пĕтерекен пĕрремĕш синтетикăлла препарат — сальварсана — туса илнĕ. Эрлих шухăшĕпе, çакăн пек эмел чирле клеткăсене кăна персе пăрахмалла, çынăн сывлă клеткисене вара сиенлемелле мар («маги пули» принципӗ)<ref name="britannica"/>. [[1870]]-мĕш çулсенче ку ăнлава ăслăлăх енĕпе тĕпчеме тытăннă. Раççей тухтăрĕсем [[Вячеслав Манассеин]] тата [[Алексей Полотебнов]] симĕс кăмпана (''Penicillium glaucum'') тишкерсе, унăн бактерисен ӳсĕвне чаракан пулăмне ăнлантарнă; [[1873]] çулта Полотебнов çак кăмпапа тире чирĕсене сиплеме сĕннĕ. Анчах çак ĕçсене çĕнĕрен аталантарма никам та пуçламан<ref name="bmep">[https://бмэ.орг/index.php/ПОЛОТЕБНОВ_Алексей_Герасимович ''Полотебнов Алексей Герасимович'' — Большая медицинская энциклопедия]</ref><ref name="bmem">[https://бмэ.орг/index.php/МАНАССЕИН_Вячеслав_Авксентьевич ''Манассеин Вячеслав Авксентьевич'' — Большая медицинская энциклопедия]</ref>. === Пенициллина уçни === [[Ӳкерчĕк:Alexander Fleming 1945b.jpg|мини|Александр Флеминг, пенициллина уçаканĕ]] [[1921]] çулта лондон микробиологĕ [[Александр Флеминг]] лизоцим ятлă антисептик ферментне уçнă: çак япалалăх çынăн çăвар шывĕнче, çăвăртăвĕнче те пур, бактерисене вĕлерет, çын организăмне вара сиенлеместь. Çак тупăш ăна çĕнĕрех шырава хистенĕ<ref name="flemingbio">[https://www.britannica.com/biography/Alexander-Fleming ''Alexander Fleming'' — Encyclopædia Britannica]</ref>. [[1928]] çулхи [[авăн, 3]] Флеминг хăйĕн лабораторинче [[стафилококк]] культурисем çине симĕс кăмпа (''Penicillium notatum'') лекнине асăрханă. Кăмпа колонийĕсем таврашĕнче бактерисем пачах ӳсмен. Флеминг çулла канма кайса лабораторирен таврӑннӑ пулнӑ; вӑл пинӗ-пинчи культура тӑпӑкӗсене тӗрӗслесе пӑхнӑ чухне пӗр тӑпӑкра ӳснӗ кӑмпана курнӑ. Флеминг çакна кăмпан уйăрса кăларнă япалалăхĕ бактерисене вĕлерет тесе ăнлантарнă та ăна «[[пенициллин]]» ят панă. [[1929]] çулта вăл хăйĕн тупăшĕ çинчен ăслăлăх статья пичетлесе кăларнă<ref name="fleming">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2048009/ A. Fleming. ''On the Antibacterial Action of Cultures of a Penicillium'' — British Journal of Experimental Pathology, 1929]</ref>, анчах пенициллин питĕ çăмăл арканаккипе ăна чĕрĕ ĕçе кĕртесси ăслăлăх пĕрлĕхĕн кăмăлне кĕреймен<ref name="tass">[https://tass.ru/info/2659525 ''История открытия пенициллина. Досье'' — ТАСС]</ref>. [[1939]]—[[1941]] çулсенче Оксфорд университечĕн ăсчахĕсем — [[Говард Флори]], [[Эрнст Чейн]] тата Норман Хитли — пенициллина тасатса илсе ăна эмел пек усă курма мел тупнă. [[1940]] çулхи çу уйăхĕнче вĕсем тĕрĕслев ирттернĕ: чирлеттернĕ 8 шăшинчен тваттăшне пенициллин панă — вĕсем чĕрĕ юлнă, сипленменнисем вара пĕтнĕ. Çакăнта пенициллин çынсемшĕн те усăллă иккенне палăртнă<ref name="pbs">[https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm28pe.html ''Fleming discovers penicillin. 1928—1945'' — PBS]</ref>. Пенициллин питӗ сахал тухнӑран ӑсчахсем ӑна ӗҫлемелли ҫӗнӗ мелпе ӳстерме тивнӗ: малтан Оксфордра госпитӑлти керамикӑ савӑт-сапипе усӑ курнӑ. Флори АПШ-на кайсассӑн ӗҫе Пеори (Иллинойс штачӗ) хулинчи лабораторие куҫарнӑ: кунта апат-çимĕç среддин никӗсӗпе ҫӗрулми сӗт-ҫупӑ (corn steep liquor) илнӗ, тарӑн резервуарсенче ферментацилеҫҫӗ. Пеори ӑсчахӗсем кӑмпан вӑйлӑрах та штаммӗне тупнӑ — ҫакӑнпа пенициллинӑн тухӑҫлӑхӗ нумай хут ӳснӗ<ref name="pbs"/>. [[1941]] çулхи нарăс уйăхĕнче пĕрремĕш çынна — юнри инфекципе вилĕмлĕн чирленĕ полици ĕçченне — пенициллин инъекцисемпе сиплеме пуçланă<ref name="tass"/>. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи çак эмеле чыясрах тума хистенĕ: [[1941]] çул вĕçĕнче Англире пенициллинăн пĕчĕк серине тума пуçланă, [[1943]] çулта АПШ-ра промăçлăх масштабĕпе тăвас ĕç йĕркеленĕ. Кунта тарăн резервуарсенче ферментацилес мелпе усă курнă, çакăнпа пенициллинăн тухăçлăхĕ чылай ÿснĕ; вăрçă вĕçленнĕ тĕлне америка фармпромăçлăхĕ çар валли çитĕн тăрă пенициллин хатĕрленĕ: [[1944]] çулхи çӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗнче десантланиччен пӗтӗм союзникӗн ҫарӗ валли ҫитӗннӗ<ref name="pbs"/>. [[1945]] çулта Флеминга, Флорие тата Чейна пенициллинăн терапилле пĕлтерĕшне уçнăшăн [[Нобель парни|Нобель парнине]] тивĕçнĕ<ref name="nobel45">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945'' — NobelPrize.org]</ref>. СССР-ра [[1942]] çулта микробиолог [[Зинаида Ермольева]] пĕрремĕш совет антибактериллĕ препарата — крустозина — туса илнĕ; унăн ушкăнĕ çар госпитăлĕсем валли хăйĕн пенициллинне те хатĕрленĕ. Каярах çак ăсчаха «совет пенициллинĕн амăшĕ» тенĕ<ref name="kasp">[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32626113 Л. И. Каспрук т. ыт. ''К юбилею Зинаиды Ермольевой'' — Бюллетень науки и практики, 2018]</ref>. === «Ылтăн ĕмĕр» === [[Ӳкерчĕк:Culture plate of penicillium mould, London, England Wellcome L0059175.jpg|мини|Петри чăники çинче ӳснĕ ''Penicillium'' кăмпи]] [[1940]]-мĕш — [[1960]]-мĕш çулсене антибиотиксен «ылтăн ĕмĕрĕ» теççĕ. Çак тапхăрта антибиотиксен çĕнĕ ушкăнĕсем çырăнса тухнă: [[1943]] çулта Ваксманăн ушкăнĕ (Альберт Шатцпа пĕрле) [[стрептомицин]]а уçнă — çак препарат [[туберкулёз]]а сиплеме пĕрремĕш пултаракан антибиотик пулнă; кайран хлортетрациклин ([[1945]]—[[1948]]), хлорамфеникол ([[1947]]), неомицин ([[1949]]), эритромицин ([[1952]]), ванкомицин ([[1958]]) тупăннă<ref name="britannica"/>. Стрептомицина уçнăшăн [[1952]] çулта Ваксмана Нобель парнине тивĕçнĕ<ref name="nobel52">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1952/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1952'' — NobelPrize.org]</ref>. [[1962]] çулта налидикс йӳçекӗ тупӑннӑ — вӑл синтетикӑлла япалалӑх пулнӑран антибиотик шутланмасть, анчах унӑн несӗлӗсем, фторхинолонсем, каярахпа сиплевре питӗ анлӑ сарӑлнӑ<ref name="enwiki"/>. Анчах [[1960]]-мĕш çулсен вĕçĕнчен пуçласа [[2010]]-мĕш çулсене çитичченех грам-негативлă бактерисене вĕлерекен çĕнĕ ушкăнри антибиотик тупăшман — ăсчахсем малтан пулнă препаратсене кăна тĕрлĕленĕ<ref name="ruwiki"/>. Çĕнĕ ĕмĕрте шыравӑш каллех вăй илнĕ: [[2015]] çулта çĕр айĕнчи бактерисене лабораторире ÿстерекен iChip мелӗпе тейксобактинăна тупнă — вăл грам-позитивлă бактерисене вĕлерет, ун патӗнче вара лабораторире резистентлăх тупайман<ref name="teixo">[https://www.nature.com/articles/nature14098 L. Ling т. ыт. ''A new antibiotic kills pathogens without detectable resistance'' — Nature, 2015]</ref>; [[2017]] çулта грам-негативлă бактерисене хирĕç çĕнĕ классри G0775 препарата туса кăларнă хыпарĕ те пичетленнĕ<ref name="nplus">[https://nplus1.ru/news/2017/05/11/antibiotic-gramnegative ''Разработан новый антибиотик для борьбы с грамотрицательными бактериями'' — N+1, 2017]</ref>. == Ушкăнсем, классификацийĕ == Бактерисем çине мĕнле вăй хунине кура антибиотиксене икĕ ушкăна уйăраççĕ<ref name="msd"/>: * '''бактерицидлă''' — бактерисене вĕлерсе пăраççĕ (пенициллинсем, аминогликозидсем, фторхинолонсем); * '''бактериостатикăлла''' — бактерисене вĕлермеççĕ, вĕсен ĕрчевне кăна чараççĕ (тетрациклинсем, макролидсем). Химилле структурăпа тата сиплевре усă курассипе тĕп ушкăнсем ак çаксем<ref name="msd"/>: * '''бета-лактамсем''' — пенициллинсем (кăмпăран тăваканнисем), цефалоспоринсем, карбапенемсем, монобактамсем; вĕсем бактери клеткин стенкине тума чараççĕ; * '''макролидсем''' (эритромицин, азитромицин) тата '''линкозамидсем''' (клиндамицин) — клеткăри белок синтезне чараççĕ; * '''тетрациклинсем''' (доксициклин) — сывлăш çулĕсен тата урăх системăсен инфекцисене, çаплах сибир язви пек йывăр чирсене сиплеме усă кураççĕ; * '''аминогликозидсем''' (стрептомицин, гентамицин) — сепсис, перитонит пек йывăр инфекцисем валли; питĕ токсинлă пулнипе сихăнса усă кураççĕ; * '''амфениколсем''' (хлорамфеникол) — çак ушкăна ăна сахал усă кураççĕ, мĕншĕн тесен вăл организмăн юн тăвас ĕçне пăсма пултарать; * '''гликопептидсем''' (ванкомицин) — ытти антибиотиксене çирĕплĕн тăракан стафилококк инфекцисене хирĕç; * '''сульфаниламидсем''' тата '''фторхинолонсем''' (ципрофлоксацин, левофлоксацин) — çутçанталăкра аналогĕ çук синтетикăлла антибактериллĕ препаратсем; формаллĕн антибиотик мар пулин те, сиплевре вĕсене те анлăн усă кураççĕ. Цефалоспоринсене «поколенипе» (пĕрремĕшчен пиллĕккĕмĕшчен) уйăраççĕ: кайранхи поколенисен спектрĕ сарăлса каять<ref name="msd"/>. Ĕçмелли мелĕсем те тĕрлĕрен: таблетăпа, капсулăпа (тутăртан), инъекципе (вена е мышцă витĕр), тире çине сĕрмелли мазьсемпе, куçа тата хăлхана тумалли ирĕлтерÿсемпе<ref name="msd"/>. == Ĕçлев мелĕ == Антибиотиксем бактери клеткин чĕрĕ ĕçĕсене тĕрлĕрен чăрмаваççĕ<ref name="msd"/>: * клетка стенки синтезне пăсса — пенициллинсем, цефалоспоринсем, ванкомицин; вĕсем стенкăри пептидогликăна çыхăнма чараççĕ; * [[рибосома]]сенче белок синтезне чарса — аминогликозидсем тата тетрациклинсем 30S субчастицă çине, макролидсем, хлорамфеникол тата линкозамидсем 50S субчастицă çине çыпăçаççĕ; * [[ДНК]] тата [[РНК]] синтезне пăсăрса — фторхинолонсем ДНК уçăлтармалли ДНК-гираза ферментне, рифампицин РНК-полимеразăна чараççĕ; * клетка мембранин ĕçне пăсса — полимиксинсем; * фолат ылмăшне пусарса — сульфаниламидсем. Пĕрисем хĕсĕк спектăрлă — пĕр-пĕр бактери ушкăнне çеç пусараççĕ; теприсем сарлака спектăрлă — нумай ушкăна пĕрле пусараççĕ. Сиплевре спектра тухтăр чир тăвакан бактерие палăртса суйлать<ref name="msd"/>. Йывăр инфекцисенче, организăмăн хӳтĕлев вăйӗ чăсăк пулсан, бактерицидлă препарачĕсене суйлаççӗ<ref name="msd"/>. == Сиплевре усă курни == Антибиотиксем — рецептпе кăна сутмалли эмелсем; вĕсене тухтăр сĕннипе кăна ĕçмелле. Хăймайлă сиплени чире палласа тăрассине тĕксенет, ăна вăрахалла форма куçарать<ref name="dav">[https://journal.tinkoff.ru/guide/antibiotics/ Д. Давыдов. ''Врач назначил антибиотики: в чем различия и как принимать'' — Т—Ж, 2021]</ref>. Хирургире операциччен инфекци лекменшĕн профилактика пек те параççĕ, онкологи сиплевӗнче те усă кураççĕ<ref name="msd"/>. Сиплев вăхăтӗнче çак правилăсене тытса пымалла<ref name="dav"/>: * препарата пĕр-пĕрин хыççăн пĕр пек вăхăт ирттерсе ĕçмелле (кунне виççĕ хут сĕннĕ пулсан — кашни дозă хыççăн 8 сехет ирттерсе); * таблетăна пайламасăрах, шывпа ĕçмелле; * чир лăпланнă пек туйăнсан та курсăн малтанлах пăрахмалла мар: бактерисен пайĕ пурăнса юлать, чир каллех вăй илме пултарать; * икĕ-виçĕ кун иртсен лăпланма пуçламасан тухтăр патне каллех çӳремелле. Икĕ антибиотика пĕрле ĕçтерме тухтăр кăна сĕнмелле: препарат пӗр-пĕрин ĕçне вăйлатма е пӑрахӑçлама пултарать<ref name="msd"/>. Антибиотиксем вирусла чирсене сиплемеççĕ. ВОЗăн [[2015]] çулхи 12 çĕршывра ирттернĕ ыйтăвĕпе, халăхăн 64 %ӗ антибиотиксем гриппа та, сивĕреннине те сиплеме пултарать тесе шутланă — ку кăтарту тĕрĕс мар<ref name="voz2015">[https://www.who.int/news/item/16-11-2015-who-multi-country-survey-reveals-widespread-public-misunderstanding-about-antibiotic-resistance ''WHO multi-country survey reveals widespread public misunderstanding about antibiotic resistance'' — ВОЗ, 2015]</ref>. Хăш-пĕр антибиотиксене (метронидазол, тинидазол, хлорамфеникол) алкоголпа пĕрле усă курмалла мар: çак препаратсем алкоголь ылмăшне чарса лартса организăма лайăхмаррăн туйăнтараççĕ, сиплев эффектӗ те ӳкет<ref name="mayo">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infectious-diseases/expert-answers/antibiotics-and-alcohol/faq-20057945 ''Antibiotics and alcohol: What's the harm?'' — Mayo Clinic]</ref>. Выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнче антибиотиксене выльăхсен чирне профилактика мелӗсемпе те усă кураççӗ. Европа Пĕрлешĕвӗнче [[2006]] çултанпа выльăхсене хăвăртрах ӳсме антибиотиксемпе парассине чарнă<ref name="eurlex">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32003R1831 ''Regulation (EC) No 1831/2003 on additives for use in animal nutrition'' — EUR-Lex]</ref>; ВОЗ çĕршывсене выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнчи антибиотик ĕçĕвне чăмăртанмалла чĕнет<ref name="voz17">[https://www.who.int/publications/i/item/9789241550130 ''WHO Guidelines on Use of Medically Important Antimicrobials in Food-producing Animals'' — ВОЗ, 2017]</ref>. == Нумай ыйтакан ыйтусем == * ''«Чир лăпланнă пек туйăнать — антибиотикĕне пăрахма пулать-и?»'' — Çук. Курсăн малтанлах пăрахсан бактерисен пайĕ пурăнса юлать, чир каллех вăй илет; юлнă бактерисен резистентлăхӗ те çуралать<ref name="dav"/>. * ''«Гриппа, сивĕреннине антибиотиксемпе сиплеççĕ-и?»'' — Çук: антибиотиксем вируссем çине тивмеççĕ; вĕсене вирусла чире бактери хушăннă чухне кăна çыпăçтараççĕ<ref name="msd"/>. * ''«Кивелнĕ, юлашки антибиотик ĕçме пулать-и?»'' — Çук: препарат, дозă тата курс тăрăх тухтăр палăртать; юлашки эмелсене кайранлăха сыхласа хăвармалла мар<ref name="dav"/>. * ''«Антибиотиксемпе пӗрле спирт ĕçми ĕçме пулать-и?»'' — Пӗтӗмӗшле ытлашши пулсан та, хăш-пĕр препаратпа çакна тумалла мар<ref name="mayo"/>. * ''«Ачасене, ватă çынсене дозăна пӗчӗклетсе парма пулать-и?»'' — Çук: дозăна çулӑша тата йывăрӑша шута илсе палăртаççӗ; ачасем валли урăх формӑсемпе усă кураççӗ<ref name="msd"/>. == Хирĕç пулăмсем == Чылай çын антибиотика лайăх тăрать; чи анлӑ хирӗç пулăмсем — хырăм-пĕрçе таврашӗнчи пăсăлусем (диарея) тата аллергиллӗ реакцисем<ref name="stets">[http://www.antibiotic.ru/cmac/pdf/cmac.2011.t13.n1.p067.pdf О. В. Стецюк т. ыт. ''Безопасность и переносимость антибиотиков в амбулаторной практике'' — Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия, 2011]</ref>: * аллергилле реакцисем — ытларах пенициллинсемпе; пенициллинăн аллергиллӗ çынсене цефалоспоринсемпе те ытлашши сыхăнса усă кураççӗ; * дисбактериоз — кишĕçри микрофлора пусăрăнни; хăш-пĕр чухне вăл ''Clostridioides difficile'' бактерипе сиксе тухакан йывăр колитпа тискерленет; * аминогликозидсем хăлхана тата почкăсене сиен кӳме пултараççӗ; * тетрациклинсем ача-пăча шăлӗсене сиене кӳреççӗ; * хлорамфеникол юн тăвас ĕçе пăсать. Хирӗç пулӑм вӑйлӑ пулсан — сывлăш çитменни, сăнăра хĕрлӗ пăнчăсем тухни, хырăм чĕтренни — эмелĕн ĕçне чарса тухтăр патне каймалла<ref name="stets"/>. == Резистентлăх == Бактерисен антибиотика çирĕплĕн тăни (резистентлăх) — паянхи медицинăн чи йывăр ыйтăвӗсенчен пĕри<ref name="vozamr"/>. Резистентлăх çутçанталăкри те пулать (антибиотикăн тĕллевĕ клеткăра çуккипе е унта çитейменнипе), илнĕ те пулать. Илнĕ резистентлăх мутацисемпе çуралать те бактерисен популяцийӗнче плазмидăсем урлă хăвăрт сарăлать<ref name="msd"/>. Унăн механизăмĕсем тĕрлĕрен: * антибиотика аркакан ферментсем тăвасси (бета-лактамазăсем пенициллинăн бета-лактам ункине пăсаççӗ); * антибиотик вăй хуракан тĕллевӗн структурин улшăнăвӗ; * клетка мембрани витӗр препарат кӗме чӑрмавлани; * клеткăран препарата туртса яракан насоссем<ref name="msd"/>. Флеминг хăй те çак хăрушлăха пӗрремӗш асăннă: [[1945]] çулхи Нобель лекцинче вăл, çын дозăна çитӗнсех ĕçмесен, унăн организăмӗнче препарата тăракан бактерисем çуралса кайма пултаррине сирсе кăтартнă<ref name="fleminglect">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/fleming/lecture/ ''Penicillin'' — Nobel Lecture, 1945]</ref>. Резистентлă бактерисен сарăлăвне лайăхмар ĕç-пуç вăйлатать: тухтăр сĕнмен çĕрте антибиотик ĕçлени, курсăн малтанлах пăрахни, выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнче ытлашши усă курни<ref name="vozamr"/>. Паян вăхăтра метициллине те, ванкомицина та тăракан золотистлă стафилококк (MRSA) пек «супербактерисем» пур. [[2019]] çулта бактерисен резистентлăхӗпе çыхăнса пĕтӗм тĕнчере 4,95 миллиона яхăн çын вилнĕ, вĕсенчен 1,27 миллионе çак сăлтавранах вилнĕ<ref name="lancet">[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)02724-0/fulltext ''Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis'' — The Lancet, 2022]</ref>. Çĕнĕ антибиотиксене тупасси вара çăмăл ĕç мар; çавăнпа ВОЗ çĕршывсене çӗнӗ препаратсене шырама тата усă курассине чăмăртанма чĕнет<ref name="vozamr"/>. ВОЗ шухăшӗпе, çак ыйтăва çынсен сывлăхӗпе, выльăх-чӗрлӗх хуçалăхӗпе, экологиипе пӗрле («One Health» принципӗ) ăсран татса памалла; çавăншăн нумай çӗршывра антибиотиксемпе тӗрӗс усӑ курассин наци программисем ӗçлеççӗ<ref name="vozamr"/>. == Урăх облаçсенче усă курни == Антибиотиксем медицинăран уйрăммах урăх облаçсенче те кирлӗ<ref name="ruwiki"/>: * гена инженерийӗнче плазмидсене антибиотика резистентлăх генӗсене хушса «суйлав маркерӗ» тӑваççӗ — çакăнпа ăсчахсем ӗçлеме пултарнă клеткăсене урăхлисенчен уйӑраççӗ; * доксициклин пек тетрациклинсен хӗрӳлӗхе салатакан вӑй та пур; ҫавӑнпа ӑна ревматизм пек чирсене сиплеме те тӗпчеççӗ; * доксорубицин пек антибиотиксене опухольсене хирӗç сиплевре усă кураççӗ; * апат-çимĕç промăçлăхӗнче ницин ятлă антибиотика консервант пек (E234) хушаççӗ<ref name="nisin">[https://en.wikipedia.org/wiki/Nisin ''Nisin'' — Акăлчан Википедийӗ]</ref>. == Промăçлăхра тăвасси == Антибиотиксене промăçлăх масштабӗпе микроорганизмсенчен тăваççĕ: ''Penicillium chrysogenum'' кăмпине тата ''Streptomyces'' йӑхӗн актиномицетсене пысăк биореакторсенче ӳстерсе, культурăсенчен препарата уйăраççĕ, тасатаççĕ<ref name="britannica"/>. Штаммсене мутациллӗ суйланипе тата гена инженерийӗпе аталантарса тухăçлăха чылай ÿстереççĕ<ref name="britannica"/>. Çутçанталăкри антибиотиксене малтанхи формăпа çеç усă кураççĕ-ха; ăсчахсем вĕсен молекулине улшăнласа çурма синтетикăлла тăварсем тăваççĕ — сăмахран, пенициллин никӗсӗ çинче амоксициллин пек эмелсем çуралаççĕ<ref name="britannica"/>. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Бактери]] * [[Вирус]] * [[Вакцинаци]] * [[Пенициллин]] * [[ДНК]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:Медицина]] [[Категори:Фармакологи]] [[Категори:Микробиологи]] qjozrh9cg6n0fzubiwg91ps5suj6vft 878487 878484 2026-10-27T17:20:57Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 878487 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Antibiotic sensitivity test.jpg|мини|Петри чăники çинче бактерисене антибиотиксемпе тĕрĕслесе пăхни. Дисксен таврашĕнче бактерисем ӳсмен — антибиотик вĕсене чарать]] '''Антибиотик''' (грекла {{lang-grc|ἀντί}} — «хирĕç» тата {{lang-grc|βίος}} — «пурнăç»; вырăсла „антибиотик“) — [[бактерисем|бактерисене]] пĕтерекен е вĕсен ӳсĕвне чаракан химилле япалалăхсем; вĕсене инфекцилле чирсене сиплемелли эмел пек анлăн усă кураççĕ<ref name="msd">[https://www.msdmanuals.com/ru/дома/инфекции/антибиотики/обзор-антибиотиков ''Обзор антибиотиков'' — Справочник MSD]</ref>. Антибиотиксем бактерисене вĕлереççĕ е вĕсен ĕрчевне чараççĕ; çакăн пек чухне çын организăмĕн хăйĕн хӳтĕлев вăйĕсем чирлĕ бактерисене туллиех пĕтерме пултарайсах кайраççĕ<ref name="msd"/>. [[XX ĕмĕр]]ĕн варринче антибиотиксем медицинăна питĕ кăнарлă улшăну кĕртнĕ: вĕсĕр пуçа çынлăх малтан вилĕмлĕ пулнă нумай инфекци чирĕ сиплеме май кĕрсе илнĕ. Тĕнче сывлăх сыхлав организацийӗ (ВОЗ) шухăшĕпе, çĕнĕ медицинăн нумай пахалăхĕ — операци тумалли анестези, орган трансплантацийĕ, онкологи сиплевӗ — эффективлă антибиотиксĕр ĕçлеместь<ref name="vozamr">[https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance ''Устойчивость к противомикробным препаратам'' — ВОЗ]</ref>. Халăх хушшинче антибиотиксен ĕçлевĕн никĕсне лайăх ăнланмаççĕ. Вĕсене вирусла чирсене — гриппа, сивĕреннине — сиплеме усă курма юрать тесе шутлаканнисем нумай. Чăннипе вара антибиотиксем [[вирус]]сем çине нимĕнле майпа та тивмеççĕ<ref name="msd"/>. Антибиотика лайăхмар усă курни — курсăн малтанлах пăрахни, дозăна пĕчĕклени, тухтăр сĕнмен çĕрте ĕçлени — бактерисен антибиотика çирĕплĕн тăракан тĕсĕсем (штаммĕсем) сарăлма параççĕ; çак проблема паянхи кун пĕтĕм тĕнчери сывлăх сыхлавĕшĕн чи пысăк хăрушлăхсенчен пĕри пулать<ref name="vozamr"/>. == Палăртавĕ == «Антибиотик» термина [[1942]] çулта американ микробиологĕ [[Зельман Ваксман]] кĕртнĕ<ref name="bentley">[https://archive.org/details/journal-of-industrial-microbiology-biotechnology_2009-06_36_6/page/775 R. Bentley, J. W. Bennett. ''What is an antibiotic? Revisited'' — Advances in Applied Microbiology, 2003]</ref>. Унăн классикăлла палăртăвĕпе, антибиотик — микроорганизмсен (кăмпасен, актиномицетсен, бактерисен) тăвакан, ытти микроорганизмсене пĕтерме е вĕсен ӳсĕвне чарма пултаракан химилле япалалăх. Унăн вăйĕ избирателлĕ: пĕр микроорганизмсене вăл сирпĕнет, теприсене çук; çавăнпа кашни антибиотик хăйĕн антимикроблă спектрпе палăрса тăрать<ref name="bentley"/>. [[1947]] çулта Р. Бенедикт тата Дж. Лэнглайк ытти палăртăвĕ те панă: антибиотик — чĕрĕ организмсем тăвакан, пĕчĕк концентрацире те микроорганизмсен чĕрĕ ĕçĕсене чаракан химилле пĕрлешÿ<ref name="bentley"/>. Авалхи палăртупа антибиотиксем çутçанталăкра микроорганизмсенчен çеç пулакан япалалăхсем пулнă. Çавăнпа çутçанталăкра аналогĕ çук синтетикăлла препаратсене (сульфаниламидсене, фторхинолонсене) уйрăммăн «антибактериллĕ хими препарат» тенĕ. Халĕ вара çак чикĕ пачахрах шăратăннă: синтетикăлла, анчах классикăлла антибиотиксемпе пĕр тан вăйлă препаратсене те калаçура антибиотик теме йышăннă; çапла вара «антибиотик» сăмах ытларах «антибактериллĕ препарат» тенине пĕлтерет<ref name="britannica">[https://www.britannica.com/science/antibiotic ''Antibiotic'' — Encyclopædia Britannica]</ref><ref name="msd"/>. Тĕнче АТХ классификацийĕнче тата Раççей Минздравĕн документĕсенче «антибиотик» сăмах вырăнне «противомикроблă препарат» тенипе усă кураççĕ<ref name="ruwiki">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Антибиотики ''Антибиотики'' — Вырăс Википедийĕ]</ref>. Антибиотиксене антисептикĕсенчен те уйăрмалла. Антисептикӗсем (спирт, йод, хлор препарачӗсем) микробсене тирĕ çинче, япала çинче пĕтереççĕ. Антибиотиксем вара организм шăтăкĕнче — юнра, клеткăсенче — ĕçлеççĕ, çавăнпа вĕсене çын организăмĕ кăна ĕçлеттерет. Ку уйрăмлăха пĕлни сиплевре пӗлтерӗшлӗ: çĕр-çурăма антисептикпа, организăмăн шалти инфекцине антибиотикпа сиплеççĕ<ref name="msd"/>. == Истори == === Авалхи самантсенчен === Авалхи [[Икĕпат]], [[Китай]] тата [[Инди]] сиплевçисем инфекциленнĕ çĕрсене кăмпаланнă çăкăр çыпăçтарса сипленĕ: çак çăкăр çинчи кăмпăра çинче антибиотиксем пурри вĕсене паллă пулман пулин те, сиплев эффектне вĕсем асăрханă. Авалхи грексем те плесеньпе тата ытти ÿсентăрансемпе усă курнă<ref name="britannica"/>. Çавăн пекех Балкан çӗршывӗсенче кӑмпаланӑ ҫӑкӑрпа ҫӗр-ҫура сипленӗ; ӑсчахсем авалхи ҫынсен шӑмӑшӗсенче те антибиотик йӗрӗсене тупнӑ<ref name="enwiki">[https://en.wikipedia.org/wiki/Antibiotic ''Antibiotic'' — Акӑлчан Википедийӗ]</ref>. Çĕнĕ самантран инфекцисене химилле эмелпе сиплессине ăслăлăх енĕпе никĕсленĕ пĕрремĕш ĕç [[Пауль Эрлих]] ячĕпе çыхăннă. [[1909]] çулта унăн ушкăнĕ сифилис çăкакан спирохетăна пĕтерекен пĕрремĕш синтетикăлла препарат — сальварсана — туса илнĕ. Эрлих шухăшĕпе, çакăн пек эмел чирле клеткăсене кăна персе пăрахмалла, çынăн сывлă клеткисене вара сиенлемелле мар («маги пули» принципӗ)<ref name="britannica"/>. [[1870]]-мĕш çулсенче ку ăнлава ăслăлăх енĕпе тĕпчеме тытăннă. Раççей тухтăрĕсем [[Вячеслав Манассеин]] тата [[Алексей Полотебнов]] симĕс кăмпана (''Penicillium glaucum'') тишкерсе, унăн бактерисен ӳсĕвне чаракан пулăмне ăнлантарнă; [[1873]] çулта Полотебнов çак кăмпапа тире чирĕсене сиплеме сĕннĕ. Анчах çак ĕçсене çĕнĕрен аталантарма никам та пуçламан<ref name="bmep">[https://бмэ.орг/index.php/ПОЛОТЕБНОВ_Алексей_Герасимович ''Полотебнов Алексей Герасимович'' — Большая медицинская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127131917/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%9F%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%A2%D0%95%D0%91%D0%9D%D0%9E%D0%92_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-11-27 }}</ref><ref name="bmem">[https://бмэ.орг/index.php/МАНАССЕИН_Вячеслав_Авксентьевич ''Манассеин Вячеслав Авксентьевич'' — Большая медицинская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029071417/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%95%D0%98%D0%9D_%D0%92%D1%8F%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%90%D0%B2%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2020-10-29 }}</ref>. === Пенициллина уçни === [[Ӳкерчĕк:Alexander Fleming 1945b.jpg|мини|Александр Флеминг, пенициллина уçаканĕ]] [[1921]] çулта лондон микробиологĕ [[Александр Флеминг]] лизоцим ятлă антисептик ферментне уçнă: çак япалалăх çынăн çăвар шывĕнче, çăвăртăвĕнче те пур, бактерисене вĕлерет, çын организăмне вара сиенлеместь. Çак тупăш ăна çĕнĕрех шырава хистенĕ<ref name="flemingbio">[https://www.britannica.com/biography/Alexander-Fleming ''Alexander Fleming'' — Encyclopædia Britannica]</ref>. [[1928]] çулхи [[авăн, 3]] Флеминг хăйĕн лабораторинче [[стафилококк]] культурисем çине симĕс кăмпа (''Penicillium notatum'') лекнине асăрханă. Кăмпа колонийĕсем таврашĕнче бактерисем пачах ӳсмен. Флеминг çулла канма кайса лабораторирен таврӑннӑ пулнӑ; вӑл пинӗ-пинчи культура тӑпӑкӗсене тӗрӗслесе пӑхнӑ чухне пӗр тӑпӑкра ӳснӗ кӑмпана курнӑ. Флеминг çакна кăмпан уйăрса кăларнă япалалăхĕ бактерисене вĕлерет тесе ăнлантарнă та ăна «[[пенициллин]]» ят панă. [[1929]] çулта вăл хăйĕн тупăшĕ çинчен ăслăлăх статья пичетлесе кăларнă<ref name="fleming">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2048009/ A. Fleming. ''On the Antibacterial Action of Cultures of a Penicillium'' — British Journal of Experimental Pathology, 1929]</ref>, анчах пенициллин питĕ çăмăл арканаккипе ăна чĕрĕ ĕçе кĕртесси ăслăлăх пĕрлĕхĕн кăмăлне кĕреймен<ref name="tass">[https://tass.ru/info/2659525 ''История открытия пенициллина. Досье'' — ТАСС]</ref>. [[1939]]—[[1941]] çулсенче Оксфорд университечĕн ăсчахĕсем — [[Говард Флори]], [[Эрнст Чейн]] тата Норман Хитли — пенициллина тасатса илсе ăна эмел пек усă курма мел тупнă. [[1940]] çулхи çу уйăхĕнче вĕсем тĕрĕслев ирттернĕ: чирлеттернĕ 8 шăшинчен тваттăшне пенициллин панă — вĕсем чĕрĕ юлнă, сипленменнисем вара пĕтнĕ. Çакăнта пенициллин çынсемшĕн те усăллă иккенне палăртнă<ref name="pbs">[https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm28pe.html ''Fleming discovers penicillin. 1928—1945'' — PBS]</ref>. Пенициллин питӗ сахал тухнӑран ӑсчахсем ӑна ӗҫлемелли ҫӗнӗ мелпе ӳстерме тивнӗ: малтан Оксфордра госпитӑлти керамикӑ савӑт-сапипе усӑ курнӑ. Флори АПШ-на кайсассӑн ӗҫе Пеори (Иллинойс штачӗ) хулинчи лабораторие куҫарнӑ: кунта апат-çимĕç среддин никӗсӗпе ҫӗрулми сӗт-ҫупӑ (corn steep liquor) илнӗ, тарӑн резервуарсенче ферментацилеҫҫӗ. Пеори ӑсчахӗсем кӑмпан вӑйлӑрах та штаммӗне тупнӑ — ҫакӑнпа пенициллинӑн тухӑҫлӑхӗ нумай хут ӳснӗ<ref name="pbs"/>. [[1941]] çулхи нарăс уйăхĕнче пĕрремĕш çынна — юнри инфекципе вилĕмлĕн чирленĕ полици ĕçченне — пенициллин инъекцисемпе сиплеме пуçланă<ref name="tass"/>. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи çак эмеле чыясрах тума хистенĕ: [[1941]] çул вĕçĕнче Англире пенициллинăн пĕчĕк серине тума пуçланă, [[1943]] çулта АПШ-ра промăçлăх масштабĕпе тăвас ĕç йĕркеленĕ. Кунта тарăн резервуарсенче ферментацилес мелпе усă курнă, çакăнпа пенициллинăн тухăçлăхĕ чылай ÿснĕ; вăрçă вĕçленнĕ тĕлне америка фармпромăçлăхĕ çар валли çитĕн тăрă пенициллин хатĕрленĕ: [[1944]] çулхи çӗртме уйӑхӗнче Норманди ҫыранӗнче десантланиччен пӗтӗм союзникӗн ҫарӗ валли ҫитӗннӗ<ref name="pbs"/>. [[1945]] çулта Флеминга, Флорие тата Чейна пенициллинăн терапилле пĕлтерĕшне уçнăшăн [[Нобель парни|Нобель парнине]] тивĕçнĕ<ref name="nobel45">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945'' — NobelPrize.org]</ref>. СССР-ра [[1942]] çулта микробиолог [[Зинаида Ермольева]] пĕрремĕш совет антибактериллĕ препарата — крустозина — туса илнĕ; унăн ушкăнĕ çар госпитăлĕсем валли хăйĕн пенициллинне те хатĕрленĕ. Каярах çак ăсчаха «совет пенициллинĕн амăшĕ» тенĕ<ref name="kasp">[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=32626113 Л. И. Каспрук т. ыт. ''К юбилею Зинаиды Ермольевой'' — Бюллетень науки и практики, 2018]</ref>. === «Ылтăн ĕмĕр» === [[Ӳкерчĕк:Culture plate of penicillium mould, London, England Wellcome L0059175.jpg|мини|Петри чăники çинче ӳснĕ ''Penicillium'' кăмпи]] [[1940]]-мĕш — [[1960]]-мĕш çулсене антибиотиксен «ылтăн ĕмĕрĕ» теççĕ. Çак тапхăрта антибиотиксен çĕнĕ ушкăнĕсем çырăнса тухнă: [[1943]] çулта Ваксманăн ушкăнĕ (Альберт Шатцпа пĕрле) [[стрептомицин]]а уçнă — çак препарат [[туберкулёз]]а сиплеме пĕрремĕш пултаракан антибиотик пулнă; кайран хлортетрациклин ([[1945]]—[[1948]]), хлорамфеникол ([[1947]]), неомицин ([[1949]]), эритромицин ([[1952]]), ванкомицин ([[1958]]) тупăннă<ref name="britannica"/>. Стрептомицина уçнăшăн [[1952]] çулта Ваксмана Нобель парнине тивĕçнĕ<ref name="nobel52">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1952/summary/ ''The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1952'' — NobelPrize.org]</ref>. [[1962]] çулта налидикс йӳçекӗ тупӑннӑ — вӑл синтетикӑлла япалалӑх пулнӑран антибиотик шутланмасть, анчах унӑн несӗлӗсем, фторхинолонсем, каярахпа сиплевре питӗ анлӑ сарӑлнӑ<ref name="enwiki"/>. Анчах [[1960]]-мĕш çулсен вĕçĕнчен пуçласа [[2010]]-мĕш çулсене çитичченех грам-негативлă бактерисене вĕлерекен çĕнĕ ушкăнри антибиотик тупăшман — ăсчахсем малтан пулнă препаратсене кăна тĕрлĕленĕ<ref name="ruwiki"/>. Çĕнĕ ĕмĕрте шыравӑш каллех вăй илнĕ: [[2015]] çулта çĕр айĕнчи бактерисене лабораторире ÿстерекен iChip мелӗпе тейксобактинăна тупнă — вăл грам-позитивлă бактерисене вĕлерет, ун патӗнче вара лабораторире резистентлăх тупайман<ref name="teixo">[https://www.nature.com/articles/nature14098 L. Ling т. ыт. ''A new antibiotic kills pathogens without detectable resistance'' — Nature, 2015]</ref>; [[2017]] çулта грам-негативлă бактерисене хирĕç çĕнĕ классри G0775 препарата туса кăларнă хыпарĕ те пичетленнĕ<ref name="nplus">[https://nplus1.ru/news/2017/05/11/antibiotic-gramnegative ''Разработан новый антибиотик для борьбы с грамотрицательными бактериями'' — N+1, 2017]</ref>. == Ушкăнсем, классификацийĕ == Бактерисем çине мĕнле вăй хунине кура антибиотиксене икĕ ушкăна уйăраççĕ<ref name="msd"/>: * '''бактерицидлă''' — бактерисене вĕлерсе пăраççĕ (пенициллинсем, аминогликозидсем, фторхинолонсем); * '''бактериостатикăлла''' — бактерисене вĕлермеççĕ, вĕсен ĕрчевне кăна чараççĕ (тетрациклинсем, макролидсем). Химилле структурăпа тата сиплевре усă курассипе тĕп ушкăнсем ак çаксем<ref name="msd"/>: * '''бета-лактамсем''' — пенициллинсем (кăмпăран тăваканнисем), цефалоспоринсем, карбапенемсем, монобактамсем; вĕсем бактери клеткин стенкине тума чараççĕ; * '''макролидсем''' (эритромицин, азитромицин) тата '''линкозамидсем''' (клиндамицин) — клеткăри белок синтезне чараççĕ; * '''тетрациклинсем''' (доксициклин) — сывлăш çулĕсен тата урăх системăсен инфекцисене, çаплах сибир язви пек йывăр чирсене сиплеме усă кураççĕ; * '''аминогликозидсем''' (стрептомицин, гентамицин) — сепсис, перитонит пек йывăр инфекцисем валли; питĕ токсинлă пулнипе сихăнса усă кураççĕ; * '''амфениколсем''' (хлорамфеникол) — çак ушкăна ăна сахал усă кураççĕ, мĕншĕн тесен вăл организмăн юн тăвас ĕçне пăсма пултарать; * '''гликопептидсем''' (ванкомицин) — ытти антибиотиксене çирĕплĕн тăракан стафилококк инфекцисене хирĕç; * '''сульфаниламидсем''' тата '''фторхинолонсем''' (ципрофлоксацин, левофлоксацин) — çутçанталăкра аналогĕ çук синтетикăлла антибактериллĕ препаратсем; формаллĕн антибиотик мар пулин те, сиплевре вĕсене те анлăн усă кураççĕ. Цефалоспоринсене «поколенипе» (пĕрремĕшчен пиллĕккĕмĕшчен) уйăраççĕ: кайранхи поколенисен спектрĕ сарăлса каять<ref name="msd"/>. Ĕçмелли мелĕсем те тĕрлĕрен: таблетăпа, капсулăпа (тутăртан), инъекципе (вена е мышцă витĕр), тире çине сĕрмелли мазьсемпе, куçа тата хăлхана тумалли ирĕлтерÿсемпе<ref name="msd"/>. == Ĕçлев мелĕ == Антибиотиксем бактери клеткин чĕрĕ ĕçĕсене тĕрлĕрен чăрмаваççĕ<ref name="msd"/>: * клетка стенки синтезне пăсса — пенициллинсем, цефалоспоринсем, ванкомицин; вĕсем стенкăри пептидогликăна çыхăнма чараççĕ; * [[рибосома]]сенче белок синтезне чарса — аминогликозидсем тата тетрациклинсем 30S субчастицă çине, макролидсем, хлорамфеникол тата линкозамидсем 50S субчастицă çине çыпăçаççĕ; * [[ДНК]] тата [[РНК]] синтезне пăсăрса — фторхинолонсем ДНК уçăлтармалли ДНК-гираза ферментне, рифампицин РНК-полимеразăна чараççĕ; * клетка мембранин ĕçне пăсса — полимиксинсем; * фолат ылмăшне пусарса — сульфаниламидсем. Пĕрисем хĕсĕк спектăрлă — пĕр-пĕр бактери ушкăнне çеç пусараççĕ; теприсем сарлака спектăрлă — нумай ушкăна пĕрле пусараççĕ. Сиплевре спектра тухтăр чир тăвакан бактерие палăртса суйлать<ref name="msd"/>. Йывăр инфекцисенче, организăмăн хӳтĕлев вăйӗ чăсăк пулсан, бактерицидлă препарачĕсене суйлаççӗ<ref name="msd"/>. == Сиплевре усă курни == Антибиотиксем — рецептпе кăна сутмалли эмелсем; вĕсене тухтăр сĕннипе кăна ĕçмелле. Хăймайлă сиплени чире палласа тăрассине тĕксенет, ăна вăрахалла форма куçарать<ref name="dav">[https://journal.tinkoff.ru/guide/antibiotics/ Д. Давыдов. ''Врач назначил антибиотики: в чем различия и как принимать'' — Т—Ж, 2021]</ref>. Хирургире операциччен инфекци лекменшĕн профилактика пек те параççĕ, онкологи сиплевӗнче те усă кураççĕ<ref name="msd"/>. Сиплев вăхăтӗнче çак правилăсене тытса пымалла<ref name="dav"/>: * препарата пĕр-пĕрин хыççăн пĕр пек вăхăт ирттерсе ĕçмелле (кунне виççĕ хут сĕннĕ пулсан — кашни дозă хыççăн 8 сехет ирттерсе); * таблетăна пайламасăрах, шывпа ĕçмелле; * чир лăпланнă пек туйăнсан та курсăн малтанлах пăрахмалла мар: бактерисен пайĕ пурăнса юлать, чир каллех вăй илме пултарать; * икĕ-виçĕ кун иртсен лăпланма пуçламасан тухтăр патне каллех çӳремелле. Икĕ антибиотика пĕрле ĕçтерме тухтăр кăна сĕнмелле: препарат пӗр-пĕрин ĕçне вăйлатма е пӑрахӑçлама пултарать<ref name="msd"/>. Антибиотиксем вирусла чирсене сиплемеççĕ. ВОЗăн [[2015]] çулхи 12 çĕршывра ирттернĕ ыйтăвĕпе, халăхăн 64 %ӗ антибиотиксем гриппа та, сивĕреннине те сиплеме пултарать тесе шутланă — ку кăтарту тĕрĕс мар<ref name="voz2015">[https://www.who.int/news/item/16-11-2015-who-multi-country-survey-reveals-widespread-public-misunderstanding-about-antibiotic-resistance ''WHO multi-country survey reveals widespread public misunderstanding about antibiotic resistance'' — ВОЗ, 2015]</ref>. Хăш-пĕр антибиотиксене (метронидазол, тинидазол, хлорамфеникол) алкоголпа пĕрле усă курмалла мар: çак препаратсем алкоголь ылмăшне чарса лартса организăма лайăхмаррăн туйăнтараççĕ, сиплев эффектӗ те ӳкет<ref name="mayo">[https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/infectious-diseases/expert-answers/antibiotics-and-alcohol/faq-20057945 ''Antibiotics and alcohol: What's the harm?'' — Mayo Clinic]</ref>. Выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнче антибиотиксене выльăхсен чирне профилактика мелӗсемпе те усă кураççӗ. Европа Пĕрлешĕвӗнче [[2006]] çултанпа выльăхсене хăвăртрах ӳсме антибиотиксемпе парассине чарнă<ref name="eurlex">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32003R1831 ''Regulation (EC) No 1831/2003 on additives for use in animal nutrition'' — EUR-Lex]</ref>; ВОЗ çĕршывсене выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнчи антибиотик ĕçĕвне чăмăртанмалла чĕнет<ref name="voz17">[https://www.who.int/publications/i/item/9789241550130 ''WHO Guidelines on Use of Medically Important Antimicrobials in Food-producing Animals'' — ВОЗ, 2017]</ref>. == Нумай ыйтакан ыйтусем == * ''«Чир лăпланнă пек туйăнать — антибиотикĕне пăрахма пулать-и?»'' — Çук. Курсăн малтанлах пăрахсан бактерисен пайĕ пурăнса юлать, чир каллех вăй илет; юлнă бактерисен резистентлăхӗ те çуралать<ref name="dav"/>. * ''«Гриппа, сивĕреннине антибиотиксемпе сиплеççĕ-и?»'' — Çук: антибиотиксем вируссем çине тивмеççĕ; вĕсене вирусла чире бактери хушăннă чухне кăна çыпăçтараççĕ<ref name="msd"/>. * ''«Кивелнĕ, юлашки антибиотик ĕçме пулать-и?»'' — Çук: препарат, дозă тата курс тăрăх тухтăр палăртать; юлашки эмелсене кайранлăха сыхласа хăвармалла мар<ref name="dav"/>. * ''«Антибиотиксемпе пӗрле спирт ĕçми ĕçме пулать-и?»'' — Пӗтӗмӗшле ытлашши пулсан та, хăш-пĕр препаратпа çакна тумалла мар<ref name="mayo"/>. * ''«Ачасене, ватă çынсене дозăна пӗчӗклетсе парма пулать-и?»'' — Çук: дозăна çулӑша тата йывăрӑша шута илсе палăртаççӗ; ачасем валли урăх формӑсемпе усă кураççӗ<ref name="msd"/>. == Хирĕç пулăмсем == Чылай çын антибиотика лайăх тăрать; чи анлӑ хирӗç пулăмсем — хырăм-пĕрçе таврашӗнчи пăсăлусем (диарея) тата аллергиллӗ реакцисем<ref name="stets">[http://www.antibiotic.ru/cmac/pdf/cmac.2011.t13.n1.p067.pdf О. В. Стецюк т. ыт. ''Безопасность и переносимость антибиотиков в амбулаторной практике'' — Клиническая микробиология и антимикробная химиотерапия, 2011]</ref>: * аллергилле реакцисем — ытларах пенициллинсемпе; пенициллинăн аллергиллӗ çынсене цефалоспоринсемпе те ытлашши сыхăнса усă кураççӗ; * дисбактериоз — кишĕçри микрофлора пусăрăнни; хăш-пĕр чухне вăл ''Clostridioides difficile'' бактерипе сиксе тухакан йывăр колитпа тискерленет; * аминогликозидсем хăлхана тата почкăсене сиен кӳме пултараççӗ; * тетрациклинсем ача-пăча шăлӗсене сиене кӳреççӗ; * хлорамфеникол юн тăвас ĕçе пăсать. Хирӗç пулӑм вӑйлӑ пулсан — сывлăш çитменни, сăнăра хĕрлӗ пăнчăсем тухни, хырăм чĕтренни — эмелĕн ĕçне чарса тухтăр патне каймалла<ref name="stets"/>. == Резистентлăх == Бактерисен антибиотика çирĕплĕн тăни (резистентлăх) — паянхи медицинăн чи йывăр ыйтăвӗсенчен пĕри<ref name="vozamr"/>. Резистентлăх çутçанталăкри те пулать (антибиотикăн тĕллевĕ клеткăра çуккипе е унта çитейменнипе), илнĕ те пулать. Илнĕ резистентлăх мутацисемпе çуралать те бактерисен популяцийӗнче плазмидăсем урлă хăвăрт сарăлать<ref name="msd"/>. Унăн механизăмĕсем тĕрлĕрен: * антибиотика аркакан ферментсем тăвасси (бета-лактамазăсем пенициллинăн бета-лактам ункине пăсаççӗ); * антибиотик вăй хуракан тĕллевӗн структурин улшăнăвӗ; * клетка мембрани витӗр препарат кӗме чӑрмавлани; * клеткăран препарата туртса яракан насоссем<ref name="msd"/>. Флеминг хăй те çак хăрушлăха пӗрремӗш асăннă: [[1945]] çулхи Нобель лекцинче вăл, çын дозăна çитӗнсех ĕçмесен, унăн организăмӗнче препарата тăракан бактерисем çуралса кайма пултаррине сирсе кăтартнă<ref name="fleminglect">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1945/fleming/lecture/ ''Penicillin'' — Nobel Lecture, 1945]</ref>. Резистентлă бактерисен сарăлăвне лайăхмар ĕç-пуç вăйлатать: тухтăр сĕнмен çĕрте антибиотик ĕçлени, курсăн малтанлах пăрахни, выльăх-чĕрлĕх хуçалăхӗнче ытлашши усă курни<ref name="vozamr"/>. Паян вăхăтра метициллине те, ванкомицина та тăракан золотистлă стафилококк (MRSA) пек «супербактерисем» пур. [[2019]] çулта бактерисен резистентлăхӗпе çыхăнса пĕтӗм тĕнчере 4,95 миллиона яхăн çын вилнĕ, вĕсенчен 1,27 миллионе çак сăлтавранах вилнĕ<ref name="lancet">[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)02724-0/fulltext ''Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis'' — The Lancet, 2022]</ref>. Çĕнĕ антибиотиксене тупасси вара çăмăл ĕç мар; çавăнпа ВОЗ çĕршывсене çӗнӗ препаратсене шырама тата усă курассине чăмăртанма чĕнет<ref name="vozamr"/>. ВОЗ шухăшӗпе, çак ыйтăва çынсен сывлăхӗпе, выльăх-чӗрлӗх хуçалăхӗпе, экологиипе пӗрле («One Health» принципӗ) ăсран татса памалла; çавăншăн нумай çӗршывра антибиотиксемпе тӗрӗс усӑ курассин наци программисем ӗçлеççӗ<ref name="vozamr"/>. == Урăх облаçсенче усă курни == Антибиотиксем медицинăран уйрăммах урăх облаçсенче те кирлӗ<ref name="ruwiki"/>: * гена инженерийӗнче плазмидсене антибиотика резистентлăх генӗсене хушса «суйлав маркерӗ» тӑваççӗ — çакăнпа ăсчахсем ӗçлеме пултарнă клеткăсене урăхлисенчен уйӑраççӗ; * доксициклин пек тетрациклинсен хӗрӳлӗхе салатакан вӑй та пур; ҫавӑнпа ӑна ревматизм пек чирсене сиплеме те тӗпчеççӗ; * доксорубицин пек антибиотиксене опухольсене хирӗç сиплевре усă кураççӗ; * апат-çимĕç промăçлăхӗнче ницин ятлă антибиотика консервант пек (E234) хушаççӗ<ref name="nisin">[https://en.wikipedia.org/wiki/Nisin ''Nisin'' — Акăлчан Википедийӗ]</ref>. == Промăçлăхра тăвасси == Антибиотиксене промăçлăх масштабӗпе микроорганизмсенчен тăваççĕ: ''Penicillium chrysogenum'' кăмпине тата ''Streptomyces'' йӑхӗн актиномицетсене пысăк биореакторсенче ӳстерсе, культурăсенчен препарата уйăраççĕ, тасатаççĕ<ref name="britannica"/>. Штаммсене мутациллӗ суйланипе тата гена инженерийӗпе аталантарса тухăçлăха чылай ÿстереççĕ<ref name="britannica"/>. Çутçанталăкри антибиотиксене малтанхи формăпа çеç усă кураççĕ-ха; ăсчахсем вĕсен молекулине улшăнласа çурма синтетикăлла тăварсем тăваççĕ — сăмахран, пенициллин никӗсӗ çинче амоксициллин пек эмелсем çуралаççĕ<ref name="britannica"/>. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Бактери]] * [[Вирус]] * [[Вакцинаци]] * [[Пенициллин]] * [[ДНК]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:Медицина]] [[Категори:Фармакологи]] [[Категори:Микробиологи]] i78dy8ltndyk72c5bq0fmbckkcsl5ou 0 131070 878482 2026-10-27T16:10:33Z Efistars 41282 Çĕнĕ статья: ru.wiki «Вакцина» статьйинчен куçарнă (структура/фактсем/асăрхавсем) 878482 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Dr Jenner performing his first vaccination, 1796 Wellcome M0000144.jpg|мини|Эдвард Дженнер пĕрремĕш вакцинацие тунă, 1796 çул. Ӳнерçĕ Эрнест Борд]] '''Вакцина''' (латинла ''vaccinus'' — «ĕне» тенинчен пулнă; калаçура «прививка» теççĕ) — çын организăмĕнчен пĕр анлă чире хирĕç хÿтĕлев илме пултаракан биологилле медицин препарачĕ. Вакцина шутĕнче чире çуратакан микроорганизма аса илтерекен япалалăх пур: ăна вĕлернĕ е чĕрĕ, анчах вăйсăрлатнă микробсенчен е вĕсен çÿлти белокĕсенчен тăваççĕ. Кĕртнĕ хыççăн организмăн хӳтĕлев системи çак япалалăха туйса илет, ăна тавăрма вĕренет те каярахпа çавнашкал микробпа тĕл пулсан, нихçан та чирлемест е çăмăлрах чирлет<ref name="who-facts">[https://www.who.int/ru/news-room/q-a-detail/q-a-on-vaccines ''Часто задаваемые вопросы о вакцинах'' — ВОЗ]</ref>. Вакцинăна организмăна кĕртни '''вакцинаци''' ятлă. Тĕнче сывлăх сыхлав организацийĕ (ВОЗ) палăртнипе, «вакцинаци — чирпе çын тĕл пулличченах унран хÿтĕленмелли çăмăл, хăрушсăр тата эффективлă мел. Вакцинаци организмăн çутçанталăк хÿтĕлев механизăмĕсене ĕçе хурать, инфекцилле чирсене хирĕç тăнăçлăх пулать те хÿтĕлев системине вăйлатать»<ref name="who-facts"/>. Вакцинаци инфекцилле чирсене чаракан чи эффективлă мел шутланать: вăл тĕнчере [[чечак]] («натуральная оспа») чире пĕтернишĕн, полиомиелита, корь чирне, столбняка чылай çĕршывра пусăрлатнăшăн яваплă<ref name="who-bulletin">[https://www.who.int/bulletin/volumes/86/6/08-030608/ru/ Джейн Пэрри. ''От паникерства вакцины нет'' — Бюллетень ВОЗ, 2008]</ref>. ВОЗ хакланипе, иммунизаци çулсерен 2—3 миллиона вилĕм чаракать; ку сывлăх сыхлавне инвестицилесен чи тÿрĕ тÿлевли мелсенчен пĕри<ref name="who-week">[https://www.who.int/campaigns/immunization-week/2018/campaign-essentials/ru/ ''Всемирная неделя иммунизации'' — ВОЗ, 2018]</ref>. Техника енчен çулсерен тепĕр 4 миллион вилĕме чарма пулать<ref name="who-bulletin"/>. Сывлăха сыхлама усă куракан эмелсем хушшинче вакцинăна чи паха тесе хаклаççĕ: американ Центрсем чирсене контроль тăвассипе пĕрлешĕвĕ (CDC) шухăшĕпе, «вакцинăсем — чирсене чаракан чи эффективлă тата укçа сыхлакан хатĕрсем»<ref name="cdc">[https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf ''A CDC framework for preventing infectious diseases'' — CDC, 2011]</ref>. == Истори == [[Ӳкерчĕк:Alfred-Philippe Roll Milk.jpg|мини|Ӳнерçĕ Альфред Филипп Роллăн «Фермерша Манда Ламетри» ӳкерчĕкĕ (1887)]] [[XIX ĕмĕр]]чен Европăри тухтăрсем калăплах сарăлса çÿрекен эпидемисем умĕнче вăйсăр пулнă. Çав чирсенчен пĕри — чечак: вăл çулсерен миллион çынна пырса çапланă, чирлесен 20—30 % вилнĕ, сывалса юлнисенчен нумайĕ çарансем пирки пăсăлса юлнă. XVIII ĕмĕрте Европăри пур вилĕмрен 8—20 % çак чирпе çыхăннă. Çавăнпа чечакран малтанах хÿтĕленмелли мел шыранă<ref name="ruwiki">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Вакцина ''Вакцина'' — Вырăс Википедийĕ]</ref>. Авалтахах чечакпа чирлени каялла чирлеместни асăрханă; çавăнпа çăмăл формăпа чирлентерсе каярах йывăр чиртен хÿтĕленме хăтланнă. Авалхи [[Инди]]ре тата [[Китай]]ра ''инокуляци'' (вариоляци) тунă: чирлĕ çыннăн çăкăрсемлĕ шывĕпе (пузырьки) сывă çынна «прививка» тунă. Çак мелпе чирлен чухне чечак вăраххăншăн мар, анчах ăнсăртран вилĕм те пулнă<ref name="ruwiki"/>. Грек тухтăрĕсем Эммануил Тимонис тата Яков Пиларинос XVIII ĕмĕр пуçламăшĕнче Константинопольре çак меслете усă курнă та хăйсен ĕçне 1714 çулта Лондонри Короллĕх пĕрлĕхĕн «Философиллĕ транзакцисенче» пичетлесе кăларнă. Çак инокуляцие Англие леди Мэри Уортли Монтегю кĕртнĕ — вăл Стамбулта акăлчан элчин арăмĕ пулнă, хăй те чечакпа чирлесе сывалса юлнă. Дженнерăн 1796 çулхи вакцинине çур ĕмĕр маларах усă курнă пулин те, çак меслетпе çынсен 2 % вилнĕ, çавăнпа ăна ытларах кутамла эпидемисенче çеç усă курнă<ref name="ruwiki"/>. [[1796]] çулхи [[çу, 14]] акăлчан тухтăрĕ [[Эдвард Дженнер]] хăйĕн гипотезине тĕрĕсленĕ. Ĕне чечакĕпе чирленнисем çын чечакĕнчен сывă юлни çинчен ăсчах малтанах Dorset çĕрĕнчи фермер Бенджамин Джести асăрханнă: вăл хăйĕн çемьине 1774 çултах çакăнпала прививкăланă<ref name="ruwiki"/>. Дженнер сакăр çулхи Джеймс Фиппс ятлă ачана ĕне чечакĕнчи шывăна кĕртнĕ; каярахпа ăна çын чечакĕпе чирлетме 20 ытла хутчен хăтланнă — пĕрре те чирлемен<ref name="kfu">[https://media.kpfu.ru/news/medicinskiy-bloger-aleksey-vodovozov-rasskazal-v-kfu-o-mifakh-vakcinacii-i-dezinformacii-na ''Медицинский блогер Алексей Водовозов рассказал в КФУ о мифах вакцинации'' — КФУ, 2019]</ref>. [[1798]] çулта Дженнер «An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ» статья пичетлесе кăларнă, унта пĕрремĕш хут «вакцинаци» термина усă курнă. Медицинăри хирĕçÿсене, чиркÿри хирĕçлĕхсене пăхмасăрах, 1801 çулта унăн докладне улттă чĕлхе çине куçарнă, 100 000 çынна ытла вакцинациленĕ. Анчах массăлла вакцинаци 1840—1843 çулсенчи чечак эпидемийĕнчен кăна пуçланнă, вăл вăхăтраЕвропăра 500 пин çын пĕтнĕ<ref name="kfu"/><ref name="pmid9831677">[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9831677/ S. R. Palmer. ''Jenner and the vaccination enigma'' — Journal of the Royal Society of Medicine, 1998]</ref>. Иккĕмĕш ăстрăм 1880-мĕш çулсенче [[Луи Пастер]] вакцинăсен çĕнĕ тапхăрне пуçарса янă: вăл вăйсăрлатнă микроорганизмсенчен чăх холерине тата сибирская язва чирне хирĕç вакцинăсем тунă. Пастер хăйĕн меслетне «аттенуаци» («вăйсăрлатни») тенĕ. [[1885]] çулхи утă уйăхĕн 6-мĕшĕнче унăн лабораторине килнĕ 9 çулхи Йозеф Майстер ятлă ача йытăсенчен çапăннă пулнă; Пастер ăна хăйĕн çĕнĕ вакцинине кĕртнĕ — ача сывалнă, çакăнпа çĕршыври тухтăрсене ăнлантарнă. Çавăн хыççăн Пастер лабораторине пĕтĕм Европăран, Раççейрен те, йытăсенчен çапăннă çынсем килме пуçланă<ref name="yaprivit">[http://www.yaprivit.ru/vaccination-history/pervye-opyty-vaccinacii/ ''Первые опыты вакцинации'' — Специалисты о прививках]</ref>. Совет ăсчахĕсем те нумай вакцина тунă: П. Ф. Здродовский 1957—1959 çулсенче сыпăха тăкакан тифа хирĕç вакцина, А. А. Смородинцев, В. Д. Соловьёв тата В. М. Жданов 1960 çулта [[грипп]]а хирĕç вакцина, П. А. Вершилова 1947—1951 çулсенче бруцеллёза хирĕç чĕрĕ вакцина хатĕрленĕ<ref name="bse">[https://bigenc.ru/medicine/text/1894915 С. Н. Жаров. ''Вакцина'' — Большая российская энциклопедия]</ref>. [[XX ĕмĕр]] вăтамĕнче вакцинăсен йышĕ хăвăрт ÿснĕ. [[1955]] çулта американ ăсчахĕ Джонас Солк полиомиелита хирĕç çĕнĕ вакцина туса илнĕ<ref name="salk">[https://www.who.int/ru/news-room/item/12-11-2019-world-summit-commitments-on-vaccines ''Всемирный день борьбы с полиомиелитом'' — ВОЗ]</ref>, 1963 çулта Морис Хиллеман корь чирне хирĕç вакцина тунă. Çакăн пек вакцинăсем çулсерен миллион вилĕме чараççĕ<ref name="washpost">[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A48244-2005Apr12.html P. Sullivan. ''Maurice R. Hilleman dies; created vaccines'' — The Washington Post, 2005]</ref>. Чечака пĕтĕм тĕнчере пĕтернĕ — ВОЗ 1980 çулта çакăн çинчен официаллă пĕлтернĕ: çак медицина историнчи чи пысăк ăнăçусенчен пĕри<ref name="who-smallpox">[https://www.who.int/ru/news-room/item/08-05-2020-smallpox ''Оспа' — ВОЗ]</ref>. == Вакцина мĕнле ĕçлет == Вакцина организмăн хÿтĕлев системине çутçанталăк чирпе çыхăннă япалалăхпа («антиген» теме пултараççĕ) тĕл пулнă пек тăвать. Хÿтĕлев системи çак антигена туйса илет те унпа кĕрешме хатĕрленет: юнра унăн пек тĕллевлĕ белоксем (антитела) пухаççĕ, «аса илекен» клеткăсем çуралаççĕ. Çавăнпа чирлĕ микропа каялла тĕл пулсан, организм ăна питĕ хăвăрт палăртать те пĕтерет — чир е пачах пуçламасть, е çăмăлрах иртет<ref name="who-facts"/>. Вакцинациленĕ çын чирлесе кайсан (çавăн пек пулăм пулсан), чире илсе çÿрекеннисем танлаштарсан, вăл ытларах çăмăл иртет те ыттисене сиен кÿме пултарать<ref name="preziosi">[https://academic.oup.com/cid/article/37/6/772/323596 M.-P. Préziosi, M. E. Halloran. ''Effects of pertussis vaccination on disease'' — Clinical Infectious Diseases, 2003]</ref>. Пуринчен те пĕрлĕхле (коллективлă) хÿтĕлев пысăк пĕлтерĕшлă: çынсенчен нумайăшĕ вакцинациленнĕ пулсан, чир тата аталанма пултараймасть. Чечак пĕтерессине çакăнпала çитнĕ; полиомиелита пĕтерес ĕç халĕ те тăсăлатать<ref name="who-polio">[http://www.searo.who.int/mediacentre/releases/2014/pr1569/en/ ''WHO South-East Asia Region certified polio-free'' — ВОЗ, 2014]</ref>. Анчах вакцина пур çынна та пĕрех пулăшмасть: хăш-пĕр çынăн организăмĕ вакцина çине çав тери лайăх хирĕç тăмасть. Кунта диабет, стероид эмелсем, ВИЧ-инфекци, çул енчи ватăлăх пек сăлтавсем пултарать. Çавăнпа адъювантсем — хÿтĕлев реакцийĕсене вăйлатакан хушăмсем — усă кураççĕ, ытларах ватă çынсенче<ref name="npr">[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123406640 P. Neighmond. ''Adapting Vaccines For Our Aging Immune Systems'' — NPR, 2010]</ref>. == Классификацийĕ == Антиген материалĕн тĕсĕпе вакцинăсене çак ушкăнсене уйăраççĕ<ref name="yap">[http://www.yaprivit.ru/o-vaccinah/ ''Виды вакцин'' — Специалисты о прививках]</ref><ref name="vactypes">[https://www.vaccines.gov/basics/types/index.html ''Vaccine Types'' — vaccines.gov]</ref>: * '''чĕрĕ (аттенуациленĕ) вакцинăсем''' — микроорганизмсен вăйсăрлатнă штаммĕсенчен тăваççĕ; вĕсем организмра ĕрчеççĕ те тăнăç хÿтĕлев параççĕ (корь, краснуха, полиомиелит (ораллă), туберкулёз, чечак чирне кĕртекеннисем); * '''вĕлĕрнĕ (инактивациленĕ) вакцинăсем''' — лабораторире ӳстернĕ, кайран ăшшăпе е химилле япалалăхпа вĕлернĕ микробсенчен тăваççĕ; чир çуратма пултараймаççĕ, анчах нумай хутчен кĕртме тивет (грипп, гепатит A, клещ энцефалитĕ, бешенство); * '''анатоксинсем''' — микроорганизмсен токстерĕсем (токсинĕсем) вăйсăрлатнă тĕсĕсем (дифтерипе столбняка хирĕç); * '''субъединицăлла вакцинăсем''' — патогенăн çÿлти белокĕсенчен çеç тăваççĕ; вĕсене гена инженерийĕпе те тума пулать (гепатит B, папиллома вирусĕ, грипп); * '''векторлă вакцинăсем''' — патогенăн пĕр генне иллĕ (безопаснăй) вирус çине вырнаçтарса тăваççĕ; çак вирус организмра çак гена çуралтаракан белокне пухать; * '''РНК-вакцинăсем''' — мРНК молекулине кĕртеççĕ, вăл хăйех организмăн клеткисенче антиген тума парать; COVID-19 чирне хирĕç çаксемпе усă курнă; * '''поливалентлă вакцинăсем''' — икĕ е ытла антиген тытăннă; чылай чухне çĕршыври наци календарĕнче комбинацилленĕ вакцинăсемпе усă кураççĕ<ref name="yap"/>. Çаплах профилактика вакцинăсене (чир умĕнхинех кĕртмеллисем) тата терапиллĕ вакцинăсене (чирленĕ çынна сиплемеллисем — çавăн пек вакцинăсем тĕпчевре) уйăраççĕ<ref name="melief">[https://jci.me/80009 C. J. Melief et al. ''Therapeutic cancer vaccines'' — The Journal of Clinical Investigation, 2015]</ref>. == Тăвасси тата тĕрĕслени == Вакцина тăвасси вăрах тата укçаллă ĕç: препарат тĕнчере çÿреме тухиччен нумай этап иртет<ref name="ria">[https://ria.ru/20200707/1573859338.html ''Спасительное средство: как разрабатывают вакцины'' — РИА Новости, 2020]</ref>: # '''Тĕпчев лабораторийĕнче''' — чир тăваканăн биологийĕ тишкереççĕ, препаратăн малтанхи конструкцийĕ суйланать. # '''Доклиника тĕрĕслевĕсем''' — клеткă культурисем çинче тата чĕрчунсем çинче: хăрушсăрлăха тата эффективлăха хаклаççĕ. # '''Клиника тĕрĕслевĕсем''' — çынсем çине: пĕрремĕш фазăра (100 çынччен) хăрушсăрлăхпа çăмăллашăва, иккĕмĕш фазăра (100—1000 çын) дозăна тата эффективлăха, виççĕмĕш фазăра (1000 çын ытла) плацебопа танлаштарса эффективлăха тĕрĕслеççĕ. # '''Патшалăх контролĕ тата регистрацийĕ''' — патшалăх тĕрĕслевĕсем, препарат регистрацийĕ, производство сертификацийĕ. # '''Кайраххи тĕрĕслевсем''' — препарат çÿренĕ майăн унăн хăрушсăрлăхне тата эффективлăхне пăхса тăраççĕ, производство енчен те патшалăх тĕрĕслевĕсем иртеççĕ. [[Ӳкерчĕк:SalkatPitt.jpg|мини|Джонас Солк, полиомиелита хирĕç пĕрремĕш вакцина тăваканĕ]] Патентсем те хăйĕнчен чăрмав пултарĕç: препаратăн хăйне патентлани вăйсăррах сыхланать, çавăнпа ытларах производство меслетĕсене патентлаççĕ. ВОЗ шухăшĕпе, аталанман çĕршывсенче вакцина тăвас чăрмавсем — укçа, инфраструктура тата специалистсем çитменни, патентсем мар. Паянхи кун Эбола чирне хирĕç пĕрремĕш вакцинăна вăхăтлăх регистрациленĕ çĕршывсенче усă кураççĕ<ref name="who-ebola">[https://www.who.int/ru/news-room/detail/18-10-2019-major-milestone-for-who-supported-ebola-vaccine ''Пройдена важная веха в лицензировании вакцины против Эболы'' — ВОЗ, 2019]</ref>. == Эффективлăхĕ == ВОЗ хакланипе, вакцинăсем çулсерен 2—3 миллион çыннăн пурнăçне сыхлаççĕ<ref name="who-week"/>. АПШра 1958 çулта 763 094 çын корьпе чирленĕ, 552 çын вилнĕ; вакцинаци программисем ирттернĕ хыççăн çулсерен 150 çынччен чирлекен пулнă<ref name="mmwr">[https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5718a5.htm ''Measles — United States, January 1–April 25, 2008'' — MMWR, 2008]</ref>. Çĕнĕ Зеланди, Финлянди пек çĕршывсем корь чирне пĕтернĕ тесе йышăннă. Вакцинăсем антибиотикрисистентлăха чакарма пулăшсаççĕ: пневмококка хирĕç вакцинаци пенициллина тăракан инфекцисен сарăлăвне чăмăртанать<ref name="nature">[https://www.nature.com/articles/d41586-017-01711-6 ''Vaccines promoted as key to stamping out drug-resistant microbes'' — Nature, 2017]</ref>. Укçа енчен те вакцинаци питĕ тÿрĕ тÿлевлĕ: укçа сыхлас енĕпе медицинăри чи лайăх инвестицисенчен пĕри теме пулать<ref name="osterholm">М. Остерхолм, М. Олшейкер. ''Заклятый враг. Наша война со смертельными инфекциями'' — Альпина нон-фикшн, 2022.</ref>. == Хăрушсăрлăхĕ == Вакцинăсем хăрушсăррах эмелсем шутне кĕреççĕ: йывăр е вăраха кайакан хирĕç пулăмсем питĕ сайра пулаççĕ — миллион çыннан пĕри çеç çапла пулать<ref name="who-facts"/>. Çăмăл хирĕç пулăмсем — ăшă хăпарни, йĕп кĕртнĕ вырăнта ыратни — темиçе кун иртсех хăйсем тĕллĕн лăпкăланаççĕ<ref name="who-facts"/>. «Вакцина аутизма çуратать» тесе калани — тĕрĕс мар: ВОЗ пĕлтернипе, çакăн пек çыхăну пысăк ушкăнсенче ирттернĕ нумай тĕпчевпе çирĕплетĕнмен<ref name="who-facts"/>. 1998 çулта пичетленĕ статья, вăл çакăн пек çыхăну çинчен каланă, йăнăшлăхсемпе сасăртавласа çырнăшăн журналран каялла илнĕ; анчах вăл халăх хушшинче хăрату çуратнă, прививкăсене пăрахма хистенĕ, кайран вакцинăпа пусăрлатнă чирсем каллех тухма пуçланă<ref name="who-qa84">[https://www.who.int/features/qa/84/ru/ ''Вопросы и ответы об иммунизации и безопасности вакцин'' — ВОЗ, 2018]</ref>. Хăш-пĕр вакцинăсенче тиомерсал ятлă консервант пур. ВОЗ шухăшĕпе, çакăн пек ваклăрах дозăра вăл сывлăха сиен кÿме пултараймасть<ref name="who-qa84"/>. Йывăр хирĕç пулăмсемпе апăрханнисемшĕн нумай çĕршывра (19 çĕршывра ытла) тивĕç тÿлессине йĕркеленĕ; çавăн пекле Аслă Британире тата АПШра компенсаци программисем пур<ref name="looker">[https://www.who.int/bulletin/volumes/89/5/10-081901/en/ C. Looker, H. Kelly. ''No-fault compensation following adverse events attributed to vaccination'' — Bulletin of the WHO, 2011]</ref>. == Вакцинацие хирĕç тăнисем == Вакцинацие хирĕç тăни (антивакцинаторство) — прививкăсене хирĕç пулакан юхăм. ВОЗ экспертĕсен шухăшĕпе, антивакцинаторĕн чылай аргуменчĕ ăслăлăх данныйĕсемпе çирĕплетĕнмен, çавăн пек юхăма «хăратакан тата хăрушлă йăнăш» тесе хаклаççĕ; [[2019]] çулта çак шанманлăха ВОЗ сывлăх сыхлавĕн вунă пуç ыйтăвне кĕртнĕ<ref name="who-threats">[https://www.who.int/ru/emergencies/ten-threats-to-global-health-in-2019 ''Десять проблем здравоохранения, над которыми ВОЗ будет работать в 2019 году'' — ВОЗ]</ref><ref name="vozsix">[http://www.who.int/immunization_safety/aefi/immunization_misconceptions/en/ ''Six common misconceptions about immunization'' — ВОЗ]</ref>. Çавăн пек юхăма сăлтавлă конспирологи теорийĕ вырăнне те хураççĕ<ref name="faz">[http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/gesundheit/kritik-an-impfungen-die-schweinegrippe-verschwoerung-1840356.html P.-P. Schmitt. ''Die Schweinegrippe-Verschwörung'' — FAZ, 2009]</ref>. Антивакцинаторсем час-часрах дин мотивĕсене кăтартаççĕ, анчах тĕн организацийĕсем вакцинацие тăтаççĕ. Вырăс православи чиркĕвĕ антипрививка пропагандине хурланă тата общинăсенче антивакцинаци материалĕсем сарма чарнă<ref name="rpc">[http://www.patriarchia.ru/db/text/952723.html ''Борьба против прививок: позиция Церкви'' — Церковный вестник, 2009]</ref>; католици чиркĕвĕ альтернатив çук чухне аборт эмбрионĕсенчен хатĕрленĕ вакцинăсене те усă курма май парать<ref name="pal">[https://doi.org/10.1177/0024363919855896 ''Pontifical Academy for Life Statement'' — The Linacre Quarterly, 2019]</ref>; исламра фетва 20276 вакцинацие чиртен хÿтĕленмелли мел пек курать<ref name="islam">[https://www.vaccina.info/islam ''Ислам и вакцинация'' — vaccina.info]</ref>. == Кĕртес мелсем == Иммунизаци ăнăçлăхĕнче вакцинăна мĕнле мелпе кĕртни те пысăк пĕлтерĕшлĕ. Медицинăра çак мелсемпе усă кураççĕ<ref name="vst">[https://ru.vaccine-safety-training.org/route-of-administration.html ''Пути введения'' — vaccine-safety-training.org]</ref>: * ''ораллă'' — тутăр витĕр: ăна кĕртме çăмăл, йĕп те шприц кирлĕ мар; * ''интраназаллă'' — сăрăм витĕр, ытларах спрей пек; * ''мышцă витĕр'' — адъювантлă вакцинăсене çакăнпала кĕртеççĕ, вырăнти хирĕç пулăмсене чăмăртанмалла; * ''тир айне'' — тирĕн аялти çул-çурăмне кĕртеççĕ; * ''тирĕнчи'' — тирĕн чи çÿлти сийне; * ''скарификаципе'' — тир çине вакцина тамли, ăна çав вырăнта тире çураса кĕртни. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Анатоксин]] * [[Вакцинаци]] * [[Антибиотик]] * [[Бактери]] * [[Вирус]] * [[Иммунитет]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[ru:Вакцина]] [[en:Vaccine]] [[Категори:Медицина]] [[Категори:Эпидемиологи]] [[Категори:Вирусологи]] d6eoaarde0up0xirpw5pbv3sqs3tcob 878483 878482 2026-10-27T16:12:00Z Efistars 41282 Викиданныхра sitelink пур: вырăсла/акăлчанла интервики илнĕ 878483 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Dr Jenner performing his first vaccination, 1796 Wellcome M0000144.jpg|мини|Эдвард Дженнер пĕрремĕш вакцинацие тунă, 1796 çул. Ӳнерçĕ Эрнест Борд]] '''Вакцина''' (латинла ''vaccinus'' — «ĕне» тенинчен пулнă; калаçура «прививка» теççĕ) — çын организăмĕнчен пĕр анлă чире хирĕç хÿтĕлев илме пултаракан биологилле медицин препарачĕ. Вакцина шутĕнче чире çуратакан микроорганизма аса илтерекен япалалăх пур: ăна вĕлернĕ е чĕрĕ, анчах вăйсăрлатнă микробсенчен е вĕсен çÿлти белокĕсенчен тăваççĕ. Кĕртнĕ хыççăн организмăн хӳтĕлев системи çак япалалăха туйса илет, ăна тавăрма вĕренет те каярахпа çавнашкал микробпа тĕл пулсан, нихçан та чирлемест е çăмăлрах чирлет<ref name="who-facts">[https://www.who.int/ru/news-room/q-a-detail/q-a-on-vaccines ''Часто задаваемые вопросы о вакцинах'' — ВОЗ]</ref>. Вакцинăна организмăна кĕртни '''вакцинаци''' ятлă. Тĕнче сывлăх сыхлав организацийĕ (ВОЗ) палăртнипе, «вакцинаци — чирпе çын тĕл пулличченах унран хÿтĕленмелли çăмăл, хăрушсăр тата эффективлă мел. Вакцинаци организмăн çутçанталăк хÿтĕлев механизăмĕсене ĕçе хурать, инфекцилле чирсене хирĕç тăнăçлăх пулать те хÿтĕлев системине вăйлатать»<ref name="who-facts"/>. Вакцинаци инфекцилле чирсене чаракан чи эффективлă мел шутланать: вăл тĕнчере [[чечак]] («натуральная оспа») чире пĕтернишĕн, полиомиелита, корь чирне, столбняка чылай çĕршывра пусăрлатнăшăн яваплă<ref name="who-bulletin">[https://www.who.int/bulletin/volumes/86/6/08-030608/ru/ Джейн Пэрри. ''От паникерства вакцины нет'' — Бюллетень ВОЗ, 2008]</ref>. ВОЗ хакланипе, иммунизаци çулсерен 2—3 миллиона вилĕм чаракать; ку сывлăх сыхлавне инвестицилесен чи тÿрĕ тÿлевли мелсенчен пĕри<ref name="who-week">[https://www.who.int/campaigns/immunization-week/2018/campaign-essentials/ru/ ''Всемирная неделя иммунизации'' — ВОЗ, 2018]</ref>. Техника енчен çулсерен тепĕр 4 миллион вилĕме чарма пулать<ref name="who-bulletin"/>. Сывлăха сыхлама усă куракан эмелсем хушшинче вакцинăна чи паха тесе хаклаççĕ: американ Центрсем чирсене контроль тăвассипе пĕрлешĕвĕ (CDC) шухăшĕпе, «вакцинăсем — чирсене чаракан чи эффективлă тата укçа сыхлакан хатĕрсем»<ref name="cdc">[https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf ''A CDC framework for preventing infectious diseases'' — CDC, 2011]</ref>. == Истори == [[Ӳкерчĕк:Alfred-Philippe Roll Milk.jpg|мини|Ӳнерçĕ Альфред Филипп Роллăн «Фермерша Манда Ламетри» ӳкерчĕкĕ (1887)]] [[XIX ĕмĕр]]чен Европăри тухтăрсем калăплах сарăлса çÿрекен эпидемисем умĕнче вăйсăр пулнă. Çав чирсенчен пĕри — чечак: вăл çулсерен миллион çынна пырса çапланă, чирлесен 20—30 % вилнĕ, сывалса юлнисенчен нумайĕ çарансем пирки пăсăлса юлнă. XVIII ĕмĕрте Европăри пур вилĕмрен 8—20 % çак чирпе çыхăннă. Çавăнпа чечакран малтанах хÿтĕленмелли мел шыранă<ref name="ruwiki">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Вакцина ''Вакцина'' — Вырăс Википедийĕ]</ref>. Авалтахах чечакпа чирлени каялла чирлеместни асăрханă; çавăнпа çăмăл формăпа чирлентерсе каярах йывăр чиртен хÿтĕленме хăтланнă. Авалхи [[Инди]]ре тата [[Китай]]ра ''инокуляци'' (вариоляци) тунă: чирлĕ çыннăн çăкăрсемлĕ шывĕпе (пузырьки) сывă çынна «прививка» тунă. Çак мелпе чирлен чухне чечак вăраххăншăн мар, анчах ăнсăртран вилĕм те пулнă<ref name="ruwiki"/>. Грек тухтăрĕсем Эммануил Тимонис тата Яков Пиларинос XVIII ĕмĕр пуçламăшĕнче Константинопольре çак меслете усă курнă та хăйсен ĕçне 1714 çулта Лондонри Короллĕх пĕрлĕхĕн «Философиллĕ транзакцисенче» пичетлесе кăларнă. Çак инокуляцие Англие леди Мэри Уортли Монтегю кĕртнĕ — вăл Стамбулта акăлчан элчин арăмĕ пулнă, хăй те чечакпа чирлесе сывалса юлнă. Дженнерăн 1796 çулхи вакцинине çур ĕмĕр маларах усă курнă пулин те, çак меслетпе çынсен 2 % вилнĕ, çавăнпа ăна ытларах кутамла эпидемисенче çеç усă курнă<ref name="ruwiki"/>. [[1796]] çулхи [[çу, 14]] акăлчан тухтăрĕ [[Эдвард Дженнер]] хăйĕн гипотезине тĕрĕсленĕ. Ĕне чечакĕпе чирленнисем çын чечакĕнчен сывă юлни çинчен ăсчах малтанах Dorset çĕрĕнчи фермер Бенджамин Джести асăрханнă: вăл хăйĕн çемьине 1774 çултах çакăнпала прививкăланă<ref name="ruwiki"/>. Дженнер сакăр çулхи Джеймс Фиппс ятлă ачана ĕне чечакĕнчи шывăна кĕртнĕ; каярахпа ăна çын чечакĕпе чирлетме 20 ытла хутчен хăтланнă — пĕрре те чирлемен<ref name="kfu">[https://media.kpfu.ru/news/medicinskiy-bloger-aleksey-vodovozov-rasskazal-v-kfu-o-mifakh-vakcinacii-i-dezinformacii-na ''Медицинский блогер Алексей Водовозов рассказал в КФУ о мифах вакцинации'' — КФУ, 2019]</ref>. [[1798]] çулта Дженнер «An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ» статья пичетлесе кăларнă, унта пĕрремĕш хут «вакцинаци» термина усă курнă. Медицинăри хирĕçÿсене, чиркÿри хирĕçлĕхсене пăхмасăрах, 1801 çулта унăн докладне улттă чĕлхе çине куçарнă, 100 000 çынна ытла вакцинациленĕ. Анчах массăлла вакцинаци 1840—1843 çулсенчи чечак эпидемийĕнчен кăна пуçланнă, вăл вăхăтраЕвропăра 500 пин çын пĕтнĕ<ref name="kfu"/><ref name="pmid9831677">[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9831677/ S. R. Palmer. ''Jenner and the vaccination enigma'' — Journal of the Royal Society of Medicine, 1998]</ref>. Иккĕмĕш ăстрăм 1880-мĕш çулсенче [[Луи Пастер]] вакцинăсен çĕнĕ тапхăрне пуçарса янă: вăл вăйсăрлатнă микроорганизмсенчен чăх холерине тата сибирская язва чирне хирĕç вакцинăсем тунă. Пастер хăйĕн меслетне «аттенуаци» («вăйсăрлатни») тенĕ. [[1885]] çулхи утă уйăхĕн 6-мĕшĕнче унăн лабораторине килнĕ 9 çулхи Йозеф Майстер ятлă ача йытăсенчен çапăннă пулнă; Пастер ăна хăйĕн çĕнĕ вакцинине кĕртнĕ — ача сывалнă, çакăнпа çĕршыври тухтăрсене ăнлантарнă. Çавăн хыççăн Пастер лабораторине пĕтĕм Европăран, Раççейрен те, йытăсенчен çапăннă çынсем килме пуçланă<ref name="yaprivit">[http://www.yaprivit.ru/vaccination-history/pervye-opyty-vaccinacii/ ''Первые опыты вакцинации'' — Специалисты о прививках]</ref>. Совет ăсчахĕсем те нумай вакцина тунă: П. Ф. Здродовский 1957—1959 çулсенче сыпăха тăкакан тифа хирĕç вакцина, А. А. Смородинцев, В. Д. Соловьёв тата В. М. Жданов 1960 çулта [[грипп]]а хирĕç вакцина, П. А. Вершилова 1947—1951 çулсенче бруцеллёза хирĕç чĕрĕ вакцина хатĕрленĕ<ref name="bse">[https://bigenc.ru/medicine/text/1894915 С. Н. Жаров. ''Вакцина'' — Большая российская энциклопедия]</ref>. [[XX ĕмĕр]] вăтамĕнче вакцинăсен йышĕ хăвăрт ÿснĕ. [[1955]] çулта американ ăсчахĕ Джонас Солк полиомиелита хирĕç çĕнĕ вакцина туса илнĕ<ref name="salk">[https://www.who.int/ru/news-room/item/12-11-2019-world-summit-commitments-on-vaccines ''Всемирный день борьбы с полиомиелитом'' — ВОЗ]</ref>, 1963 çулта Морис Хиллеман корь чирне хирĕç вакцина тунă. Çакăн пек вакцинăсем çулсерен миллион вилĕме чараççĕ<ref name="washpost">[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A48244-2005Apr12.html P. Sullivan. ''Maurice R. Hilleman dies; created vaccines'' — The Washington Post, 2005]</ref>. Чечака пĕтĕм тĕнчере пĕтернĕ — ВОЗ 1980 çулта çакăн çинчен официаллă пĕлтернĕ: çак медицина историнчи чи пысăк ăнăçусенчен пĕри<ref name="who-smallpox">[https://www.who.int/ru/news-room/item/08-05-2020-smallpox ''Оспа' — ВОЗ]</ref>. == Вакцина мĕнле ĕçлет == Вакцина организмăн хÿтĕлев системине çутçанталăк чирпе çыхăннă япалалăхпа («антиген» теме пултараççĕ) тĕл пулнă пек тăвать. Хÿтĕлев системи çак антигена туйса илет те унпа кĕрешме хатĕрленет: юнра унăн пек тĕллевлĕ белоксем (антитела) пухаççĕ, «аса илекен» клеткăсем çуралаççĕ. Çавăнпа чирлĕ микропа каялла тĕл пулсан, организм ăна питĕ хăвăрт палăртать те пĕтерет — чир е пачах пуçламасть, е çăмăлрах иртет<ref name="who-facts"/>. Вакцинациленĕ çын чирлесе кайсан (çавăн пек пулăм пулсан), чире илсе çÿрекеннисем танлаштарсан, вăл ытларах çăмăл иртет те ыттисене сиен кÿме пултарать<ref name="preziosi">[https://academic.oup.com/cid/article/37/6/772/323596 M.-P. Préziosi, M. E. Halloran. ''Effects of pertussis vaccination on disease'' — Clinical Infectious Diseases, 2003]</ref>. Пуринчен те пĕрлĕхле (коллективлă) хÿтĕлев пысăк пĕлтерĕшлă: çынсенчен нумайăшĕ вакцинациленнĕ пулсан, чир тата аталанма пултараймасть. Чечак пĕтерессине çакăнпала çитнĕ; полиомиелита пĕтерес ĕç халĕ те тăсăлатать<ref name="who-polio">[http://www.searo.who.int/mediacentre/releases/2014/pr1569/en/ ''WHO South-East Asia Region certified polio-free'' — ВОЗ, 2014]</ref>. Анчах вакцина пур çынна та пĕрех пулăшмасть: хăш-пĕр çынăн организăмĕ вакцина çине çав тери лайăх хирĕç тăмасть. Кунта диабет, стероид эмелсем, ВИЧ-инфекци, çул енчи ватăлăх пек сăлтавсем пултарать. Çавăнпа адъювантсем — хÿтĕлев реакцийĕсене вăйлатакан хушăмсем — усă кураççĕ, ытларах ватă çынсенче<ref name="npr">[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123406640 P. Neighmond. ''Adapting Vaccines For Our Aging Immune Systems'' — NPR, 2010]</ref>. == Классификацийĕ == Антиген материалĕн тĕсĕпе вакцинăсене çак ушкăнсене уйăраççĕ<ref name="yap">[http://www.yaprivit.ru/o-vaccinah/ ''Виды вакцин'' — Специалисты о прививках]</ref><ref name="vactypes">[https://www.vaccines.gov/basics/types/index.html ''Vaccine Types'' — vaccines.gov]</ref>: * '''чĕрĕ (аттенуациленĕ) вакцинăсем''' — микроорганизмсен вăйсăрлатнă штаммĕсенчен тăваççĕ; вĕсем организмра ĕрчеççĕ те тăнăç хÿтĕлев параççĕ (корь, краснуха, полиомиелит (ораллă), туберкулёз, чечак чирне кĕртекеннисем); * '''вĕлĕрнĕ (инактивациленĕ) вакцинăсем''' — лабораторире ӳстернĕ, кайран ăшшăпе е химилле япалалăхпа вĕлернĕ микробсенчен тăваççĕ; чир çуратма пултараймаççĕ, анчах нумай хутчен кĕртме тивет (грипп, гепатит A, клещ энцефалитĕ, бешенство); * '''анатоксинсем''' — микроорганизмсен токстерĕсем (токсинĕсем) вăйсăрлатнă тĕсĕсем (дифтерипе столбняка хирĕç); * '''субъединицăлла вакцинăсем''' — патогенăн çÿлти белокĕсенчен çеç тăваççĕ; вĕсене гена инженерийĕпе те тума пулать (гепатит B, папиллома вирусĕ, грипп); * '''векторлă вакцинăсем''' — патогенăн пĕр генне иллĕ (безопаснăй) вирус çине вырнаçтарса тăваççĕ; çак вирус организмра çак гена çуралтаракан белокне пухать; * '''РНК-вакцинăсем''' — мРНК молекулине кĕртеççĕ, вăл хăйех организмăн клеткисенче антиген тума парать; COVID-19 чирне хирĕç çаксемпе усă курнă; * '''поливалентлă вакцинăсем''' — икĕ е ытла антиген тытăннă; чылай чухне çĕршыври наци календарĕнче комбинацилленĕ вакцинăсемпе усă кураççĕ<ref name="yap"/>. Çаплах профилактика вакцинăсене (чир умĕнхинех кĕртмеллисем) тата терапиллĕ вакцинăсене (чирленĕ çынна сиплемеллисем — çавăн пек вакцинăсем тĕпчевре) уйăраççĕ<ref name="melief">[https://jci.me/80009 C. J. Melief et al. ''Therapeutic cancer vaccines'' — The Journal of Clinical Investigation, 2015]</ref>. == Тăвасси тата тĕрĕслени == Вакцина тăвасси вăрах тата укçаллă ĕç: препарат тĕнчере çÿреме тухиччен нумай этап иртет<ref name="ria">[https://ria.ru/20200707/1573859338.html ''Спасительное средство: как разрабатывают вакцины'' — РИА Новости, 2020]</ref>: # '''Тĕпчев лабораторийĕнче''' — чир тăваканăн биологийĕ тишкереççĕ, препаратăн малтанхи конструкцийĕ суйланать. # '''Доклиника тĕрĕслевĕсем''' — клеткă культурисем çинче тата чĕрчунсем çинче: хăрушсăрлăха тата эффективлăха хаклаççĕ. # '''Клиника тĕрĕслевĕсем''' — çынсем çине: пĕрремĕш фазăра (100 çынччен) хăрушсăрлăхпа çăмăллашăва, иккĕмĕш фазăра (100—1000 çын) дозăна тата эффективлăха, виççĕмĕш фазăра (1000 çын ытла) плацебопа танлаштарса эффективлăха тĕрĕслеççĕ. # '''Патшалăх контролĕ тата регистрацийĕ''' — патшалăх тĕрĕслевĕсем, препарат регистрацийĕ, производство сертификацийĕ. # '''Кайраххи тĕрĕслевсем''' — препарат çÿренĕ майăн унăн хăрушсăрлăхне тата эффективлăхне пăхса тăраççĕ, производство енчен те патшалăх тĕрĕслевĕсем иртеççĕ. [[Ӳкерчĕк:SalkatPitt.jpg|мини|Джонас Солк, полиомиелита хирĕç пĕрремĕш вакцина тăваканĕ]] Патентсем те хăйĕнчен чăрмав пултарĕç: препаратăн хăйне патентлани вăйсăррах сыхланать, çавăнпа ытларах производство меслетĕсене патентлаççĕ. ВОЗ шухăшĕпе, аталанман çĕршывсенче вакцина тăвас чăрмавсем — укçа, инфраструктура тата специалистсем çитменни, патентсем мар. Паянхи кун Эбола чирне хирĕç пĕрремĕш вакцинăна вăхăтлăх регистрациленĕ çĕршывсенче усă кураççĕ<ref name="who-ebola">[https://www.who.int/ru/news-room/detail/18-10-2019-major-milestone-for-who-supported-ebola-vaccine ''Пройдена важная веха в лицензировании вакцины против Эболы'' — ВОЗ, 2019]</ref>. == Эффективлăхĕ == ВОЗ хакланипе, вакцинăсем çулсерен 2—3 миллион çыннăн пурнăçне сыхлаççĕ<ref name="who-week"/>. АПШра 1958 çулта 763 094 çын корьпе чирленĕ, 552 çын вилнĕ; вакцинаци программисем ирттернĕ хыççăн çулсерен 150 çынччен чирлекен пулнă<ref name="mmwr">[https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5718a5.htm ''Measles — United States, January 1–April 25, 2008'' — MMWR, 2008]</ref>. Çĕнĕ Зеланди, Финлянди пек çĕршывсем корь чирне пĕтернĕ тесе йышăннă. Вакцинăсем антибиотикрисистентлăха чакарма пулăшсаççĕ: пневмококка хирĕç вакцинаци пенициллина тăракан инфекцисен сарăлăвне чăмăртанать<ref name="nature">[https://www.nature.com/articles/d41586-017-01711-6 ''Vaccines promoted as key to stamping out drug-resistant microbes'' — Nature, 2017]</ref>. Укçа енчен те вакцинаци питĕ тÿрĕ тÿлевлĕ: укçа сыхлас енĕпе медицинăри чи лайăх инвестицисенчен пĕри теме пулать<ref name="osterholm">М. Остерхолм, М. Олшейкер. ''Заклятый враг. Наша война со смертельными инфекциями'' — Альпина нон-фикшн, 2022.</ref>. == Хăрушсăрлăхĕ == Вакцинăсем хăрушсăррах эмелсем шутне кĕреççĕ: йывăр е вăраха кайакан хирĕç пулăмсем питĕ сайра пулаççĕ — миллион çыннан пĕри çеç çапла пулать<ref name="who-facts"/>. Çăмăл хирĕç пулăмсем — ăшă хăпарни, йĕп кĕртнĕ вырăнта ыратни — темиçе кун иртсех хăйсем тĕллĕн лăпкăланаççĕ<ref name="who-facts"/>. «Вакцина аутизма çуратать» тесе калани — тĕрĕс мар: ВОЗ пĕлтернипе, çакăн пек çыхăну пысăк ушкăнсенче ирттернĕ нумай тĕпчевпе çирĕплетĕнмен<ref name="who-facts"/>. 1998 çулта пичетленĕ статья, вăл çакăн пек çыхăну çинчен каланă, йăнăшлăхсемпе сасăртавласа çырнăшăн журналран каялла илнĕ; анчах вăл халăх хушшинче хăрату çуратнă, прививкăсене пăрахма хистенĕ, кайран вакцинăпа пусăрлатнă чирсем каллех тухма пуçланă<ref name="who-qa84">[https://www.who.int/features/qa/84/ru/ ''Вопросы и ответы об иммунизации и безопасности вакцин'' — ВОЗ, 2018]</ref>. Хăш-пĕр вакцинăсенче тиомерсал ятлă консервант пур. ВОЗ шухăшĕпе, çакăн пек ваклăрах дозăра вăл сывлăха сиен кÿме пултараймасть<ref name="who-qa84"/>. Йывăр хирĕç пулăмсемпе апăрханнисемшĕн нумай çĕршывра (19 çĕршывра ытла) тивĕç тÿлессине йĕркеленĕ; çавăн пекле Аслă Британире тата АПШра компенсаци программисем пур<ref name="looker">[https://www.who.int/bulletin/volumes/89/5/10-081901/en/ C. Looker, H. Kelly. ''No-fault compensation following adverse events attributed to vaccination'' — Bulletin of the WHO, 2011]</ref>. == Вакцинацие хирĕç тăнисем == Вакцинацие хирĕç тăни (антивакцинаторство) — прививкăсене хирĕç пулакан юхăм. ВОЗ экспертĕсен шухăшĕпе, антивакцинаторĕн чылай аргуменчĕ ăслăлăх данныйĕсемпе çирĕплетĕнмен, çавăн пек юхăма «хăратакан тата хăрушлă йăнăш» тесе хаклаççĕ; [[2019]] çулта çак шанманлăха ВОЗ сывлăх сыхлавĕн вунă пуç ыйтăвне кĕртнĕ<ref name="who-threats">[https://www.who.int/ru/emergencies/ten-threats-to-global-health-in-2019 ''Десять проблем здравоохранения, над которыми ВОЗ будет работать в 2019 году'' — ВОЗ]</ref><ref name="vozsix">[http://www.who.int/immunization_safety/aefi/immunization_misconceptions/en/ ''Six common misconceptions about immunization'' — ВОЗ]</ref>. Çавăн пек юхăма сăлтавлă конспирологи теорийĕ вырăнне те хураççĕ<ref name="faz">[http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/gesundheit/kritik-an-impfungen-die-schweinegrippe-verschwoerung-1840356.html P.-P. Schmitt. ''Die Schweinegrippe-Verschwörung'' — FAZ, 2009]</ref>. Антивакцинаторсем час-часрах дин мотивĕсене кăтартаççĕ, анчах тĕн организацийĕсем вакцинацие тăтаççĕ. Вырăс православи чиркĕвĕ антипрививка пропагандине хурланă тата общинăсенче антивакцинаци материалĕсем сарма чарнă<ref name="rpc">[http://www.patriarchia.ru/db/text/952723.html ''Борьба против прививок: позиция Церкви'' — Церковный вестник, 2009]</ref>; католици чиркĕвĕ альтернатив çук чухне аборт эмбрионĕсенчен хатĕрленĕ вакцинăсене те усă курма май парать<ref name="pal">[https://doi.org/10.1177/0024363919855896 ''Pontifical Academy for Life Statement'' — The Linacre Quarterly, 2019]</ref>; исламра фетва 20276 вакцинацие чиртен хÿтĕленмелли мел пек курать<ref name="islam">[https://www.vaccina.info/islam ''Ислам и вакцинация'' — vaccina.info]</ref>. == Кĕртес мелсем == Иммунизаци ăнăçлăхĕнче вакцинăна мĕнле мелпе кĕртни те пысăк пĕлтерĕшлĕ. Медицинăра çак мелсемпе усă кураççĕ<ref name="vst">[https://ru.vaccine-safety-training.org/route-of-administration.html ''Пути введения'' — vaccine-safety-training.org]</ref>: * ''ораллă'' — тутăр витĕр: ăна кĕртме çăмăл, йĕп те шприц кирлĕ мар; * ''интраназаллă'' — сăрăм витĕр, ытларах спрей пек; * ''мышцă витĕр'' — адъювантлă вакцинăсене çакăнпала кĕртеççĕ, вырăнти хирĕç пулăмсене чăмăртанмалла; * ''тир айне'' — тирĕн аялти çул-çурăмне кĕртеççĕ; * ''тирĕнчи'' — тирĕн чи çÿлти сийне; * ''скарификаципе'' — тир çине вакцина тамли, ăна çав вырăнта тире çураса кĕртни. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Анатоксин]] * [[Вакцинаци]] * [[Антибиотик]] * [[Бактери]] * [[Вирус]] * [[Иммунитет]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:Медицина]] [[Категори:Эпидемиологи]] [[Категори:Вирусологи]] bkikzfmkyglcx3g6kzav726n7donx72 878485 878483 2026-10-27T16:12:40Z Efistars 41282 Викиданныхри элемент полузащитăланă (autoconfirmed кирлĕ): интервики тавăрнă 878485 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Dr Jenner performing his first vaccination, 1796 Wellcome M0000144.jpg|мини|Эдвард Дженнер пĕрремĕш вакцинацие тунă, 1796 çул. Ӳнерçĕ Эрнест Борд]] '''Вакцина''' (латинла ''vaccinus'' — «ĕне» тенинчен пулнă; калаçура «прививка» теççĕ) — çын организăмĕнчен пĕр анлă чире хирĕç хÿтĕлев илме пултаракан биологилле медицин препарачĕ. Вакцина шутĕнче чире çуратакан микроорганизма аса илтерекен япалалăх пур: ăна вĕлернĕ е чĕрĕ, анчах вăйсăрлатнă микробсенчен е вĕсен çÿлти белокĕсенчен тăваççĕ. Кĕртнĕ хыççăн организмăн хӳтĕлев системи çак япалалăха туйса илет, ăна тавăрма вĕренет те каярахпа çавнашкал микробпа тĕл пулсан, нихçан та чирлемест е çăмăлрах чирлет<ref name="who-facts">[https://www.who.int/ru/news-room/q-a-detail/q-a-on-vaccines ''Часто задаваемые вопросы о вакцинах'' — ВОЗ]</ref>. Вакцинăна организмăна кĕртни '''вакцинаци''' ятлă. Тĕнче сывлăх сыхлав организацийĕ (ВОЗ) палăртнипе, «вакцинаци — чирпе çын тĕл пулличченах унран хÿтĕленмелли çăмăл, хăрушсăр тата эффективлă мел. Вакцинаци организмăн çутçанталăк хÿтĕлев механизăмĕсене ĕçе хурать, инфекцилле чирсене хирĕç тăнăçлăх пулать те хÿтĕлев системине вăйлатать»<ref name="who-facts"/>. Вакцинаци инфекцилле чирсене чаракан чи эффективлă мел шутланать: вăл тĕнчере [[чечак]] («натуральная оспа») чире пĕтернишĕн, полиомиелита, корь чирне, столбняка чылай çĕршывра пусăрлатнăшăн яваплă<ref name="who-bulletin">[https://www.who.int/bulletin/volumes/86/6/08-030608/ru/ Джейн Пэрри. ''От паникерства вакцины нет'' — Бюллетень ВОЗ, 2008]</ref>. ВОЗ хакланипе, иммунизаци çулсерен 2—3 миллиона вилĕм чаракать; ку сывлăх сыхлавне инвестицилесен чи тÿрĕ тÿлевли мелсенчен пĕри<ref name="who-week">[https://www.who.int/campaigns/immunization-week/2018/campaign-essentials/ru/ ''Всемирная неделя иммунизации'' — ВОЗ, 2018]</ref>. Техника енчен çулсерен тепĕр 4 миллион вилĕме чарма пулать<ref name="who-bulletin"/>. Сывлăха сыхлама усă куракан эмелсем хушшинче вакцинăна чи паха тесе хаклаççĕ: американ Центрсем чирсене контроль тăвассипе пĕрлешĕвĕ (CDC) шухăшĕпе, «вакцинăсем — чирсене чаракан чи эффективлă тата укçа сыхлакан хатĕрсем»<ref name="cdc">[https://www.cdc.gov/oid/docs/ID-Framework.pdf ''A CDC framework for preventing infectious diseases'' — CDC, 2011]</ref>. == Истори == [[Ӳкерчĕк:Alfred-Philippe Roll Milk.jpg|мини|Ӳнерçĕ Альфред Филипп Роллăн «Фермерша Манда Ламетри» ӳкерчĕкĕ (1887)]] [[XIX ĕмĕр]]чен Европăри тухтăрсем калăплах сарăлса çÿрекен эпидемисем умĕнче вăйсăр пулнă. Çав чирсенчен пĕри — чечак: вăл çулсерен миллион çынна пырса çапланă, чирлесен 20—30 % вилнĕ, сывалса юлнисенчен нумайĕ çарансем пирки пăсăлса юлнă. XVIII ĕмĕрте Европăри пур вилĕмрен 8—20 % çак чирпе çыхăннă. Çавăнпа чечакран малтанах хÿтĕленмелли мел шыранă<ref name="ruwiki">[https://ru.wikipedia.org/wiki/Вакцина ''Вакцина'' — Вырăс Википедийĕ]</ref>. Авалтахах чечакпа чирлени каялла чирлеместни асăрханă; çавăнпа çăмăл формăпа чирлентерсе каярах йывăр чиртен хÿтĕленме хăтланнă. Авалхи [[Инди]]ре тата [[Китай]]ра ''инокуляци'' (вариоляци) тунă: чирлĕ çыннăн çăкăрсемлĕ шывĕпе (пузырьки) сывă çынна «прививка» тунă. Çак мелпе чирлен чухне чечак вăраххăншăн мар, анчах ăнсăртран вилĕм те пулнă<ref name="ruwiki"/>. Грек тухтăрĕсем Эммануил Тимонис тата Яков Пиларинос XVIII ĕмĕр пуçламăшĕнче Константинопольре çак меслете усă курнă та хăйсен ĕçне 1714 çулта Лондонри Короллĕх пĕрлĕхĕн «Философиллĕ транзакцисенче» пичетлесе кăларнă. Çак инокуляцие Англие леди Мэри Уортли Монтегю кĕртнĕ — вăл Стамбулта акăлчан элчин арăмĕ пулнă, хăй те чечакпа чирлесе сывалса юлнă. Дженнерăн 1796 çулхи вакцинине çур ĕмĕр маларах усă курнă пулин те, çак меслетпе çынсен 2 % вилнĕ, çавăнпа ăна ытларах кутамла эпидемисенче çеç усă курнă<ref name="ruwiki"/>. [[1796]] çулхи [[çу, 14]] акăлчан тухтăрĕ [[Эдвард Дженнер]] хăйĕн гипотезине тĕрĕсленĕ. Ĕне чечакĕпе чирленнисем çын чечакĕнчен сывă юлни çинчен ăсчах малтанах Dorset çĕрĕнчи фермер Бенджамин Джести асăрханнă: вăл хăйĕн çемьине 1774 çултах çакăнпала прививкăланă<ref name="ruwiki"/>. Дженнер сакăр çулхи Джеймс Фиппс ятлă ачана ĕне чечакĕнчи шывăна кĕртнĕ; каярахпа ăна çын чечакĕпе чирлетме 20 ытла хутчен хăтланнă — пĕрре те чирлемен<ref name="kfu">[https://media.kpfu.ru/news/medicinskiy-bloger-aleksey-vodovozov-rasskazal-v-kfu-o-mifakh-vakcinacii-i-dezinformacii-na ''Медицинский блогер Алексей Водовозов рассказал в КФУ о мифах вакцинации'' — КФУ, 2019]</ref>. [[1798]] çулта Дженнер «An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ» статья пичетлесе кăларнă, унта пĕрремĕш хут «вакцинаци» термина усă курнă. Медицинăри хирĕçÿсене, чиркÿри хирĕçлĕхсене пăхмасăрах, 1801 çулта унăн докладне улттă чĕлхе çине куçарнă, 100 000 çынна ытла вакцинациленĕ. Анчах массăлла вакцинаци 1840—1843 çулсенчи чечак эпидемийĕнчен кăна пуçланнă, вăл вăхăтраЕвропăра 500 пин çын пĕтнĕ<ref name="kfu"/><ref name="pmid9831677">[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9831677/ S. R. Palmer. ''Jenner and the vaccination enigma'' — Journal of the Royal Society of Medicine, 1998]</ref>. Иккĕмĕш ăстрăм 1880-мĕш çулсенче [[Луи Пастер]] вакцинăсен çĕнĕ тапхăрне пуçарса янă: вăл вăйсăрлатнă микроорганизмсенчен чăх холерине тата сибирская язва чирне хирĕç вакцинăсем тунă. Пастер хăйĕн меслетне «аттенуаци» («вăйсăрлатни») тенĕ. [[1885]] çулхи утă уйăхĕн 6-мĕшĕнче унăн лабораторине килнĕ 9 çулхи Йозеф Майстер ятлă ача йытăсенчен çапăннă пулнă; Пастер ăна хăйĕн çĕнĕ вакцинине кĕртнĕ — ача сывалнă, çакăнпа çĕршыври тухтăрсене ăнлантарнă. Çавăн хыççăн Пастер лабораторине пĕтĕм Европăран, Раççейрен те, йытăсенчен çапăннă çынсем килме пуçланă<ref name="yaprivit">[http://www.yaprivit.ru/vaccination-history/pervye-opyty-vaccinacii/ ''Первые опыты вакцинации'' — Специалисты о прививках]</ref>. Совет ăсчахĕсем те нумай вакцина тунă: П. Ф. Здродовский 1957—1959 çулсенче сыпăха тăкакан тифа хирĕç вакцина, А. А. Смородинцев, В. Д. Соловьёв тата В. М. Жданов 1960 çулта [[грипп]]а хирĕç вакцина, П. А. Вершилова 1947—1951 çулсенче бруцеллёза хирĕç чĕрĕ вакцина хатĕрленĕ<ref name="bse">[https://bigenc.ru/medicine/text/1894915 С. Н. Жаров. ''Вакцина'' — Большая российская энциклопедия]</ref>. [[XX ĕмĕр]] вăтамĕнче вакцинăсен йышĕ хăвăрт ÿснĕ. [[1955]] çулта американ ăсчахĕ Джонас Солк полиомиелита хирĕç çĕнĕ вакцина туса илнĕ<ref name="salk">[https://www.who.int/ru/news-room/item/12-11-2019-world-summit-commitments-on-vaccines ''Всемирный день борьбы с полиомиелитом'' — ВОЗ]</ref>, 1963 çулта Морис Хиллеман корь чирне хирĕç вакцина тунă. Çакăн пек вакцинăсем çулсерен миллион вилĕме чараççĕ<ref name="washpost">[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A48244-2005Apr12.html P. Sullivan. ''Maurice R. Hilleman dies; created vaccines'' — The Washington Post, 2005]</ref>. Чечака пĕтĕм тĕнчере пĕтернĕ — ВОЗ 1980 çулта çакăн çинчен официаллă пĕлтернĕ: çак медицина историнчи чи пысăк ăнăçусенчен пĕри<ref name="who-smallpox">[https://www.who.int/ru/news-room/item/08-05-2020-smallpox ''Оспа' — ВОЗ]</ref>. == Вакцина мĕнле ĕçлет == Вакцина организмăн хÿтĕлев системине çутçанталăк чирпе çыхăннă япалалăхпа («антиген» теме пултараççĕ) тĕл пулнă пек тăвать. Хÿтĕлев системи çак антигена туйса илет те унпа кĕрешме хатĕрленет: юнра унăн пек тĕллевлĕ белоксем (антитела) пухаççĕ, «аса илекен» клеткăсем çуралаççĕ. Çавăнпа чирлĕ микропа каялла тĕл пулсан, организм ăна питĕ хăвăрт палăртать те пĕтерет — чир е пачах пуçламасть, е çăмăлрах иртет<ref name="who-facts"/>. Вакцинациленĕ çын чирлесе кайсан (çавăн пек пулăм пулсан), чире илсе çÿрекеннисем танлаштарсан, вăл ытларах çăмăл иртет те ыттисене сиен кÿме пултарать<ref name="preziosi">[https://academic.oup.com/cid/article/37/6/772/323596 M.-P. Préziosi, M. E. Halloran. ''Effects of pertussis vaccination on disease'' — Clinical Infectious Diseases, 2003]</ref>. Пуринчен те пĕрлĕхле (коллективлă) хÿтĕлев пысăк пĕлтерĕшлă: çынсенчен нумайăшĕ вакцинациленнĕ пулсан, чир тата аталанма пултараймасть. Чечак пĕтерессине çакăнпала çитнĕ; полиомиелита пĕтерес ĕç халĕ те тăсăлатать<ref name="who-polio">[http://www.searo.who.int/mediacentre/releases/2014/pr1569/en/ ''WHO South-East Asia Region certified polio-free'' — ВОЗ, 2014]</ref>. Анчах вакцина пур çынна та пĕрех пулăшмасть: хăш-пĕр çынăн организăмĕ вакцина çине çав тери лайăх хирĕç тăмасть. Кунта диабет, стероид эмелсем, ВИЧ-инфекци, çул енчи ватăлăх пек сăлтавсем пултарать. Çавăнпа адъювантсем — хÿтĕлев реакцийĕсене вăйлатакан хушăмсем — усă кураççĕ, ытларах ватă çынсенче<ref name="npr">[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123406640 P. Neighmond. ''Adapting Vaccines For Our Aging Immune Systems'' — NPR, 2010]</ref>. == Классификацийĕ == Антиген материалĕн тĕсĕпе вакцинăсене çак ушкăнсене уйăраççĕ<ref name="yap">[http://www.yaprivit.ru/o-vaccinah/ ''Виды вакцин'' — Специалисты о прививках]</ref><ref name="vactypes">[https://www.vaccines.gov/basics/types/index.html ''Vaccine Types'' — vaccines.gov]</ref>: * '''чĕрĕ (аттенуациленĕ) вакцинăсем''' — микроорганизмсен вăйсăрлатнă штаммĕсенчен тăваççĕ; вĕсем организмра ĕрчеççĕ те тăнăç хÿтĕлев параççĕ (корь, краснуха, полиомиелит (ораллă), туберкулёз, чечак чирне кĕртекеннисем); * '''вĕлĕрнĕ (инактивациленĕ) вакцинăсем''' — лабораторире ӳстернĕ, кайран ăшшăпе е химилле япалалăхпа вĕлернĕ микробсенчен тăваççĕ; чир çуратма пултараймаççĕ, анчах нумай хутчен кĕртме тивет (грипп, гепатит A, клещ энцефалитĕ, бешенство); * '''анатоксинсем''' — микроорганизмсен токстерĕсем (токсинĕсем) вăйсăрлатнă тĕсĕсем (дифтерипе столбняка хирĕç); * '''субъединицăлла вакцинăсем''' — патогенăн çÿлти белокĕсенчен çеç тăваççĕ; вĕсене гена инженерийĕпе те тума пулать (гепатит B, папиллома вирусĕ, грипп); * '''векторлă вакцинăсем''' — патогенăн пĕр генне иллĕ (безопаснăй) вирус çине вырнаçтарса тăваççĕ; çак вирус организмра çак гена çуралтаракан белокне пухать; * '''РНК-вакцинăсем''' — мРНК молекулине кĕртеççĕ, вăл хăйех организмăн клеткисенче антиген тума парать; COVID-19 чирне хирĕç çаксемпе усă курнă; * '''поливалентлă вакцинăсем''' — икĕ е ытла антиген тытăннă; чылай чухне çĕршыври наци календарĕнче комбинацилленĕ вакцинăсемпе усă кураççĕ<ref name="yap"/>. Çаплах профилактика вакцинăсене (чир умĕнхинех кĕртмеллисем) тата терапиллĕ вакцинăсене (чирленĕ çынна сиплемеллисем — çавăн пек вакцинăсем тĕпчевре) уйăраççĕ<ref name="melief">[https://jci.me/80009 C. J. Melief et al. ''Therapeutic cancer vaccines'' — The Journal of Clinical Investigation, 2015]</ref>. == Тăвасси тата тĕрĕслени == Вакцина тăвасси вăрах тата укçаллă ĕç: препарат тĕнчере çÿреме тухиччен нумай этап иртет<ref name="ria">[https://ria.ru/20200707/1573859338.html ''Спасительное средство: как разрабатывают вакцины'' — РИА Новости, 2020]</ref>: # '''Тĕпчев лабораторийĕнче''' — чир тăваканăн биологийĕ тишкереççĕ, препаратăн малтанхи конструкцийĕ суйланать. # '''Доклиника тĕрĕслевĕсем''' — клеткă культурисем çинче тата чĕрчунсем çинче: хăрушсăрлăха тата эффективлăха хаклаççĕ. # '''Клиника тĕрĕслевĕсем''' — çынсем çине: пĕрремĕш фазăра (100 çынччен) хăрушсăрлăхпа çăмăллашăва, иккĕмĕш фазăра (100—1000 çын) дозăна тата эффективлăха, виççĕмĕш фазăра (1000 çын ытла) плацебопа танлаштарса эффективлăха тĕрĕслеççĕ. # '''Патшалăх контролĕ тата регистрацийĕ''' — патшалăх тĕрĕслевĕсем, препарат регистрацийĕ, производство сертификацийĕ. # '''Кайраххи тĕрĕслевсем''' — препарат çÿренĕ майăн унăн хăрушсăрлăхне тата эффективлăхне пăхса тăраççĕ, производство енчен те патшалăх тĕрĕслевĕсем иртеççĕ. [[Ӳкерчĕк:SalkatPitt.jpg|мини|Джонас Солк, полиомиелита хирĕç пĕрремĕш вакцина тăваканĕ]] Патентсем те хăйĕнчен чăрмав пултарĕç: препаратăн хăйне патентлани вăйсăррах сыхланать, çавăнпа ытларах производство меслетĕсене патентлаççĕ. ВОЗ шухăшĕпе, аталанман çĕршывсенче вакцина тăвас чăрмавсем — укçа, инфраструктура тата специалистсем çитменни, патентсем мар. Паянхи кун Эбола чирне хирĕç пĕрремĕш вакцинăна вăхăтлăх регистрациленĕ çĕршывсенче усă кураççĕ<ref name="who-ebola">[https://www.who.int/ru/news-room/detail/18-10-2019-major-milestone-for-who-supported-ebola-vaccine ''Пройдена важная веха в лицензировании вакцины против Эболы'' — ВОЗ, 2019]</ref>. == Эффективлăхĕ == ВОЗ хакланипе, вакцинăсем çулсерен 2—3 миллион çыннăн пурнăçне сыхлаççĕ<ref name="who-week"/>. АПШра 1958 çулта 763 094 çын корьпе чирленĕ, 552 çын вилнĕ; вакцинаци программисем ирттернĕ хыççăн çулсерен 150 çынччен чирлекен пулнă<ref name="mmwr">[https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5718a5.htm ''Measles — United States, January 1–April 25, 2008'' — MMWR, 2008]</ref>. Çĕнĕ Зеланди, Финлянди пек çĕршывсем корь чирне пĕтернĕ тесе йышăннă. Вакцинăсем антибиотикрисистентлăха чакарма пулăшсаççĕ: пневмококка хирĕç вакцинаци пенициллина тăракан инфекцисен сарăлăвне чăмăртанать<ref name="nature">[https://www.nature.com/articles/d41586-017-01711-6 ''Vaccines promoted as key to stamping out drug-resistant microbes'' — Nature, 2017]</ref>. Укçа енчен те вакцинаци питĕ тÿрĕ тÿлевлĕ: укçа сыхлас енĕпе медицинăри чи лайăх инвестицисенчен пĕри теме пулать<ref name="osterholm">М. Остерхолм, М. Олшейкер. ''Заклятый враг. Наша война со смертельными инфекциями'' — Альпина нон-фикшн, 2022.</ref>. == Хăрушсăрлăхĕ == Вакцинăсем хăрушсăррах эмелсем шутне кĕреççĕ: йывăр е вăраха кайакан хирĕç пулăмсем питĕ сайра пулаççĕ — миллион çыннан пĕри çеç çапла пулать<ref name="who-facts"/>. Çăмăл хирĕç пулăмсем — ăшă хăпарни, йĕп кĕртнĕ вырăнта ыратни — темиçе кун иртсех хăйсем тĕллĕн лăпкăланаççĕ<ref name="who-facts"/>. «Вакцина аутизма çуратать» тесе калани — тĕрĕс мар: ВОЗ пĕлтернипе, çакăн пек çыхăну пысăк ушкăнсенче ирттернĕ нумай тĕпчевпе çирĕплетĕнмен<ref name="who-facts"/>. 1998 çулта пичетленĕ статья, вăл çакăн пек çыхăну çинчен каланă, йăнăшлăхсемпе сасăртавласа çырнăшăн журналран каялла илнĕ; анчах вăл халăх хушшинче хăрату çуратнă, прививкăсене пăрахма хистенĕ, кайран вакцинăпа пусăрлатнă чирсем каллех тухма пуçланă<ref name="who-qa84">[https://www.who.int/features/qa/84/ru/ ''Вопросы и ответы об иммунизации и безопасности вакцин'' — ВОЗ, 2018]</ref>. Хăш-пĕр вакцинăсенче тиомерсал ятлă консервант пур. ВОЗ шухăшĕпе, çакăн пек ваклăрах дозăра вăл сывлăха сиен кÿме пултараймасть<ref name="who-qa84"/>. Йывăр хирĕç пулăмсемпе апăрханнисемшĕн нумай çĕршывра (19 çĕршывра ытла) тивĕç тÿлессине йĕркеленĕ; çавăн пекле Аслă Британире тата АПШра компенсаци программисем пур<ref name="looker">[https://www.who.int/bulletin/volumes/89/5/10-081901/en/ C. Looker, H. Kelly. ''No-fault compensation following adverse events attributed to vaccination'' — Bulletin of the WHO, 2011]</ref>. == Вакцинацие хирĕç тăнисем == Вакцинацие хирĕç тăни (антивакцинаторство) — прививкăсене хирĕç пулакан юхăм. ВОЗ экспертĕсен шухăшĕпе, антивакцинаторĕн чылай аргуменчĕ ăслăлăх данныйĕсемпе çирĕплетĕнмен, çавăн пек юхăма «хăратакан тата хăрушлă йăнăш» тесе хаклаççĕ; [[2019]] çулта çак шанманлăха ВОЗ сывлăх сыхлавĕн вунă пуç ыйтăвне кĕртнĕ<ref name="who-threats">[https://www.who.int/ru/emergencies/ten-threats-to-global-health-in-2019 ''Десять проблем здравоохранения, над которыми ВОЗ будет работать в 2019 году'' — ВОЗ]</ref><ref name="vozsix">[http://www.who.int/immunization_safety/aefi/immunization_misconceptions/en/ ''Six common misconceptions about immunization'' — ВОЗ]</ref>. Çавăн пек юхăма сăлтавлă конспирологи теорийĕ вырăнне те хураççĕ<ref name="faz">[http://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/gesundheit/kritik-an-impfungen-die-schweinegrippe-verschwoerung-1840356.html P.-P. Schmitt. ''Die Schweinegrippe-Verschwörung'' — FAZ, 2009]</ref>. Антивакцинаторсем час-часрах дин мотивĕсене кăтартаççĕ, анчах тĕн организацийĕсем вакцинацие тăтаççĕ. Вырăс православи чиркĕвĕ антипрививка пропагандине хурланă тата общинăсенче антивакцинаци материалĕсем сарма чарнă<ref name="rpc">[http://www.patriarchia.ru/db/text/952723.html ''Борьба против прививок: позиция Церкви'' — Церковный вестник, 2009]</ref>; католици чиркĕвĕ альтернатив çук чухне аборт эмбрионĕсенчен хатĕрленĕ вакцинăсене те усă курма май парать<ref name="pal">[https://doi.org/10.1177/0024363919855896 ''Pontifical Academy for Life Statement'' — The Linacre Quarterly, 2019]</ref>; исламра фетва 20276 вакцинацие чиртен хÿтĕленмелли мел пек курать<ref name="islam">[https://www.vaccina.info/islam ''Ислам и вакцинация'' — vaccina.info]</ref>. == Кĕртес мелсем == Иммунизаци ăнăçлăхĕнче вакцинăна мĕнле мелпе кĕртни те пысăк пĕлтерĕшлĕ. Медицинăра çак мелсемпе усă кураççĕ<ref name="vst">[https://ru.vaccine-safety-training.org/route-of-administration.html ''Пути введения'' — vaccine-safety-training.org]</ref>: * ''ораллă'' — тутăр витĕр: ăна кĕртме çăмăл, йĕп те шприц кирлĕ мар; * ''интраназаллă'' — сăрăм витĕр, ытларах спрей пек; * ''мышцă витĕр'' — адъювантлă вакцинăсене çакăнпала кĕртеççĕ, вырăнти хирĕç пулăмсене чăмăртанмалла; * ''тир айне'' — тирĕн аялти çул-çурăмне кĕртеççĕ; * ''тирĕнчи'' — тирĕн чи çÿлти сийне; * ''скарификаципе'' — тир çине вакцина тамли, ăна çав вырăнта тире çураса кĕртни. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Анатоксин]] * [[Вакцинаци]] * [[Антибиотик]] * [[Бактери]] * [[Вирус]] * [[Иммунитет]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[ru:Вакцина]] [[en:Vaccine]] [[Категори:Медицина]] [[Категори:Эпидемиологи]] [[Категори:Вирусологи]] d6eoaarde0up0xirpw5pbv3sqs3tcob 0 131071 878486 2026-10-27T16:54:38Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[Ӳкерчĕк:Perfect power number Cuisenaire rods 9.png|thumb|]] '''Тăп капаш''' == Каçăсем == * [https://www.researchgate.net/publication/23695546_On_a_Series_of_Goldbach_and_Euler Lluís Bibiloni, Pelegrí Viader, and Jaume Paradís, On a Series of Goldbach and Euler, 2004 (Pdf)] [[Категори:Хисепсен теорийĕ]] [[Категори:Тулли хисеплĕ умлăн-хыçлăнлăхсем]]» 878486 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Perfect power number Cuisenaire rods 9.png|thumb|]] '''Тăп капаш''' == Каçăсем == * [https://www.researchgate.net/publication/23695546_On_a_Series_of_Goldbach_and_Euler Lluís Bibiloni, Pelegrí Viader, and Jaume Paradís, On a Series of Goldbach and Euler, 2004 (Pdf)] [[Категори:Хисепсен теорийĕ]] [[Категори:Тулли хисеплĕ умлăн-хыçлăнлăхсем]] mmysmne1jqyliqys7gvr8j4o5ey8laz 0 131072 878489 2026-10-28T11:12:23Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: « {| class=wikitable align=right width=240px style="margin: 3px 0 5px 14px;" | {{center|'''Example of sparse matrix'''}} {{center|<math>\left(\begin{smallmatrix} 11 & 22 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 33 & 44 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 55 & 66 & 77 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 88 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 99 \\ \end{smallmatrix}\right)</math>}} |- | {{center|Тĕслĕх}} |} '''Сайралăхла матрица''', тĕпрен илсен нульсенч...» 878489 wikitext text/x-wiki {| class=wikitable align=right width=240px style="margin: 3px 0 5px 14px;" | {{center|'''Example of sparse matrix'''}} {{center|<math>\left(\begin{smallmatrix} 11 & 22 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 33 & 44 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 55 & 66 & 77 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 88 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 99 \\ \end{smallmatrix}\right)</math>}} |- | {{center|Тĕслĕх}} |} '''Сайралăхла матрица''', тĕпрен илсен нульсенчен тăракан матрица. Апла мар пулсан. матрицăна '''тулли''' е '''йăвă''' теççĕ. == Литература == * Reginald P. Tewarson. Sparse Matrices. — Academic Press, 1973. — 160 с. — ISBN 0126856508. перевод: Тьюарсон Р. Разрежённые матрицы = Sparse Matrices. — М.: Мир, 1977. — 191 с. * Писсанецки С. Технология разрежённых матриц = Sparse Matrix Technology. — М.: Мир, 1988. — 410 с. — ISBN 5-03-000960-4. * Джордж А., Лю Дж. Численное решение больших разрежённых систем уравнений = Computer Solution of Large Sparse Positive Definite Systems. — М.: Мир, 1984. — 333  [[Категори:Комбинаторика]] [[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]] [[Категори:Матрицăсем]] bl6b7ivhwtht1aplwkx5ppvxjx68k9z