Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 959 878604 874073 2026-11-01T17:16:14Z TauluAlan 40982 878604 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Патшалăх |ChNm = Раҫҫей Федерацийӗ |NationName = Россия |FlagTitle = [[Раҫҫей ялавӗ]] |PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag of Russia.svg|250px]] |LctCn = [[File:Russian Federation (orthographic projection) - 2014, 2022 Annexed Territories disputed.svg|400px]] |CoA = [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|125px]] |CoATitle = [[Раççей гербĕ]] |LNGs = [[вырăс чĕлхи|вырăс]] |CapCn = [[Мускав]] |BigCity = [[Мускав]] |TitleGl = Президент |PrezName = [[Путин Владимир Владимирович|Улатимӗр Путин]] |MinList = Премьер-министр |MName = [[Мишустин Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]] |SqNumb = 1 |SqAll = 17 125 191 |YearP = 2023 |NasPop = 146 447 424 |NasPlot = 8,55 |NasNum = 7 |Valuta = (RUB) |GTOt = +02 |GTDo = +12 |GimnName = Раççей гимнĕ |Domen = .ru, .su, .рф |Tel = 7 }} '''Раççей''' ([[вырăс чĕлхи|выр.]] ''Россия'') е '''Раççей Федерацийĕ''', кĕске '''РФ''' ([[вырăс чĕлхи|выр.]] ''Российская Федерация'') — [[Тухăç Европа|Тухăç Европăри]] тата [[Çурçĕр Ази]]ри патшалăх. Раççей — [[Патшалăхсен лаптăка кура йĕркеленĕ ят-йышĕ|тĕнчери чи пысăк патшалăх]], унăн территорийĕ тĕнчери йышăннă чикĕсенче 17 098 246 км²<ref name="Area2011">[https://portal-new.rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=/FileDownloaderController&ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&param_infoblock_name=cc_ib_texts_of_documents&param_infoblock_file_path=doc/LandFundRF_2010.rar Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (стр. 223)</ref>. Раççей Федерацийĕ вунпĕр [[Пĕр сехетри зона|сехет тăрăхĕнчен]] тăрать, вăл вунтăватă çĕршывпа чикĕленет. [[Халăх йышĕпе йĕркеленĕ патшалăхсен ят-йышĕ|Пурăнан халăх йышĕпе тĕнчере]] тăххăрмĕш вырăн йышăнать. Чи пысăк тата тĕп хули — [[Мускав]]. Патшалăхри тĕп культура хули вырăнĕнче [[Санкт-Петербург]] шутланать, халăх йышĕпе вăл иккĕмĕш вырăн йышăнать. Ытти пысăк<ref>Миллион ытларах çын</ref> хуласем: [[Çĕнĕ Çĕпĕр]], [[Екатеринбург]], [[Хусан]], [[Красноярск]], [[Чулхула]], [[Челепи]], [[Ĕпхӳ]], [[Краснодар]], [[Самар]], [[Тан-çинчи-Ростов]], [[Омск]], [[Воронеж]], [[Перĕм]], [[Волгоград]]. Çĕршывăн мĕнпур çĕрĕсенчи [[Патшалăх чĕлхи|патшалăх чĕлхи]] — [[вырăс чĕлхи]], хăшпĕр регионсенче [[Раççей Федерацин патшалăх чĕлхисем|хăйсен патшалăх тата официаллă чĕлхесем]]. Укçа виçи — [[Раççей тенки|раççей рублĕ]]. РФ — тĕрлĕ этнос тата культура нумайлăхлĕ [[Нумай нациллĕ патшалăх]]<ref>{{cite web|url=http://www.national-mentalities.ru/diversity/|title=Этнокультурное многообразие России|publisher=www.national-mentalities.ru|access-date=2017-07-01|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702202830/http://www.national-mentalities.ru/diversity/|deadlink=no}}</ref>. 2010 çулта пурăнан халăх çырса тухнипе, çав шутрах Крым тата Севастополь (2014 çул хыççăн), çĕршывра 190 ытла национальнăç пуррине палăртнă, вĕсен хушшинче вырăссем — 80 %, вырăс чĕлхипе 99,4 % ытла [[Раççейсем|раççейсем]] калаçаççĕ<ref>[https://old.bigenc.ru/text/v/3040076 Раççей халăхĕ ПРЭ-нче]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Пурăнан халăхăн чылайрахăшĕ (75 % яхăн) [[православи]] тĕн йăлине тытса пурнать<ref>{{cite web |url = https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100330161117.shtml |title = ВЦИОМ: Православными себя считают 75 % россиян|archive-url = https://web.archive.org/web/20180724002708/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20100330161117.shtml |archive-date = 2018-07-24|deadlink=yes}} // [[РБК]], 30.03.2010</ref>, çакна пула Раççей [[Раççейри православи|тĕнчери чи нумай йышлă православиллĕ çĕршыв]] шутланать. Раççей — [[Федерациллĕ патшалăх|федерациллĕ]] [[Хутăш республика|президент-парламент республики]]. 1999 çулхи раштавăн 31-мĕшĕнченпе (2008—2012 çулсенче [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]] президент пулнă) [[Раççей Федерацин президенчĕ|РФ президенчĕн]] вырăнне [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] йышăнать. 2020 çулхи кăрлачăн 16-мĕшĕнченпе [[Раççей Федерацин правительство председателĕ|правительство председателĕ]] — [[Мишустин Михаил Владимирович|Михаил Мишустин]]. Раççей 18 патшалăхсемпе чикĕленет (вунулттăшĕпе — çĕрпе, те иккĕшĕпе — тинĕспе). Раççей йышне унăн конституципе 89 субъектсем кĕреççĕ, вĕсенчен — 48 облаç, 24 республика, 9 край, 3 федераллă пĕлтерӳпе хула, 4 автономиллĕ округ тата 1 автономиллĕ облаç. Пĕтĕмпе çĕршывра 157 пин пурăнан вырăнсем<ref>{{cite web|url=https://xn--h1ari.xn--p1ai/Main/StatisticalInformation|title=Российская Федерация. Статистическая информация|author=|website=|publisher=Федеральная служба информации России|access-date=2019-12-06|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206163204/https://xn--h1ari.xn--p1ai/Main/StatisticalInformation|deadlink=no}}</ref>. Раççей — ядерлă патшалăх<ref>{{Cite web |url=http://russianforces.org/rus/ |title=Стратегическое ядерное вооружение России |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331221621/https://russianforces.org/rus/ |deadlink=no}}</ref><ref>Podvig P. Russian Strategic Nuclear Forces, ed. by Frank N. von Hippel, MIT Press, 2004</ref>. Космос патшалăхсенчен пĕрри<ref>Кошкин П. Г. [https://cyberleninka.ru/article/n/ekspertnyy-i-zhurnalistskiy-diskursy-vokrug-vtoroy-kosmicheskoy-gonki-mezhdu-rossiey-ssha-i-drugimi-stranami Экспертный и журналистский дискурс вокруг второй космической гонки между Россией, США и другими странами.]</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20191204/1561960213.html|title=Россия останется космической державой, заявил эксперт|website=РИА Новости|date=2019-12-04|access-date=2022-07-30|archive-date=2022-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610104843/https://ria.ru/20191204/1561960213.html|deadlink=no}}</ref>. Раççей [[ПНО Хăрушсăрлăх Канашĕ|ПНО Хăрушсăрлăх Канашне]] ялах хутшăнакан, вето правипе кӗрет. Çавăнпа, Раççей нумай тĕнчери организацисенче пур: [[Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ|ПНО]], [[Мăн çирĕм|G20]], [[Еврази экономика пĕрлешĕвĕ|ЕАЭП]], [[Пăхăнман Патшалăхсен Пĕрлешĕвĕ|ППП]], [[Коллективлă хăрушсăрлăх килĕшĕвĕн организацийĕ|КХКО]], [[Тĕнчери суту-илӳ организацийĕ|ТСО]], [[Европăри хăрушсăрлăх тата килĕштерсе ĕçлени организацийĕ|OSCE]], [[Шанхай килĕштерсе ĕçлени организацийĕ|SCO]], [[Ази-Лăпкă океан экономика килĕштерсе ĕçлени|APEC]], [[БРИКС]], [[Тĕнчери олимпий комитечĕ|ТОК]] тата ыттисем. 1991 вĕçĕнче [[ССРП арканăвĕ]] хыççăн тĕнчери пĕрлешӳ Раççее ССРП-н тĕпкĕчĕ пекех йышăннă. 2021 çулхи [[Шалти пĕтĕм продукт|ШПП]]-н калăпăшĕ [[ШПП калăпăшĕпе (номинал) патшалăхсен ят-йышĕ|(номиналлă)]] — 1,8 трлн доллар, Раççей унта 11-мĕш вырăнта вырнаçнă (анчах [[Илекен пултăрулăх паритечĕпе патшалăхсен ят-йышĕ|ИПП]]-пе 6-мĕш вырăнта). == Географи == Раççей вунтăваттă ирĕклĕх ([[ПНО]]-çĕршывсен нумайрахăшĕ йышăннă) патшалăхĕсемпе чикĕленет. *çурçĕр-хĕвеланăç енче [[Норвеги]]пе [[Финлянди]]. *Хĕвеланăç енче [[Эстони]]пе, [[Латви]]пе, [[Беларуç]]па [[Украина]]. [[Литва|Литвапа]] [[Польша]] ([[Калининград облаçĕ|Калининград облаçĕ]]) çавăн пекех. *Кăнтăр-хĕвеланăç енче [[Грузи|Грузипе]] [[Азербайджан]]. Тата çурма йышăннă [[Кăнтăр Осети]]пе<ref name = george>[[ПНО]] шухăшĕпе ку [[Грузи]] пайĕ.</ref> [[Абхази]]<ref name = george></ref>. *Кăнтăр енче [[Казахстан|Касакстанпа]], [[Монголи|Монголипе]] [[Китай Халăх Республики|Китай]]. *Кăнтăр-хĕвелтухăç енче [[Корей Халăх Демократи Республики|Ҫурçĕр Корейпе]] çавăн пекех Раççейĕн тинĕс чиккисем пур. *Инçе хĕвелтухăç енче [[Япони|Японипе]] [[АПШ]]. === Чи пысăк хуласем === Миллион ытла çын çак хуласенче пурăнать: [[Мускав]], [[Санкт-Петербург]], [[Çĕнĕ Çĕпĕр]], [[Екатеринбург]], [[Хусан]], [[Красноярск]], [[Чулхула]], [[Челепи]], [[Ĕпхӳ]], [[Краснодар]], [[Самар]], [[Тан-çинчи-Ростов]], [[Омск]], [[Воронеж]], [[Перĕм]], [[Волгоград]]. == Халăх == === Халăх йышĕ === Раççейре 143,8 млн. çын, ытларахăшĕ, 4/5 пайĕ [[Европа]] енĕнче пурăнать: [[вырăссем]] (79,8 %), [[тутарсем]] (3,8 %), [[украинсем]] (3 %), [[чăвашсем]] (1,2 %), [[пушкăртсем]] (0,9 %), [[чеченсем]] (0,9 %), [[эрменсем]] (0,8 %)<ref name="census2010">[https://rg.ru/2011/12/16/stat.html 2010 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕ çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412055611/https://rg.ru/2011/12/16/stat.html|date=2022-04-12}} // [[Российская газета]] — Федераллă выпуск № 5660 (284). 22.12.2011</ref>. Хула çыннисем 73%. === Чĕлхесем === :''Тĕплĕнрех '''[[Раççей халăхĕсен чĕлхисем]]''' статьяна вулăр''. Раççей Федерацийĕ — нумай нациллĕ çĕршыв. Тĕпчевçĕсем каланă тăрăх, Раççейри халăхсем 176 [[чĕлхе]]пе калаçаççĕ. Вĕсен кашнин хăйсен историйĕ, шăпи, аталану çул-йĕрĕ, пуласлăхĕ. Генеалоги енчен (пулса кайни, хурăнташлăх енчен) илсессĕн Раççей халăхĕсен чĕлхисем тĕрлĕ чĕлхе çемйине кĕреççĕ: [[инди-европа чĕлхисем|инди-европа]], [[алтай чĕлхисем|алтай]], [[ибери кавказ чĕлхисем|ибери-кавказ]], [[урал чĕлхисем|урал]], [[палеоази чĕлхисем|палеоази]]. Кашни чĕлхе çемйи каллех уйрăм ушкăнсене пайланать. == Кунçул == {{Раççей кун-çулĕ}} Раççей кунçулĕн тапхăрĕсем<ref>Раççей кунçулĕ. XX ĕмер. 11 класс: Вĕренӳ кĕнеки пĕтĕм-пĕлӳ шкулĕсемшĕн (выр. Учебник для общеобразовательных учебных заведений), ред. А. В. Рассказова</ref>: * '''[[Кейӳ Руçĕ]]''' ([[862]] çул — [[XIII ĕмĕр|XIII]]) — хĕвелтухăç [[Славянсем|славянсен]] пĕрремĕш патшалăхĕ<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\K\Y\KyivanRushDA.htm|title=Kyivan Rus’|website=www.encyclopediaofukraine.com|access-date=2023-06-07}}</ref>. ** Тĕп хули [[864]] çулччен — [[Кивĕ Ладога]], [[882]] çулччен — [[Аслă Новгород]], [[882]] çул хыççăн — [[Киев]]. * '''[[Вырăс кнеçлĕхĕсем]]''' ([[XII ĕмĕр|XII]] ĕмĕр варринчен — пуçламăш [[XVI ĕмĕр|XVI]] ĕмĕр). * '''[[Вырăс патшалăхĕ|Вырăс патшалăхĕ]]''' — [[XV ĕмĕр|XV]] ĕмĕр вĕçĕнчен — [[Юпа, 22]] [[1721]] çул ([[Кăрлач, 16|Кăрлач, 16]] [[1547]] çулччен — [[Аслă Мускав кнеçлĕхĕ|Аслă Мускав кнеçлĕхĕ]], унтан — [[Вырăс патшалăхĕ|Раççей патшалăхĕ]]). ** Тĕп хули — [[Мускав]], 1714 çултан<ref>[https://bigenc.ru/c/sankt-peterburg-168d03| БРЭ Санкт-Петербург]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[Санкт-Петербург]]. * '''[[Раççей империйĕ|Раççей империйĕ]]''' — Юпа, 22 1721 çултан — Кăрлач, 9 1917 çулччен. ** Тĕп хули — [[Санкт-Петербург]] ([[1728]] çулччен), 1728—1732 çулсенче — Мускав, [[1732]] çултан — Санкт-Петербург ([[Çурла, 18|çурла, 18]] [[1914]] çулта Петроград çĕнĕ ячĕ илчĕ). * '''[[Раççей Республики]]''' — [[Вăхăтлă ертӳлĕх]]ĕн хушăвĕпе Авăн, 1 1917 çулта йышăннă. ** Тĕп хули — Петроград. * '''[[Раççей патшалăхĕ (1918—1920)|Раççей патшалăхĕ]]''' — [[Ĕпхӳ]] патшалăх канашĕ акчĕпе [[Авăн, 23|Авăн, 23]] [[1918]] çулта йышăннă. [[Раççейри граждан вăрçи|Граждан вăрçи]] тăпхăрĕнче [[Кăрлач, 5|Кăрлач, 5]] [[1920]] çулччен пулнă. Пĕрлешĕннĕ патшалăхĕ шурă юхăмĕн ертӳлĕхĕ территоринче. ** Тĕп хули — Ĕпхӳ, [[Омск]] (де-факто). * '''[[Раççей Федерациллĕ Социализмлă Совет Республики|Раççей Совет Федерациллĕ Социалисăмлă Республики]]'''<ref>''Патшалăх ытти ячĕсем:'' Раççей Совет Республики ([[Юпа, 25]] 1917 çултан), Раççей Социалисăмлă Федерациллĕ Совет Республики ([[Çĕртме, 19|çĕртме, 19]] 1918 çултан), Раççей Совет Федерациллĕ Социалисăмлă Республики (Раштав, 5 1936 çулта)</ref> — Юпа, 25 1917 çулта II-мĕш Пĕтĕм Раççей Советсен съезчĕ хушăвĕпе йышăннă. [[1922]]-[[1991]] çулсенче — ССРПре пĕрлĕшӳллĕ республики пек. ** Тĕп хули — Петроград, [[Пуш, 12]] 1918 çултан — Мускав. * '''[[Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ|Совет Социалисăм Республикисен Пĕрлешĕвĕ]]''' (Раштав, 30 1922 çултан — Раштав, 26 1991 çулччен). ** Тĕп хули — Мускав. * '''Раççей Федерацийĕ''' — [[Раштав, 25]] [[1991]] çултан<ref>№ 2094-I РСФСР саккунĕ Раштав, 25 1991 çултан «Раççей Совет Федерациллĕ Социалисăмлă Республики патшалăхĕ ячĕн çĕнĕтни çинчен» (выр. ''«Об изменении наименования государства Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика»'')</ref>. ** Тĕп хули — Мускав. == Федераци тытăмĕ == {{main|Раççейĕн федераци тытăмлăхĕ}} Раççей Федерацийĕ 89<ref>РФ конституцийĕ</ref> субъектсенче пайланă. РФра 6 субъект тĕсĕ пур. Ку 24 [[Раççей Федерацин республикисем|республика]], 9 [[ен]], 48 [[Облаç (администрациллĕ виçе)|облаç]], 4 [[автономи тăрăхĕ]], 1 [[Раççей Федерацин автономи облаçĕ|автономи облаç]]ĕ тата 3 [[Раççей Федерацин федераци шайĕнчи хуласем|федераллă пĕлтерĕшпе хула]]. [[File:Map of federal subjects of Russia (2022).svg|right|400px|thumb|РФ субъекчĕсен картти<ref>йышăнман РФ тытăмĕнче Запорожье, Херсон облаçĕсемпе, Донецк Халăх, Луганск Халăх, Крым Республикисемпе, Севастополь хулипе</ref>]] === Субъектсем === ==== Республикасем ==== * [[Адыгей|Адыгей Республики]] - [[Майкоп]] * [[Алтай|Алтай Республики]] - [[Горно-Алтайск]] * [[Буряти|Бурят Республики]] - [[Улан-Удэ]] * [[Дагестан Республики]] - [[Махачкала]] * [[Донецк Халăх Республики]] - [[Донецк]]<ref name = ukr>[[Пĕрлешӳллĕ Нацисен Организацийĕ|ПНО]] шухăшĕпе ку [[Украина]] пайĕ </ref> * [[Ингушети|Ингуш Республики]] - [[Магас]] * [[Кабарда-Балкар Республики]] - [[Нальчик]] * [[Калмăк Республики|Калмăк Республики]] - [[Элиста]] * [[Карачай-Черкес Республики]] - [[Черкесск]] * [[Карели Республики|Карел Республики]] - [[Петрозаводск]] * [[Коми Республики]] - [[Сыктывкар]] * [[Крым Республики]] - [[Симферополь]]<ref name = ukr></ref> * [[Луганщина Халăх Республики|Луганск Халăх Республики]] - [[Луганск]]<ref name = ukr></ref> * [[Мари Республики|Мари Эл Республики]] - [[Йошкар-Ола]] * [[Мордва Республики|Мăртва Республики]] - [[Саранск]] * [[Пушкăртăстан|Пушкăртăстан Республики]] - [[Ĕпхӳ]] * [[Якути|Саха (Якут) Республики]] - [[Якутск]] * [[Çурçĕр Осети|Çурçĕр Осети - Алани Республики]] - [[Владикавказ]] * [[Тутарстан|Тутарстан Республики]] - [[Хусан]] * [[Тыва|Тыва Республики]] - [[Кызыл]] * [[Удмурт Республики]] - [[Ижевск]] * [[Хакаси|Хакас Республики]] - [[Абакан]] * [[Чăваш Ен|Чăваш Республики - Чăваш Ен]] - [[Шупашкар]] * [[Чечен Республики]] - [[Грозный]] ==== Енсем ==== * [[Алтай Ен]] - [[Барнаул]] * [[Байкал лешьен|Байкал Лешьен]] - [[Чита]] * [[Камчатка Ен]] - [[Петропавловск-Камчаткăри]] * [[Краснодар Ен]] - [[Краснодар]] * [[Красноярск Ен]] - [[Красноярск]] * [[Перĕм Ен]] - [[Перĕм]] * [[Ставрополь Ен]] - [[Ставрополь]] * [[Тинĕсçум ен|Тинĕсçум Ен]] - [[Владивосток]] * [[Хабаровск Ен]] - [[Хабаровск]] ==== Облаçсем ==== * [[Амур облаçĕ]] - [[Благовещенск]] * [[Архангельск облаçĕ]] - [[Архангельск]] * [[Аçтăрхан облаçĕ]] - [[Аçтăрхан (хула)|Аçтăрхан]] * [[Оренбург облаçĕ|Ăренпур облаçĕ]] - [[Ăренпур]] * [[Белгород облаçĕ]] - [[Белгород]] * [[Брянск облаçĕ]] - [[Брянск]] * [[Волгоград облаçĕ]] - [[Волгоград]] * [[Вологда облаçĕ]] - [[Вологда]] * [[Воронеж облаçĕ]] - [[Воронеж]] * [[Иваново облаçĕ]] - [[Иваново]] * [[Иркутск облаçĕ]] - [[Иркутск]] * [[Запорожье облаçĕ]] - [[Запорожье]]<ref name = ukr></ref> * [[Калининград облаçĕ]] - [[Калининград]] * [[Калуга облаçĕ]] - [[Калуга]] * [[Кемерово облаçĕ|Кемĕр облаçĕ - Кузбасс]] - [[Кемерово|Кемĕр]] * [[Киров облаçĕ]] - [[Киров]] * [[Кострома облаçĕ]] - [[Кострома]] * [[Курган облаçĕ]] - [[Курган]] * [[Курск облаçĕ]] - [[Курск]] * [[Ленинград облаçĕ]] - [[Санкт-Петербург]] * [[Липецк облаçĕ]] - [[Липецк]] * [[Магадан облаçĕ]] - [[Магадан]] * [[Мускав облаçĕ]] - [[Мускав]] * [[Мурманск облаçĕ]] - [[Мурманск]] * [[Новгород облаçĕ]] - [[Новгород]] * [[Омск облаçĕ]] - [[Омск]] * [[Орёл облаçĕ]] - [[Орёл]] * [[Пенза облаçĕ]] - [[Пенза]] * [[Псков облаçĕ]] - [[Псков]] * [[Ростов облаçĕ]] - [[Тан-çинчи-Ростов]] * [[Рязань облаçĕ]] - [[Рязань|Кисан]] * [[Самар облаçĕ]] - [[Самар]] * [[Сарăту облаçĕ]] - [[Сарăту]] * [[Сахалин облаçĕ]] - [[Кăнтăр-Сахалинск]] * [[Свердловск облаçĕ]] - [[Екатеринбург]] * [[Смулен облаçĕ]] - [[Смулен]] * [[Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ]] - [[Çĕнĕ Çĕпĕр]] * [[Тамбов облаçĕ]] - [[Тамбов]] * [[Тĕвер облаçĕ]] - [[Тĕвер]] * [[Тюмень облаçĕ]] - [[Тюмень]] * [[Томск облаçĕ]] - [[Томск]] * [[Тула облаçĕ]] - [[Тула]] * [[Владимер облаçĕ|Улатимĕр облаçĕ]] - [[Владимир (хула)|Улатимĕр]] * [[Херсон облаçĕ]] - [[Херсон]]<ref name = ukr></ref> * [[Челепи облаçĕ]] - [[Челепи]] * [[Чĕмпĕр облаçĕ]] - [[Чĕмпĕр]] * [[Чулхула облаçĕ]] - [[Чулхула]] * [[Ярославль облаçĕ]] - [[Ярославль]] ==== Автономи тăрăхĕсем ==== * [[Ненец автономи тăрăхĕ]] - [[Нарьян мар]] * [[Хантă-Манси автономи тăрăхĕ — Югра]] - [[Ханты-Мансийск]] * [[Чукотка автономлă тăрăхĕ|Чукотка автономи тăрăхĕ]] - [[Анадырь]] * [[Ямал-Ненец автономи тăрăхĕ]] - [[Салехард]] ==== Автономи облаçĕ ==== * [[Еврей автономи облаçĕ]] - [[Биробиджан]] ==== Федераллă пĕлтерĕшпе хуласем ==== * [[Мускав]] * [[Санкт-Петербург]] * [[Севастополь]]<ref name = ukr></ref> === Федераци тăрăхĕсем === [[File:Map of Russian districts (2014–2022, Crimea disputed).svg|right|400px|Федераци тăрăхĕсен картти]] РФре 8 федераци тăрăхĕсем пур. Кашни тăрăхра президент элчи пур. *[[Вăта федераци тăрăхĕ]] - [[Мускав]] *[[Çурçĕр-Анăç федераци тăрăхĕ]] - [[Санкт-Петербург ]] *[[Кăнтăр федераци тăрăхĕ]] - [[Тан-çинчи-Ростов]] *[[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]] - [[Пятигорск]] *[[Атăл федераци тăрăхĕ]] - [[Чулхула]] *[[Урал федераци тăрăхĕ]] - [[Екатеринбург]] *[[Çĕпĕр федераци тăрăхĕ]] - [[Çĕн Çĕпĕр]] *[[Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ]] - [[Владивосток]] === Экономика районĕсем === [[Ӳкерчĕк:Map of Russia - Economic regions.svg|right|400px|Экономика районĕсен картти]] Раççей Федерацинче 12<ref>[http://www.ach-fci.ru/Legislation Федеральный центр информатизации Счётной палаты Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021002243/http://www.ach-fci.ru/Legislation |date=2011-10-21 }}</ref> [[экономика районĕ]] пур. [[Калининград облаçĕ|Калининград облаçĕ]] ку уйрăм экономика район, пĕр субъект унăн тытăмĕнче<ref>[https://www.tks.ru/news/law/2006/01/17/0004/ Федераци саккунĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240823014706/https://www.tks.ru/news/law/2006/01/17/0004/ |date=2024-08-23 }}</ref>. * [[Анăç-Çĕпĕр экономика районĕ]] * [[Атăлçи экономика районĕ]] * [[Атăл-Нухрат экономика районĕ]] * [[Вăта экономика районĕ]] * [[Вар хура тăпраллă экономика районĕ]] * [[Инçет Тухăç экономика районĕ]] * [[Калининград облаçĕ|Калининград экономика районĕ]] * [[Çурçĕр экономика районĕ]] * [[Çурçĕр-Анăç экономика районĕ]] * [[Çурçĕр-Кавказ экономика районĕ]] * [[Тухăç-Çĕпĕр экономика районĕ]] * [[Урал экономика районĕ]] == Вуламалли == * Kniivilä, Kalle. La strato de Tanja: Vivo en Rusio 1917-2017, Novjorko, eld. Mondial, 2017, 159 paĝoj. * География России: Энциклопедический словарь. [[Москва|М.]], 1998. * Геологическое строение СССР и закономерности размещения полезных ископаемых. В 10-ти тт. Л, 1984—1989. * Красная книга Российской Федерации: Животные. М, АСТ, 2001. ISBN 5-17-005792-X. * Новая Российская Энциклопедия, Природа России, т. 1, с. 11—157. М., Энциклопедия, 2003. ISBN 5-94802-003-7 * ''Волкова О. А., Борсук О. А., Бадюков Д. Д.'' География России. М., Энциклопедия. 2005. ISBN 5-94802-011-8). == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Category:Russia}} * [http://constitution.kremlin.ru/#article-65 Раççей Федерацийĕн конституцийĕ. 65мĕш статья ]- унта Раççей Федерацийĕн субъекчĕсен ят-йышĕ çырнă * [http://geostudy.ru/regions.html Картта — РФ субъекчĕсем те вĕсен тĕп хулисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724010024/http://geostudy.ru/regions.html |date=2020-07-24 }} {{Russia-geo-stub}} {{Европăри патшалăхсем}} {{Азири патшалăхсем}} {{Раççей Федерацийĕ}} {{G20}} [[Категори:Раççей| ]] [[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]] [[Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем]] [[Категори:Федерациллĕ республикăсем]] [[Категори:Трансконтинентлă патшалăхсем]] [[Категори:Вырăс чĕлхиллĕ патшалăхсем тата территорисем]] [[Категори:Хура тинĕс таврашĕнчи патшалăхсем]] [[Категори:Коллектив хăрушсăрлăхĕн килĕшĕвĕ организацийĕн патшалăхĕсем]] [[Категори:Патшалăхсем — Ирĕклĕ Патшалăхсен Пĕртуслăхĕн пайташĕсем]] t4g16uf5e5cglq2c2y8zskyfgsmdu94 0 72040 878606 768300 2026-11-01T18:21:09Z ~2026-58178-42 41322 Синтаксис йынӑшӗсене тӳрлетнӗ. 878606 wikitext text/x-wiki {{Урăх пĕлтерĕшсем|Ури (пĕлтерĕшсем)}} {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{тĕс|Швейцари}} |Чăвашла ячĕ = Фриьур (Фрибург) |Тăван ячĕ = {{lang-fr|Fribourg}}, {{lang-de|Freiburg}}, {{lang-it|Friburgo}}, {{lang-rm|Friburg}} |Герб = Wappen Freiburg matt.svg |Ялав = Flag of Canton of Fribourg.svg |Патшалăх = {{Швейцари ялавĕ}} [[Швейцари]] |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 43 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 07 |lon_min = 05 |lon_sec = |region = CH |шай = 1 |Гимн = |Статус = Кантон |Кĕрет = |Ун шутĕнче = 7 тăрăх |Тĕп хула = [[Фрибур]] (Фрайбург) |Чи шĕкĕр хула = |Шĕкĕр хуласем = |Вăхăт = 1481 |Пуçлăх = |Пуçлăх ячĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх ячĕ2 = |ШВП = |Çулт ВВП = |ШВП вырăнĕ = |Пĕр çын ШВП = |Пĕр çын ШВП вырăнĕ = |Чĕлхе = |Чĕлхесем = франс, нимĕç |Пурăнан халăх = 291 395 çын |Халăх çырав çулĕ = 2012 |Процент, пурăнан халăхран = |Вырăн, пурăнан халăхпа = 10 |Йышлăх = 174,40 |Йышлăх вырăнĕ = 25 |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 1670,8 |Процент, лаптăкран = |Вырăн, лаптăкпа = 8 |Максималлă çӳллĕш = 2389 |Вăтам çӳллĕш = |Минималлă çӳллĕш = |Анлăшĕ = |Долгота = |Карттă = Swiss Canton Map FR.png |Карттă пысăкăшĕ = |Администрациллĕ виçе картти = |Вăхăт тăрăхĕ = {{CET}} |Аббревиатура = |ISO = CH-FR |FIPS = |Телефон кочĕ = |Почтă индексĕсем = |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕ = FR |Сайт = http://www.fr.ch/ }} '''Фрибу́р''' е '''Фра́йбург''' ({{lang-fr|Fribourg}}, {{lang-de|Freiburg}}, {{lang-it|Friburgo}}, {{lang-rm|Friburg}}) — Швейцарин анăçĕнчи иккĕ чĕлхеллĕ [[кантон (Швейцари)|кантон]] (63 % франс чĕлхипе калаçаççĕ, 29 % - нимĕçле). Администраци центрĕ — '''Фрибур''' е '''Фрайбург''' ({{lang-fr|Fribourg}}, {{lang-de|Freiburg}}, {{lang-it|Friburgo}}, {{lang-rm|Friburg}}) [[Фрибур]] (Фрайбург). 291 395 çын пурăнать (10-мĕш вырăнта, [[2012]] ç.). == Паллă вырăнсем == [[File:Fribourg rue-des-alpes.jpg|thumb|Тĕп хула — [[Фрибур]].]] === Музейсем === * Грюер музейĕ ({{lang-fr|Musée gruérien}}) — [[Грюер]] регионăн историйĕ * Шарме айлăмĕн тăван ен музейĕ ({{lang-fr|Musée du Pays et Val de Charmey}}) * Шапасен музейĕ ({{lang-fr|Musée des grenouilles}}) * Хальхи ӳнерĕн галерейи Fri-Art * Университетăн ботаника пайхи ({{lang-fr|Jardin botanique de l’Université}}, {{lang-de|Botanischer Garten der Universität}}) * Ӳнер кунçулĕн музейĕ ({{lang-fr|Musée d’art et d’histoire}}, {{lang-de|Museum für Kunst und Geschichte}}) * Çутçанталăк кунçулĕн музейĕ ({{lang-fr|Musée d’histoire naturelle}}, {{lang-de|Naturhistorisches Museum}}) * [[Гутенберг Иоганн|Гутенберг]] музейĕ ({{lang-fr|Musée Gutenberg}}) — Musée suisse des arts graphiques et de la communication * [[Гигер Ханс Рудольф|Гигер]] музейĕ. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.fr.ch Официаллă сайт] {{ref-de}} {{ref-fr}} * [http://www.pays-de-fribourg.ch Туризм в кантоне Фрибур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030925101740/http://www.pays-de-fribourg.ch/ |date=2003-09-25 }} {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцари кантонĕсем}} [[Категори:Фрибур (кантон)|*]] nn2mad28v9m12y2qbnetm4d4kyigoo0 0 79641 878610 784421 2026-11-02T00:57:01Z Krok6kola 27664 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Baş Falakacı.jpg]] → [[File:Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 15 - Chef de la Police des Vizirs.jpg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 878610 wikitext text/x-wiki '''Шăлавар''' ({{Lang-uk|Шаровари}}, {{lang-ar|سِرْوَال}} (''sirwāl''); {{lang-fa|شلوار}} (''šalvâr''); {{lang-ku|شه‌واڵ}} (''shawal''); {{lang-ur|شلوار}} (''shalwâr''); {{lang-tr|şalvar}}; {{lang-az|şalvar}}; {{lang-kk|шалбар}} (''şalbar''); {{lang-bn|সালোয়ার}} (''shalwar'')) — [[чăваш чĕлхи]]нче: çиелтен тăхăнмалли [[йĕм]]сен пĕрлештерÿллĕ ячĕ. Ку шута аялтан тăхăнмалли йĕмсем кĕмĕççĕ. {{Cleanup}} [[File:Rosati harem-dance.jpg|thumb|right|450px|[[Гарем]]ре ташлани (Джулио Росати).]] [[File:Afghan royal soldiers of the Durrani Empire.jpg|thumb|Шăлавар тăхăннă [[пуштунсем|пуштун]] çар çынни (тăраканни).]] '''[[Шалпар шăлавар]]'''— пĕçĕ çинче сарлака, пилĕкре пуçтарнă тата ура тунинче пĕрнĕ [[йĕм]]<ref>Этимологический словарь русского языка М. Фасмера</ref>. == Истори == Историре скифсем тата сарматсем шăлавар тăхăнни паллă. Авалхи эллин ăсчахĕ Дион Хрисостом пирĕн ĕмĕрĕн 1-мĕш ĕмĕрĕ вĕçĕнче çапла çырни пур: "Ун çинче шăлавар пулнă, пĕтĕмпех вăл скиф пек тăхăнса çӳренĕ, çурăмне борисфенит пек кĕске те çăмăл хура плащпа витнĕ; вĕсем пĕр скиф йăхĕ пекех пĕтĕмпех хура тумланма юратаççĕ, пулса. Ольвире пурăнаканнисем вара, варварсем хушшинче пурăннипе, грек чĕлхипе аванах пуплемеççĕ пулин те, çапах та «Илиадăна» пурĕ те тенĕ пекех пăхмасăрах пĕлеççĕ". == Тĕрлисем == Раççей империнче çарта çакнашкал шăлаварсем пулнă: * [[генерал]]сен — '''[[чакчир]]'''. * питĕ çатă тăхăнмалли — '''[[рейтуза]]'''. == Галерея == <gallery class="center"> Muszkieterzy.JPG|''Шăлавар'' тăхăннă [[мушкетёрсем]]. Туркестанский солдат в зимней форме.jpg|[[Туркестан]]ри [[касăри батальон]]ăн [[гимнастёрка]] тата [[революцин хĕрлĕ шăлаварĕ|хĕрлĕ шăлавар]] тăхăннă [[ефрейтор]]ĕ, [[Раççей императорĕн çарĕ|Вырăс çарĕ]]. Alex Demianczuk.jpg|Запорожье касакĕн тумне (шăлавар) тăхăннă арçын. Selcuk woman edit.JPG|Шăлавар тăхăннă ватăлнă турчанкă. Jaipur-India n001.jpg|Шăлавар тăхăннă [[Джайпур]]та пурнакан. Salwar pajama pants.jpg|Арçын шăлаварĕ. Inside The Old Terminal Of Kabul International Airport.jpg|[[Кабул]] аэропортĕнче шăлавар тăхăннă пассажирсем. Sirwal.jpg|Шаровары в белом Dmytro Yavornytsky (1855-1940).jpg|[[Дмитрий Яворницкий]] [[Касаксем|касак]] шăлаварĕ тăхăннăскер. Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 15 - Chef de la Police des Vizirs.jpg|Шалавар тăхăннă османсем. (1829) MADDEN, Richard Robert in Syrian Costume.jpg|(1829) Шăлавар тăхăннă [[Мэдден Ричард Роберт|Ричард Роберт Мэдден]] Сирире. Magic City2, Paris, 1913.jpeg|{{small|1913 çулти [[зуав]] стилĕн пайĕ шутланакан seroual йĕмне тăхăннă Франци çарĕнчи алжир салтакĕ.}} </gallery> == Çав. пекех == * [[Хакама]] * [[Галифе]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Шаровары}} * [[Этимологический словарь русского языка М. Фасмера]] * {{кĕнеке|пай= Шаровары|страницы= 505|автор= [[Беловинский Леонид Васильевич| Л. В. Беловинский]]|пуçелĕк= Российский историко-бытовой словарь|вырăн= М.|издательство= Студия «ТРИТЭ» — «Российский архив»|яваплă= {{nobr|А. Л. Налепина}} редакц.|çул= 1999|страниц= 528 |isbn= 5-86566-020-9|тираж = 3 000}} == Каçăсем == * * [http://www.gramota.ru/slovari/dic/?word=шаровары&all=x&lop=x&bts=x&zar=x&ag=x&ab=x&sin=x&lv=x&az=x&pe=x Толковый словарь ] * [https://web.archive.org/web/20101129212230/http://traditions.org.ua/foto/7.html Украинский народный костюм, фото.] [[Категори:Йĕмсем]] [[Категори:Наци тумĕсем]] [[Категори:Поляк наци тумĕ]] [[Категори:Тухăç тумтирĕ]] [[Категори:Касак тумтирĕ]] f3zgnc2psn04gvfnz95a068i8sit7ms 0 107816 878611 876464 2026-11-02T00:57:04Z Krok6kola 27664 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Baş Falakacı.jpg]] → [[File:Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 15 - Chef de la Police des Vizirs.jpg]] [[c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set) 878611 wikitext text/x-wiki [[File:Rosati harem-dance.jpg|thumb|right|450px|[[Гарем]]ре ташлани (Джулио Росати).]] [[File:Afghan royal soldiers of the Durrani Empire.jpg|thumb|Шăлавар тăхăннă [[пуштунсем|пуштун]] çар çынни (тăраканни).]] '''Шалпар шăлавар''', е '''Шалпар'''({{Lang-uk|шаровари}}, {{lang-ar|سِرْوَال}} (''sirwāl''); {{lang-fa|شلوار}} (''šalvâr''); {{lang-ku|شه‌واڵ}} (''shawal''); {{lang-ur|شلوار}} (''shalwâr''); {{lang-tr|şalvar}}; {{lang-az|şalvar}}; {{lang-kk|шалбар}} (''şalbar''); {{lang-bn|সালোয়ার}} (''shalwar'')) — пĕçĕ çинче сарлака, пилĕкре пуçтарнă тата ура тунинче пĕрнĕ [[йĕм]]<ref>Этимологический словарь русского языка М. Фасмера</ref>. Шалпар тата Шăлавар тенисем, чĕлхе историйĕ енчен пăхсан, ахăртнех, дублет пулса тăраççĕ. Анчах та вĕсем пĕлтерĕшĕпе расна. == Истори == Историре скифсем тата сарматсем шăлавар тăхăнни паллă. Авалхи эллин ăсчахĕ Дион Хрисостом пирĕн ĕмĕрĕн 1-мĕш ĕмĕрĕ вĕçĕнче çапла çырни пур: "Ун çинче шăлавар пулнă, пĕтĕмпех вăл скиф пек тăхăнса çӳренĕ, çурăмне борисфенит пек кĕске те çăмăл хура плащпа витнĕ; вĕсем пĕр скиф йăхĕ пекех пĕтĕмпех хура тумланма юратаççĕ, пулса. Ольвире пурăнаканнисем вара, варварсем хушшинче пурăннипе, грек чĕлхипе аванах пуплемеççĕ пулин те, çапах та «Илиадăна» пурĕ те тенĕ пекех пăхмасăрах пĕлеççĕ". == Тĕрлисем == Раççей империнче çарта çакнашкал шăлаварсем пулнă: * [[генерал]]сен — '''[[чакчир]]'''. * питĕ çатă тăхăнмалли — '''[[рейтуза]]'''. == Галерея == <gallery class="center"> Muszkieterzy.JPG|''Шăлавар'' тăхăннă [[мушкетёрсем]]. Туркестанский солдат в зимней форме.jpg|[[Туркестан]]ри [[касăри батальон]]ăн [[гимнастёрка]] тата [[революцин хĕрлĕ шăлаварĕ|хĕрлĕ шăлавар]] тăхăннă [[ефрейтор]]ĕ, [[Раççей императорĕн çарĕ|Вырăс çарĕ]]. Alex Demianczuk.jpg|Запорожье касакĕн тумне (шăлавар) тăхăннă арçын. Selcuk woman edit.JPG|Шăлавар тăхăннă ватăлнă турчанкă. Jaipur-India n001.jpg|Шăлавар тăхăннă [[Джайпур]]та пурнакан. Salwar pajama pants.jpg|Арçын шăлаварĕ. Inside The Old Terminal Of Kabul International Airport.jpg|[[Кабул]] аэропортĕнче шăлавар тăхăннă пассажирсем. Sirwal.jpg|Шаровары в белом Dmytro Yavornytsky (1855-1940).jpg|[[Дмитрий Яворницкий]] [[Касаксем|касак]] шăлаварĕ тăхăннăскер. Les anciens costumes de l'Empire Ottoman - 15 - Chef de la Police des Vizirs.jpg|Шалавар тăхăннă османсем. (1829) MADDEN, Richard Robert in Syrian Costume.jpg|(1829) Шăлавар тăхăннă [[Мэдден Ричард Роберт|Ричард Роберт Мэдден]] Сирире. Magic City2, Paris, 1913.jpeg|{{small|1913 çулти [[зуав]] стилĕн пайĕ шутланакан seroual йĕмне тăхăннă Франци çарĕнчи алжир салтакĕ.}} </gallery> == Çав. пекех == * [[Хакама]] * [[Галифе]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Шаровары}} * [[Этимологический словарь русского языка М. Фасмера]] * {{кĕнеке|пай= Шаровары|страницы= 505|автор= [[Беловинский Леонид Васильевич| Л. В. Беловинский]]|пуçелĕк= Российский историко-бытовой словарь|вырăн= М.|издательство= Студия «ТРИТЭ» — «Российский архив»|яваплă= {{nobr|А. Л. Налепина}} редакц.|çул= 1999|страниц= 528 |isbn= 5-86566-020-9|тираж = 3 000}} == Каçăсем == * * [http://www.gramota.ru/slovari/dic/?word=шаровары&all=x&lop=x&bts=x&zar=x&ag=x&ab=x&sin=x&lv=x&az=x&pe=x Толковый словарь ] * [https://web.archive.org/web/20101129212230/http://traditions.org.ua/foto/7.html Украинский народный костюм, фото.] [[Категори:Йĕмсем]] [[Категори:Наци тумĕсем]] [[Категори:Поляк наци тумĕ]] [[Категори:Тухăç тумтирĕ]] [[Категори:Касак тумтирĕ]] 5g18gdob7om7fdnfgly0y1pld4b7fct 0 130069 878605 878011 2026-11-01T17:36:05Z Maryamariya 40219 Ҫак страницӑна маллла куҫаратӑп 878605 wikitext text/x-wiki  '''''«Туссем»''''' — Дэвид Крейнпа Марта Кауфман ӳкернӗ Америка телекуравӗн ситкомӗ, вӑл 1994 ҫулхи авӑн уйӑхӗн 22-мӗшӗнчен пуҫласа 2004 ҫулхи ҫу уйӑхӗн 6-мӗшӗччен NBC телеканалта эфира тухнӑ, вунӑ сезона тӑсӑлнӑ. Сериалта рольсене Дженнифер Энистон, Кортни Кокс, Лиза Кудроу, Мэтт ЛеБлан, Мэтью Перри тата Дэвид Швиммер выляҫҫӗ. Вӑл Нью-Йоркри Манхэттенра пурӑнакан 20-30 ҫулсенчи ултӑ тус пурнӑҫне кӑтартать. Сериал продюсерӗсем Кевин С. Брайт, Кауфман тата Крейн пулнӑ. Малтанласа Туссем сериала Кауффман тата Крейн ''Инсомния кафе'' ят панӑ пулнӑ. Вӗсем ӑна 1993 ҫулхи чӳк тата раштав уйӑхӗсӗм хушшинче хатӗрлеме пуҫланӑ. Вӗсем ку шухӑшпа Брайта паллаштарса пӗрле NBC телеканала шоуӑн ҫичӗ хутъенлӗ тӗрленчӗке кӑтартнӑ. Сценарине тата ятне темиҫе хут тӳрлетнӗ, улшӑнусем хушшинче ''Улттӑ пӗр пек'' тата ''Хамӑр пекех туссем'' ячӗсем пулнӑ. Юлашкинчен сериала ''Туссем'' ят парса, Калифорнири Бербанк хулинче вырнаҫнӑ [[Warner Bros.|''Warner Bros'']]''. с''тудире ӳкӗрме пуҫланӑ. Хӑй вӑхӑтӗнче сериалӑн вуннӑшӗ сезон тухнӑҫемӗн кашни телефидени рейтингӗнче ҫӳллӗ вырӑн йышӑннӑ, пӗрремӗш вырӑна вара саккӑрмӗш сезон илнӗ. Юлашки сыпӑка эфира кӑларнӑ чухне ӑна 52.5 миллион АПШ телекуракансем пӑхнӑ — вӑл АПШри телевидени кунҫулӗнче пӗр самантра чи нумай куракан пуҫтарнӑ шоу шутӗнче пиллӗкмӗш пулса тухнӑ. 2000-мӗш ҫулсӗнче АПШра эфира тухнӑ тв-кӑларӑмӗсӗм хушшинче вара пӗрремӗш вырӑнта пулнӑ. <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Friends</ref> hleonlk165sgz3usfn1t6eb5l0s9wi5 0 131064 878615 878462 2026-11-02T09:20:35Z Ellodanis5 17302 878615 wikitext text/x-wiki {{Паллă вырăн |Тĕс = Сăрт |Чăвашла ят = Патша сăрчĕ |Ӳкерчĕк = Вид на Государеву гору.jpg |Ӳкерчĕке алпусни = Патша сăрчĕ, Сĕнтĕрвăрри хули |Ӳкерчĕк анлăшĕ = |Вырнаçун ячĕ = Патша сăрчĕ (Государева гора) |Вырнаçу = [[Сĕнтĕрвăрри]] хули, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], Чăваш Ен |Патшалăх = РФ }} '''Патша сăрчĕ''' (вырӑсла „Государева гора“) — Чăваш Енри [[Сĕнтĕрвăрри]] хулин хĕвелтухăç пайĕнче, [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче вырнаçнă сăрт. Сĕнтĕрвăрри хулин символĕсенчен пĕри, кунта туристсем нумай килсе çӳреççĕ. == Тавралăх == Патша сăрчĕ [[Атăл]]ăн сылтăм çыранĕ çинче, Сĕнтĕрвăрри хулин хĕвелтухăç пайĕнче вырнаçнă. Сундырка юханшывĕ Атăла юхса кĕнĕ вырăн унăн çумĕнче. Сăрт айĕнче нумай çăлкуç пур; сăрт çинчен Атăлăн анлă пейзажĕсене курма пулать. == Истори == Малтанах сăрта вырăсла „Высокая“ („Çӳллĕ“) тенĕ пулнă<ref name="ПГ21">{{cite web|url = https://pgn21.ru/news/114106 |title = На один день в Мариинский Посад: что посмотреть без лишних трат и вернуться под большим впечатлением |lang = ru |website = pgn21.ru}}</ref>. <big><big>Чăвашла епле калани паллă мар.</big></big> [[1763]] çулта [[Екатерина II]] императрица Хусана кайнă çул çинче Атăл тăрăх ишсе пынă чухне Сĕнтĕр ялне (халĕ [[Сĕнтĕрвăрри]]) пырса тухнă. Атăл çыранĕнчи илемлĕ пейзажсем ăна кăмăлласа илнĕ. Императрицăн чысне асăнса, вырăнти пуянлăх сăрт çинче уяв ирттернĕ; çакăнтанпа сăрта «Патша сăрчĕ» теççĕ<ref name="Д90">Дмитриев С. К. ''Мариинский Посад: Исторический очерк''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1990. — 173 с. (вырӑсла)</ref><ref name="МП99">''Мариинско-Посадская сторона — новь и старина: летопись района''. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1999. — 149 с. (вырӑсла)</ref>. Халĕ Патша сăрчĕ Сĕнтĕрвăррире туризмăн тĕп вырăнĕсенчен пĕри. == Хальхи тапхăр == [[2025]] çулта «Пурнăçшăн инфраструктура» наци проекчĕ тăрăх Патша сăрчĕнче пысăк благоустройство ирттернĕ: кунта хула сцени, смотровая площадка, кану вырăнĕсем, фотозона, видовые качели, çӳремелли зонăсем тата экотропа йĕркеленĕ<ref name="НП26">{{cite web|url = https://национальныепроекты.рф/news/mariinskiy-posad-v-chuvashii-stal-pobeditelem-mezhdunarodnoy-premii |title = Мариинский Посад в Чувашии стал победителем международной премии |lang = ru |website = национальныепроекты.рф}}</ref>. Сăрт çинче смотровая вышка тата ачасем вылямалли городок (качелисемпе) пур; Атăлалла анмалли хăюллă чуркăмăс хатĕрленĕ. Хиелле те, каçалла та кунта ларса кĕтсе илме пулать<ref name="ПГ21" />. [[2026]] çулхи [[нарăс]] уйăхĕнче «Патша сăрчĕ» (Государева гора) благоустройство проекчĕшĕн Сĕнтĕрвăрри хули тĕнчери ADDAWARDS премиин „Городская среда“ номинацийĕнче пĕрремĕш вырăна тухнă<ref name="НП26" /><ref name="RN26">{{cite web|url = https://runews24.ru/cheboksary/18/02/2026/proekt-blagoustrojstva-gosudareva-gora-v-gorode-mariinskij-posad-udostoilsya-prestizhnoj-nagradyi |title = Проект благоустройства «Государева гора» в городе Мариинский Посад удостоился престижной награды |lang = ru |website = runews24.ru}}</ref>. == Герб == Сĕнтĕрвăрри муниципаллă округĕн (малтан — районăн) гербĕнче икĕ ылтăн сăрт, симĕс тăрăсемпе, сăнарланă; вĕсен хыçĕнче Патша сăрчĕ пулать. Гербĕн тепĕр пайĕ — Гессен полосаллă арăсланĕ, вăл хулана ятне панă императрица Мария Александровнăна пĕлтерет. Герба [[2003]] çулхи [[çĕртме, 27]] йышăннă, ăна патшалăх геральдика регистрне (№ 1750) кĕртнĕ; ӳкерчĕкĕн авторĕ — ӳнерçĕ-геральдист Вадим Шипунов<ref name="ГЕРБ">{{cite web|url = https://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/mar_posa.htm |title = Мариинско-Посадский район (гербы) |lang = ru |website = heraldicum.ru}}</ref><ref name="герб">{{cite web|url = https://geraldika.ru/s/23083 |title = Герб Мариинско-Посадского муниципального округа |lang = ru |website = geraldika.ru}}</ref>. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Сĕнтĕрвăрри]] * [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]] * [[Атăл]] * [[Екатерина II]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]] [[Категори:Чăваш Енĕн географийĕ]] [[Категори:Çутçанталăк]] h5u2d3v326h0ax0uenavuvx0wkwngeb 0 131093 878600 2026-11-01T12:35:20Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Automated online assistant.png|thumb|170px|An automated online assistant providing customer service on a web page<br><big>Автоматизациленĕ онлайн-пулăшавçă, веб-страницăра (Тетелте) клиентсемпе ĕçлессине тивĕçтерекенскер</big>]] '''Юрилле интеллектпа усă курасси''' (Юрилле интеллектăн килтерĕшĕсем, апплика...» 878600 wikitext text/x-wiki [[File:Automated online assistant.png|thumb|170px|An automated online assistant providing customer service on a web page<br><big>Автоматизациленĕ онлайн-пулăшавçă, веб-страницăра (Тетелте) клиентсемпе ĕçлессине тивĕçтерекенскер</big>]] '''Юрилле интеллектпа усă курасси''' (Юрилле интеллектăн килтерĕшĕсем, аппликацийĕсем) == ИИ килтерĕшĕсем (аппликацийĕсем) пур сферăсен ят-йышĕ == * [[Символсене оптикăлла палласа илесси]] * [[Алçырулла кӳртĕме палласа илесси]] * [[Пуплеве палласа илесси]] * [[Сăн-сăпатсене палласа илесси]] * [[Шутлав хайласлăхĕ]] ([[:en:Computational creativity]]) * [[Компьютерла куру]], [[виртуаллă реаллĕх]] тата [[сӳретсене майлаштарасси]] * [[Юрилле пурнăç]] * [[Автоматизаци]] * [[Панăлăхсене тупса илесси]] * [[Пĕлĕве курăмлатасси]] * [[Семантикăлла карта]] == Каçăсем == * {{cite journal |url = https://www.science.org/doi/10.1126/science.aap8062 |title = What can machine learning do? Workforce implications |author = Erik Brynjolfsson, Tom Mitchell |date = 2017-12-22 |journal = Science |volume = 358 |issue = 6370 |pages = 1530–1534 |doi = 10.1126/science.aap8062 |pmid = 29269459 |access-date = 2024-03-19 |ref = Что может машинное обучение? Последствия для рабочей силы }} * {{cite web |url = https://www.uplab.ru/blog/artificial-intelligence/ |title = Как искусственный интеллект повлиял на поисковые системы |author = Алексей Семёнов |date = 2018-07-25 |website = Uplab.ru |access-date = 2024-03-19 |ref = ИИ и поисковые системы }} * {{cite web |url = https://ria.ru/20240213/yandeks-1927053240.html |title = «Яндекс» представил нейробраузер |author = |date = 2024-02-13 |website = [[РИА Новости]] |access-date = 2024-03-20 |ref = «Яндекс» представил нейробраузер }} * {{cite web |url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-12-08/why-2015-was-a-breakthrough-year-in-artificial-intelligence |title = Why 2015 Was a Breakthrough Year in Artificial Intelligence |author = Jack Clark |date = 2015-12-08 |website = [[Bloomberg]] |access-date = 2024-03-20 |ref = Почему 2015 год стал годом прорыва в области искусственного интеллекта }} * {{cite web |url = https://techxplore.com/news/2022-11-laundrograph-deep-anti-money-laundering-efforts.html |title = LaundroGraph: Using deep learning to support anti-money laundering efforts |author = Ingrid Fadelli |date = 2022-11-24 |website = Tech Xplore |access-date = 2024-03-21 |ref = LaundroGraph: использование глубокого обучения для поддержки усилий по борьбе с отмыванием денег }} * {{cite web |url = https://www.securitylab.ru/news/542793.php |title = Израиль представляет «Кибер-Купол»: цифровой аналог знаменитого «Железного купола» |author = |date = 2023-10-18 |website = [[Securitylab.ru]] |access-date = 2024-03-21 |ref = Израиль представляет «Кибер-Купол» }} {{Тулаш каçăсем}} {{Юрилле интеллект}} {{stub}} [[Категори:Юрилле интеллект]] [[Категори:Юрилле интеллектпа усă курасси| ]] qyup94y9i1cen6pbq3etx2fibkghhsw 14 131094 878601 2026-11-01T12:38:50Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «{{Catmore}} [[Категори:Юрилле интеллект]]» 878601 wikitext text/x-wiki {{Catmore}} [[Категори:Юрилле интеллект]] g8yrs4bs4eiw1qbxh8rzhxpqivkk2yn 0 131095 878602 2026-11-01T13:38:50Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Braitenberg vehicle (simulation made with breve).jpg|thumb|right|A [[Braitenberg vehicle]], able to navigate by light detection]] '''Юрилле пурнăç''' (акăлч. a-life: artificial life тенинчен), пурнăçăн компьютерланă моделĕ; анчах та ку ăнлав пробиркăри юрилле пурнăçа та ({{lang-en|wet alife}}) çавăрса илет == Каçăсем == * {{cite web |title...» 878602 wikitext text/x-wiki [[File:Braitenberg vehicle (simulation made with breve).jpg|thumb|right|A [[Braitenberg vehicle]], able to navigate by light detection]] '''Юрилле пурнăç''' (акăлч. a-life: artificial life тенинчен), пурнăçăн компьютерланă моделĕ; анчах та ку ăнлав пробиркăри юрилле пурнăçа та ({{lang-en|wet alife}}) çавăрса илет == Каçăсем == * {{cite web |title = Интернациональное сообщество искусственной жизни (ISAL) |url = http://www.alife.org/ |publisher = alife.org |access-date = 2012-11-22 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6CYbHWTMe?url=http://www.alife.org/ |archive-date = 2012-11-30 }} * {{cite web |title = Artificial Life (журнал) |url = http://www.mitpressjournals.org/loi/artl |publisher = mitpressjournals.org |access-date = 2012-11-22 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6CYbI9eAo?url=http://www.mitpressjournals.org/loi/artl |archive-date = 2012-11-30 }} * {{cite web |title = Biota.org Онлайн-журнал |url = http://www.biota.org |publisher = biota.org |access-date = 2012-11-22 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6CYbIs8Qj?url=http://www.biota.org/ |archive-date = 2012-11-30 }} * {{cite web |title = Модельный одноклеточный организм Protozoon |url = http://www.evolbiol.ru/thoughts.htm#protozoon |publisher = A.Markov |author = A.Markov |access-date = 2012-11-22 |archive-url = |archive-date = }} * {{cite web | title = Статья «Эволюция и искусственная жизнь» | url = https://www.computer-museum.ru/histsoft/alife.htm | publisher = Совет Виртуального компьютерного музея | author = Сергей Бобровский | access-date = 2012-11-22 }} * {{cite web |title = Нано Сапиенс - электронная версия книги "Nano Sapiens, или Молчание небес" |url = https://samlib.ru/k/kishinec_w_m/nanosapiens.shtml |author = Кишинец, Владимир Михайлович |description = Сокращенный электронный вариант книги "Nano Sapiens, или Молчание небес" |access-date = 2012-11-22 }} * {{cite web |title = В колыбели атомной бомбы рождается новая форма жизни |url = http://www.membrana.ru/particle/407 |publisher = MEMBRANA |author = Леонид Попов |date = 2005-02-02 |access-date = 2012-11-22 }} [[Категори:Юрилле пурнăç|*]] [[Категори:Эволюци алгоритмĕсем]] {{Внешние ссылки}} <!--Interlanguage links--> 9bix5xt8t6yll25wxnzukso1uyxn13t 0 131096 878603 2026-11-01T16:34:38Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[Ӳкерчĕк:Nikolay Chernyshevsky2.jpg|мини|Н. Г. Чернышевский]] '''Тĕрлĕ-мерлĕ чын''', чăвш словарĕсенче втларах чухне «дворян мар» тесе ăнлантарнă. Анчах та вĕсем ытти сословисене те кĕмен.» 878603 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Nikolay Chernyshevsky2.jpg|мини|Н. Г. Чернышевский]] '''Тĕрлĕ-мерлĕ чын''', чăвш словарĕсенче втларах чухне «дворян мар» тесе ăнлантарнă. Анчах та вĕсем ытти сословисене те кĕмен. qkx8kfq2qvip0ov6v712az4cfkh0vpq 10 131097 878607 2026-11-01T18:50:55Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Пустошь Экингерсанд, национальный парк Дрентс-Фрисе Волд, Фрисландия, Нидерланды» 878607 wikitext text/x-wiki Пустошь Экингерсанд, национальный парк Дрентс-Фрисе Волд, Фрисландия, Нидерланды bdyze2euicg4wdnkbgh4pvqep1mpwzp 10 131098 878608 2026-11-01T18:51:09Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Aekingerzand Nationaal Park Drents-Friese Wold. 11-08-2025. (actm.) 10.jpg» 878608 wikitext text/x-wiki Aekingerzand Nationaal Park Drents-Friese Wold. 11-08-2025. (actm.) 10.jpg q9zvr7w01zrmz0jwyx7hm4bw9s2qq3k 0 131099 878609 2026-11-01T19:20:28Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[Ӳкерчĕк:Уголок покупателя в магазине.JPG|thumb|]] '''Вăтăравçăсен тивĕç-ирĕкĕсене хӳтĕлесси''' == Çавăн пекех == * [[Всемирный день защиты прав потребителей]] * [[Книга жалоб и предложений]] * [[Потребительский экстремизм]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [...» 878609 wikitext text/x-wiki [[Ӳкерчĕк:Уголок покупателя в магазине.JPG|thumb|]] '''Вăтăравçăсен тивĕç-ирĕкĕсене хӳтĕлесси''' == Çавăн пекех == * [[Всемирный день защиты прав потребителей]] * [[Книга жалоб и предложений]] * [[Потребительский экстремизм]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://ec.europa.eu/consumers/index_en.htm Защита прав потребителей — генеральный директорат здравоохранения и дел потребителей Евросоюза]{{ref|en}} * [http://pravdop.com/publications/kommentarii_zakonodatelstva/249/ Бузинный А. Защита прав потребителей: как обосновать свою позицию?] {{Внешние ссылки}} [[Категори:Вăтăравçăсем]] [[Категори:Элтешле пĕрлĕх]] jibl8dl6gunp6r33d3nx2jr7bu0loiw 0 131100 878612 2026-11-02T06:18:27Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Аврутина Аполлинария Сергеевна.jpg|thumb|Аврутина Аполлинария Сергеевна]] '''Аполлина́рия Сергеевна Авру́тина''' (çур.: [[20, юпа]], [[1979]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[Раççей]]ри ориенталист-тюрколог, лингвист, куçаруçă, пĕрлĕх ĕçлевçи. <bi...» 878612 wikitext text/x-wiki [[File:Аврутина Аполлинария Сергеевна.jpg|thumb|Аврутина Аполлинария Сергеевна]] '''Аполлина́рия Сергеевна Авру́тина''' (çур.: [[20, юпа]], [[1979]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[Раççей]]ри ориенталист-тюрколог, лингвист, куçаруçă, пĕрлĕх ĕçлевçи. <big><big>2026-мĕш çулхи ноябрĕн 6-мĕшĕнче вăл Шупашкарта çакншкал вырăсла пĕлтеревпе тухма тивĕçлĕ: Чувашский язык как ядро национальной идентичности: исторический опыт и современные вызовы (Чăваш чĕлхи — нацилле камлăхăн тĕшшши: историлле оппăт тата хальхи самана чĕнĕвĕсем>)<ref>[https://www.chgign.ru/a/news/6685.html Программа Всероссийской научно-практической конференции «Чувашский литературный язык в судьбе народа»]</ref></big> == Асăрхавсем== {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://spbu.academia.edu/ApollinariaAvrutina Публикации научных работ на academia.edu] * [http://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=254445 Публикации научных работ на eLibrary.ru] {{внешние ссылки}} {{DEFAULTSORT:Аврутина, Аполлинария}} [[Категори:Раççей филологĕсем]] [[Категори:Раççей тюркологĕсем]] [[Категори:Женщины-учёные]] [[Категори:Доктора филологических наук]] [[Категори:Выпускники восточного факультета Санкт-Петербургского государственного университета]] [[Категори:Выпускники Колумбийского университета]] [[Категори:Преподаватели восточного факультета Санкт-Петербургского государственного университета]] [[Категори:Сотрудники Колумбийского университета]] [[Категори:Колумнисты России]] [[Категори:Колумнисты Турции]] [[Категори:Выпускники Санкт-Петербургского государственного университета]] [[Категори:Члены Союза писателей Санкт-Петербурга]] tiix19lsp7jmjuc2csrs8lb1so46ddm 0 131101 878613 2026-11-02T09:15:51Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «'''Функцисен матрици''' вăл — функцисенчен тăракан матрица: : <math>F = \begin{pmatrix} f_{11} & f_{12} &\cdots & f_{1n} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ f_{i1} & f_{i2} & \cdots & f_{in} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ f_{n1} & f_{n2} & \cdots & f_{nn} \end{pmatrix}</math>, кунта <math>F</math> — матрицăн пĕтĕмĕшле символĕ, <math>f_{11}, ... ,f_{nn}</math> — м...» 878613 wikitext text/x-wiki '''Функцисен матрици''' вăл — функцисенчен тăракан матрица: : <math>F = \begin{pmatrix} f_{11} & f_{12} &\cdots & f_{1n} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ f_{i1} & f_{i2} & \cdots & f_{in} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ f_{n1} & f_{n2} & \cdots & f_{nn} \end{pmatrix}</math>, кунта <math>F</math> — матрицăн пĕтĕмĕшле символĕ, <math>f_{11}, ... ,f_{nn}</math> — матрицăн элеменчĕсем-функцисем. == Вуламалли == [[Категори:Матрицăсем]] [[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]] [[Категори:Математикăлла анализ]] jg69pe4izve3sqdt4okva6tsuqaetwl 878614 878613 2026-11-02T09:16:48Z Ellodanis5 17302 878614 wikitext text/x-wiki '''Функцисен матрици''' вăл — функцисенчен тăракан матрица: : <math>F = \begin{pmatrix} f_{11} & f_{12} &\cdots & f_{1n} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ f_{i1} & f_{i2} & \cdots & f_{in} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ f_{n1} & f_{n2} & \cdots & f_{nn} \end{pmatrix}</math>, кунта <math>F</math> — матрицăн пĕтĕмĕшле символĕ, <math>f_{11}, ... ,f_{nn}</math> — матрицăн элеменчĕсем-функцисем. == Вуламалли == * Л. Д. Кудрявцев. Функциональный определитель // Математическая энциклопедия : [в 5 т.] / Гл. ред. И. М. Виноградов. — М.: Советская энциклопедия, 1985. — Т. 5: Слу — Я. — 1248 стб. : ил. — 147 300 экз.— Акăлчанла куçару: Functional determinant. Encyclopedia of Mathematics. EMS Press. [[Категори:Матрицăсем]] [[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем]] [[Категори:Математикăлла анализ]] lfwysredslia6ody15vdyz6yc8rxche 0 131102 878616 2026-11-02T10:40:43Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «'''Дирак мтрицисем''' (е '''гамма-матрицăсем''') тесе <math>\displaystyle\{ \gamma^\mu, \gamma^\nu \} = \gamma^\mu \gamma^\nu + \gamma^\nu \gamma^\mu = 2 \eta^{\mu \nu} I</math> танлашăва тивĕçтерекен матрицăсен ушкăнне калаççĕ. Кунта <math>\eta^{\mu \nu}</math> ĕнтĕ <math>\left(+---\right)</math> сигнатураллă [[Минковски метрики]] пулать,...» 878616 wikitext text/x-wiki '''Дирак мтрицисем''' (е '''гамма-матрицăсем''') тесе <math>\displaystyle\{ \gamma^\mu, \gamma^\nu \} = \gamma^\mu \gamma^\nu + \gamma^\nu \gamma^\mu = 2 \eta^{\mu \nu} I</math> танлашăва тивĕçтерекен матрицăсен ушкăнне калаççĕ. Кунта <math>\eta^{\mu \nu}</math> ĕнтĕ <math>\left(+---\right)</math> сигнатураллă [[Минковски метрики]] пулать, {{math|''I''}} — [[пĕрчĕлле матрица]], фигурăлла хăлăпкасем [[антикоммутатор]]а кăтартаççĕ. Дирак матрицисене тăватă хапаллă уçлăхра, сăмахран, ак çапла суйласа илме пулать: <math> \gamma^0 = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & -1 \end{bmatrix}, \quad \gamma^1 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 0 & 1 \\ 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -1 & 0 & 0 \\ -1 & 0 & 0 & 0 \end{bmatrix}, \quad \gamma^2 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 0 & -i \\ 0 & 0 & i & 0 \\ 0 & i & 0 & 0 \\ -i & 0 & 0 & 0 \end{bmatrix}, \quad \gamma^3 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & -1 \\ -1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \end{bmatrix} </math> (Дирак курăмлатăвĕ; çавăн пекех [[Вейль, Герман|Вейль]] тата [[Майорана, Этторе|Майорана]]) курăмлатăвĕсем те пур.) === Пиллĕкмĕш гамма-матрица, γ⁵ === : <math> \gamma^5 = i\gamma^0\gamma^1\gamma^2\gamma^3 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \\ 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \end{bmatrix} </math> (Дирак курăмлатăвĕ). == Çавăн пекех == * [[Дирак танлашăвĕ]] * [[Кватернион]]сем * [[Фирц çавахлăхĕ]]сем == Литература == * Зи Э. Квантовая теория поля в двух словах. — Ижевск: РХД, 2009. — 632 с. * Пескин М., Шредер Д. Введение в квантовую теорию поля. — Ижевск: РХД, 2002. — 784 с. * W. Pauli. Contributions mathématiques à la théorie des matrices de Dirac (фр.) // Ann. Inst. Henri Poincaré[англ.] : magazine. — 1936. — Vol. 6. — P. 109. {{Куçармалла|en|Gamma matrices}} [[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем|Дирак]] [[Категори:Уйăн квантла теорийĕ]] [[Категори:Квантла механика]] 9ufhh9xbvtf12dh9pd3qybcps7jt9wg 878617 878616 2026-11-02T10:41:50Z Ellodanis5 17302 878617 wikitext text/x-wiki '''Дирак матрицисем''' (е '''гамма-матрицăсем''') тесе <math>\displaystyle\{ \gamma^\mu, \gamma^\nu \} = \gamma^\mu \gamma^\nu + \gamma^\nu \gamma^\mu = 2 \eta^{\mu \nu} I</math> танлашăва тивĕçтерекен матрицăсен ушкăнне калаççĕ. Кунта <math>\eta^{\mu \nu}</math> ĕнтĕ <math>\left(+---\right)</math> сигнатураллă [[Минковски метрики]] пулать, {{math|''I''}} — [[пĕрчĕлле матрица]], фигурăлла хăлăпкасем [[антикоммутатор]]а кăтартаççĕ. Дирак матрицисене тăватă хапаллă уçлăхра, сăмахран, ак çапла суйласа илме пулать: <math> \gamma^0 = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & -1 \end{bmatrix}, \quad \gamma^1 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 0 & 1 \\ 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -1 & 0 & 0 \\ -1 & 0 & 0 & 0 \end{bmatrix}, \quad \gamma^2 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 0 & -i \\ 0 & 0 & i & 0 \\ 0 & i & 0 & 0 \\ -i & 0 & 0 & 0 \end{bmatrix}, \quad \gamma^3 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & -1 \\ -1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \end{bmatrix} </math> (Дирак курăмлатăвĕ; çавăн пекех [[Вейль, Герман|Вейль]] тата [[Майорана, Этторе|Майорана]]) курăмлатăвĕсем те пур.) === Пиллĕкмĕш гамма-матрица, γ⁵ === : <math> \gamma^5 = i\gamma^0\gamma^1\gamma^2\gamma^3 = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \\ 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 \end{bmatrix} </math> (Дирак курăмлатăвĕ). == Çавăн пекех == * [[Дирак танлашăвĕ]] * [[Кватернион]]сем * [[Фирц çавахлăхĕ]]сем == Литература == * Зи Э. Квантовая теория поля в двух словах. — Ижевск: РХД, 2009. — 632 с. * Пескин М., Шредер Д. Введение в квантовую теорию поля. — Ижевск: РХД, 2002. — 784 с. * W. Pauli. Contributions mathématiques à la théorie des matrices de Dirac (фр.) // Ann. Inst. Henri Poincaré[англ.] : magazine. — 1936. — Vol. 6. — P. 109. {{Куçармалла|en|Gamma matrices}} [[Категори:Матрицăсен тĕлĕшĕсем|Дирак]] [[Категори:Уйăн квантла теорийĕ]] [[Категори:Квантла механика]] 6f3pkw7pfnj0inyidtdncis26qkdndj 14 131103 878618 2026-11-02T10:43:40Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «{{Catmore}} [[Категори:Квантла механика]]» 878618 wikitext text/x-wiki {{Catmore}} [[Категори:Квантла механика]] io5ypahhz851qrvn994hdz88aneoj6s