Чăваш чĕлхи

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="cv">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>cvwiki</dbname>
    <base>https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Ятарлă</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Сӳтсе явасси</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хутшăнакан</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хутшăнаканăн канашлу страници</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеди сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ӳкерчĕк</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблона сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Пулăшу</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Пулăшăва сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорине сӳтсе явмалли</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Чăваш чĕлхи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5</id>
    <revision>
      <id>879413</id>
      <parentid>876126</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23810" sha1="sze3jhrtr9uyv9z497hbp0tpawrurk0" xml:space="preserve">{{Чĕлхе
|тĕс = алтай
|ят = Чăваш чĕлхи
|тăван ят = {{unicode|Чăваш чĕлхи}}
|патшалăхсем = [[Раççей]]
|регионсем = [[Чăваш Республики]], [[Тутарстан]], [[Пушкăрт Республики]], [[Самар облаçĕ]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]], [[Сарăту облаçĕ]]
|официаллă чĕлхе = [[Чăваш Республики]]
|йĕркелесе пыраканĕ =
|калаçакансен йышĕ = ~1,3 млн.
|рейтинг =
|статус = хăрушлăхра
|çухалнă =
|категори = [[Еврази чĕлхисем]]
|классификаци =
[[Алтай чĕлхисем|Алтай çемьйи]]
:[[Терĕк чĕлхисем|Тĕрĕк турачĕ]]
::[[Пăлхар чĕлхисем|Пăлхар ушкăнĕ]]
|çыру = [[кириллица]] ([[чӑваш алфавичӗ]]) 
|ГОСТ 7.75–97 = чув 795
|ISO1 = cv
|ISO2 = chv
|ISO3 = chv
}}

'''Чăваш чĕлхи''' — [[Чăваш]] халăхĕн чĕлхи. Çавăн пекех, тĕрĕк чĕлхисен йышĕнчи  пăлхар ушкăнне кĕрекен пĕртен-пĕр чĕрĕ чĕлхе. Ку ушкăна тата [[Атăлçи Пăлхар]]ăн чĕлхипе [[хасар чĕлхи]] те кĕнĕ. Чăваш чĕлхи [[Чăваш Республики|Чăваш республикинче]] [[патшалăх чĕлхи]] шутланать. Чăваш чĕлхине пĕлекен йышĕ — 1,3 млн. çын яхăн (2002 çулхи кăтарту). Йăлана кĕнĕ тăрăх чăваш чĕлхине виçĕ диалект çине уйăраççĕ: тури (вирьял), анатри тата мал (е анат) енчи. Чӑваш чӗлхине халаллас тӗллевпе [[Ака, 25|ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ре [[Чăваш чĕлхи кунĕ|Чӑваш чӗлхи кунне]] палăртаççĕ.

== Чăваш чĕлхин паллăрах енĕсем ==

Чăваш чĕлхи - сăмах тытăмĕ енĕпе [[агглютинациллĕ чĕлхесем|агглютинациллĕ]], фонетика  енĕпе [[сингармонизм]]лă чĕлхе. Ку енсемпе вăл ытти тĕрĕк чĕлхисенчен ытлашши нимпех те уйралса тăмасть темелле.

== Чăваш чĕлхин диалекчĕсем ==
Хуть те мĕнле чĕлхе те талккăшпех пĕр тĕрлĕ тăрăмра тăмасть. Чăваш чĕлхи те ку тĕлĕшпе ыттисенчен уйрăм мар. Вăл та тĕрлĕрен [[идиом]]сем çине пайланать. Çавăн пек идиомсенчен чи паллăраххисем —  [[Диалект|диалектсем.]] Калас пулать, паянхи наука чĕлхе тата диалект хушшинчи чикĕсене яр уççăн палăртма пĕлмест. Çавна пула кунта тĕрлĕрен туртăмсем пулма пултараççĕ. Хуть те мĕнле пулсан та, чăваш диалекчĕсене виçĕ тĕрлĕ туса кăтартни вырăнлăрах.&lt;ref&gt;http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=1466&lt;/ref&gt;
*Тури диалект, е вирьял диалекчĕ.
*Анат енчи диалект.
*Анатри диалект.

Палăртас пулать, чăваш [[этнос]]ĕ [[этнографи ушкăнĕ]]сем çине те çакнашкалах пайланать.&lt;ref&gt;http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3907&lt;/ref&gt; Ун пек пайланусем пĕр-пĕринпе мая килни тĕпчевçĕсемшĕн те, ыттисемшĕн те питĕ меллĕ. 
Диалектсем тата вакрах идиомсем çине — [[калаçусем]] çине — пайланаççĕ. Хăш чухне вĕсене пуплевсем тени те пулать. 

=== Вырăнти калаçусем ===
* Сĕнтĕр калаçăвĕ 
** Сĕнтĕр вак калаçăвĕ
** Пушкăрт вак калаçăвĕ
* Муркаш-Етĕрне калаçăвĕ
** Муркаш вак калаçăвĕ
** Етĕрне вак калаçăвĕ
** Ишлей вак калаçăвĕ
* Шупашкар калаçăвĕ
* Хĕрлĕ Чутай калаçăвĕ
* Нурăс-Элĕк калаçăвĕ
* Патăрьел калаçăвĕ
** Патăрьел вак калаçăвĕ
** Елчĕк вак калаçăвĕ
* Первомайски калаçăвĕ
* Йĕпреç-Тăвай калаçăвĕ
** Йĕпреç вак калаçăвĕ
** Тăвай вак калаçăвĕ
* Çĕрпӳ-Сĕнтĕрвăрри калаçăвĕ
* Кĕçĕн Çавал калаçăвĕ
* Вăрмар калаçăвĕ
* [[Пушкарт пуплевĕ]]

== Чăвашла тухакан массăллă информаци хатĕрĕсем ==
[[Чăвашла тухакан хаçат-журнал]], радиокăларăмсемпе телепередачăсем Чăваш Енре те, ун тулăшĕнче те тухаççĕ.
* [[Сăвар телеканал|&quot;Сăвар&quot; телеканал]]&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/1262.html «Сăвар» TV канал уçăлнă]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://suvars.livejournal.com/8249.html «Suvar» TV kanal uşălnă]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.youtube.com/user/suvartv&lt;/ref&gt;{{ref-cv}}

== Усă куракан кодлăхĕсем ==
Вырăс кодлăхĕсене хушса тунă 4 ятарлă саспаллисем çакăн пек вырнаçтарнă:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
 |-
 ! width=&quot;10%&quot; | &lt;code&gt;Символ&lt;/code&gt; || width=&quot;20%&quot; | &lt;code&gt;HTML&lt;/code&gt; || width=&quot;20%&quot; | &lt;code&gt;Latin 1+A&lt;/code&gt; || width=&quot;15%&quot; | &lt;code&gt;[[Unicode]]&lt;/code&gt; || width=&quot;15%&quot; | &lt;code&gt;[[UTF-8]]&lt;/code&gt; || width=&quot;10%&quot; | &lt;code&gt;[[CP1251]](чув.)&lt;/code&gt; || width=&quot;10%&quot; | &lt;code&gt;[[CP866]](чув.)&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ӑӑ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1232; &amp;amp;#1233;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#258; &amp;amp;#259;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4D0 4D1&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D3.90 D3.91 &lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8C 9C&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F2 F3&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ӗӗ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1238; &amp;amp;#1239;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#276; &amp;amp;#277;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4D6 4D7&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D3.96 D3.97&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8D 9D&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F4 F5&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ҫҫ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1194; &amp;amp;#1195;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#199; &amp;amp;#231;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4AA 4AB&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D2.AA D2.AB&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8E 9E&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F6 F7&lt;/code&gt;
 |-
 ! &lt;code&gt;Ӳӳ&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#1266; &amp;amp;#1267;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;&amp;amp;#376; &amp;amp;#255;&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;4F2 4F3&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;D3.B2 D3.B3&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;8F 9F&lt;/code&gt; || &lt;code&gt;F8 F9&lt;/code&gt;
 |}
Ăнлантаркăч: Latin 1+A кириллица кодлăхĕ пулмасассăн та, ăна пĕтĕм саспалли курăнасси валли тăтăшах усă кураççĕ.

== Чӑваш ҫырулӑхӗ ==
Халӗ [[Чӑваш алфавичӗ]]
{| style=&quot;font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ӑ]] ӑ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ӗ]] ӗ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ҫ]] ҫ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | [[Ӳ]] ӳ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Щ щ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ъ ъ
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|
|
|
|}

== Чăваш чĕлхине тĕпченин историйĕ ==
'''Тĕп статья: [[Чăваш чĕлхине тĕпченин кун-çулĕ]].'''

== Чĕлхен хальхи тăрăмĕ ==
[[XX ĕмĕр|XX]] вĕçĕнче — [[XXI ĕмĕр]] пуçламăшĕнче чăваш чĕлхин аталану хăвачĕ чакать. Пурнăçра усă кураслăхĕ йăшса пырать. Калаçакансен йышĕ пĕчĕкленсе пырать. Çакăн сăлтавĕсене уçăмлăн тата тĕплĕн палăртасси тата унашкал лару-тăруран тухас çулсене уçăмлатасси хăйне майлă кăткăс ыйту шутланать. Анчах та тÿрех паллă, ку ĕçре  патшалăхăн вăйăмĕ пысăк пулма тивĕçлĕ. Влаç ресурсĕне вăя кĕртмесĕр çитĕнÿсем тума майсем çукраххи витĕр курăнса тăрать.   

ЮНЕСКО евичĕпе, чăваш чĕлхи тĕнчери чĕрĕ халăхсен çухалса пыракан чĕлхесен ушкăнне лекнĕ.

Чăваш чĕлхине Чăваш Енĕн патшалăх чĕлхисенчен пĕри тесе саккун йĕркипе çирĕплетнĕ пулсан та, республика пуçлăхĕсемпе ытти официаллă çынсем  ытларах вырăс чĕлхипе çеç  пуплеççĕ, хут ĕçĕсене майлаштараççĕ. ([[Вырăс чĕлхи]] [[Чăваш Республики|Чăваш республикинче]] чăваш чĕлхипе пĕр тан [[патшалăх чĕлхи]] шутланать тенипе пуль.) Кулленхи хутшăнусенче те чăваш çыннине, — хальхи саманари пулăмсене ăнлантарма чăваш терминĕсене пурнăçа кĕртменнипе тата ытти сăлтавсене пула, — чăвашлăхра калаçма кансĕртерех. Çак вара каллех хальхи тапхăрти чĕлхен лару-тăрăвне хăрушлатать&lt;ref&gt;[http://www.cv-haval.org/ru/node/54 Эктор Алос-и-Фонт. Чăваш Республикинчи чĕлхе политикин хаклавĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731161614/https://www.cv-haval.org/ru/node/54 |date=2020-07-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/7684.html Чăваш чĕлхи комиссийĕ чĕлхе хӳтĕлевçин ĕç вырăнне туса хума сĕннĕ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/7633.html Чарăну ячĕсенче чăваш чĕлхи таврăна пуçланă]&lt;/ref&gt;.
Паянкун чăвашсем хушшинче чăвашла-вырăсла тута-масана шута илмесĕр &quot;хутăш&quot; пупленине тăтăшах илтме пулать, сăмахран: &quot;Эп ĕнер сан патна  шăнкăравлаймарăм, уçăлса  çуреме чĕнесшĕнччĕ. Халь вара акка патне хулана каяп &quot; вырăнне {{Цитата пуçламăшĕ}}Эпĕ  ĕнер сан патне свонит тăвамарăм, кулят тума пригласит тăвасшăнччĕ. Халь вара тётя патне хулана каяп.{{Цитата вĕçĕ}}.

ЧНК пĕлтернипе, чăвашла пĕлекенсен йышĕ çулсерен чакать&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/7731.html Чăвашла халăхăн миçе проценчĕ калаçать?]&lt;/ref&gt;.

Юлашки тапхăрта Мускаври ертӳçĕсем, уйрăмах вĕрентӳ шаралăхĕ, шкулта чĕлхесене вĕрентессине юри пăтраштарса тăнине, халăхсене хирĕçтермелли сăлтавсем шыранине палăртатпăр.

Чăваш Республикин ертӳлĕхĕ Тăван чĕлхе пуянлăхне, халăх йăли-йĕркисен пархатарне тĕнче умне кăларма тата вĕрентӳ ĕçĕнче усă курма çителĕклĕ тăрăшмасть&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/content%2F3038-Чӑваш%20ваттисен%20тӗп%20канашӗн%20йышӑнӑвӗ.html ЧĂВАШ ВАТТИСЕН ТĔП КАНАШĔН ЙЫШĂНĂВĔ]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/content%2F3037-На%20чувашском%20конь%20еще%20не%20валялся....html Виталий Станьял: На чувашском конь еще не валялся...]&lt;/ref&gt;

2017 çулта «Ирĕклĕх» хастарĕсем ЧР Элтеперĕ Михаил Игнатьев, Иван Моторин, Владимир Филимонов ячĕпе сĕнӳсем янă. Вĕсем чĕлхе тытăмĕнчи ыйтусене уçăмлатма сĕннĕ&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/15547.html «Ирӗклӗх» тӳре-шарана чӑвашла диктант ҫыртарма сӗннӗ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://moygorod-online.ru/society/society_29944.html «Ирӗклӗх» предложили Игнатьеву и его подчиненным написать диктант на чувашском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421053135/https://moygorod-online.ru/society/society_29944.html |date=2021-04-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Чăваш чĕлхипе ытти чĕлхесем хушшинчи çыхăнусем ==

Чăваш чĕлхипе япон чĕлхи хушшинчи çыхăнусем çинчен [[япон чĕлхи]] ятлă статьяра вулама пултаратăр.

Герман чĕлхисен хальхи чăваш чĕлхипе чылай пĕрлехи лексика никĕсĕ&lt;ref&gt;[http://www.v-stetsyuk.name/ru/Alterling/Germanic/ChuvGer.html Общая лексика чувашского и германских языков]&lt;/ref&gt;.

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш чĕлхи кунĕ]]
* [[Чăваш алфавичĕ]]
* [[Ламбдаизм]]
* [[Ротацизм]]
* [[Чăваш литератури]]
* [[Чăваш чĕлхи çинчен кĕнекесемпе публикацисем]]
* [[Тĕнчери Чĕлхе Фестивалĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Сергеев Л. П., Чăваш чĕлхи, [[Шупашкар]], 1994.
* Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем, библиографи указателĕ, Шупашкар, 2006, ISBN 5-7670-1445-0.
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.

== Каçăсем ==
* [http://samah.chv.su Чăвашла-вырăсла тетел сăмахсарӗ, ку сайтра этимологи пайĕ те пур]
* ''Александр Савельев.'' [https://www.youtube.com/watch?v=DvuCOCAlg5U Чӑваш чӗлхин историйӗ]
* [http://oldforum.chuvash.org/cgi-bin/ikonboard.cgi Чăваш Халăх Канашлавĕ, ыйту пулсан, кунта çӳтсе явма пултаратпăр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919041144/http://oldforum.chuvash.org/cgi-bin/ikonboard.cgi |date=2017-09-19 }}
* [http://genhis.philol.msu.ru/article_132.shtml#chapter_17 М.В.Ломоносов ячĕллĕ МПУ,  Филологи факультечĕ]
* [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=7-16 Language Family Trees]
* [http://cvlat.blogspot.com/2010/11/blog-post.html Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии]
* [http://anticor-21.livejournal.com/209000.html Çĕртмен 15-мĕшĕнче Шупашкарта чăваш чĕлхин патшалăхри шайне хăпартас пикет иртнĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160726060910/http://anticor-21.livejournal.com/209000.html |date=2016-07-26 }}
* [http://cv-lingvafest.blogspot.com/ Пĕтĕм Тĕнчери 17-мĕш Чĕлхе Фестивалĕ]
* [http://www.irekle.org/articles/i9.html О ценности языка титульной нации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120911022425/http://www.irekle.org/articles/i9.html |date=2012-09-11 }}
* [http://www.irekle.org/articles/i36.html Эктор Алос-и-Фонт, &quot;Чебоксарские школьники лучше относятся к чувашскому языку, чем их родители&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224060333/http://www.irekle.org/articles/i36.html |date=2013-02-24 }}
* [http://chuvash.org/news/7782.html ЧНК ертӳçи чăваш чĕлхине пурне те вĕрентмесен те хирĕç мар]
* [http://chuvash.org/news/7802.html Чăвашсем тăван чĕлхене упрасшăн ăнтăлнине Варнава ырланă]
* [http://chuvash.org/news/7837.html Чăваш чĕлхи: «Эпир, чăвашсем, чăваш пуласшăн...»]
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2524.html Чăваш чĕлхине нумай пурăнма хушса хăварнă саккун]
* [http://chuvash.org/news/12763.html Конгресӑн Мӑн Канашӗ чӑваш чӗлхи пирки калаҫрӗ]
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2783.html Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»]
* [http://chuvash.org/blogs/comments/2872.html Патӑрьел: чӑвашлӑх тата чӑвашмарлӑх]
* [http://chuvash.org/news/13858.html Чӑваш чӗлхи вӗрентекенӗ Раҫҫей шайӗнче ҫӗнтернӗ]
* [http://chuvash.org/news/14224.html Аэропортра пассажирсем валли чăвашла та калаççĕ]
* [http://suvargazeta.ru/ru/component/k2/item/15363-chăvashsem-hăysen-chӗlhine-hirӗç-pulma-pultaraççӗ-i?.html Чăвашсем хăйсен чӗлхине хирĕç пулма пултараççӗ-и?]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://chuvash.org/news/15489.html Пĕтĕм чăваш диктантне Геннадий Волков çинчен çыртарĕç]
* [https://chuvash.org/news/16117.html Олимпиада ҫӗнтерӳҫисене чысланӑ]
* [http://gov.cap.ru/Info.aspx?type=news&amp;id=3604565&amp;gov_id=49 В День республики чествовали победителей и призеров первой Международной олимпиады по чувашскому языку]
* [https://web.archive.org/web/20181130122518/https://chuvash.org/content/3139-%D0%97%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%C2%AB%D0%98%D1%80%D3%97%D0%BA%D0%BB%D3%97%D1%85%C2%BB%20%D0%B2%20%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8%20%D1%81%20%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC%20%D0%92.%D0%92.%20%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%BE%20%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2.html Заявление «Ирӗклӗх» в связи с высказыванием В.В. Путина о добровольности изучения национальных языков]
* [https://chuvash.org/news/16243.html Элтепере чӑваш чӗлхин латинла саспаллийӗсене ҫирӗплетме ыйтнӑ]
* [https://chuvash.org/news/16812.html Алексей Венедиктов наци чӗлхисене хӑйсен ирӗкӗпе ҫеҫ вӗрентессине комментариленӗ]
* [https://chuvash.org/content/3156-Прощай%2C%20исчезающий%20чувашский%20язык%3F.html Прощай, исчезающий чувашский язык?]
* [https://chuvash.org/news/17079.html Раҫҫей Федерацийӗн вӗренӳ министерстви чӑваш халӑхӗ хӑйӗн чӗлхишӗн пӑшӑрханнине пӗлмест]
* [https://chuvash.org/news/17092.html Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç]
* [https://chuvash.org/news/17162.html Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ]
* [https://chuvash.org/content/3176-Языковое%20унижение%20чревато%20последствиями.html Елена Ухсай: Языковое унижение чревато последствиями]
* [https://chuvash.org/content/3180-Об%20угрозе%20развала%20страны%20в%20будущем%2C%20о%20съезде%20ЧНК%2C%20и%20об%20обращении%20к%20президенту.html Владимир Болгарский. Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту]
* [https://chuvash.org/news/17766.html Путинӑн хитре сӑмахӗсем]
* [https://chuvash.org/news/17786.html Владимир Болгарский чӑваш чӗлхине хӳтӗлесе Патшалӑх думи умне тухнӑ]
* [https://www.idelreal.org/a/27902182.html Почему чуваши не говорят по-чувашски?]
* [https://www.idelreal.org/a/29546401.html &quot;Как это в Чувашии не нужен чувашский?!&quot;]
* [https://chuvash.org/content/5556-Виҫ%20ҫаврӑм%20тивлетлӗ%20сӑмах.html Л.Пӑртас: Виҫ ҫаврӑм тивлетлӗ сӑмах]

{{Чăваш чĕлхи}}
{{Раççей патшалăхĕн чĕлхисем}}
{{Тĕрĕк чĕлхисем}}

[[Категори:Тĕрĕк чĕлхисем]]
[[Категори:Чăваш чĕлхи]]</text>
      <sha1>sze3jhrtr9uyv9z497hbp0tpawrurk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чулхула облаçĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1042</id>
    <revision>
      <id>879435</id>
      <parentid>834524</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15364" sha1="iowf1bkeo30ug9ymk3dewoqvnat12x4" xml:space="preserve">{{РФ субъекчĕ
|RuNm = Чулхула облаçĕ
|OfNm1 = Нижегородская область
|OfNm2 = &amp;nbsp;
|FSFlag = Flag of Nizhny Novgorod Region.svg
|FSCoA = Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg
|FlagLnk = Чулхула облаçĕн ялавĕ
|CoALnk = Чулхула облаçĕн гербĕ
|FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Nizhny Novgorod Oblast.svg
|FSCtrWhat = Тĕп хули
|FSCtrNm = [[Чулхула]]
|AreaRnk = 40
|TotArea = 76 624
|WaterPrcnt = кăштах кăна
|PopRnk = 13
|PopQty = 3 081 817
|PopCtDate = 2023
|PopDens = 40,22 
|FedDistrNm = [[Атăлçи федераци тăрăхĕ]]
|EcRegNm = [[Атăл-Вятка районĕ]]
|CadNo = 52,152
|LangLangs = s
|OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăс]]
|HeadTtl = Губернатор
|HeadNm = [[Никитин Глеб Сергеевич]]
|ViceTtl = 
|ViceNm =
|LegislTtl = Саккун тăвакан Каншĕн ертӳçи
|LegislNm = [[Люлин Евгений Борисович]]
|FSAnthem = [[Чулхула облаçĕн гимнĕ]]
|FSUTC = [[Мускав вăхăчĕ|MSK]], [[UTC+3]]
}}

'''Чулхула облаçĕ''' ({{lang-ru|Нижегородская область}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н [[Европа]] пайĕнчи субъекчĕ. [[1929]] çулхи [[Нарăс, 14|нарăсăн 14-мĕшĕнче]] йĕркеленĕ. Тӗп хули - [[Чулхула]]. [[Атăлçи федераци тăрăхĕ|Атăлçи федераци тăрăхне]] кĕрет&lt;ref name=&quot;БРЭ-ТОМ-22&quot;&gt;{{кĕнеке|автор= Самойлова Г.С., Горячко М.Д. и др |пуçелĕк= Нижегоро́дская о́бласть |каçă= https://bigenc.ru/geography/text/2266649 |яваплă=председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец |кăларăм=[[Мăн Раççей Энциклопедийĕ]] (в 35 т.) |вырăн=Мускав |издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |çул=2013 |том=22. Нанонаука - Николай Кавасила |страницы=660—666 |страниц=766 |isbn=978-5-85270-358-3 |тираж=26000 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. 

Çурçĕр-анăçра [[Кострома облаçĕ|Кострома]], çурçĕр-тухăçра — [[Киров облаçĕ]]пе, тухăçра — [[Мари Эл]] тата [[Чăваш Ен]] республикисемпе, кăнтăрта —  [[Мордва Республики]]пе, кăнтăр-анăçра — [[Рязань облаçĕ|Кисан облаҫӗ]]пе, анăçра — [[Улатимĕр облаçĕ|Улатимĕр]] тата [[Иваново облаçĕ|Иваново]] облаҫӗсемпе чикӗленет.

== Тавралăхĕ ==

== Истори ==
{{main|Чулхула облаçĕн историйĕ|Чулхула кĕпĕрни|Чулхула историйĕ}}
[[Мезолит]] эпохинче Чулхула облаçĕнче Пустынь I этем тăнă тата Наумовка I, Красный Бор 5 тата ур. пурăнан вырăнсем пулнă. Бронза эпохинчи [[Фатьян культури]]н тапхăрĕнчи виле вырăнĕсене Чкаловск, Ветлуга тата Краснобаки районĕсенче чакаласа тупнă&lt;ref&gt;''Т. Д. Николаенко''. «Археологическая карта России: Нижегородская область» // Москва, 2004.&lt;/ref&gt;.

[[I Петĕрĕн облаç реформи]] хыççăн, 1708 çулта [[Чулхула]]на таврашĕнчи çĕрсемпе пĕрле [[Хусан кĕпĕрни]]не кĕртнĕ. 1714 çулта [[Чулхула кĕпĕрни]]не туса хунă.

[[Чулхула облаçĕ (РСФСР)|РСФСР йышĕнче Чулхула облаçне]] 1929 çулхи кăрлачăн 14-мĕшĕнче йĕркелесе янă. Çав çӳлтах, утăн 15-мĕшĕнче облаçĕ [[Чулхула Ен]] ята куçарнă (1932 çулхи юпан 7-мĕшĕнче — [[Горький Ен]] тенĕ).

1936 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче Ене ''Чулхула облаçĕ'' (унтан [[Мари АССР|Мари]] тата [[Чăваш АССР|Чăваш]] ресубликисем уйрăлса тухнă) ята куçарнă.

1954 çулхи кăрлачăн 7-мĕшĕнче Чулхула облаçĕнчен [[Арзамас облаçĕ|Арзамас облаçне]] кăларнă. 1957 çулхи акан 23-мĕшĕнче Арзамас облаçне пăрахăçланă, территорине Чулхула облаçне тавăрнă.

1990 çулхи юпан 22-мĕшĕнче РСФСР Аслă Канашĕн Президиумĕн Хутайĕпе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/901860327|title=Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 22 октября 1990 года «О переименовании города Горького в город Нижний Новгород и Горьковской области в Нижегородскую область»|archiveurl=https://archive.is/2LvEe|archivedate=2016-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.government-nnov.ru/?id=2081|deadlink=yes|title=Общество &amp;#124; Информация о Нижегородской области &amp;#124; История Нижегородского края &amp;#124; Советский период &amp;#124; Административно-территориальное устройство|publisher=Правительство Нижегородской области|accessdate=2016-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130233927/http://www.government-nnov.ru/?id=2081|archivedate=2016-01-30}}&lt;/ref&gt; облаçе вырăсла''Нижегородскую область'' ята тавăрнă.1992 çулхи акан 21-мĕшĕнче РСФСР халăх депутачĕсен съезчĕ облаçе урăх ят панине çирĕплетнĕ, РСФСР 1978 çулхи Конституцин 71 статьине улшăну кĕртнĕ, çак саккун 1992 çулхи çăвăн 16-мĕшĕнче вăя кĕнĕ&lt;ref&gt;Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «[[s:Закон РФ от 21.04.1992 № 2708-I|Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики]]» // Ведомости Съезда народных депутатов РСФСР и Верховного Совета РСФСР. — 1992. — № 20. — ст. 1084. Данный закон вступил в силу с момента опубликования в [[Российская газета|Российской газете]] 16 мая 1992 года.&lt;/ref&gt;.

1994 çулта облаç йышне [[Иваново облаçĕ]]нчен [[Чулхула облаçĕн Сокольски районĕ|Сокольски районне]] панă.

== Хуçалăхĕ ==
* [[Чулхула шыв усравĕ]]

== Пурăнан халăх ==
{{catmain|Чулхула облаçĕнчи пурăнан халăх}}
{{ Пурăнан халăх | Чулхула облаçĕ }}
&lt;br&gt;
{{пурăнан халăх| Чулхула облаçĕ |график}}


{| class=&quot;standard&quot;
 !rowspan=&quot;2&quot; |Национальноç
 !colspan=&quot;8&quot; | Йышĕ
 |-
; Нацисен йышĕ
![[1926]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=225 |title=Сайт Демоскоп - Всесоюзная перепись населения 1926 года. |access-date=2012-05-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121606/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=225 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 ![[1939]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=28 |title=Сайт Демоскоп - Всесоюзная перепись населения 1939 года. |access-date=2012-05-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123446/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=28 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 ![[1959]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=25 |title=Сайт Демоскоп - Всесоюзная перепись населения 1959 года. |access-date=2012-05-17 |archive-date=2017-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907103411/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=25 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 ![[1970]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=25 |title=Сайт Демоскоп - Всесоюзная перепись населения 1970 года. |access-date=2012-05-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211039/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=25 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 ![[1979]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=25 |title=Сайт Демоскоп - Всесоюзная перепись населения 1979 года. |access-date=2012-05-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120144/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=25 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 ![[1989]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=25 |title=Сайт Демоскоп - Всесоюзная перепись населения 1989 года. |access-date=2012-05-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212852/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=25 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 ![[2002]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=50 |title=Сайт Демоскоп - Всероссийская перепись населения 2002 года. |access-date=2012-05-17 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212850/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=50 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 ![[2010]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501193326/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 |-
 | [[Вырăссем]]
 | 2 553 230
 | 3 619 463
 | 3 381 991
 | 3 477 331
 | 3 513 494
 | 3 522 148
 | 3 346 398
 | 3 109 661
 |-
 | [[Тутарсем]]
 | 79 897
 | 88 241
 | 66 996
 | 71 794
 | 68 632
 | 58 603
 | 50 609
 | 44 103
 |-
| [[Мордва]]
 | 84 920
 | 83 095
 | 63 861
 | 51 628
 | 45 028
 | 36 709
 | 25 022
 | 19 138
 |-
 | [[Украинсем]]
 | 2 537
 | 28 187
 | 29 314
 | 29 807
 | 29 112
 | 33 344
 | 24 241
 | 17 657
 |-
 | [[Эрменсем]]
 | 93
 | 1 201
 | 1 086
 | 880
 | 1 111
 | 1 822
 | 10 786
 | 13 294
 |-
 | [[Чăвашсем]]
 | 1 176
 | 4 895
 | 4 282
 | 6 015
 | 7 517
 | 12 206
 | 11 364
 | 9 765
 |-
| [[Азербайджансем]]
 | х.ç.
 | 241
 | 662
 | 469
 | 1 053
 | 3 153
 | 8 309
 | 8 494
 |-
 | [[Марисем]]
 | 3 935
 | 5 807
 | 5 177
 | 8 793
 | 8 027
 | 7 942
 | 7 757
 | 6 415
 |-
 | [[Беларуссем]]
 | 1 316
 | 6 264
 | 7 519
 | 7 776
 | 8 441
 | 9 265
 | 6 833
 | 4 673
 |-
 | [[Чикансем]]
 | 679
 | 839
 | 1 165
 | 2 351
 | 3 819
 | 4 316
 | 4 373
 | 4 469
 |-
 | [[Езидсем]]
 | х.ç.
 | х.ç.
 | х.ç.
 | х.ç.
 | х.ç.
 | х.ç.
 | 3 076
 | 3 781
 |-
 | [[Еврейсем]]
 | 10 679
 | 17 530
 | 18 274
 | 16 838
 | 15 110
 | 12 198
 | 5 312
 | 3 769
 |-
 | [[Узбексем]]
 | 2
 | 198
 | 761
 | 522
 | 523
 | 1 667
 | 1 103
 | 3 504
 |-
 | [[Таджиксем]]
 | х.ç.
 | 36
 | 179
 | 170
 | 199
 | 528
 | 963
 | 2 145
 |-
 | [[Молдавансем]]
 | 7
 | 176
 | 1 993
 | 1 207
 | 1 481
 | 2 429
 | 1 812
 | 1 894
 |-
 | [[Грузинсем]]
 | 29
 | 539
 | 744
 | 449
 | 597
 | 1 238
 | 2 183
 | 1 792	
 |-
 | [[Раççей нмĕçĕсем|Нимĕçсем]]
 | 600
 | 4 758
 | 682
 | 611
 | 671
 | 924
 | 1 574
 | 1 248
 |-
 | Урăх национальноçсем
 | 2 562
 | 5 667
 | 4 905
 | 4 792
 | 5 811
 | 9 796
 | 12 160
 | 54 195
 |-
 ! Пĕтĕмпех
 | 2 743 344
 | 3 869 887
 | 3 590 813
 | 3 682 484
 | 3 711 617
 | 3 719 614
 | 3 524 028
 | 3 310 597
 |-
 |}
Асăрхав: 1 пин ытларах йышлă халăхсене кăтартнă.

== Паллă вырăнсем ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.government-nnov.ru/ Сайт администрации Нижегородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113180450/http://government-nnov.ru/ |date=2015-11-13 }}
* [http://rosmaps.ru/russia/nizhegorodskaya-oblast/ Карты Нижегородской области]
* [http://gu.nnov.ru/ Информационный портал органов государственной и муниципальной власти Нижегородской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207045005/http://gu.nnov.ru/ |date=2012-12-07 }}, [[gu.nnov.ru]]
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=52 Нижегородская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014150031/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=52 |date=2008-10-14 }}
* [http://www.unn.runnet.ru/rus/volgovyt/nizhobl/istor.htm Из истории Нижегородского края (1917—1996 гг.)]
* [http://www.electrocit.ru/index.php?ds=25739 Перечень объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) Нижегородской области (по состоянию на 01.01.2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304064147/http://www.electrocit.ru/index.php?ds=25739 |date=2016-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20121020155951/http://www.meteo.nnov.ru/clauses/clauses.html?r=1&amp;id=34 Климат Нижегородской области]
* [http://lno.ucoz.ru/ Люди Нижегородской области (информация о Нижегородцах, Книга Памяти Нижегородской области)]
* [http://www.nn-obl.ru История и география Нижегородской области] 

{{Чулхула облаçĕ}} 
{{Атăл федераци тăрăхĕ}}
{{Раççей Федераци субъекчĕсем}}

[[Категори:Раççей]]
[[Категори:Чулхула облаçĕ| ]]</text>
      <sha1>iowf1bkeo30ug9ymk3dewoqvnat12x4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрьев Михаил Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2527</id>
    <revision>
      <id>879491</id>
      <parentid>875494</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5789" sha1="cejc98q7jhlwresf4jtiin9w3aq3e82" xml:space="preserve">{{Çыравçă
|Ят            = Михаил Юрьев
|Тăван ят      = 
|Çуралнă чухнехи ят = Юрьев Михаил Иванович
|Çуралнă вăхăт = [[1910]], [[юпа, 10]]
|Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Етĕрне уесĕ|Етĕрне уесĕнче}} [[Çирĕклĕ|Çирĕклĕ Шетмĕ]] (халĕ [[Красноармейски районĕ]])
|Вилнĕ вăхăт   = [[1980]], [[çу, 7]] 
|Вилнĕ вырăн   = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}} [[Чăваш АССР]]
|Гражданлăх    = {{Раççей империйĕ}} {{USSR}}
|Ĕçлев тĕсĕ    = сăвăç, критик, журналист, тăлмач
|Чыславсем     = {{Хисеп Палли орденĕ}} Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи ([[1968]])
}}
'''Юрьев Михаил Иванович''' (псевдонимĕ — '''Нямань'''), — [[сăвăçă]], литература критикĕ, [[журналист]], куçаруçă&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4372 Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/jurev-njaman-mikhail-ivanovich/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030212736/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/jurev-njaman-mikhail-ivanovich/ |date=2020-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи ([[1968]]), «Хисеп Палли» [[орден]]не тава тивĕçлĕ пулнă. [[Юрьев Элли Михайлович]] ашшĕ.

== Биографи ==
[[1910]] çулхи [[юпа, 10|юпа уйăхĕн 10]] [[Етĕрне уесĕ]]н [[Çирĕклĕ|Çирĕклĕ Шетмĕ]] (халĕ [[Красноармейски районĕ]]нчи [[Çирĕклĕ]] ялĕ) ялĕнче çуралнă. [[1980]] çулта [[Çу, 7|çу уйăхĕн 7-мĕшĕнче]] [[Шупашкар]]та вилнĕ. 

[[1941]]-[[1945]] çулсенче [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]не хутшăннă. Шупашкарти тĕп педагогика техникумĕнче вĕренсе тухнă. [[1930]] çулсен пуçламăшĕсенче журналист ĕçĕнче тăрăшать: «[[Пионер сасси (хаçат)|Пионер сасси]]» хаçатăн литература ĕçтешĕ, «[[Çамрăк большевик]]» хаçатăн редакторĕ, «[[Чăваш коммуни (хаçат)|Чăваш коммуни]]» хаçатра редактор çумĕ, «[[Коммунизм ялавĕ (хаçат)|Коммунизм ялавĕ]]» хаçатăн яваплă секретарĕ.

==Ĕçĕсем==
Михаил Юрьевăн темиçе брошюра, чăваш литератури пирки литература критикипе çырнă статьясем тухнă. Чăваш çыравçисем çинчен хыпар кĕнекине хатĕрленĕ. Ăна [[1964]], [[1968]], [[1975]], [[1988]] çулсенче пичетленĕ.

===Кĕнекесем===
* «Çунатлă хĕр»
* «Европа чемпионĕ»

== Чыслани ==
* [[«Хисеп палли» орденĕ]]
* Чăваш АССР тава тивĕçлĕ культура ĕçлевçи ([[1968]])

== Вуламалли ==
* Крысин, П. Пӗрле ӗҫленӗ юлташа асӑнса / П. Крысин // Хыпар. – 2000. – 13 юпа.
* Крысин, П. Пурнӑҫпа тан утнӑ журналист / П. Крысин // Хыпар. – 2010. – 2 юпа. – С. 5, 11. – (Культура : хушма кӑларӑм / кӑларӑма Н. Смирнова хатӗрленӗ ; № 9).
* Юман, А. Е. Асӑмри Нямань, Михаил Иванович : писатель арчинчен / А. Юман // Тӑван Атӑл. – 2009. – № 1. – С. 133-139.
* Изоркин, А. В. Юрьев Михаил Иванович / А. В. Изоркин // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 510.
* Изоркин, А. В. Юрьев Михаил Иванович / А. В. Изоркин // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 697.
* Юрьев (Нямань) Михаил Иванович // Красноармейский район. Люди и судьбы : [энцикл.]. – Чебоксары, 2005. – С. 91.
* Ялгир, П. Нямань (Юрьев) Михаил Иванович // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. – Чебоксары, 2005. – С. 79.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01001450913 Писатели Советской Чувашии]]
* [http://www.gap.archives21.ru/memorials.aspx?id=6547&amp;s_page=12 Государственная книжная палата Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031033951/https://search.rsl.ru/ru/record/01001450913 |date=2020-10-31 }}

{{Chuvashia-bio-stub}}

[[Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем]]
[[Категори:1910 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Юпан 10-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1980 çулта вилнисем]]
[[Категори:Çăвăн 7-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:Чăваш çыравçисем]]
[[Категори:Раççей çыравçисем]]
[[Категори:Чăваш сăвăçисем]]</text>
      <sha1>cejc98q7jhlwresf4jtiin9w3aq3e82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турхан (Елчĕк районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2805</id>
    <revision>
      <id>879329</id>
      <parentid>841943</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4851" sha1="8nfuu9r940h46osl1h7ckjjoxbl1jtf" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус = Ял
 |чăвашла çĕлĕк = Турхан
 |тăван çĕлĕк = 
 |герб = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав = Flag of Chuvashia.svg
 |lat_deg =55.164736 
 |lon_deg =47.802649 
 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
 |CoordScale = 
 |ЯндексКартти = 
 |регион карттин пысăкăшĕ = 
 |район карттин пысăкăшĕ = 
 |регион = Чăваш Ен
 |регион тапăлра = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ = Муниципаллă район
 |район = Елчĕк районĕ 
 |район тапăлра = Елчĕк районĕ {{!}}Елчĕк районĕ
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх = Курнавăш ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра = Курнавăш ял тăрăхĕ{{!}} Курнавăш 
 |пуçлăх = 
|никĕсленĕ вăхăт = 
 |пĕрремĕш асăну = 
 |малтанхи ятсем = 
 |статус = 
 |лаптăк = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 
 |пурăнан халăх = 117&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2010 çулхи çыравăн бази.]&lt;/ref&gt;
 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010
 |йышлăх = 
 |агломераци = 
 |наци йышĕ = чăвашсем
 |конфесси йышĕ = 
 |этнохороним = 
 |вăхăт тăрăхĕ =[[UTC+4]]
 |почтă индексĕ = 429384
 |почтă индексĕсем = 
 |телефон кочĕ = 83549
 |автомобиль кочĕ = 21, 121
 |цифрăллă идентификатор = 97255830003
 |категори Commons-ра = 
 |сайт = 
 }}

{{Урăх пĕлтерĕшсем|Турхан}}
'''Турхан''' ({{lang-ru|Карабаево}}) — [[Чăваш Ен|Чăваш Енĕн]] [[Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ|Елчĕк районĕнчи]] [[ял]].
==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 117 çын, çав шутра 58 арçын, 59 хĕрарăм пурăннă&lt;ref&gt;[https://archive.org/download/Chislmovpn2010| Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики] &lt;/ref&gt;.

==Истори==
[[1921]] çулхи [[чӳк, 19|чӳк уйăхĕн 19-мĕшчен]] [[Тетюш уесĕ|Тетюш уесĕн]] [[Курнавăш вулăсĕ|Курнавăш вулăсне]], каярах вара [[1927|1927-мĕш]] çулчен[[Патăръел уесĕ|Патăръел уесĕн]] [[Курнавăш вулăсĕ|Курнавăш вулăсне]] кĕнĕ. 

[[1927]] çулхи [[юпа, 1|юпа уйăхĕн 1]] [[Чăваш Ен]]ĕн [[Кĕçĕн Елчĕк районĕ|Кĕçĕн Елчĕк районне]] кĕнĕ. [[1935]] çулхи [[çу, 19|çу уйăхĕн 19-мĕшĕ]] хыççăн [[Елчĕк районĕ|Елчĕк районне]], [[1962]] çулхи [[раштав, 10|раштав уйăхĕн 20]] хыççăн [[Чăваш Енĕн Патăръел районĕ|Патăръел районне]], [[1965]] çулхи [[пуш, 14|пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ]] хыççăн хальхи вăхăт таран Елчĕк районне кĕрет.
[[File:Evgeniy Turhan (2022-04-15).JPG|thumb|left|Evgeniy Turhan (ÿкерĕннĕ вăхăт 2022-04-15), Турхан Хветĕр, Турхан Якку [[йăхсем]]ĕ, тата Турхан Энтри ывăлĕ]]
== Паллă çынсем ==
* [[Турхан Якку]], [[сăвăçă]], [[куçаруçă]].
* [[Турхан Хветĕр]], [[сăвăçă]].
* [[Турхан Энтри]], [[сăвăçă]], [[куçаруçă]].

== Çавăн пекех ==
* [[Турхан]]
==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}
==Каçăсем==
*[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/к.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827185919/http://zakupki.cap.ru/kladr/book/%D0%BA.htm |date=2016-08-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20191023045307/http://www.enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=984http%3A%2F%2Fenc.cap.ru%2F%3Ft%3Dworld&amp;lnk=726  В.Ф. Питернова, У.В. Юманова. Чăваш энциклопедийĕ]

{{Chuvash-geo-stub}}
{{Елчĕк районĕ}}	

[[Категори:Елчĕк районĕнчи пурăнан вырăнсем]]</text>
      <sha1>8nfuu9r940h46osl1h7ckjjoxbl1jtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Федотов Михаил Романович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3106</id>
    <revision>
      <id>879348</id>
      <parentid>851684</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19621" sha1="efziuarve2pd79bnik17hb2a103b62x" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Федотов }}
{{Ăсчах
|Ят                  = Федотов Михаил Романович
|Тăван ят            = Федотов Михаил Романович 
|Ӳкерчĕк             = Fedotov M R.jpg
|Анлăшĕ              = 260px
|Ӳкерчĕке ăнлантарни =
|Алпусни             = 
|Çуралнă вăхăт       = [[1919]], [[кăрлач, 20]]
|Çуралнă вырăн       = [[Пуянкасси]] ялĕ, [[Пăва уесĕ]], {{ÇВ|Чĕмпĕр кĕперни|Чĕмпĕр кĕпернинче}}, [[Раççей]]
|Вилнĕ вăхăт         = [[2003]], [[кăрлач, 13]]
|Вилнĕ вырăн         = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, [[Чăваш Ен]], [[РФ]] 
|Ăслăх сфери         = [[тюркологи]], лингвистика, чăваш чĕлхин пĕлĕвĕ
|Ĕçлев вырăнĕ        = Ытларах ([[1967]]-[[2003]]) — Чăваш патшалăх университечĕн профессорĕ
|Альма-матер         = Чулхулари ют чĕлхесен педагогика институчĕ
|Ăслăх ертӳçи        = 
|Паллă вĕренекенсем  = Н.И.Егоров
|Паллă         = 
|Сайт =
}}
'''Федотов Михаил Романович''' ([[1919]] çулхи [[кăрлач, 20|кăрлачăн 20]] [[Пăва уесĕ]]нчи, халĕ [[Чăваш Ен]]ĕн [[Шăмăршă районĕ]],  [[Пуянкасси]] ялĕнче çуралнă; [[2003]] çулхи [[кăрлач, 13|кăрлачăн 13]] [[Шупашкар]]та вилнĕ), — [[чăваш чĕлхи]]н тĕпчевçи, [[тюркологи|тюрколог]], филологи ăслăхĕсен тухтăрĕ ([[1974]]), профессор ([[1975]]). Çавăн пекех ăна витĕмлĕ [[публицистика|публицист]] тата ăслăха, пĕлĕве [[халăх]] хушшинче сараканĕ теме пулать&lt;ref name=&quot;Т1&quot;&gt;[http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0000113.pdf Терентьев, В. М. Духовное наследие академика М. Р. Федотова : жизнь и деятельность известного ученого-языковеда, алтаиста, корифея современной тюркологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105081556/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0000113.pdf |date=2019-11-05 }} В. М. Терентьев ; [под ред. А. П. Хузангая]. - Чебоксары : Новое Время, 2008. - 532,[3] с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/issledovateli-jazyka/fedotov-mikhail-romanovich/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190721141946/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/issledovateli-jazyka/fedotov-mikhail-romanovich/ |date=2019-07-21 }}&lt;/ref&gt;..

Чăваш Енĕн тава тивĕçлĕ ăслăх ĕçченĕ ([[1989]]), Чăваш Республикин Патшалăх премин лауреачĕ ([[1996]]). [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]не хутшăннă.

== Биографи ==
[[1919]] çулхи [[кăрлач, 20|кăрлачăн 20-мĕшĕнче]] Чĕмпĕр кĕпĕрнине кĕнĕ [[Пăва уесĕ]]нчи (халĕ [[Чăваш Ен]]ĕн [[Шăмăршă районĕ]]) [[Пуянкасси]] ялĕнче çуралнă. 

Тăван тăрăхĕнче пуçламăш тата çичĕ çул вĕренмелли шкулта пĕлӳ илсен [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]]нче (вĕçлемен) вĕреннĕ. [[1934]]—[[1937]] çулсенче [[Патăрьел]]ĕнчи педагогика вĕрентĕшĕнче пĕлӳ пухнă.

[[1934]]—[[1937]] çулсенче Михаил Федотов [[Патăръел]]ти педагогика училищинче вĕреннĕ. [[1937]]—[[1939]] çулсенче Шăмăршă районĕнчи [[Анат Чаткас]] тата [[Шăмăршă]] шкулĕсенче [[математика|математикăпа]] [[нимĕç чĕлхи]] вĕрентнĕ. Хĕрлĕ Çар салтакĕ, пехота училищин курсанчĕ пулнă ([[1939]]—[[1941]] çулсенче). [[Тăван Çĕршывăн аслă вăрçи]]не хутшăннă, тыткăна лекнĕ. [[Концлагерь]]тен ирĕке кăларсан [[Германи]]ри Совет Çар администрацийĕнче [[тăлмач]]ра ĕçленĕ ([[1945]]—[[1947]]), çав хушăрах [[куçаруçă]]сен куçумсăр шкулĕнче ăсталăхне туптанă.

Вăрçăран таврăнсан [[Мари Республики]]н [[Мари Республикин Звенигово районĕ|Звенигово районĕнче]] ([[1948]]—[[1952]]) тата [[Етĕрне районĕ]]нчи [[Мăн Чураш]] [[шкул]]ĕнче ([[1953]]—[[1954]]) [[нимĕç чĕлхи]] вĕрентнĕ, [[1950]]—[[1953]] çулсенче Ют чĕлхесен [[Чулхула]]ри Н.А. Добролюбов ячĕллĕ педагогика институтĕнче аслă пĕлӳ илнĕ.

Çапла вара кунта М. Р. Федотов пурнăçĕнче еплерех пĕлӳ илни курăнса тăрать.

Калас пулать, М.Р.Федотов аспирантурăра вĕренмен, вăл унсăрах филологи ăслăхĕсен кандидачĕн диссертацине хатĕрлесе хӳтĕленĕ.

== Малашнехи пурнăçĕ ==
И.Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче нимĕç чĕлхин вĕрентӳçи ([[1954]]—[[1956]], [[1964]]-[[1967]]), Вĕрентекенсен пĕлĕвне ӳстерекен институтра ют чĕлхесен кабинечĕн пуçлăхĕ ([[1956]]—[[1964]]) пулнă.

Михаил Федотов чăваш шкулĕнче нимĕç чĕлхи вĕрентекенĕсене валли виçĕ пулăшу кĕнеке хатĕрлесе панă ([[1957]]-[[1959]]), [[чăваш чĕлхи]] [[Атăл]]па [[Перĕм]] тăрăхĕнчи финн-укăр чĕлхисемпе хутшăннине сăнлакан монографи (2 пайлă; [[1965]], [[1968]]) пичетлесе кăларнă. 

1964 çулта «Чăваш чĕлхинчи модальлĕхе палăртмапли мелсем» темăпа кандидат диссертацине, 1969 çулта «Чăвашпа мари чĕлхисен çыхăнăвне истори тĕлĕшĕнчсн çутатни» темăпа тухтăр диссертацине хӳтĕленĕ.

1967 çултан пуçласа Михаил Федотов [[Чăваш патшалăх университечĕ|Чăваш патшалăх университетĕ]]нче ĕçленĕ: ют чĕлхесен кафедрин доценчĕ, чăваш чĕлхе пĕлĕвĕ кафедрин профессорĕ, тĕрĕк ăслайĕсен кафедрин профессор-консультанчĕ, хĕвел тухăç пĕлĕвĕ кафедрин пуçлăхĕ пулнă, студентсене пулăшма «Чăваш чĕлхин историйĕ» (2 кăларăмпа; [[1971]], [[1979]]), «Авалхи тĕрĕк чĕлхи» ([[1973]]), «Тĕрĕк чĕлхисен танлаштару грамматики» ([[1975]]), «Тюркологи пуçламăшĕ» ([[1976]]) [[кĕнеке]]сем пичетлесе кăларнă.

Чăвашпа [[мари чĕлхи]]сен хутшăнăвне тишкерсе 1990 çулта Михаил Федотов «Чувашско-марийские языковые взаимосвязи» монографие хатĕрленĕ. «Материалы к историко-этимологическому словарю чувашского языка (1992)», «Этимологический словарь чувашского языка» (2 томпа; 1996), «Словарь чувашских нехристианских имен» (1998) ĕçĕсене вулакан патне çитернĕ. 2002 çулта [[этимологи словарĕ]] иккĕмĕш кăларăмпа тухнă.

Тĕпчевçĕн чи паллă ĕçĕ виçĕ кĕнекеллĕ «Чувашский язык в семье алтайских языков» ([[1980]], [[1983]], [[1986]]). [[1996]] çулта çак монографин анлăлатнă варианчĕ — «Чувашский язык: Истоки. Отношение к алтайским и финно-угорским языкам. Историческая грамматика» — пичетленсе тухнă. Уншăн Михаил Федотов Чăваш Республикин Патшалăх премине тивĕç пулнă.

Михаил Федотов чăваш чĕлхе пĕлĕвĕн [[историк]]ĕ те пулнă. Чĕлхеçĕсен пултарулăхне тишкерсе чылай статья тата «Исследователи чувашского языка» [[кĕнеке]] ([[1987]], [[2000]]) [[чăваш чĕлхи]]н хăй евĕрлехне хӳтелесе Михаил Федотов ăслăлăх кĕнекисенче те, хаçат-журналта та статьясем пичетленĕ, тăван чĕлхе сипетне упраса хăварма тăрăшнă.

=== Пурнăç тăршшĕнчи ĕç вырăнĕсем ===
* [[Анат Чаткас]]ри тата [[Шăмăршă]]ри шкулсенче — вĕрентевçĕ, вăл шутра [[нимĕç чĕлхи]] енĕпе.
* [[Германи]]ри совет администрацийĕн пайĕнче — куçаруçă ([[1945]]-[[1947]] ([[Ратенов]], [[Бранденбург]], [[Потсдам]] хулисенче).
* Тăван ялĕнче — колхозра ([[1947]]-[[1948]])
* Мари республикинче ([[Звенигово районĕ]], [[Кокшамар]] ялĕ) нимĕç чĕлхи вĕрентнĕ. Çав вăхăтрах [[Сĕнтĕрвăрри]]нчи çĕрйĕркелев техникумĕнче те.
* Етĕрне районĕнчи Мăн Чурашри [[шкул]]та (1953-1954)
* Шупашкарти вĕрентевсĕсен пĕлĕвне ÿстерекен институтра ют чĕлхесен кабинечĕн пуçлăхĕ ([[1956]]-[[1964]])
* Чăваш педагогика институтĕнче   (1954–56, 1964–67)
* [[1967]]-мĕш çултанпа Чăваш патшалăх университетĕнче: 1967–69 – ют чĕлхесен кафедринче доцент, 1967–76 – чăваш чĕлхе пĕлĕвĕн кафедринче доцент, 1976–80 – çав кафедрăрах профессор, 1980–99 – ют чĕлхесен кафедринче профессор-консультант, 1999–2003 –  тюркологи кафедринче профессор-консультант.
* 1996–99 çулсенче Чăваш гуманитари институтĕнче ертсе пыракан ăслав ĕçлевçи.

Кунта [[çар]]та тата [[вăрçă]]ра, вăл шутра тыткăнра, пулнă [[вăхăт]]сене кăтартман (куçаруçăра ĕçленĕ тапхăра шутламасан).

== Ăслăхри ĕçĕ-хĕлĕ ==
Михаил Романович Федотов профессор, академик ăслăхра [[чăваш чĕлхи]]н историйĕ, тюркологи, алтаистика, финно-угроведени енĕсемпе ĕçленĕ. Асăннă хуть те хăш ене пырса перĕнсен те — яланах [[чăвашлăх]]па çыхăннă.

Кунта чăн малтанах [[алтаистика]] пирки аса илни [[вырăн]]лă тата кăсăклă. Çакă [[чĕлхе]]ри пулăмсене [[алтай чĕлхисем|алтай чĕлхисен]] [[пĕрлĕх]]ĕн шайĕнче пăхса тухнине пĕлтерет. Генеалоги тĕлĕшенчен Алтай чĕлхисен пĕрлĕхĕ чăнах та пулнă е ку малсăлтавла япала çеç — çакă кунта, ахăртнех, пит пĕлтерĕшлех те мар. Пулăмсене анлă контекстра пăхни паха.

Чăваш чĕлхин [[истори]]не халиччен питĕ аван тĕпченĕ пулин те, пухнă пĕлĕве халăхра, [[çын]]сен тĕрлĕ сийĕсенче сарас ыйтусем яланах пулнă, пур, малашне те пулĕç. Çав вăхăтрах çĕнĕрен тупнă пĕлÿсене ăслав килкартине тата халăх хушшине вĕçĕмсĕр кĕртсе тăрас ыйтусем те яланах пур. Çапла вара, пирĕн хушăра М.Р.Федотов пек ăславçăсем тата вĕсен [[еткер]]лĕхĕсем пурри питĕ аван. Ку — пирĕн телей.

М.Р.Федотов [[XX]] [[ĕмĕр]]ĕн иккĕмĕш çурринче [[Ашмарин Николай Иванович|Н.И.Ашмарин]] тата ыттисем йĕркелесе хăварнă  пăлхар-чăваш вĕсе-вĕçлĕх теорине тĕрек парса тăракансенчен пĕри пулнă. Унашкал тĕрке вара ун чухне вăл теорие, тĕрлĕ сăлтавсене пула, питĕ кирлĕ пулнă (сăмах май каласан, паянхи кун та питĕ кирлĕ).

Тюркологири, финно-угроведенири, чăваш [[чĕлхе]] пĕлĕвĕнчи Михаил Романович тунă ĕçсене [[тĕнче]]ри, [[Раççей]]ри, [[Чăваш Ен]]ри ăславçăсем питĕ пысăк хак парса йышăннă. 

== Паллă ĕçĕсем ==
* Средства выражения модальности в чувашском языке. Чебоксары, 1963. 122 с.;
* Исторические связи чувашского языка с языками угро-финов Поволжья и Перми: Чувашско-марийские связи. Чебоксары, 1965;
* Исторические связи чувашского языка с волжскими и пермскими финно-угорскими языками. Чебоксары, 1968. 213 с.;
* История чувашского языка: Звуки. Чебоксары, 1971. 108 с.;
* Древнетюркский язык. Чебоксары, 1973. 75 с.; 
* Сравнительная грамматика тюркских языков. Чебоксары, 1975. 220 с.;
* Введение в тюркологию. Чебоксары, 1976. 152 с.; 
* Чăваш чĕлхин историйĕ: Сасăсем. [[Шупашкар]], [[1979]]. 98 с.;
* «Чувашский язык в семье алтайских языков» Виçĕ томпа.  (Чебоксары, [[1980]], [[1983]], [[1986]]),
* Чувашско-марийские языковые взаимосвязи. Саранск, 1990. 335 с.;
* Материалы к историко-этимологическому словарю чувашского языка. Чебоксары, 1992. 180 с.;
* Чувашский язык: истоки, отношение к алтайским и фино-угорским языкам, историческая грамматика. Чебоксары, 1996. 460 с.; 
* Этимологический словарь чувашского языка. В 2-х тт. Чебоксары, 1996. 980 с.; 
* Из истории христианства (к 2000-летию христианства). Чебоксары, 1999. 68 с.;
* Н.И. Ашмарин. Краткий очерк жизни и деятельности. Чебоксары, 1995. 52 с.;
* Словарь чувашских нехристианских личных имен. Чебоксары, 1998. 148 с.;
* Исследователи чувашского языка. Чебоксары, 2000. 2-е изд., доп. 152 с.;
* В поисках родных корней. Чебоксары, 2000. 140 с.

== Килйыш пурнăçĕ ==
М.Р.Федотовăн арăмĕ — Валентина Сергеевна, унăн çуралнă чухнехи хушамачĕ ''Вагина'', вырăс&lt;ref name=&quot;Т1&quot; /&gt;. Вĕсем Чухулари институтра вĕреннĕ чухне паллашса мăшăрланнă. Ачи-пăчи, эппин ытти тăхăмĕсем те, вĕсен пулман.

==Вуламалли==
* Корифей чувашской тюркологии М.Р.Федотов. М.,1999;
* Емĕрсен ĕмĕлкине уçакан ас-хакăл [«Хыпар» кĕнеки]. Хыпар. 1999. Кăрлачан 20-мĕшĕ;
* Федотов Михаил Романович [Некролог). Сов. Чувашия. 2003.14 янв.
* Терентьев, В. М. Гражданская позиция академика М. Р. Федотова : о жизнедеятельности всемирно извест. чуваш. языковеда, учен.-тюрколога / В. М. Терентьев. –Чебоксары : Новое Время, 2013. – 680, [3] с.
* Егоров, Н. И. Ĕçĕсем ăслă, ячĕсем чыслă / Н. И. Егоров // Хыпар. – 1994. – 20 кăрлач. – С. 3.
* Nuri Yuce. Taninmis cuvas turkologu Mihail Romanovic Fedotov // Edebiyat Fakultesi. Turk dili ve edebiyati dergisi.- Jstanbul, 2000.- S. 345-353;
*  Mihail Romanovic Fedotov. Buyuk Cuvas dilcisi // Tarih.- 2001.- № 171.- Jstanbul;
*  Георгий Ирхи. Одна, но пламенная страсть // Республика.- 2001.- 20 янв.;
*  Егоров Н.И. Федотов Михаил Романович // Краткая чувашская энциклопедия. Чебоксары: ЧГИГН, Чуваш, кн. изд-во, 2001. С. 429.
* Федотов Михаил Романович: биобиблиографический указатель / сост. И.В.Мукина; отв. за выпуск А.П.Долгова; Чуваш. гос. ин-т гуманит. наук. — Чебоксары: ЧГИГН, 2019. — 72 с.: ил.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* Аçтахар Плотников. [https://chuvash.org/news/21069.html Чӑваш чӗлхи: Михаил Федотов ҫуралнӑранпа 100 ҫул ҫитнине асӑнчӗҫ].
* [http://www.marihistory.ru/index.php/2011-01-01-20-07-54/1162-2011-09-11-08-04-52 Марийская история в лицах]

{{Чăваш Республикин патшалăх премин лауреачĕсем}}

[[Категори:Чăваш чĕлхи тĕпчевçисем]]
[[Категори:Лингвистика]]
[[Категори:Тюркологи]]
[[Категори:Чăваш чĕлхи]]
[[Категори:Мари чĕлхи]]</text>
      <sha1>efziuarve2pd79bnik17hb2a103b62x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Транслитераци</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3922</id>
    <revision>
      <id>879320</id>
      <parentid>855520</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4903" sha1="i8vacmdqwlc8vdi1dgocsqzb8wvjakt" xml:space="preserve">'''Транслитераци''', — пĕр [[чĕлхе]]н [[çырулăх]]не тепĕр чĕлхен çырăвĕпе кăтартасси. [[Ĕçлевлĕхлĕ транскрипци|Транскрипци]]пе пăтраштармалла мар. Транслитераци практикăллă тата [[лингвистика]] транслитераци çине пайланать. 

Сӑмахран, романизаци-латин алфавитне анлӑлатнӑ латинла алфавит меслечӗсемпе тата саспаллисемпе усӑ курса нататинла ҫырулӑх передачи. Тӑватӑ типлӑ графика передачи пулма пултарать: 

* пӗр палли;
* паллӑсен йӗрки;
* темиҫе паллӑ йӗрки;
* темиҫе паллӑн йӗрки уйрӑмӑн памалли темиҫе паллӑн йӗрки.

XIX ӗмӗр вӗҫӗнче пруссен наука библиотекисем тунӑ чухне латин, кириллически, араб, инди тата ытти системӑсемпе ҫырнӑ ӗҫсен пӗрлехи каталогне хута яма кирлӗ пулнӑ. Ҫак библиотекӑсем валли хатӗрленӗ транслитаци инструкцийӗсем XX ӗмӗрте латинла ҫырусен непатин системисене латинницӑна куҫармалли стандарт никӗсӗ пулса тӑнӑ.

== Усă курни ==

== Литература ==
* {{Кĕнеке |пуçелĕк = Большая российская энциклопедия. Том 32 |пай = Транслитерация |каçă пайĕ = https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4199710
|вырăн = М. |çул = 2016 |страницы = 340—341 |ref = Большая российская энциклопедия}}

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[ISO 9]]
* [[Кулленхи транскрипци]]
* [[Транслит]]
* [[Чăваш чĕлхин трансличĕ]]
* [[Икĕпат тексчĕсен транслитерацийĕ]]
* [[Суя-кириллица]]
* [[Кодировка]]
* [[КОИ-8]]

== Каçăсем ==
* [http://www.translit.ru/ translit.ru — Вырăс, украин, белорус чĕлхисен транслитераторĕ]
* [http://alexander.zhidenko.googlepages.com/trus.html Вырăс, украин, белорус чĕлхисен синхронлă транслитераторĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210105434/http://alexander.zhidenko.googlepages.com/trus.html |date=2009-02-10 }}
* [http://www.aist-agent.ru/?Translit Интеллектуальный транслитератор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206052249/http://www.aist-agent.ru/?Translit |date=2008-12-06 }} - Тӳрĕ тата тӳнтер транслитераци (вырăсларан акăлчанла тата акăлчанран вырăсла)
* [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?2&amp;/norms/stands/7_79.htm ГОСТ 7.79—2000: Кирилл çырăвĕн латтин алфавит транслитераци йĕркисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421123230/http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?2&amp;%2Fnorms%2Fstands%2F7_79.htm |date=2014-04-21 }}
* [http://mvd.consultant.ru/doc.asp?ID=51135&amp;PSC=1&amp;PT=3&amp;Page=6 Приказ МВД РФ N 1047 &quot;Об утверждении Инструкции о порядке оформления и выдачи паспортов гражданам Российской Федерации для выезда из Российской Федерации и въезда в Российскую Федерацию&quot;]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.spelling.spb.ru/spell057.htm Тĕрлĕ йĕркеллĕ транслитерацисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116182906/http://spelling.spb.ru/spell057.htm |date=2009-01-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20070928014231/http://www.radio.ru/archive/1987/04/1987-04-12.djvu Б. Степановăн «DONECK, DONEZK или DONETSK» статьм] («Радио», 1987, № 4, с. 12)
* [http://transliteration.eki.ee Тĕрлĕ алфавитсен транслитераци йĕркисен пысăк пуххи]{{ref-en}}
* [http://members.multimania.co.uk/rre/Romanization.html Streamlined System for the Transliteration of Bulgarian (Official)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019221152/http://members.multimania.co.uk/rre/Romanization.html |date=2012-10-19 }} {{ref-en}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
[[Категори:Лингвистика]]
[[Категори:Килтерĕш лингвистика]]</text>
      <sha1>i8vacmdqwlc8vdi1dgocsqzb8wvjakt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4049</id>
    <revision>
      <id>879314</id>
      <parentid>854241</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22211" sha1="n11xowz0ssr094fc1xn4f8osien3ukl" xml:space="preserve">{{Çыравçă
 |Ят             = Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи
 |Тăван ят       = Анисия Васильевна Княгинина
 |Çуралнă чухнехи ят = Анисия Васильевна Васильева
 |Суя ятсем      =  Ваççа Аниççи, Т.В.А., Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи
 |Ӳкерчĕк     = 
 |Çуралнă вăхăт  = [[1893]] çул, [[кăрлач, 6|кăрлачăн 6-мĕшĕ]] 
 |Çуралнă вырăн  = [[Анатри Тимĕрçен]] ялĕ, {{ÇуралнăВырăн|Чĕмпĕр уесĕ|Чĕмпĕр уесĕнче}}, [[Чĕмпĕр кĕпĕрни]] (халĕ Чĕмпĕр облаçĕн {{ÇВ|Чăнлă районĕ|Чăнлă районĕнче}})
 |Вилнĕ вăхăт    = [[1975]] çул, [[раштав, 17|раштавăн 17-мĕшĕ]]
 |Вилнĕ вырăн    = {{ВВ|Димитровград|Димитровградра}}, [[Чĕмпĕр облаçĕ]]
 |Ĕçлев тĕсĕ     = сăвă
 |Гражданлăх     = {{Flagicon|RUS}} [[Раççей империйĕ]] [[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|25px]] [[РСФСР]] 
 {{USSR}}
 |Ĕçсен чĕлхи    = чăваш
}}
'''Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи''' (паспортри ячĕ '''Княгинина Анисия Васильевна''', çуралнă хыççăнхи [[хушамат]] — '''Васильева''', çавăн пекех '''Итэсь''' тата  '''Максимова''' хушаматсемпе асăнни те пур;  чылай вăхăт культура уçлăхĕнче '''Ваççа Аниççи''' ятпа паллă пулнă; ''[[1893]] çулхи [[кăрлач, 6|кăрлачăн 6-мĕшĕ]], [[Анатри Тимĕрçен]] [[ял]]ĕ, [[Чĕмпĕр кĕпĕрни]], (халĕ [[Чĕмпĕр облаçĕ]]н [[Чăнлă районĕ]]) — [[1975]] çул, [[раштав, 17|раштавăн 17-мĕшĕ]] [[Димитровград]] х.''), — чăваш [[сăвă]]çĕ&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/vassja-anissi-vasileva-knjaginina-anisija-vasilevna/ Васся Анисси (Васильева-Княгинина Анисия Васильевна)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921232609/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/vassja-anissi-vasileva-knjaginina-anisija-vasilevna/ |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;. Чăваш пичетĕнче, çавăн пекех чăваш литературинче те,  палăрнă чи малтанхи хĕрарăм авторсенчен пĕри теме пулать. 

==Пурнăçĕ, килйышĕ, тăванĕсем==
[[1893]] çулхи [[кăрлач, 6|кăрлачăн 6-мĕшĕнче]] халĕ [[Чĕмпĕр облаçĕ]]н [[Чĕмпĕр облаçĕн Чăнлă районĕ|Чăнлă районне]] кĕрекен [[Анатри Тимĕрçен]] [[ял]]ĕнче çуралнă.

[[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ|Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче]] вĕреннĕ. Пурнăçĕ тăршшĕпех ачасене [[шкул]]та вĕрентнĕ. Вăл шутра пĕр [[вăхăт]] хушши [[Томск кĕперни|Томск кĕпернинчи]] [[Терёхино]] ялĕнчи (ун чухне ăна ытларах Канаш тенĕ) [[чăвашсем|чăваш]] ачисене&lt;ref&gt;Смирнова, Надежда. Првайхи чĕкеç. — [[Хыпар (хаçат)|Хыпар]]. [[2003]]. кăрлач, 19. — 8-9 С.&lt;/ref&gt;. Халь ку ял [[Кемĕр облаçĕ]]нчи [[Топки районĕ|Топки районне]] кĕрет.

[[1975]] çулхи [[раштав, 17|раштавăн 17-мĕшĕнче]] [[Димитровград]] [[хула|хулинче]] вилнĕ.

Сăвăçăн ашшĕ — Итэсь Василий Максимович (Иттеç Ваççи), хутла пĕлекен, сĕрме купăс калама та пултаракан çын. Тăван шăллĕ Итэсь Виктор Васильевич (9.2.1907 - 11.2.1983) Свердловск (халĕ [[Екатеринбург]]) хулинче пурăннă, — геолог-инженер. Виктор Васильевичăн тăхăмĕсем халĕ тĕрлĕ çĕрте пурăнаçĕ, чылайăшĕн хушамачĕ Итэсь&lt;ref&gt;[https://vk.com/id386948917 Анна Итэсь.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vk.com/club5915928 только ИТЭСЬ!!!!! и кто раньше был Итэсь!]&lt;/ref&gt;. 

Упăшки — Княгинин Александр Семёнович, [[сăвапçă|сăваплăхçă]] тата  [[вĕрентекен|вĕрентевçĕ]]&lt;ref&gt;[http://nm-school.ru/news/nachalnoe_obuchenie_v_shkolakh_novaja_malykla_malaja_jakushka_i_staraja_kulikovka/2012-01-17-159 Новомалыклинская средняя школа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231005825/http://nm-school.ru/news/nachalnoe_obuchenie_v_shkolakh_novaja_malykla_malaja_jakushka_i_staraja_kulikovka/2012-01-17-159 |date=2016-12-31 }}&lt;/ref&gt;. Мăшăрĕ пулса тăнă çынпа [[1913]]-мĕш çулта Самар кĕпернинче Павловсен килцышĕнче тарçăра тата няньăра ĕçленĕ чухне паллашнă&lt;ref&gt;[http://ulpravda.ru/pdf/3/2015_1.pdf Мономах. № 1 (85) 2015 Краеведческий журнал.] — С.48.&lt;/ref&gt;. А.С.Княгинин хăй çав енчи [[Эрсел]] ялĕн çынни пулнă. 1916-1918-мĕш çулсенче çамрăк мăшăр [[Эврел]]ти (халĕ Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районне кĕрет) [[шкул]]та ĕçленĕ. Александр Семёнович [[1929]]-мĕш çулта вилнĕ.

Мелекесс районĕнчи Эврелĕнчи пуçламăш шкулăн вулавăшĕнче те ĕçленĕ. Çакна эпир вăл 1920 çулта панă евитрен вуласа пĕлтĕмĕр. Унта çапла каланă: «Вулавăш шкул çуртĕнче вырнаçнă, унăн фондĕнче хытă хуплашкаллă 57 кĕнеке упранать». Фондра ытларах вырăс литературин классикĕсен тата чăваш литературине никĕслекен поэтăн Константин Ивановăн произведенийĕсем. 1905 çулта Ваççа Аниççи Константин Ивановпа пĕрле Чĕмпĕр чăваш шкулĕнче вĕреннĕ.
Вулакансемпе пĕрле Ваççа Аниççи драмкружок йĕркелесе янă. Хăйĕн упăшкипе тата пĕртăван Ерменеевсемпе Константин Ивановăн «Нарспи» поэми тăрăх спектакль лартнă. Ун пирки мана, тет Г.Улюкин&lt;ref&gt;Геннадий УЛЮКИН, облаçри чăвашсен И.Я. Яковлев ячĕллĕ çутĕç обществин Димитровградри уйрăмĕн председателĕ. [http://kanash.su/1048.html ЭПĔ ВАÇÇА АНИÇÇИНЕ КУРНĂ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021131125/http://kanash.su/1048.html |date=2020-10-21 }} — Чĕмпĕрти &quot;Канаш&quot; хаçат, 1190-МĔШ (2012.11.15) КĂЛАРĂМ&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Çак хаçатри тепĕр материалтах (&quot;ВАÇÇА АНИÇÇИ ЮБИЛЕЙĔ ТĔЛНЕ&quot; ятлă) ăна Геннадий Петрович Улюкин (Тăхтаман) тесе асăннă.&lt;/ref&gt;, 1965 çулта хăй каласа панă – вĕсем патне анне кукăль леçсе пама ярсан. 

Спектакльпе [[Эврел]] артисчĕсем кӳршĕ ялсене те çитнĕ. Куракансем вĕсене лайăх йышăннă. Репертуара анлăлатас тесе поэтесса Антон Чеховăн калавĕсем тăрăх пĕр курăмлă кулăшла пьесăсем çырнă.
Манăн анне, тет çÿлерех асăннă Г.Улюкин,  Евдокия Фёдоровна Ерменеева, Нарспи рольне вылянă. Вăл ун чух вунçиччĕре пулнă.

Пилĕк ача çуратса ÿстерни паллă. Ывăлĕ [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|вăрçăран]] таврăнман. Тепĕр ывăлĕ вăрçăран инвалид пулса таврăннă. Анисия Васильевнна [[1947]]-мĕш çултанпа Димитровоград хулинче хĕрĕ (Валентина Александровна) патĕнче пурăннă.

Вилсен упăшкипе юнашар ([[Эрсел]] ялĕнче тесе ăнланмалла пуль) пытарнă.

==Ăçта вĕренни==
[[1901]]-[[1904]] çулсенче ялти пуçламăш шкулта вĕреннĕ. Унтан пĕр çулталăк — [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]]нче. Вара каялла таврăнса каллех ялти шкулта вĕренĕве тăснă. Çакă вĕсен килйышĕ [[Çĕпĕр]]е куçса кайма шут тытнипе çыхăннă (чăннипе каяйман). [[1908]]-[[1911]] çулсенче вĕрентӳçĕсене хатĕрлекен [[Кивĕ Сăмаравкка|Сăмаравккари]] ([[Хусан кĕперни]], [[Теччĕ уесĕ]]) [[икĕ класслă шкул]]та&lt;ref&gt;[http://www.enc.cap.ru/?t=publ&amp;hry=15&amp;lnk=1234 Чувашская энциклопедия.]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; вĕреннĕ.
Çав [[шкул]] пирки ак çапларах [[хыпар]] пур:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|По соседству с барской усадьбой в конце 19 века стояло деревянное здание школы для девочек. В 1902 году в ней случился пожар, в котором погибли 14 девочек. Памятники погибшим сохранялись в ограде церкви до 1960-х годов. В 1907 году на этом месте было построено двухэтажное каменное здание. После открытия в ней обучались дети зажиточных крестьян. В революционное время гимназия была закрыта, в здании размещался детский дом для сирот&lt;ref&gt;[http://nsportal.ru/user/375031/guestbook Мышев Юрий Владимирович / Сайт учителя истории.] — 22.06.2015 - 18:18&lt;/ref&gt;.}}&lt;Куçару: 19-мĕш ĕмĕрĕн вĕçĕнчи улпут çурчĕпе юнашар хĕрачасен шкулĕн йывăç çурчĕ пулнă. 1902-мĕш çулта унта пушар сиксе тухнă, 14 хĕрача вилнĕ. Чиркÿ картинчи вилнсене асăнса лартнă палăк 1960-мĕш çулсемччен сыхланнă. Çак вырăнта 1907-мĕш çулта икĕ хутлă чул çурт туса лартнă. Чухăн мар хресченсен хĕресем вĕреннĕ. Революци хыççăн гимназие хупнă. Асăннă çуртра тăлăх ачасен усравĕ вырнаçнă.&gt;
{{Цитата вĕçĕ}}
 [[1916]]-мĕш çулта Чĕмпĕрти чăваш шкулĕн программипе экзамен тытать, çапла вара [[Вĕрентекен|вĕрентевçĕ]] пулса тăрать.

[[File:Сорокин Сергей Семенович.jpg|thumb|left|Тăваньялсем Çеркей, Тимĕрçенсем Ваççа Аниççин литературари вĕрентекенĕ]]
==Литературăри пултарулăхĕ==
Сăвăçăн литературăри пултарулăхне икĕ тапхăрпа палăртса кăтартма пулать.
*[[XX ĕмĕр]] пуçламăшĕнчи [[Хыпар (хаçат)|&quot;Хыпар&quot; хаçат]] çине таянса пулса пынă ĕç.
*[[1960]]-мĕш çулсенчен пуçласа пулса пынă ĕç.
Çак икĕ тапхăр хушшинчи вăхăта ку тĕлĕшпе чат пуш-пушă тесе шутлама кирлĕ мар. Литература ĕçĕпе кăсăкланма пăрахман Анисия Васильевна. Анчах та вăл хушăри еткерлĕх сыхланса юлман теес пулать. 
[[Хушма ят|Псевдонима]] епле йышăнни пирки çапла çырса хăварни пур:
{{цитата пуçламăшĕ}}ратурари 
&quot;Камран пулăшу ыйтас?&quot; сăвва çырсан, мана Караççăм пичче: &quot;эс &quot;Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи&quot; тесе ларт&quot;, — терĕ. Эпĕ ун сăмахне итлерĕм. Ку сăвва &quot;Хыпар&quot; хаçатан 12-мĕш номерне кĕртнĕ. Аяла &quot;Т.В.А.&quot; тесе лартнă&quot;.&lt;ref&gt;Ваççа Аниççи. Иртсе кайнă кунçулăм. // Хыпар, 1993, кăрлач, 26.&lt;/ref&gt;
{{цитата вĕçĕ}}
[[Юман Анатолий Ермилович|Анатолий Юман]] [[сăвăç]] каярахпа кун пирки çапла çырнă:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
«Т.» – Тимĕрçенсем-мĕн пулнă.
«В.А.» – Ваççа Аниççи.
Хăй çаплах ыр-сывă юлнă,
Вăрттăнлăх çăрин уççи.&lt;ref&gt;[http://kanash.su/1049.html Анатолий Юман. Ваççа Аниççине.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030073153/http://kanash.su/1049.html |date=2020-10-30 }} (Автор чăн (тулли) псевдонима ăнлантарать те çапах хăй Ваççа Аниççи тет).&lt;/ref&gt;
&lt;/poem&gt;
{{Цитата вĕçĕ}}
Асăннă малтанхи тапхăрта çамрăк Аниççине ашшĕ (Иттеç Ваççи), ялти шкулта ĕçлекен [[Тăваньялсем Сергей]] ([[1886]]-[[1956]]), [[Чĕмпĕр]]те вĕрентнĕ Василий Иванович Иванов (кайран &quot;Хыпар&quot; редакторĕ те пулнă) пулăшса, хавхалантарса пынă. Пĕр вăхăт ялта &quot;Хайхи&quot; ятпа алăпа çырнă журнал та кăларса тăнă. Анчах ун номерĕсем упранса юлман. Калас пулать, асăннă тепĕр тапхăрĕнче те сăвăçа хавхалантарса пулашакансем пулнă. Чăн малтанах кунта Константин Петров тата [[Стихван Шавли|Стихван Шавлы]] [[çыравçă]]сене асăнмалла.

==Ӗçĕсем==
[[File:Dimitrovgrad MauriceThorezStreet2.JPG|thumb|Dimitrovgrad MauriceThorezStreet. Çак урамри Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи  пурăннă пĕр  çурт çинче ун ячĕпе вырнаçтарнă асăну хăми пур]]
Пичетленсе тухнă сăвăсен пуххисем:
* «Çутă çăлтăр хăпарчĕ»[http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/kalendar/archives/kp/vassya_anissi_vzoshla_zvezda.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201052141/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/kalendar/archives/kp/vassya_anissi_vzoshla_zvezda.jpg |date=2020-02-01 }} ([[1966]]);
* «Ӗмĕт çитрĕ»[http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/kalendar/archives/kp/vassya_anissi_mechta_sbilas.jpg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201052140/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/kalendar/archives/kp/vassya_anissi_mechta_sbilas.jpg |date=2020-02-01 }} ([[1972]]).

== Чыслани ==
Асăну хăмисем:
* [[1961]]-[[1975]]-мĕш сулсенче хăй пурăннă çурт çинче ([[Димитровград]] [[хула|хули]], Морис Торез урамĕ).
* [[Чăнлă районĕ|Чăнлă районĕнчи]] [[Анатри Тимĕрçен]] [[шкул]] çурчĕ çинче ([[2012]]).

== Кăсăклă фактсем ==
[[Ямпак]] шкулĕнче ĕçленĕ чухне Ваççа Аниççин вĕрнекенĕсенчен пĕри кайран [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]] пулса тăнă [[Чернов Матвей Степанович]] пулнă&lt;ref&gt;Еграшкина, Нина. [http://kanash.su/1973.html Матвей Чернов – Упамсар мухтавĕ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113184249/http://kanash.su/1973.html |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt;. Матвей Чернов паттăр пирки Анисия Васильевна [[поэма]] та çырнă.

== Вуламалли ==
* Наумова, Татьяна. [http://hypar.ru/cv/shuram-pucpa-cutalna-caltar Шурăм пуçпа çуталнă çăлтăр.] — &quot;Хыпар&quot; хаçат, 23 Jul, 2018 | Чăваш хĕрарăмĕ | Культура | Пăлхарпи - ачаш хăват
* [[Артемьев Юрий Михайлович|Артемьев, Ю. М]]. Ваççа Аниççи // Артемьев, Ю. Ĕмĕр пуçламăшĕ / Ю. Артемьев. – Шупашкар, 1996. – С. 290-291
* Ваççа Аниççи : малтанхи чăваш хĕрарăм-сăвăçăн пултарулăхĕ / пухса хатĕрлекенĕсем Г. Юмарт, В. Акăшпи ; тĕп ред. А. Леонтьев ; худож. И. Владимиров // Хыпар. – 1993. – 26 кăрлач. – 16 с. – («Хыпар» кĕнеки).
* &lt;nowiki&gt;Ваҫҫа Аниҫҫи, Элпи, Сарпи... : [чӑвашсен пӗрремӗш хӗрарӑм-сӑвӑҫи Ваҫҫа Аниҫҫи ҫинчен] // Хыпар. – 2010. – 27 нарӑс. – С. 4.&lt;/nowiki&gt;
* Элиме, В. Пӗрремӗш хӗрарӑм сӑвӑҫ ячӗпе / В. Элиме // Чӑваш хӗрарӑмӗ. – 2013. – 16-22 нарӑс (№ 6). – С. 2.
* Юман, А. Е. Ваҫҫа Аниҫҫи ҫырӑвӗсем / А. Юман // Тӑван Атӑл. – 2008. – № 1. – С. 125-132.
* [[Юмарт Геннадий Фёдорович|Юмарт, Г.]] Хурлăхлă пурнăç шухăшĕ : Ваççа Аниççи çуралнăранпа – 115 çул / Г. Юмарт // Çамрăксен хаçачĕ. – 2008. – 8 нарăс (№ 5). – С. 14.
* [[Пурхи Ахван|Афанасьев, П.]] &lt;strong&gt;Васся Анисси&lt;/strong&gt; (Васильева-Княгинина Анисия Васильевна) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебоксары, 2006. – С. 66-67.
* Курайкин, Н. Н. &lt;strong&gt;Васся Анисси&lt;/strong&gt; / Н. Н. Курайкин // Краткая чувашская региональная энциклопедия. – Ульяновск, 2009. – Т. 1 : Пензенская, Саратовская, Ульяновская области. – 2009. – С. 84-85.
* Покровская, В. Долгий путь к признанию / В. Покровская // Республика. – 2013. – 23 янв. (№ 2). – С. 11 : фот.
* Юмарт, Г. Ф. &lt;strong&gt;Васся Анисси&lt;/strong&gt; (Васильева-Княгинина) / Г. Ф. Юмарт // [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1045 Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2006. – Т. 1 : А-Е. – С. 289.]
* Рогачёв, Яков. Пĕр хуларах пурăнсаттăмăр. // Ялав журнал, 1989, çĕртме, 6. — С.30.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем == 
* [http://chuvash.org/lib/author/266.html Ваççа Аниççи]
* [http://kanash.su/1037.html Ваççа Аниççи юбилейĕ тĕлне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918104307/http://kanash.su/1037.html |date=2020-09-18 }}
* [http://kanash.su/1049.html Анатолий Юман. Ваççа Аниççине. Сăвă.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030073153/http://kanash.su/1049.html |date=2020-10-30 }}
* [http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/vassja-anissi-vasileva-knjaginina-anisija-vasilevna/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921232609/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/vassja-anissi-vasileva-knjaginina-anisija-vasilevna/ |date=2016-09-21 }}
* [http://litkarta.nbchr.ru/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KZDKR&amp;P21DBN=KZDKR&amp;S21FMT=lk_biogr&amp;C21COM=S&amp;S21P03=I=&amp;S21STR=-961929 Литературная карта Чувашии]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.old.nbchr.ru/index2.php?option=com_irbis_calendar Ҫулталӑк кӗнеки=Книга года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829121419/http://www.old.nbchr.ru/index2.php?option=com_irbis_calendar |date=2017-08-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20211204232804/http://dihanie-zemli.ru/pervaya-chuvashskaya-poetessa.html Первая Чувашская поэтесса] 

[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:Сăвăçсем, алфавитпа]]
[[Категори:Çыравçăсем, алфавитпа]]
[[Категори:Раççей сăвăçисем]]
[[Категори:Чăваш сăвăçисем]]
[[Категори:1893 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Кăрлачăн 6-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1978 çулта вилнисем]]
[[Категори:Раштавăн 17-мĕшĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>n11xowz0ssr094fc1xn4f8osien3ukl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энтепе (Елчĕк районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4325</id>
    <revision>
      <id>879480</id>
      <parentid>841949</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5602" sha1="b8cqvoypdulohj6ugq5k1tzs95cfr9s" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус = Ял
 |чăвашла çĕлĕк = Энтепе
 |тăван çĕлĕк = 
 |герб = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав = Flag of Chuvashia.svg
 |lat_deg =55.033235 
 |lon_deg =47.883496 
 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
 |CoordScale = 
 |ЯндексКартти = 
 |регион карттин пысăкăшĕ = 
 |район карттин пысăкăшĕ = 
 |регион = Чăваш Ен
 |регион тапăлра = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ = Муниципаллă район
 |район = Елчĕк районĕ 
 |район тапăлра = Елчĕк районĕ {{!}}Елчĕк районĕ
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх = Аслă Пăла Тимеш ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра = Аслă Пăла Тимеш ял тăрăхĕ{{!}} Аслă Пăла Тимеш 
 |пуçлăх = 
|никĕсленĕ вăхăт = 
 |пĕрремĕш асăну = 
 |малтанхи ятсем = 
 |статус = 
 |лаптăк = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 
 |пурăнан халăх = 202&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2010 çулхи çыравăн бази.]&lt;/ref&gt;
 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010
 |йышлăх = 
 |агломераци = 
 |наци йышĕ = чăвашсем
 |конфесси йышĕ = 
 |этнохороним = 
 |вăхăт тăрăхĕ =[[UTC+4]]
 |почтă индексĕ = 429392
 |почтă индексĕсем = 
 |телефон кочĕ = 83549
 |автомобиль кочĕ = 21, 121
 |цифрăллă идентификатор = 97255845010
 |категори Commons-ра = 
 |сайт = 
 }}

'''Энтепе''' ({{lang-ru|Эшмикеево}}) — [[Чăваш Ен|Чăваш Енĕн]] [[Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ|Елчĕк районĕнчи]] [[ял]].
[[Елчĕк]]рен 22 çухрăмра, [[Аслă Пăла Тимеш|Аслă Пăла Тимĕшрен]] 9 çухрăмра вырнаçнă. Ялтан Шупашкара çити автобус çурет.

==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
Ялта 97 кил-çуртра 278 çын пурăнать. Ялти пĕтĕмĕшле вăтам пĕлӳ паракан шкулта 77 ача вĕренет. 
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 202 çын, çав шутра 101 арçын, 101 хĕрарăм пурăннă&lt;ref&gt;[https://archive.org/download/Chislmovpn2010| Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики] &lt;/ref&gt;.
Ача-пăча садне 20 ача çурет. Ялта фельдшер-акушер пункчĕ тата ялти культура çурчĕ ĕçлеçĕ.

== Кун-çулĕ ==
[[1921]] çулхи [[чӳк, 17|чӳк уйăхĕн 17]] [[Пăва уесĕ|Пăва уесне]], кайран вара, уессене пĕтериччен, [[Патăръел уесĕ|Патăръел уесне]] кĕнĕ. [[1918]] çулчен Тимпаел вулăсне, кайран вара [[1927]] çул тарин [[Шăмалак вулăсĕ|Шăмалак вулăсне]] кĕнĕ. 

[[1927]] çулхи [[юпа, 1|юпа уйăхĕн 1]] [[Чăваш Енĕн Кĕçĕн Елчĕк районĕ|Кĕçĕн Елчĕк районне]] кĕнĕ. [[1935]] çулхи [[çу, 19|çу уйăхĕн 19]] хыççăн [[Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ|Елчĕк районне]], [[1962]] çулхи [[раштав, 10|раштав уйăхĕн 20]] хыççăн [[Чăваш Енĕн Патăръел районĕ|Патăръел районне]], [[1965]] çулхи [[пуш, 14|пуш уйăхĕн 14]] хыççăн хальхи вăхăт таран [[Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ|Елчĕк районне]] кĕрет.

== Паллă çынсем ==
* [[Андреев Олег Федорович]] — чăваш сăвăçи.
* [[Дмитриев Василий Дмитриевич]], [[прозаик]].
* [[Фёдорова Любовь Михайловна]], сăвăç, Раççей журналистсен пĕрлĕхĕ членĕ. «Йӳçĕ пыл», «Çичĕ хĕлĕх тĕнчи» кĕнекесен авторĕ. Эмине ячĕллĕ премин лауреачĕ пулнă.
* [[Андреев Семен Алексеевич]], Совет Союзĕн геройĕ.
==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}
==Каçăсем==
*[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/э.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20191023130429/http://www.enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=984http%3A%2F%2Fenc.cap.ru%2F%3Ft%3Dworld&amp;lnk=2019 С.И. Выйкин, Н.С. Яковлева. Чăваш энциклопедийĕ]

* [[Аслă Пăла Тимĕш ял тăрăхĕ]];
* [[Елчĕк районĕ]].
{{Капăрлатмалла}}
{{stub}}
{{Елчĕк районĕ}}
[[Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>b8cqvoypdulohj6ugq5k1tzs95cfr9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина гимнĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5006</id>
    <revision>
      <id>879336</id>
      <parentid>863082</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7135" sha1="halr0wv8bb42sbapcxs9krjh576pp3n" xml:space="preserve">: ''Çак статья Украина гимнĕ пирки. [[Украина ССР гимнĕ]] те пур.''
{{Гимн 
| ячĕ                   = Ще не вмерла України
| транскрипци           = 
| чăвашла ячĕ           = Украина вилмен-ха
| ӳкерчĕк               = Shche ne vmerla Ukraina.png
| пысăкăш               = 250
| алпусни               = Украина гимнĕ нотисем.
| текст авторĕ          = [[Чубинский Павел Платонович|Павел Чубинский]]
| текста хайланă вăхăт  = [[1862]]
| композитор            = [[Вербицкий Михаил Михайлович|Михаил Вербицкий]]
| мусăка хайланă вăхăт  = [[1863]]
| патшалăх              = {{UKR}}
| çирĕплетнĕ            = [[пуш, 6]] - [[2003]]
| пăрахнă               =
| аудиофайл             =
| ăнлантарни            = Украина гимнĕ
| формат =
}}
[[Ӳкерчĕк:Mykhaylo Verbytsky.jpg|thumb|Михайло Вербицкий, кĕвĕçĕ]]
'''Ще не вмерла України і слава, і воля''' (''Украина вилмен-ха''), — [[Украина]] патшăлăхĕн [[гимн]]ĕ. Кĕввине [[Вербицкий Михаил]] кĕвĕленĕ. Сăввине [[Павел Чубинский]] çырнă.

== Сăмахĕсем ==


Ще не вмерла України і слава, і воля,&lt;br /&gt;
Ще нам, браття молодії, усміхнеться доля.&lt;br /&gt;
Згинуть наші воріженьки, як роса на сонці,&lt;br /&gt;
Запануєм і ми, браття, у своїй сторонці.

Приспів:

Душу, тіло ми положим за нашу свободу.&lt;br /&gt;
І покажем, що ми, браття, козацького роду.&lt;br /&gt;

[[Украина]] [[Конституция|Конституциĕ]] офиициаллă майпа палăртнă [[текст]] çакăнпа вĕçленет. Анчах та унăн çирĕплетсе çитермен малалли [[Çавра|çаврисем]] те пур.

== Гимн сăмахĕсене чăвашла куçарса пăхни&lt;ref name=&quot;УГ&quot;&gt;[https://chuvash.org/blogs/comments/2024.html Украина Гимнӗ чӑвашла.]&lt;/ref&gt; ==
Вилеймен-ха Украинăн сумĕпе сулмакĕ,&lt;br /&gt;
Пирĕншĕн те ырă пурнăç килсе çитĕ, акă.&lt;br /&gt;
Тăшманкка тавраш çухалĕ ирхи сывлăм майлăн,&lt;br /&gt;
Хамăр тăрăхшăн пĕр çын пек тăрăпăр нумайăн.&lt;br /&gt;

Хушăм:&lt;br /&gt;

Малалла туртать хăватлăн ирĕклĕхĕн маршĕ,&lt;br /&gt;
Ма тесессĕн эпĕр хамăр казаксен таврашĕ.&lt;br /&gt;

== Гимнăн официаллă мар пайне чăвашла куçарса пăхни&lt;ref name=&quot;УГ&quot; /&gt; ==
:Пирĕн чикĕсемĕр евĕр — Сан тата Дон шывĕ... 
:Тăрăх пулмĕ нихăçан та çичĕ ютшăн çывăх! 
:Хура тинĕс кулса ярĕ, ват Днипро шавлайĕ, 
:Украинăшан тивлетлĕ вăхăт çитнĕ майăн. 

:Хушăм:
:Малалла туртать йыхравлăн ирĕклĕхĕн маршĕ, 
:Ма тесессĕн эпĕр хамăр казаксен таврашĕ!


:Ăнтăлу тата ĕçченлĕх хăй вăйне кăтартĕ — 
:Украина ирĕк кĕвĕ янратмашкăн хатĕр: 
:Унăн ахрăмĕ Карпатăн, уй-хирсемĕн юхĕ, 
:Тăшманкка тавраш пулаймĕ ĕлĕххи пек шухă. 

:Хушăм:
:Малалла туртать йыхравлăн ирĕклĕхĕн маршĕ, 
:Ма тесессĕн эпĕр хамăр казаксен таврашĕ!

== Литература ==
* За волю України. Антологія пісень національно-визвольних змагань. Упорядник Євген Гіщинський. — Луцьк: Видавництво «Волинська обласна друкарня», 2002. — 316 с.
* ''Салтан Н. М., Салтан О. М.'' [http://www.siver-litopis.cn.ua/arh/2016/04_16.pdf Живи Україно незламна і сильна…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180128061748/http://www.siver-litopis.cn.ua/arh/2016/04_16.pdf |date=2018-01-28 }} Парламентські дебати навколо затвердження тексту Державного гімну України 4 та 6 березня 2003 року // Сіверянський літопис. Всеукраїнський науковий журнал. — 2016. — № 4 (130). — С. 16-36.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20221113235829/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15&amp;p=1144227733539789 Закон Украины «О Государственном гимне»]
* [http://proridne.com/pisni/ЩЕ%20НЕ%20ВМЕРЛА%20УКРАЇНА.html Ще не вмерла Україна (ноты, слова)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218001451/http://proridne.com/pisni/%D0%A9%D0%95%20%D0%9D%D0%95%20%D0%92%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%9B%D0%90%20%D0%A3%D0%9A%D0%A0%D0%90%D0%87%D0%9D%D0%90.html |date=2009-02-18 }}{{ref-uk}}
* [http://youtube.com/watch?v=dJeLiPnz6E8 Гимн Украины] на [[YouTube]]
* {{cite web|url=http://www.focus.ua/society/137833|title=Гимн Украины перевели на 14 языков нацменьшинств|date=13 августа 2010|format=текст и видео|accessdate=2010-08-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/65jM6aOGW?url=http://focus.ua/society/137833|archivedate=2012-02-26|deadlink=no}}
* [http://www.svoboda.org/media/video/25199662.html Исполнение Гимна Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140112122107/http://www.svoboda.org/media/video/25199662.html |date=2014-01-12 }} [[Евромайдан]]ом (04:00 13.12.[[2013]])
* [https://soundcloud.com/champagne-morning/ukraine-anthem Исполнение Гимна Украины эстрадным хором Alice White] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806035410/https://soundcloud.com/champagne-morning/ukraine-anthem |date=2016-08-06 }}
* [http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/const/GimnUkraineVerevki.mp3 MP3 форматпа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705085016/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/const/GimnUkraineVerevki.mp3 |date=2007-07-05 }}

[[Категори:Украина]]
[[Категори:Гимнсем, патшалăхсемпе]]
[[Категори:Украинăн патшалăх символĕсем]]
[[Категори:1863 çулăн юррисем]]
[[Категори:Украин юррисем]]</text>
      <sha1>halr0wv8bb42sbapcxs9krjh576pp3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5024</id>
    <revision>
      <id>879410</id>
      <parentid>856399</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13417" sha1="hlho0di8yxu7cpe1epx5al8kfsnpqu7" xml:space="preserve">{{Университет карточки 
|çĕлĕк     = Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕ
|кĕскен    = И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ
|ӳкерчĕк   = 
|тăван ят  = ФГОУ ВПО «Чăваш патшалăх И. Н. Ульянов ячĕллĕ университечĕ»
|йыхрав    = 
|эмблема   = 
|никĕсленĕ = [[çурла, 17]] [[1967]]
|ректор    = [[Александров Андрей Юрьевич|А. Ю. Александров]]
|вырнаçăвĕ = [[Шупашкар]]
|сайт      = [http://www.chuvsu.ru chuvsu.ru]
|адрес     = 428000, Шупашкар, Мускав пр., 15
}}
'''И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕ ([[Latin language|Latin]]: ''Universitas Tschuvaschicensis)''''', — [[Шупашкар]]та [[1967]] çулта йĕркеленнĕ [[университет]], [[Чăваш Ен|Чăваш Республикин]] ăслăх тĕпĕ.

==Факультетсем==
{|
| valign=top |
* [[ЧПУн Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ|Чăваш филологийĕпе культура факультечĕ]]
* [[ЧПУн Ют çĕр студенчĕсемпе ĕçлекен факультечĕ|Ют çĕр студенчĕсемпе ĕçлекен факультечĕ]]
* [[ЧПУн Ют çĕр чĕлхисен факультечĕ|Ют çĕр чĕлхисен факультечĕ]]
* [[ЧПУн Математика факультечĕ|Математика факультечĕ]]
* [[ЧПУн Физикăпа техника факультечĕ|Физикăпа техника факультечĕ]]
* [[ЧПУн Экономика факультечĕ|Экономика факультечĕ]]
* [[ЧПУн Журналистика факультечĕ|Журналистика факультечĕ]]
* [[ЧПУн Юридици факультечĕ|Юридици факультечĕ]]
* [[ЧПУн Право, тытăм тата квалификацие ӳстермелли факультечĕ| Право, тытăм тата квалификацие ӳстермелли факультечĕ]]
* [[ЧПУн Электроэнергетика факультечĕ|Электроэнергетика факультечĕ]]
* [[ЧПУн Электротехника факультечĕ|Электротехника факультечĕ]]
* [[ЧПУн Радиотехникăпа электроника факультечĕ|Радиотехникăпа электроника факультечĕ]]
* [[ЧПУн Информатикăпа шутлав техникин факультечĕ| Информатикăпа шутлав техникин факультечĕ]]
* [[ЧПУн Çурт-йĕр тăвакансен факультечĕ|Çурт-йĕр тăвакансен факультечĕ]]
| valign=top |
* [[ЧПУн Машинă тăвакансен факультечĕ|Машинă тăвакансен факультечĕ]]
* [[ЧПУн Филологи факультечĕ|Филологи факультечĕ]]
* [[ЧПУн Тытăм тата психологи факультечĕ| Тытăм тата психологи факультечĕ]]
* [[ЧПУн Географи факультечĕ|Географи факультечĕ]]
* [[ЧПУн Истори факультечĕ|Истори факультечĕ]]
* [[ЧПУн Стоматологи факультечĕ|Стоматологи факультечĕ]]
* [[ЧПУн Сиплев факультечĕ|Сиплев факультечĕ]]
* [[ЧПУн Педиатри факультечĕ|Педиатри факультечĕ]]
* [[ЧПУн Химипе фармацевтика факультечĕ| Химипе фармацевтика факультечĕ]]
* [[ЧПУн Экономикăпа менеджмент факультечĕ| Экономикăпа менеджмент факультечĕ]]
* [[ЧПУн Аслă пĕлӳ илме хатĕрлекен факультечĕ| Аслă пĕлӳ илме хатĕрлекен факультечĕ]]
* [[ЧПУн Ӳнерлĕх факультечĕ| Ӳнерлĕх факультечĕ]]
* [[ЧПУ-н Дизайн тата компьютер технологисен факультечĕ| Дизайн тата компьютер технологисен факультечĕ]]
|}

== Университетăн кун-çулĕ ==
[[1920]] çулта революци комитечĕпе [[Чăваш автономи облаçĕ]]н Канашĕн I съездĕнче [[Шупашкар]] хулинче [[университет]] уçас тĕллевшĕн сасăлаççĕ. Анчах çак йышăнăва пурнăçа кĕртесси ăнăçмасть. [[1958]]—[[1959]] çç. каллех çак ыйтăва хускатаççĕ, ку чухне те çак ĕç калаçупа çеç вĕçленет.

Çак вăхăта Чăваш республикинче виçĕ пĕлӳ керменĕ ĕçленĕ:

* [[Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ|Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика институчĕ]],
* [[Чăваш патшалăх ял хуçалăх академийĕ|Чăваш ял хуçалăх институчĕ]]
* [[Мускав энергетика институчĕ]]н Атăлçи филиалĕ,
* 2 ăслăлăх-тĕпчев институчĕ тата чылай ăсчах-педагоглă урăх ăслăлăх-тупăш тата этеплĕх пĕлӳ керменĕсем.

[[1967]] çулта Чăваш патшалăх университетне 1961 çулта йĕркеленĕ Мускав энергетика институчĕн Атăлçи филиалĕн никĕсĕпе туса хунă. 

[[1967]] ç. тĕлне унăн 2 факультетĕнче (электротехника тата промăçлăха электрификацилев) 1300 çын ытла вĕреннĕ. Каçхи тата заочно факультечĕсенче, çав шутра пĕтĕмлĕ техника факультетĕнче те, 3800 пине яхăн студент пĕлӳ пухнă. Вĕсене 200 яхăн çын, вĕсенчен 20 ăслăлăх тухтăрĕпе кандидачĕ, вĕрентнĕ.

Филиалăн лаборатори тĕпĕ, вĕренӳ вырăнĕсем, студентсен общежитийĕсем, библиотека (çĕр пине яхăн том) пулнă, çаплах типографи, шутлав техникин [[лаборатори]]йĕ, вĕренӳ ăста пӳлĕмĕсем, диплом тумалли кабинечĕсем.

Чăваш университечĕн шутне çаплах Чăваш патшалăх педагогика институчĕн историпе филологи факультетне хушнă. Факультетра 900 студент (350 — кăнтăрла уйрăмĕнче) вĕреннĕ, кунта çӳллĕ квалифициллĕ ăслăлăх-педагогика коллективĕ: 3 профессорпа 30 доцент ĕçленĕ.

Пĕрремĕш çул пĕлӳ керменĕ шутне çак факультетсем кĕнĕ:
* Историпе филологи факультечĕ,
* Медицина факультечĕ,
* Пĕрлехи техника факультечĕ,
* Хими факультечĕ,
* Экономика факультечĕ,
* Электротехника факультечĕ,
* Промăçлăха электрификацилес факультечĕ.

[[1968]]—[[1969]] вĕренӳ çулĕ тĕлне физикăпа математика факультетне уçнă.

Университета йĕркелев ĕçĕнче [[Хусан патшалăх университечĕ]] пысăк пулăшу панă, Шупашкара Хусантан 2 тухтăрпа 10 ăслăлах кандидачĕ куçса килнĕ.

[[РСФСР]] Министăрсен Канашĕн [[1967]] çулхи [[чӳк, 30|чӳкĕн 30-мĕшĕнчи]] йышăнăвĕпе университета [[Ульянов Илья Николаевич|Илья Николаевич Ульяновăн]] ячĕпе чысланă.

==Университет филиалĕсем==
* Канашри филиалĕ
* Патăрьелти филиалĕ
* Улатăрти филиалĕ

== Вĕренсе тухнă паллă çынсем ==
* [[Бобина Людмила Анатольевна]] — пĕрлĕхлĕх ĕçченĕ, [[К здоровью через культуру (журнал)|«К здоровью через культуру» журналăн]] тĕп редакторĕ.
* [[Ефимов Лев Архипович]] — чăваш çыравçи.
* [[Патмар Эдисон Иванович]] — чăваш сăвăçĕ.

== Вĕрентекенĕсем ==
* [[Аксаков Анатолий Геннадьевич]] — экономист, РФ Патшалăх Думин депутачĕ.
* [[Димитриев Василий Димитриевич]] — паллă чăваш ăсчахĕ, истори ăслăлăхĕн тухтăрĕ, профессор.
* [[Кураков Лев Пантелеймонович]] — ректор пулса ĕçленĕ.
* [[Федоров Николай Васильевич]] — Чăваш Енĕн пĕрремĕш президенчĕ.
* [[Ильин Виктор Алексеевич]]
* [[Маркиянов Орест Александрович]]
* [[Чинчиков Александр Александрович]]
* [[Юрьев Элли Михайлович]]

== Çавăн пекех ==
* [[Ашмарин вулавĕсем]] — ЧПУ ирттерекен конференци.
* [[Республикăн гимнази-интерначĕ (ЧГУ йышĕнче)]]
* [[Шупашкарти физика-математика шкул-интерначĕ]]
* [[Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Вуламалли ==
* Кто есть кто: учёные Чувашского государственного университета имени И. Н. Ульянова. — Шупашкар, 2002.
* Учёные Чувашского университета (1967—1992). Шупашкар, 1992.
* Чувашский государственный университет имени И. Н. Ульянова: 40 лет: [фотоальбом]. — Шупашкар, 2007.

== Каçăсем ==
* [http://www.chuvsu.ru/ ЧПУ официаллă сайчĕ]
* [http://studsovet21.ru/ Студенческий совет ЧГУ им. И.Н. Ульянова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205013721/http://studsovet21.ru/ |date=2020-12-05 }}
* [http://ulianovets.chuvsu.ru/ Ульяновец Газета Чувашского государственного университета имени И.Н. Ульянова]
* [http://kureda.narod.ru/ Тĕнче ыйту тупсăмĕсен лабораторийĕ]
* [http://maps.yandex.ru/?where&amp;ol=biz&amp;oid=1502439 Адрес приёмной комиссии Чувашского государственного университета на Яндекс.карты]
* [http://maps.yandex.ru/?where&amp;ol=biz&amp;oid=3617074 Чувашский государственный университет на Яндекс.карты]
* [http://www.chuvsu.ru/university/abiturient/2010/spravochnik_postup_chgu_2010.doc Справочник для поступающих в ФГОУ ВПО «Чувашский государственный университет им. И. Н. Ульянова» в 2010 году]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20190821071532/http://chuvashia.rfn.ru/rnews.html?id=65609&amp;cid=6 Чебоксарский учёный представил разработки по созданию искусственного интеллекта]
* [http://by-chgu.ru/ Альтернативная версия электронной библиотеки ЧГУ им. И. Н. Ульянова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217023502/http://by-chgu.ru/ |date=2014-12-17 }}
* [http://chuvash.org/news/13044.html ЧПУ студенчĕсем Китайран парнепе таврăннă]
* [https://chuvash.org/news/16601.html И.Н.Ульянов ячӗллӗ ЧПУ — 50 ҫулта]
* [https://chuvash.org/news/22773.html ЧПУ Раҫҫей шайӗнчи танлаштарӑмра палӑрнӑ]

{{coord|56|8|44|N|47|13|28|E|display=title}}

{{Раççей классика университечĕсен ассоциацийĕ}}
{{И. Н. Ульянов ячĕллĕ ЧПУ ректорĕсем}}
{{Шупашкарти вашсем}}

[[Категори:Шупашкар университечĕсем]]
[[Категори:Чăваш Республикин ăслăх тĕпĕсем]]</text>
      <sha1>hlho0di8yxu7cpe1epx5al8kfsnpqu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хуракассинчи трагеди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8251</id>
    <revision>
      <id>879387</id>
      <parentid>874982</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7007" sha1="tvm6qfs3s2hbs1glrpmc2d4y3yawlv5" xml:space="preserve">{{Катастрофа
 |Ячĕ         = Хуракассинчи трагеди
 |Ӳкерчĕк     = Эльбарусовская школа.jpg
 |Алпусни     = ''Шкул, вутшарчен''
 |Тĕс         = [[Вутшар]]
 |Сăлтав      = Вутшартан сыхланмалли йĕркелĕхе пăхăнман
 |Вырăн       = [[Хуракасси]] ялĕ, [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]], [[Чăваш АССР]], РСФСР
 |Патшалăх    = {{Ялавлани|СССР}}
 |Кун-çул     = [[1961 çул]], [[чӳк, 5]]
 |Вăхăт       = 
 |Вилнисем    = 110
 |Аманнисем   = 
 |Патшалăх    = ССРП
}}

[[File:Fire-animation.gif|thumb|Вутшар]]
'''Хуракассинчи трагеди''' ('''Хуракасси шкулĕнчи вутшар'''), — [[Чăваш Ен]]ĕн [[Сĕнтĕрвăрри районĕ|Сĕнтĕрвăрри районне]] кĕрекен [[Хуракасси (Сĕнтĕрвăрри районĕ)|Хуракассин]] ялĕн шкулĕнче сиксе тухнă вутшарта пулнă питĕ хăрушăлла инкек-синкек&lt;ref&gt;[http://elbshkola.narod.ru/1961.htm ХУРАКАССИ ХĂРУШĂ КУН]&lt;/ref&gt;. 

Ку йывăр пăтăрмах [[1961]] çулхи [[чӳк, 5|чӳк уйăхăн 5-мĕшĕнче]] пулса иртнĕ. Пурĕ 106 ачапа тăватă вĕрентекенĕн пурнăçĕ сарăмсăр татăлнă.

== Пĕрлехи хыпарсем ==
Çак кун ачасем ял варринчи йывăç шкула пуçтарăннă. Вĕренӳ çулĕн чĕрĕкĕ вĕçленнĕ май, тата уявпа каникул пуçламăшне саламласа шкулта концерт хатĕрленĕ. Пиччĕшĕсемпе аппăшĕсем концерта шкула çӳремен йăмăкĕсемпе шăллĕсене те илсе пынă. Юрă шăраннă вăхăтра юнашарти физика пӳлĕмĕнче хăрушла шартлатса çурăлнă сасă илтĕнсе кайнă хыççăнах ачасемпе, вĕрентекенсемпе тулнă зала тавраллах çулăм çавăрса илет. Шалтисем кам чӳрече патне, хăшĕ алăк патне талпăннă, анчах хăшĕ ăçта — нихăшĕ те нимĕн те ăнланман.

Çурт ишĕлсе анса вут тамалсан ухмаха тухнă ашшĕ-амăшĕ, ял халăхĕ çунса кăмрăкланнă кĕлеткесен хушшинче хăйсен тĕпренчĕкĕсене шыранă.

Тепĕр кунне ирпе ирех, вырăнти влаç хушăвĕпе (ыранччен хăварма юрамасть, ыран — [[Октябрьти революци кунĕ]]. Уяв сĕмне нимĕн те ан пăстăр), ялтан инçех мар çăва çинче [[трактор]]па траншея чавтарнă, пĕчĕк çеç тупăксене ретĕн-ретĕн вырнаçтарса тракторпах çĕрпе хупланă. Пушар ытамĕнчен хăтăлайман 106 ачапа (вăл шутра шкул çулне çитмен 20 тата 7 çулти 24 ача) 4 вĕрентекен тăванла масар çинче ĕмĕрлĕх канăç тупнă.

Шкул директорĕпе (Ярукин С. И.) физика вĕрентӳçне (Иритков М. Н.) ĕçрен хăтарнă та суда панă&lt;ref&gt;[http://www.elbshkola.narod.ru/history/schoolhistory.htm История МОУ «Эльбарусовская СОШ»]&lt;/ref&gt;.

== Асăнмалăх ==
* [http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=58&amp;id=1508578 Чуна хускатакан, чĕрене ыраттаракан диктант]
* [[1991]] çулччен ку пăтăрмах &quot;хупă тема&quot; пулнă. Чылай çул иртсен кăна шкул пулнă вырăнта халăх çине тăнипе, унăн укçи-тенкипе çунса вилнисене асăнса палăк çĕкленĕ. Халĕ кашни çул вăл пăтăрмаха асăнса çынсем палăк патĕнче пухăнаççĕ, айăпсăр çĕре кĕнĕ çĕр вуннă çынна кашнине ятран асăнаççĕ.
* [http://chuvash.org/news/13007.html Хуракассинче асӑну комплексĕ уçасшӑн]
* [https://web.archive.org/web/20241203062311/https://smi21.ru/?mode=publication&amp;ptype=arhive&amp;publication=971430&amp;p_date=02.11.2011&amp;date=02.11.2011 Не забываются эти дни 50-летней давности…]
* [http://www.sculptornagornov.ru/1627107841 «Стрижи. Память» — Владимир Нагорнов]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104230954/http://www.sculptornagornov.ru/1627107841 |date=2016-11-04 }}

== Вуламалли ==
* Иванова Н. П., &quot;Эльбарусово. День трагедии 5 ноября 1961 г.&quot;, Шупашкар, СВ-Пресс, 2007.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.karpoff-el.narod.ru/content/data/1961.htm Черная страница трагедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113105623/http://karpoff-el.narod.ru/content/data/1961.htm |date=2011-11-13 }}
* [http://svformat.ru/userfiles/Spasatel_297.pdf Газета «Спасатель МЧС России» № 31 18 ноября 2010 года//Памятью служат и спортивные рекорды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210071717/http://svformat.ru/userfiles/Spasatel_297.pdf |date=2017-12-10 }}
* [https://chuvash.org/news/26843.html Шкулта ҫунса вилнисене асӑнса митинг иртнӗ]
* [https://chuvash.org/news/27853.html Хуракассинчи ҫуннӑ шкул вырӑнӗнче часавай пулӗ]
* [https://forum.na-svyazi.ru/?showtopic=2363148&amp;st=0&amp;p=19311376#entry19311376 В Чувашии планируют построить мемориальный комплекс, посвященный жертвам Эльбарусовской трагедии]
* [https://yandex.ru/video/preview/?text=Эльбарусово%20малахов&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1616949410522053-808835348865811761600271-production-app-host-sas-web-yp-149&amp;wiz_type=vital&amp;filmId=4367884340954640976 5 ноября 1961 года в деревне Эльбарусово загорелась школа. Пожар унес жизни более сотни детей.]

[[Категори:Раççейри вутшарсем]]
[[Категори:1961 çулхи вутшарсем]]
[[Категори:Сĕнтĕрвăрри районĕ]]
[[Категори:Чӳкĕн 5-мĕшĕнче пулнисем]]
[[Категори:1961 çулхи чӳк уйăхĕ]]</text>
      <sha1>tvm6qfs3s2hbs1glrpmc2d4y3yawlv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хирлеппуç Мĕлĕш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8389</id>
    <revision>
      <id>879374</id>
      <parentid>772516</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19625" sha1="hwfvnkuz3oqj5yjn7tybtq8kfdhloh6" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Хирлеппуç Мĕлĕш
 |тăван çĕлĕк    = [[File:Хирлеппосинская школа.JPG|center|350px|Хирлеппуçа кĕнĕ çĕрте.]]
 |герб                     = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав                     = Flag of Chuvashia.svg
  |lat_deg =55 |lat_min =43 |lat_sec = 55
  |lon_deg =46 |lon_min =39 |lon_sec = 35
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = http://beta-maps.yandex.ru/?text=%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%2C%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%2C%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%20%D0%A5%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8&amp;ll=46.697096%2C55.729878&amp;spn=0.166862%2C0.065773&amp;sll=46.66482%2C55.734334&amp;sspn=0.1318%2C0.049582
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Чăваш Ен
 |регион тапăлра           = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Элĕк районĕ
 |район тапăлра            = Элĕк районĕ{{!}}Элĕк
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Тавăт ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Тавăт ял тăрăхĕ{{!}}Тавăт
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 
 |пĕрремĕш асăну           = 1774 {{!}}1774
 |малтанхи ятсем           = Мĕлĕш
 |статус                   = 
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           = 245 {{!}} 245
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2006
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = 
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 429240
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 83535
 |автомобиль кочĕ          = 21, 121 
 |цифрăллă идентификатор   = 97205873001
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Хирлеппуç Мĕлĕш''' (кĕскен Хирлеппуç), — [[Чăваш Ен]]ĕн [[Элĕк районĕ]]нчи ял. [[Тавăт ял тăрăхĕ|Тавăт ял тăрăхне]] кĕрет.

== Тавралăхĕ ==
[[Элĕк]]рен 6 çухрăм анăçалла вырнаçнă. Урамсем Хирлеп шывĕн икĕ енче саралса лараççĕ. Ĕлĕкрен пӳртсене касăн лартнă пулнă, каярах, халăх хунаса пынă май, уйрăлса тухса çынсем, çĕр енчен хĕсеккипе, çырма патнерех вырнаçма тытăннă. Çапла вара хирĕçле иккĕ касă урам туса хунă&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./148786/954817/960419/960461 Картографическое описание границ д. Хирлеппоси]&lt;/ref&gt;.

Ялтан анăç еннелле -  [[Шăлан выççăлки]]пе [[Шураç]] ялĕ, çурçĕр еннелле- [[Кораккаси]], кăнтăрта - [[Хуравар]], [[Хитекушкăнь]], [[Павлушкăнь]] ялĕсем вырнаçнă. [[Тавăт]]а тӳрĕ çул çук - кăнтăр-анăç тĕлнелле çуран çырмапа иккĕ улăхпа иккĕ уй урлă утса каçмалла. Тухăç-çурçĕр еннелле иккĕ çухрăм утсан [[Тукач]]а çитме пулать. Хĕвел тухăç енче — [[Торăпкасси]] (пĕр çухрăм çурă), [[Асамат (Элĕк районĕ)|Асамат]] (5 çухрăм) ялĕсем.

=== Этимологи ===
Хирлеппуç Мĕлĕш хăйĕн ятне [[Хирлеп (Мăн Çавал юппи)|Хирлеп]] [[юханшыв]]ран йышăннă. Халăхра авалтан упранса юлнă халапсенче Хирлеппуç Мĕлĕш ялне пуçарса яраканĕ Христос тĕнне кĕмен Мĕлĕш ятлă чăваш пулнă теççĕ. Çавăн пекех Хуравар, Хитекушкăнь, Торăпкасси, Çĕнушкăнь (Асамат ялĕ) тата Павлушкăнь (тепĕр ячĕ — Пĕчĕк Хирлеп) ялĕсене те Мĕлĕш тымарĕ теççĕ.

[[Хĕрлĕ Чутай районĕ]]нче, [[Кушлавăш]] ялĕ çумĕнче [[Мĕлĕш (Хĕрлĕ Чутай районĕ)|Мĕлĕш]] ялĕ пур. Çак яла Элĕк тăрăхĕнчи мĕлĕшсем куçса кайса никĕслесе янă, теççĕ.

=== Топономика ===
Шур çырма, Çĕлен çуч, Мăн улăх, Мăн вар, Хурлăхан варĕ, Ярска варĕ, Чичак вар, Улмуççи варĕ, Шевлен, Ларла çарань, Улюнка тăвайкки, Упа вар, Чӳчек вар, Тури вар, Çара вар, Ырчăк вар, Хĕлĕп пĕви, Тури пĕве.

== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
&lt;gallery&gt;
&lt;center&gt;
Ӳкерчĕк:Khirlep Central street.JPG|Тĕп урам.
Ӳкерчĕк:Takarlak uram.JPG|Тăкăрлăк урамĕ.
Ӳкерчĕк:Khirlep Komsomol street.JPG|Комсомол урамĕ.
Ӳкерчĕк:Harkan-uram.JPG|Хирлеппуç Мĕлĕш. Хăркăн урамĕ. 2007.
Ӳкерчĕк:Хирлеппусь1.JPG|Хирлеппуç ялĕн Комсомол урамĕ Тукач енчен.
Ӳкерчĕк:Kas'pultti.JPG|Хирлеппуç ялĕ. Каç пултти.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
Ялта 245 çын ([[2006]]) пурăнать; 5 урампа 1 тăкарлăк: Тĕп (авалхи ячĕ - Улăх кукри), Кооператив (Хăркăн), Тăкăрлăк (Хирлеп кукăрĕ, Турчка кукăрĕ урамсене пĕрлештернĕ хыççăн), Шкул (Ускам), Комсомол  (Хирлеп кукри) урамĕсем&lt;ref&gt;http://zakupki.cap.ru/kladr/NP_Passport1.aspx?V=663 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425052626/http://zakupki.cap.ru/kladr/NP_Passport1.aspx?V=663 |date=2012-04-25 }} Паспорт населённого пункта&lt;/ref&gt;. 

Фельдшер уйрăмĕ, [[Хирлеппуçĕнчи культура çурчĕ|культура çурчĕ]], [[Хирлеппуç вулавăшĕ|вулавăш]], кооператив лавки пур. Пĕр хутлă çуртсем лараççĕ, хутран-ситрен иккĕ хутлисем те тĕл пулаççĕ.

[[Элĕк]]рен Хирлеппуçне çити [[Торăпкасси]] витĕр [[асфальт]] сарнă [[автомобиль çулĕ]] пырать.

2010 çулхи авăн уйăхĕнче яла хытă витĕмлĕ (асфальт сарнă) çула кĕртес ĕçсене тапратнă&lt;ref&gt;http://zakupki.cap.ru/gz08/WebNoticeShow.aspx?ID=45348{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Аукцион протоколĕ&lt;/ref&gt;. [[Ӳкерчĕк:Khirlep way.JPG|thumb|right|200px|Вĕтĕ чул сарма çĕре илнĕ.]]

Асфальт çулне малтанлăха Тăкăрлăк урамĕн çуррине кăна хунă.

==Çутçанталăк пурлăхĕ==
Ял çумĕнче лăсăллă тата çулçăллă вăрман тӳпене кармашать. Унта [[хыр]], [[чăрăш (йывăç)|чăрăш]], [[çемçе чăрăш]], [[пихта]], [[çăка]], [[хурама]], [[хурăн]], [[вĕрене]], [[тирек]], [[йăмра]] ӳсет.  Йывăç хӳтлĕхĕнче, уй-хирте тĕрлĕ вĕçен кайăк, вĕсен хушшинче [[хурчка]], [[тăмана]], [[ӳхĕ]], [[тăрна]], [[шăнкăрч]], [[шăпчăк]], [[чĕкеç]], [[тăри]], [[пилеш кайăкĕ]], [[улатакка]], [[пăрчăкан]], [[куккук]], [[вĕршĕн]] тата урăххи те йăва çавăрса чĕпĕ кăларать.

Çырмана пӳлсе тунă шыв кӳллисенче чылай [[хир кăвакалĕ]] самăрланать. Кунта [[уланкă]], [[карп]], [[карас]] тата тĕрлĕ пулă чӳхенет.

== Кун-çулĕ ==
===[[XVIII ĕмĕр]]===
[[1774]] çулхи утă уйăхĕнче [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачёв]] хăйĕн çарĕпе ял çывăхĕнчен Шăмат вулăс çĕрне иртсе кайнă. [[1907]] çулта çырса илнĕ асаилӳре çав вăхăтсене çапла асăнса çырнă&lt;ref&gt;http://vurnar.ru/O-Emelyane-Ivanoviche-Pugacheve-i-chuvashah/Page-5.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425052626/http://vurnar.ru/O-Emelyane-Ivanoviche-Pugacheve-i-chuvashah/Page-5.html |date=2012-04-25 }} О Емельяне Ивановиче Пугачеве и чувашах&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;&quot;От Хирлеппось Пугачёв направился в Шуматовскую волость, между Тогач и Хирлеппоси есть большой уже высохший дуб, известный под названием в народе &quot;Дуб 12 попов&quot;. На нем были повешены восставшими крестьянами 12 священников. Близ Хирлеппось есть &quot;Царевна земля&quot; (ĕмпӳ çĕрĕ). Длина этого земельного участка 3 версты, ширина 1 верста. (НА ЧНИИ, отд. 3, ед. хр. 17, л. 9).&lt;/blockquote&gt;

[[1781]] - [[1782]] çулсенче ирттернĕ халăх çыравĕнче çапла çырнă:&lt;blockquote&gt;&quot;Милюшева, при р. Хирлеп, 151 ревизских душ&quot;&lt;/blockquote&gt; Çак çулсенче Хирлеппуç ялĕ 19 килтен тытăнса тăни паллă пулать. [[1859]] çул тĕлне вара ялта 23 кил, 66 арçынпа 75 хĕрарăм, [[1907]] çулта  — 482 çын пурăннă, [[1926]] çулта  — 125 кил пулнă, 539 çын пурăннă.

===[[XIX ĕмĕр]]===
1866 çулчен çĕр ĕçтешĕсем патшалăхăн шутланнă.
 
[[1895]] çулта Хирлеппуç ялĕнче шкул уçăлать.

===[[XX ĕмĕр]]===
&lt;gallery&gt;
&lt;center&gt;
Ӳкерчĕк:Красный Октябрь.PNG|Красный Октябрь ĕçченĕсем 1936 çулхи Конституцине сӳтсе яваççĕ
Ӳкерчĕк:Колхоз правлени.JPG|&quot;Красный Октябрь&quot; колхоз правлени пайташĕсем, 1936 çул
Ӳкерчĕк:Khirlep 1966.JPG|Хирлеппуçсем Татмăш ярмăрккинче, 1966 çул
Ӳкерчĕк:Красный Октябрь - 1979.JPG|&quot;Красный Октябрь&quot; колхоз ĕçченĕсем çу тапхăрĕнче. Хурлăхан варĕ, 1979 çул.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

[[Ӳкерчĕк:ХВШ Волгоград.JPG|thumb|Хирлеппуçĕнчи 8 çул вĕренмелли шкул ушкăнĕ Волгорадра. 1975 çул.]]
20-мĕш ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче ялта 4 çиларманĕ ĕçленĕ.

1927 çулчен [[Етĕрне уесĕ]]н [[Элĕк вулăсĕ]]нче шутланнă.[[1927]] çулхи [[юпа, 1|юпа уйăхĕн 1-мĕшĕ]] хыççăн [[Элĕк районĕ|Элĕк районне]], [[1962]] çулхи [[раштав, 20|раштав уйăхĕн 20-мĕшĕ хыççăн]] [[Вăрнар районĕ|Вăрнар районне]] кĕртнĕ. [[1965]] çулхи [[пуш, 14|пуш уйăхĕн 14-мĕшĕ хыççăн]] хальхи вăхăтчен [[Элĕк районĕ|Элĕк районне]] кĕрет. 

1970-мĕш çулсемчен ял çумĕнче çиларманĕ, виçĕ [[киремет]] [[юман]]ĕсем ларатчĕç. Халĕ ĕнтĕ çак ĕлĕххи палăксем кун-çул тамăкĕнче çĕтрĕç.

===[[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] тапхăрĕ===
[[Ӳкерчĕк:Monument Khirlep.JPG|thumb|Хирлеппуç Мĕлĕш. Асăнмалăх палăкĕ. 2008.]]

===[[XXI ĕмĕр]]===
Ялти  сакăр çул вĕренмелли шкула хупаççĕ, халĕ ачасене вĕренме [[Элĕкри И. Я. Яковлев ячĕллĕ вăтам шкул]]а автобуспа турттараççĕ.

2009 çултанпа [[çĕртме]] уйăхĕн иккĕмĕш шăматкунĕнче хирлеппуç-мĕлĕшсем ял кунне уявлама тытăнаççĕ.

[[2013]] çулта ялта çĕнĕрен [[фельдшер-акушер пункчĕ|фельдшер-акушер пунктне]] туса лартнă, унта терапевтпа фельдшера ĕçлеме çĕнĕ медицина кăралне вырнаçтарнă. Çак çулăн çурла уйăхĕн 20-мĕшĕнче хальхи медицина модульне республикăн социаллă аталанăвĕпе сывлăха сиплес министрĕ Алла Самойлова, район ертӳçисем Дубинин тата Куликов, [[Элĕк районĕн тĕп пульници|район пульницин]] тĕп тухтăрĕ Платонов А. И уçнă.&lt;ref&gt;[http://www.cap.ru/info.aspx?gov_id=49&amp;type=news&amp;id=2591378 Элĕк районĕнчи Хирлеппуç Мĕлĕш ялĕнче фельдшер-акушер пункчĕ уçăлчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Хуçалăх==
30-мĕш çулсенче &quot;Хĕрлĕ уй&quot; колхоз йĕркеленĕ. Каярах ăна &quot;Хĕрлĕ Октябрь&quot; ята куçарнă.

80-мĕш çулсенче районта совхоз йĕркелеме тытăннипе колхоза пĕтереççĕ, ялсен çĕрне &quot;Аликовский&quot; совхоза кĕртеççĕ.

90-мĕш çулсенче совхоза темиçе ял хуçалăхне пайлаççĕ.

Тепĕртакран хуçалăх пурлăхне аркатаççĕ. Халĕ ферма ишĕлчĕксем çеç кунта паллă колхоз ĕçленине кăтартаççĕ.

== Паллă çынсем ==
* Кустиков Аркадий Григорьевич, вăрçă ветеранĕ, [[Пурнăç çулĕпе (хаçат)|Ленин çулĕпе]] хаçатăн тĕп редакторĕ  (1958—1961, 1965—1986 çç.)&lt;ref&gt;[http://smi21.ru/?mode=publication&amp;path=theme,orgs&amp;theme=115&amp;publication=1010826&amp;p_date=04.08.2012&amp;date=04.09.2012&amp;p_page=9 Чĕрĕк ĕмĕре яхăн редакциленĕ («Пурнăç çулĕпе», Элĕк) 4, çурла, 2012, шăматкун] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125074540/http://smi21.ru/?mode=publication&amp;path=theme,orgs&amp;theme=115&amp;publication=1010826&amp;p_date=04.08.2012&amp;date=04.09.2012&amp;p_page=9 |date=2022-01-25 }}&lt;/ref&gt;.
* Лукин Пётр Лукич — милици полковникĕ
* [[Платонов Анатолий Иванович]] — Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ тухтăрĕ.
* [[Сапожников Геннадий Игнатьевич]] – тĕпчевçĕ, [[паразитолог]]-[[ихтиопатолог]], биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ.
* Тихонов Николай Тихонович, зоотехник, колхоз председателĕ «Тăван Çĕршывăн 1941—1945 çç. Аслă вăрçинче хастар ĕçленĕшĕн» медаль ([[1945]]), Хисеп Палли орденĕ ([[1972]])

== Çавăн пекех ==
[[Малти Хирлеп]], [[Кайри Хирлеп]], [[Мăн Хирлеп]].

== Фотопухăм ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Image: Foto 014.jpg‎|Хирлеппуç вăрманĕ.
Image: Foto 027.jpg‎|Хирлеппуç Мĕлĕш. Ял хыçĕ.
Ӳкерчĕк:Змеиный холм.JPG| Çĕлен çучĕ.
Ӳкерчĕк:Белый Овраг.JPG|Шур çырма.
Ӳкерчĕк:Молодой лес осенью.JPG|Мăн вар кĕркунне.
Ӳкерчĕк:Деревья на мысе.JPG|Пĕве пăрпа витĕннĕ.
Ӳкерчĕк:Хирлеппоси_перед_грозой.JPG|Аслатиллĕ çумăр çывхарнă чухне.
Ӳкерчĕк:Ulunka tavaikki.JPG|Улюнка тăвайккине каçмалли çул.
Ӳкерчĕк:Молодой хвойный лес.JPG|Хирлеппуç çумĕнчи лăсăллă çамрăк вăрман.
Ӳкерчĕк:Палан керкунне.JPG|Палан тĕмми чӳк уйăхĕнче юрпа витĕннĕ.
Ӳкерчĕк:Ulunka tvaiki.JPG|Ульунка тăвайккипе [[Шăлан выççăлки|Шăлана]].
Ӳкерчĕк:Manvar.JPG|Мăн вар пуçĕ.
Ӳкерчĕк:Улмусси вар.JPG|Улмуççи варĕ. Аякра [[Павлушкăнь]]пе [[Хуравар]] ялĕсем. 2009-чӳк-22.
Ӳкерчĕк:Манвар.JPG
Ӳкерчĕк:Манвар1.JPG
Ӳкерчĕк:Сосенка.JPG|Инкеклĕ шăпана парăнман хыр.
Ӳкерчĕк:Surakh kasu.JPG|Сурăх касăвĕ.
Ӳкерчĕк:Summer 2010.JPG|Çуллахи шăрăх кунсенче пĕвере уçăрах.
Ӳкерчĕк:Bigulakh.JPG|Мăн улăх.
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* [[Ефимов Лев Архипович|Л. И. Ефимов]], &quot;Элĕк Енĕ&quot;, Элĕк, [[1994]].
* &quot;Аликовская энциклопедия&quot;, редколлегия: Ефимов Л.А., Ефимов Е.Л., Ананьев А. А., Терентьев Г. К., [[Шупашкар]], 2009, ISBN 978-5-7670-1630-3.
* &quot;Аликовскому району 75 лет&quot;, Л. А. Ефимов хатĕрленĕ, Шупашкар, 2002.

==Каçăсем==
* [http://beta-maps.yandex.ru/?text=%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%2C%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%2C%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%20%D0%A5%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B8&amp;ll=46.697096%2C55.729878&amp;spn=0.166862%2C0.065773&amp;sll=46.66482%2C55.734334&amp;sspn=0.1318%2C0.049582 Хирлеппуç Яндекс картти çинче]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=1927 Хирлеппуç:Географи]

{{Тавăт ял тăрăхĕ}}
{{Хирлеп тăрăхĕ}}
{{Элĕк районĕ}}

[[Категори:Элĕк районĕнчи пурăнан вырăнсем]]
[[Категори:Хирлеп юханшыв тăрăхĕ]]</text>
      <sha1>hwfvnkuz3oqj5yjn7tybtq8kfdhloh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ухсай Мария Дмитриевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8425</id>
    <revision>
      <id>879344</id>
      <parentid>851342</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8519" sha1="puveqtlopsa3fm0f0ck10tk3qz4a4av" xml:space="preserve">{{Çыравçă
|Ят                 = Мария Ухсай
|Ӳкерчĕк            = 
|Çуралнă чухнехи ят = Мухина Мария Дмитриевна
|Çуралнă вăхăт      = [[1908]], [[кăрлач, 25]]
|Çуралнă вырăн      = [[Карач]] [[ял]]ĕ, [[Куславкка районĕ]], [[Чăваш АССР]], РСФСР
|Вилнĕ вăхăт        = [[1969]], [[авăн, 25]]
|Вилнĕ вырăн        = [[Карач]] [[ял]]ĕ, [[Куславкка районĕ]], [[Чăваш АССР]], РСФСР
|Гражданлăх         = {{USSR}}
|Ĕçсен чĕлхи        = чăваш, вырăс
|Ĕçлев тĕсĕ         = прозăç, тăлмач
|Жанр               = проза, куçару 
|Чыславсем          = Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1968) {{Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕ|}}
}}
'''Ухсай Мария Дмитриевна''' (чăн хушамачĕ '''Мухина''', [[1908]], [[кăрлач, 25]] — [[1969]], [[авăн, 25]];  [[Чăваш АССР]], [[Куславкка районĕ]], [[Карач]] [[ял]]ĕ) — чăваш прозăçи, драматургĕ.
СССР ÇП пайташĕ (1949).

Литературăри çитĕнӳсемшĕн ăна Ӗçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕпе чысланă ([[1960]]), Чăваш АССР ӳнерĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕ ятне панă ([[1968]])&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/ukhsajj-m/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191120033928/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/ukhsajj-m/ |date=2019-11-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?lnk=2727&amp;t=prsn Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;.

==Пурнăçĕ==
[[1908]] çулхи [[кăрлач, 25|кăрлачăн 25-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ĕн [[Куславкка районĕ]]нчи [[Карач]] [[ял]]ĕнче çуралнă.

Ялти хресчен çамрăкĕсен шкулĕнче, [[Шупашкар педагогика техникумĕ|Шупашкарти педагогика техникумĕнче]] тата [[Чăваш патшалăх педагогика университечĕ|педагогика институтĕнче]] вĕреннĕ. [[Канаш педагогика техникумĕ|Канашри]] тата [[Чĕмпĕр педагогика техникумĕ|Чĕмпĕр педагогика техникумсенче]] ĕçленĕ. [[1940]] çулта [[Шупашкар]]а куçса килнĕ. Чăвашобллитра, Главреперткомра вăй хунă. 

[[1969]] çулхи [[авăн, 25|авăн уйăхĕн 25-мĕшĕнче]] тăван [[ял]]ĕнче вилнĕ.

==Ӗçĕсем==
Çыравçăн малтанхи калавсем «Хăйă çути» (1947)&quot;, «Типĕ çыран хĕрринче» (1948).

=== Кĕнекесем ===
* Кӑра ҫилсем, повеç. 1-мӗш кӗнеке / М. И. Жолобов ӳкерчӗкӗсем. - Шупашкар, 1956. - 203 с.
* Кӑра ҫилсем, повеç, 2-мӗш кӗнеке. - Шупашкар, Чăваш кĕнеке издательстви, 1957. - 246 с.
* Кǎра çилсем. Шупашкар, Чăваш кĕнеке издательстви, 1988. – 251 с. – (Буйные ветры).
* Журавлиное перышко, Шупашкар, Чăваш кĕнеке издательстви, 1957. – 22 с.
* Ухсай, М. Рассказы, Шупашкар, Чăваш кĕнеке издательстви, 1958. – 34 с.
* Драмǎсем, Шупашкар, Чăваш кĕнеке издательстви, 1961. – 255 с. – (Драмы).

== Вуламалли ==
* «Чăваш литературин антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .
* Арланова, Е. Поэт, писатель, драмтург / Е. Арланова // Сувар (Тутарстан). – 2008. – 25 кӑрлач (№ 4). – С. 5.
* Артемьев, А. Ĕçченлĕхпе пултарулăх / А. Артемьев // Тăван Атăл. – 1978. – № 1. – С. 74–76.
* Волчков, В. Мария Дмитриевна Ухсай – 90 çулта / В. Волчков // Ялав (Куславкка р–нĕ). – 1998. – 24 кăрлач.
* Eфимов, Г. Тарăн касă / Г. Eфимов // Ялав. – 1988.– № 1. – С. 30–31.
* Eфимов, Г. Ухсайсем патĕнче / Г. Eфимов // Ялав.– 1991. – № 4. – С. 24.
* Казанов, А. Мария Ухсай халăх чун-чĕринче. Анчах та... / А. Казанов // Хресчен сасси. - 2008. - 6 нарăс. - С. 4, 5.
* Казанов, А. П. Сӑнарӗ паян та ҫап-ҫутӑ / А. П. Казанов // Ҫамрӑксен хаҫачӗ. – 2008. - 15 нарӑс (№ 6). - С. 6.
* Кăлкан, А. Ăста çыравçă / А. Кăлкан // Ялав. – 1986. – № 6. – С. 22–23.
* Петров, Ф. Сăнарĕ халĕ те куç умĕнче / Ф. Петров // Ял ĕçченĕ (Тăвай р–нĕ). – 2006. – 27 кăрлач. – С. 4.
* Сачкова, Л. Асран кайми ятсен ахрăмĕ / Л. Сачкова // Хыпар. – 2005. – 16 çурла.
* Ухсай, Е. Я. «Тӑван тӑрӑх туртать...» / Е. Я. Ухсай // Урал сасси. – 2009. – 18 ҫӗртме (№ 25). – С. 4.
* Ухсай, О. Аннем – Мария Ухсай, Маня / О. Ухсай // Хыпар. – 2005. – 27 кӑрлач. – (Литературӑпа ӳнер кӑларӑмӗ).
* Ухсай, О. Я. Вӗрентекен те, драматург та, поэт та... / О. Я. Ухсай // Тантӑш. – 2008. – 24 кӑрлач (№ 3). – С. 10.
* Ялкир, П. Прозаик тата драматург / П. Ялкир // Хыпар. – 1998. – 30 кăрлач.
* Афанасьев, П. Ухсай Мария Дмитриевна // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебоксары, 2006. – С. 448-449.
* Богданова, Н. Марии Дмитриевне Ухсай – 100 лет / Н. Богданова // Знамя (Козл. р-н). – 2008. – 29 янв. – С. 1.
* Ксенофонтов, Г. Н. Писатели и поэты // Ксенофонтов, Г. Н. Знатные люди – выходцы из Козловского района / Г. Н. Ксенофонтов. – Козловка, 2004. – С. 36– Из содерж.: Ухсай Мария Дмитриевна (1908–1969).
* Тимуков, А. Н. Ухсай Мария Дмитриевна / А. Н. Тимуков // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 8422–423.
* Ухсай (Мухина) Мария Дмитриевна // Энциклопедия чувашской журналистики и печати. – Чебоксары, 2014. – С. 467.
* Ухсай, О. Я. Ухсай Мария Дмитриевна / О. Я. Ухсай // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 332.
* Ялгир, П. Ухсай Мария Дмитриевна // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. – Чебоксары, 2005. – С. 122.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.lib.cap.ru/Uhsai_M_D_2.asp Ăста çыравçă] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011944/http://www.lib.cap.ru/Uhsai_M_D_2.asp |date=2016-03-05 }}
* [http://gov.cap.ru/list4/publication/rec.aspx?gov_id=371&amp;pos=8&amp;id=85803 МАРИИ ДМИТРИЕВНЕ УХСАЙ 100 ЛЕТ]
* [http://marbibl.narod.ru/baner.htm Мария Ухсай]
* [https://web.archive.org/web/20160305004713/http://suvar.su/825.html Мария Ухсай çуралнăранпа 100 çул çитнĕ май]   

[[Категори:Чăваш çыравçисем]]
[[Категори:Чăваш драматургĕсем]]
[[Категори:Чăваш АССР ӳнерĕн тава тивĕçлĕ ĕçченĕсем]]</text>
      <sha1>puveqtlopsa3fm0f0ck10tk3qz4a4av</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чичканов Пётр Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8427</id>
    <revision>
      <id>879434</id>
      <parentid>851707</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10510" sha1="7uqzx0q805ky6e2a3g8w7dcq8rk11gc" xml:space="preserve">{{Çыравçă
|Ят                = Пётр Чичканов
|Ӳкерчĕк        = Cickanov.jpg
|Анлăшĕ            = 250px
|Çуралнă вăхăт     = [[1922]], [[утă, 7]]
|Çуралнă вырăн     = [[Яманкасси (Канаш районĕ)|Яманкасси]] [[ял]]ĕ, [[Канаш районĕ]], {{ÇВ|Чăваш Автономи Облаçĕ|Чăваш Енре}}
|Вилнĕ вăхăт       = 2008, кăрлач
|Вилнĕ вырăн       = {{ВВ|Украина|Украинăра}} {{ВВ|Киев|Киевра}}
|Гражданлăх        = {{USSR}} {{UKR}}
|Ĕçсен чĕлхи       = 
|Ĕçлев тĕсĕ        = çыравçă, тăлмач, ӳкерçĕ
|Чыславсемпе парнесем =
}}
'''Чичканов Петр Николаевич''' ([[1922]] çулхи [[утă, 7|утă уйăхĕн 7-мĕшĕнче]], [[Яманкасси (Канаш районĕ)|Яманкасси]] [[ял]]ĕ, [[Канаш районĕ]], [[Чăваш АО]] — [[2008]] çулхи кăрлачăн ?-мĕшĕ, [[Киев]], Украина), — [[чăваш]] [[çыравçă|çыравçи]], [[тăлмач]]ĕ, ӳкерçĕ&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=486 Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/chichkanov/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202010949/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/chichkanov/ |date=2019-12-02 }}&lt;/ref&gt;.

Пётр Чичканов — Украина ССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ([[1982]]), Чăваш республикин тава тивĕçлĕ ӳкерçи ([[1969]]), Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ преми лауреачĕ, СССР ÇП пайташĕ ([[1969]]).

==Пурнăçĕ==
[[1922]] çулхи [[утă, 7|утă уйăхĕн 7-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ĕн [[Канаш районĕ]]нчи [[Яманкасси (Канаш районĕ)|Яманкасси]] [[ял]]ĕнче çуралнă. 

[[Шупашкарти ӳнер училищи]]нче вĕреннĕ. Канаш районĕн «Социализмшăн» хаçатĕнче литература ĕçтешĕ, кайран Шупашкарти типографире ӳкерçĕ-ретушер пулса тăрăшнă. 

[[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] тапранса техника-артиллери училищинче çар пĕлĕвне илсе на Орёл-Курск пĕки тата Беларуç çĕрĕçинчи çапăçусене хутшăннă. Йывăр аманнă хыççăн 1945 çулăн пуçламăшĕнче комановани ăна 1-мĕш гварди танк çарне «Сталинская гвардия» хаçата янă. 1950 çулчен Киев вăрçă тăрăхĕн нумай тиражлă хаçатĕнче ĕçленĕ.

Демобилизациленсен Киеври «Украина» хаçатĕнче редколлеги пайташĕ тата тĕп ӳкерçĕ пулса тăрăшнă.

1987-1988 çç. – «Ялав» журналăн ӳнер редакторĕ.

Вăрçăран таврăнсан [[çар хаçачĕ|çар хаçатĕнче]] ĕçленĕ.

[[2008]] çулхи кăрлачăн 12-мĕшĕнче [[Киев]]ре вилнĕ.

== Пултарулăх ĕçĕсем==
[[File:Sene-kun-aci.jpg|thumb|200px|Пётр Чичканов кĕнеки: «Çĕнĕ кун ачи», 1967 (çул - ?)]]

Пурнăç тăршшĕпех Пётр Николаевич [[Çеçпĕл Мишши]]н кун-çулĕпе пултарулăхне тĕпченĕ.

Паллă кĕнекесем:
* «Кăвар чĕре» ([[1965]]),
* «Çĕнĕ кун ачи» ([[1989]]) (çул - ?),
* «Сенкер Десна» ([[1992]])
* «Тарас» (вырăсла, [[1964]]),
* «Маленький камерире» (вырăсла, [[1983]]),
* «Священная земля Украины» (вырăсла, [[1984]]).

Украин сăвăçисен сăввисене [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] куçарать.

== Литература ==
* Давыдов-Анатри, В. Украинăри тусăма : чăваш çыннине Петĕр Чичканов художнике, писателе / В. Давыдов-Анатри // Ялав. – 1999. – № 10. – С. 85.
* Еливанова, Г. Г. Писатель, журналист, художник / Г. Еливанова // Канаш ен (Канаш р-нĕ). – 2007. – 15 çурла. – С. 2.
* Кротова, Т. Петр Чичканова асăнса / Т. Кротова // Хыпар. – 2011. – 15 кăрлач. – С. 9.
* Hалимова, С. Писатель, художник, журналист : (П. H. Чичканов 80 çул тултарнă май) / С. Налимова // Канаш (Ульяновски обл.). – 2002. – 5 авăн (№ 36). – С. 4.
* Оленкина, И. В. Чăваш элчи / И. В. Оленкина // Чувашский национальный музей : 2002. – Чебоксары, 2003. – Вып. 3. – С. 97-98.
* Петр Николаевич Чичканов : [некролог] // Хыпар. – 2008. – 15 кăрлач. – С. 4.
* Прокопьева, Р. Хĕвел пек çутă сăн / Р. Прокопьева // Хыпар. – 2007. – 28 утă. – С. 13.
* Прокопьев, В. Чăваш элчи // Прокопьев, В. Канаш тăрăхĕн ятлă-сумлă çыннисем / В. Прокопьев. – Шупашкар, 2005. – С. 328-334.
* Сементер, Ю. Пирĕн элчĕ / Ю. Сементер // Хыпар. – 1997. – 8 утă.
* Сидоров, П. Украинран пуçласа Байкал кӳлли таран / П. Сидоров // Хыпар. – 2000. – 5 авăн. – (Чăваш тĕнчи ; № 7).
* Смирнова, Н. Петр Чичканова асӑнса / Н. Смирнова // Хыпар. – 2010. – 15 кӑрлач. – С. 1.
* Хусанкай, А. Кейӳри хамăр çын / А. Хусанкай // Хыпар. – 2007. – 28 утă. – С. 13.
* Чичканов, П. Н. Туслăх кĕперĕ хывакан пысăк ăста / П. Н. Чичканов ; В. Григорьев калаçнă // Тантăш. – 2002. – 29 çурла (№ 35). – С. 5.
* Чичканов, П. Петр Чичканов: «Çеçпĕл ашшĕн сăнне ӳкересшĕн...» / П. Н. Чичканов ; О. Сюзюкина калаçнă // Хыпар. – 2002. – 30 çурла.
* Алексеев, В. Н. Чичканов Петр Николаевич / В. Н. Алексеев // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 503.
* Алексеев, В. Н. Чичканов Петр Николаевич / В. Н. Алексеев, В. П. Прокопьев // Канашский район : энцикл. персон. – Чебоксары, 2014. – Кн. 1. – С. 562-563.
* Афанасьев, П. Чичканов Петр Николаевич // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебоксары, 2006. – С. 489-490
* Семендер, Ю. С. Наш «посол» на Украине / Ю. С. Семендер ; фото В. Романова // Совет. Чувашия. – 2002. – 3 июля.
* Тимуков, А. Н. Чичканов Петр Николаевич / А. Н. Тимуков // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 463.
* Чичканов, П. Н. Алатырь, дом на Троицкой... : [воспоминания о своей учебе в Алатыр. худож.-гравер. уч-ще] / П. Н. Чичканов ; коммент. Н. Головченко // Лик. – 2010. – № 3. – С. 78-124. – (Воспоминания).
* Чичканов Петр Николаевич // Журналисты Чувашии. – Чебоксары, 2006. – С. 96-98.
* Чичканов Петр Николаевич // Энциклопедия чувашской журналистики и печати. – Чебоксары, 2014. – С. 508.
* Ялгир, П. Чичканов Петр Николаевич // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. – Чебоксары, 2005. – С. 136.

== Чыслани ==
* [[Тăван Çĕршыв вăрçин орденĕ|Тăван Çĕршыв вăрçин 1 степеньлĕ орденне]],
* 2 [[Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ]],
* Украина ССР тава тивĕçлĕ культура ĕçченĕ ([[1982]]),
* Чăваш республикин тава тивĕçлĕ ӳкерçи ([[1969]]),
* Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ преми лауреачĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20220120151059/http://smi21.ru/?mode=publication&amp;path=search&amp;search=%25u0447%25u0438%25u0447%25u043a%25u0430%25u043d%25u043e%25u0432&amp;publication=98953&amp;p_date=15.08.2007&amp;date= Художник, писатель, журналист] [[Канаш ен (хаçат)|Канаш ен]] хаçатра пичетленсе тухнă 85 çул тултарнă пирки Пётр Чичканов çинчен статья, чăвашла, 2007 çурла 15;
* [http://peter.chuvash.eu/?q=node/134 Чичканов çинчен калаçу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302091358/http://peter.chuvash.eu/?q=node%2F134 |date=2008-03-02 }} [[Питĕр Чăвашĕсем (хаçат)|Питĕр Чăвашĕсем]] хаçатри статья, чăвашла, 2008 кăрлач;
* [http://chuvash.org/news/336.html Пётр Николаевич Чичканов чĕри тапма чарăннă] [[Chuvash.Org]] сайтĕнчи хыпар, 2008-01-16

[[Категори:Чăваш сăвăçисем]]
[[Категори:Чăваш çыравçисем]]
[[Категори:Украин сăвăçисем]]
[[Категори:Украин çыравçисем]]
[[Категори:Украина ӳкерçисем]]
[[Категори:Чăваш Енĕн ӳкерçисем]]</text>
      <sha1>7uqzx0q805ky6e2a3g8w7dcq8rk11gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ял пурнăçĕ (хаçат, Трак ен районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8892</id>
    <revision>
      <id>879498</id>
      <parentid>803547</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2727" sha1="c3beo94vs6ira3lmnwe6ywe14svp7em" xml:space="preserve">{{Хаçат
| ят             = Ял пурнăçĕ
| ӳкерчĕк        = 
| алпусни        = 
| тĕс            = Эрнере иккĕ хут, çырăнмалла
| формат         = А3
| чĕлхе          = [[чăваш чĕлхи|чăваш]]
| никĕсленĕ      = [[1935]] çулхи [[пуш, 6|пушăн 6-мĕшĕ]]
| кăларакан      = [[Чăваш Республикин культура, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви]], редакци коллективĕ
| редактор       = Козлова Н. В.
| тираж          = 1500 экз.
| тĕп оффис      = [[Чăваш Республики]], [[Красноармейски районĕ]], [[Красноармейски]] сали.
| веб-сайт       = http://krarm-press.cap.ru/
}}
{{Пĕлтерĕшсем|Ял пурнăçĕ (хаçат)}}
'''Ял пурнăçĕ''', —  [[Чăваш Республики]]н [[Красноармейски районĕ]]нче тухса тăракан [[хаçат]].  [[Чăваш чĕлхи]]пе эрнере икĕ хут пичетленсе тухать. Тираж 1568 экз.

Учредительсем:
* Чăваш Республикин культура, национальноçсен ĕçĕсен, информаци политикин тата архив ĕçĕн министерстви;
* «Красноармейскири пичет çурчĕ» республикăри патшалăх унитари придприятийĕ.

Редакци адресĕ: 429620, Красноармейски сали, Ленин урамĕ, 22 çурт.

Тĕп редакторĕ Надежда Владимировна Козлова &lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/6383.html «Ял пурнăçĕ» хаçат редакторĕ улшăннă]&lt;/ref&gt;.

== Кун-çулĕ ==
[[1935]] çулхи [[пуш, 6|пуш уйăхĕн 6-мĕшĕнче]] тухма пуçланă.

== Çав. пекех ==
* [[Пехил Вениамин Васильевич]] — редакцинче ĕçленĕ сăвăç.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20220625112651/http://smi21.ru/?mode=branch&amp;path=branch,orgs&amp;branch=1&amp;orgs=20&amp;ctype=card&amp;date=26.12.2008 Чăваш Республикин МХХ порталĕнчи хаçат страници];

{{Press-stub}}
{{Чăвашла хаçат-журнал}}

[[Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал]]
[[Категори:Трак ен районĕ]]
[[Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал]]

[[ru:Ял пурнăçĕ]]</text>
      <sha1>c3beo94vs6ira3lmnwe6ywe14svp7em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Республикин халăх çыравçи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9307</id>
    <revision>
      <id>879405</id>
      <parentid>816960</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3652" sha1="jiit5x4hpntls8h3l8gkhmnk4k9mhoq" xml:space="preserve">{{Чыслав карточки
|Ячĕ              = «Чăваш Республикин&lt;br&gt;халăх çыравçи»
|Ӳкерчĕк          = 
|ӲкерчĕкХăю       = 
|Ӳкерчĕк пысăкăшĕ = 150px
|Йыхрав           = 
|Патшалăх         = [[Чăваш Ен]], [[Раççей Федерацийĕ]]
|Тĕс              = [[Раççей Федерацин чыслав хисепĕсем|Чыслав хисепĕ]]
|КамаТивĕçтереççĕ = прозăçăсене, драматургсене
|ЧыславСăлтавĕ    = 
|Статус           = тивĕçтереççĕ
|Параметрсем      = 
|ЙĕркеленĕВăхăт   = [[2005]] çулхи [[пуш, 24|пушăн 29-мĕшĕ]]
|ПĕрремĕшЧыслани  =
|ЮлашкиЧыслани    = 
|Шучĕ             = 
|АслăЧыслав       = 
|КĕçĕнЧыслав      = 
|Танлашать        = 
}}
'''Чăваш Республикин халăх çыравçи''' — [[Чăваш Республикин чыслав хисепĕсем|Чăваш Республикин чыслав хисепĕ]].

Чăваш Республикин 2005 çулхи пушăн 29-мĕшĕнче йышăннă «О государственных наградах Чувашской Республики» саккунĕпе тивĕçтереççĕ.

Хисеплĕ ята Чăваш Республикин Пуçлăхĕ питĕ чаплă, паллăха тухса анлă сарăлнă хайлавсене ӳнерленĕ драматургсене, прозăçсене хакласа парать.

== Чăваш Республикин халăх çыравçисем  ==
* [[Юхма Мишши|Юхма Михаил Николаевич]] (1993)
* [[Айхи Геннадий Николаевич]] (1994)
* [[Краснов Георгий Васильевич]] (2003)
* [[Гордеев Денис Викторович]] (2008)
* [[Павлов Сергей Лукиянович]] (2013)
* [[Кипеч Анатолий Ильич]] (2016)

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш Республикин халăх сăвăçи]]

== Каçăсем ==
* [http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./196/7372/7373/7680/16247/16272 Чăваш Республикин патшалăх хисепĕсем]
* [http://gazeta1931.ru/gazeta/5829-ch-vash-khal-kh-yrav-i-ch-vashsen-obshchestv-pa-kultura-tsentr-n-ert-i-ch-vash-respublikin-pisatelsen-soyuz-n-pravlenij-n-predsedatel-m-n-yukhma-ch-vash-respublikin-2025-ulchchenkhi-sotsiall-purn-pa-ekonomika-atalan-v-n-kompleksl-programmine-khaklani Чăваш халăх çыравçи, Чăвашсен обществăпа культура центрĕн ертÿçи, Чăваш Республикин Писательсен союзĕн правленийĕн председателĕ М.Н.Юхма Чăваш Республикин 2025 çулчченхи социаллă пурнăçпа экономика аталанăвĕн комплекслă программине хаклани]
* [https://web.archive.org/web/20220810113133/https://cap.ru/action/activity/g-n-i-pri/gosudarstvennie-nagradi-chuvashskoj-respubliki/spisok-lic-udostoennih-pochetnogo-zvaniya-narodnij-1 Список лиц, удостоенных почетного звания «Народный писатель Чувашской Республики»]

{{Чăваш Енĕн халăх çыравçисем‎‎}}

[[Категори:Чăваш Республикин чыслав хисепĕсем]]
[[Категори:Чăваш Республикин халăх çыравçисем]]</text>
      <sha1>jiit5x4hpntls8h3l8gkhmnk4k9mhoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Республикин халăх сăвăçи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9312</id>
    <revision>
      <id>879406</id>
      <parentid>816961</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="l4ehu4fcqoaspctt4mjyfh6rxh4rm7h" xml:space="preserve">{{Чыслав карточки
|Ячĕ              = «Чăваш Республикин халăх сăвăçи»
|Ӳкерчĕк          = 
|ӲкерчĕкХăю       = 
|Ӳкерчĕк пысăкăшĕ = 150px
|Йыхрав           = 
|Патшалăх         = [[Чăваш Ен]], [[Раççей Федерацийĕ]]
|Тĕс              = [[Раççей Федерацин чыслав хисепĕсем|Чыслав хисепĕ]]
|КамаТивĕçтереççĕ = сăвăçсене
|ЧыславСăлтавĕ    = 
|Статус           = тивĕçтереççĕ
|Параметрсем      = 
|ЙĕркеленĕВăхăт   = [[2005]] çулхи [[пуш, 29|пушăн 29-мĕшĕ]]
|ПĕрремĕшЧыслани  =
|ЮлашкиЧыслани    = 
|Шучĕ             = 
|АслăЧыслав       = 
|КĕçĕнЧыслав      = 
|Танлашать        = 
}}
'''Чăваш Республикин халăх сăвăçи''' — [[Чăваш Республикин чыслав хисепĕсем|Чăваш Республикин чыслав хисепĕ]].

Чăваш Республикин 2005 çулхи пушăн 29-мĕшĕнче йышăннă «О государственных наградах Чувашской Республики» саккунĕпе тивĕçтереççĕ.

Хисеплĕ ята Чăваш Республикин Пуçлăхĕ питĕ чаплă, паллăха тухса анлă сарăлнă хайлавсене ӳнерленĕ драматургсене, сăвăçсене хакласа парать.

== Чăваш халăх сăвăçисем ==
* [[Алка Александр Егорович]] ([[1970]])
* [[Галкин Александр Алексеевич]] ([[1997]])
* [[Давыдов-Анатри Василий Иванович]] ([[1990]])
* [[Ефимов Георгий Андреевич]] ([[1996]])
* [[Петĕр Хусанкай]] ([[1950]])
* [[Пурхи Ахван]] ([[1998]])
* [[Юрий Сементер]] ([[1999]])
* [[Стихван Шавли]] ([[1974]])
* [[Туркай Валери Владимирович]] ([[2003]])
* [[Ухсай Яков Гаврилович]] ([[1950]])
* [[Шелепи Николай Иванович]] ([[1936]])
* [[Элкер Семён Васильевич]] ([[1940]])

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш Республикин халăх çыравçи]]

== Каçăсем ==
* [http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./196/7372/7373/7680/16247/16272 Чăваш Республикин патшалăх хисепĕсем]
* [https://web.archive.org/web/20220810113133/https://cap.ru/action/activity/g-n-i-pri/gosudarstvennie-nagradi-chuvashskoj-respubliki/spisok-lic-udostoennih-pochetnogo-zvaniya-narodnij-1 Список лиц, удостоенных почетного звания «Народный писатель Чувашской Республики»]

{{Чăваш Енĕн халăх çыравçисем‎‎}}

[[Категори:Чăваш Республикин чыслав хисепĕсем]]
[[Категори:Чăваш Республикин халăх сăвăçисем]]
[[Категори:Чăваш сăвăçисем]]</text>
      <sha1>l4ehu4fcqoaspctt4mjyfh6rxh4rm7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япони</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10138</id>
    <revision>
      <id>879502</id>
      <parentid>876529</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6959" sha1="krmz2xvdnwn6eomuz6byv2yvwhcl13r" xml:space="preserve">'''Япони''' е '''Яппун''' ({{lang-jp|日本}} ''Нихон'' е ''Ниппон'', официаллă ячĕ {{lang-jp|日本国}} ''Нихон-коку'' е ''Ниппон-коку'') — [[Хĕвелтухăç Ази]]ри утравсем çинче пурăнакан халăхсен патшалăхĕ. Японин [[тĕп хула|тĕп хули]] — [[Токио]].

Япони патшалӑх ялавӗ:
[[File:Flag of Japan.svg|250px]]
[[Медиа:Kimigayo60.mid|Японин гимнĕ — Кими га йо]]

== Тавралăхĕ ==
[[Ӳкерчĕк:Japan_satelliet.jpg|right|250px|thumb|Японие космосран тунă ӳкерчĕкĕ]]

Япони [[Лăпкă океан]]ра [[Китай]], [[Корей]] тата [[Раççей]] çывăхĕнче ([[Охотск тинĕсĕ]]пе [[Хĕвелтухăç Китай тинĕсĕ]] хушшинче) вырнаçнă. Япони виççĕр ытла утравран тăрать. Вĕсенчен чи пысăккисем — [[Хоншу]], [[Хоккайдо]], [[Кюшу]] тата [[Шикоку]]. Утравсенчен ытларахăшĕнче [[тусем]] пур (вĕсенчен чылайăшĕ [[вулкан]]сем). Тĕслĕхрен, Японири чи çӳллĕ ту — [[Фуджияма|Фуджи]] — вулкан.

[[Ӳкерчĕк:Japan-CIA_WFB_Map.png|right|250px|thumb|]]

== Халăхĕ ==
Халăх йышĕ енĕпе Япони тĕнчере вуннăмĕш вырăн йышăнать (128 миллиона таран çын). [[Аслă Токио]] ([[Токио]] хули тата ун çывăхĕнчи темиçе [[префектура]]) — тĕнчери чи пысăк [[метрополи]] (30 миллион ытла çын).

== Администрациллĕ пайĕсем ==
[[Ӳкерчĕк:Japan_prefectures.png|right|thumb|Японин префектурисем]]

== Истори ==

=== Этимологи ===
Япони ятĕнчи [[иероглиф]]сем «хĕвел тухăçĕ» е «кун пуçламăшĕ» тенине пĕлтереççĕ. Çавăнпа ĕнтĕ хăш-пĕр чух Япони çинчен «Хĕвел тухакан çĕршыв» теççĕ.

== Культура ==
* [[Юкио Мисима]] — паллă çыравçă, [[драматург]].

== Японире тухакан хаçатсем ==
Японири чи паллă хаçатсен сайчĕсем:
* [http://www.asahi.com/ Асахи]
* [http://www.yomiuri.co.jp/ Йомиури]
* [http://www.mainichi.co.jp/ Майничи]
* [https://web.archive.org/web/20190618135518/http://www.nikkei.co.jp/ Никкей]
* [http://www.japantimes.co.jp/ The Japan Times]

== Литература ==
* [http://www.mith.ru/cgi-bin/yabb2/YaBB.pl?board=east;action=display;num=1112608141 Анарина Н. Г. Сакральная телесность японской художественной вещи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401135501/http://www.mith.ru/cgi-bin/yabb2/YaBB.pl?board=east;action=display;num=1112608141 |date=2008-04-01 }} // Вещь в японской культуре. М.: Вост. лит., 2003, с. 185—201.
* [http://www.mith.ru/cgi-bin/yabb2/YaBB.pl?board=east;action=display;num=1134827063 Григорьева Т. П. Понимание искусства в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401135506/http://www.mith.ru/cgi-bin/yabb2/YaBB.pl?board=east;action=display;num=1134827063 |date=2008-04-01 }} // Григорьева Т. П. Движение красоты: Размышления о японской культуре. М.: Вост. лит., 2005, с. 180—192.
* [http://ec-dejavu.ru/s/Samurai.html Хироаки Сато. Самураи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120053224/http://ec-dejavu.ru/s/Samurai.html |date=2012-11-20 }} // Хироаки Сато. Самураи: История и легенды. СПб. 1999, с.10-26
* [http://ec-dejavu.ru/s/Sake.html А. Мещеряков. История саке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911104153/http://ec-dejavu.ru/s/Sake.html |date=2018-09-11 }} // А. Н. Мещеряков Книга японских символов. М., 2003, с.419-431
* [http://ec-dejavu.ru/k/Kiss_Japan.html Дональд Ричи. Поцелуй в Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225225855/http://ec-dejavu.ru/k/Kiss_Japan.html |date=2008-02-25 }} // Мир по-японски. СПб., 2000, с. 79-83
* [http://ec-dejavu.ru/h/Hokku.html Ролан Барт. Хокку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309191451/http://ec-dejavu.ru/h/Hokku.html |date=2008-03-09 }} // Барт Р. Империя знаков. М.,2004, с. 87-109
* [http://ec-dejavu.ru/p/Personality_Japan.html Е. С. Штейнер. Феномен человека в японской традиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123225114/http://ec-dejavu.ru/p/Personality_Japan.html |date=2022-01-23 }} // Человек и культура: Индивидуальность в истории культуры. М., 1990, с. 164—190


== Японири алкоголь ĕçмисем ==
* [[Саке]], [[Сётю]], [[Авамори]].

== Каçăсем ==
* [http://www.ru.emb-japan.go.jp/ Японин Раççейри Посольстви]
* [http://www.histore.ru/taxonomy/term/306 Японине кайса курасси çинчен: ыйтусемпе хуравсем] 
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312162752/http://www.histore.ru/taxonomy/term/306 |date=2008-03-12 }}
* [http://www.japantoday.ru/japanaz/index.shtml «Япония от А до Я» энциклопеди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011014645/http://www.japantoday.ru/japanaz/index.shtml |date=2007-10-11 }}
* [http://arigato.mith.ru/ Аригато: Япони культури çинсен]
* [http://leit.ru Загадочная Япония / Апăтратса пăрахакан Япони]
* [http://www.cultline.ru Япони — виртуаллă альманах]
* [http://www.yakusu.ru Вырăсла-японла тата японла-вырăсла онлайн-словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115024553/http://yakusu.ru/ |date=2012-01-15 }}

{{Тулаш каçăсем}}
{{Ази}}
{{SAARC}}
{{ОЭСР}}
{{G8}}
{{G20}}
{{Тухăç Азири патшалăхсен саммичĕ}}

[[Категори:Япони| ]]
[[Категори:Унитарлă монархисем]]
[[Категори:Конституциллĕ монархисем]]
[[Категори:Утравлă патшалăхсем]]
[[Категори:Патшалăхсем — ПНО пайташĕсем]]
[[Категори:«Мăн çиччĕш» патшалăхĕсем]]</text>
      <sha1>krmz2xvdnwn6eomuz6byv2yvwhcl13r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҫамрӑксен хаҫачӗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10610</id>
    <revision>
      <id>879504</id>
      <parentid>868380</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5677" sha1="6rvjocec6j67ul7m744xr34a0taej5w" xml:space="preserve">{{Хаçат
| ят           = Çамрăксен хаçачĕ
| ӳкерчĕк      = 
| алпусни      = 
| тĕс          = шурă-хура
| формат       = А3
| чĕлхе        = [[чăваш чĕлхи|чăваш]]
| никĕсленĕ    = [[1996]] çулхи [[кăрлач, 20|кăрлачăн 20-мĕшĕ]]
| кăларакан    = [[Чăваш Республикин информаци политикипе массăллă коммуникацисен министерстви]],&lt;br /&gt;[[Хыпар (издательство çурчĕ)|патшалăх унитари предприятийĕ «Хыпар» издательство çурчĕ]]
| тĕп редактор = Т.Г.Вашуркина 
| тираж        = 11650 экз.
| тĕп оффис    = [[Чăваш Республики]], [[Шупашкар]] хули.
| веб-сайт     = [http://hypar.ru/cv/izdaniya/camraksen-hacache Хаçатăн сайчĕ]
}}
'''Çамрăксен хаçачĕ»''', — «[[Хыпар (издательство çурчĕ)|Хыпар]]» издательство çурчĕнче тухакан [[хаçат]]. 

== Пĕрлехи хыпарсем ==
Йĕркелевçĕсем:
* Чăваш Республикин информаци политикипе массăллă коммуникацисен министерстви, 
* патшалăх унитари предприятийĕ «Хыпар»  Издательство çурчĕ.

Тираж - 11 пине яхăн экземпляр.

«Хыпар» Издательство çурчĕн хӳттинче [[1996]] çулхи кăрлачăн 20-мĕшĕнче тухма пуçланă. 

Тĕп редактор − Т.Г.Вашуркина

== Истори ==
Чăваш çамрӑкĕсен хаçачĕ малтан та пулнӑ-ха. Яш-кӗрӗм валли уйрӑм кӑларӑм пичетлеме «Канаш» (хальхи «Хыпар») хаҫатра ӗҫлекенсем 1919-1920 ҫулсенчех палӑртнӑ. Анчах вӗсен ӗмӗчӗ 1925 ҫулхи раштавӑн 12-мӗшӗнче ҫеҫ пурнăçланнă, «Çамрăк хресчен» хаҫатӑн пӗрремӗш номерӗ тухнӑ. Унччен «Канаш» хаҫатра «Ҫамрӑксен кӗтесси» рубрика кӑларса тӑнӑ. «Ҫамрӑк хресченӗн» пӗрремӗш редакторӗ [[Исаев Мĕтри|Дмитрий Исаев]] пулнӑ, унта [[Шелепи Николай Иванович|Николай Шелепи]], [[Хусанкай Пётр Петрович|Петӗр Хусанкай]], [[Митта Ваçлейĕ]], [[Рзай Виктор Ефремович|Виктор Рзай]] пичетленнӗ. Хаҫатӑн малтанхи номерӗсем 1500 экземплярпа саланнӑ.

«Çамрăк хресчен» темиçе хутчен те ятне улăштарнă. 1930-1937 çулсенче «Çамрăк колхозник», 1937-1952 çулсенче «Çамрăк большевик» ятсемпе тухса тăнă.

[[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]] пуçлансан хаçат тухма чарăннă. 1952 çулта çеç «Çамрăк коммунист» ятпа çĕнĕрен чĕрĕлсе тăнă. Вăл икĕ чĕлхепе пичетленнĕ: вырăсла та, чăвашла та. 1966 ҫулта хаҫатӑн чӑвашла вариантне кӑларма чарнӑ. Ҫакна [[Тантăш (хаçат)|«Пионер сасси»]] тухма пуҫланипе ҫыхӑнтарнӑ.

1996 ҫулччен чӑваш ҫамрӑкӗсен хӑйсен хаҫачӗ пулман. Малтанах «Ҫамрӑксен хаҫачӗ», «Ҫамрӑк хресчен» пекех, «Хыпар» ҫумӗнче ҫулталӑк тухса тӑнӑ, 1997 ҫултан ҫырӑнтарма пуҫланӑ. Унӑн пĕрмĕш тиражӗ - 10 пин. Унтан 15, 19 пине ҫитнӗ.
Хальхи вăхăтра редактор тивĕçĕсене Алина Ивановна Изман пурнăçласа пырать.

Хаçат кашни çулах материалсемпе, рубрикăсемпе пуянланса пырать.

[[Паян кун хаçатри рубрикăсем]]: «Юратупа наркăмăш» (çамрăк хĕрсен чун ыратăвĕ çинчен çырнă çырăвĕсем пичетленсе тухаççĕ), «Специалистпа канашлатпăр» (тухтăрсем çынсене канăçсăрлантаракан ыйтусем çине хурав параççĕ), «Сирĕн валли», &quot;Пĕр çын шăпи&quot;, &quot;Çамрăксен хаçатĕнчен пулăшу ыйтаççĕ, &quot;Тăлăх нуши тăхăр сыпăклă&quot;, &quot;Хĕн-хур айĕнче&quot;, &quot;Шăнкăрав йĕрĕпе&quot;.

== Чыславсемпе парнесем== 
* «Çамрăксен хаçачĕ» − Чăваш Республикин Çамрăксен патшалăх парни лауреачĕ. 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20241211221611/https://smi21.ru/?mode=orgs&amp;orgs=23&amp;date=20.01.2012 Хаçат страници СМИ Чувашии сайтĕнче]
 
{{Чăвашла хаçат-журнал}}
{{Press-stub}}

[[Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал]]
[[Категори:Чăвашла хаçат-журнал]]
[[Категори:Паллă вăхăтра тухакан кăларăмсем]]</text>
      <sha1>6rvjocec6j67ul7m744xr34a0taej5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Церера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10641</id>
    <revision>
      <id>879396</id>
      <parentid>789091</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4656" sha1="2wqh8g91vzcgnijiy7il9ykifpwl4zx" xml:space="preserve">[[file:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|thumb|Cerera]]
'''Цере́ра'''&lt;ref name=&quot;megabook&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=685736|title=ЦЕРЕРА (планета)|author=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|publisher=megabook.ru|accessdate=2011-09-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVO93cx|archivedate=2012-07-04}}&lt;/ref&gt; (символĕ: [[file:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]],&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22  |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}&lt;/ref&gt; '''1 Ceres''' [[Пĕчĕк планетăсен центрĕ|ЦМП]] шучĕпе) — [[Хĕвел]] чи çывăх тата ĕвел системин [[карлик планета|карлик планетăсенчен]] чи пĕчĕкки. Астероидсен пиçихинче вырнаçнă&lt;ref name=&quot;NASADawnMission&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/dawn/mission/index.html|title=NASA – Dawn at a Glance|publisher=NASA|accessdate=14 August 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVP8PFZ|archivedate=2012-07-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=newscientist&gt;
{{cite web|last=Shiga|first=David|title=Dawn captures first orbital image of asteroid Vesta|url=https://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2011/07/dawn-captures-first-orbital-im.html|publisher=[[New Scientist]]|accessdate=7 August 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVPn4Lq|archivedate=2012-07-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book|author=Space Telescope Science Institute|title=Hubble 2008: Science year in review|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|year=2009|pages=66}}&lt;/ref&gt;. Церерăна [[1801 çул]]хи [[кăрлач, 1|кăрлачăн 1-мĕшĕнче]] [[Палеро астрономи обсерваторийĕ|Палеро астрономи обсерваторийĕнче]] итали астрономĕ [[Джузеппе Пиацци]] уçнă&lt;ref name=&quot;hoskin&quot;&gt;{{cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo &quot;Giuseppe S. Vaiana&quot;|accessdate=2007-07-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uVQy7LI|archivedate=2012-07-04}}&lt;/ref&gt;. Пĕр вăхăт хушши Церерăна [[Хĕвел системи]]н [[планета|планĕтăсен]] шутне кĕртнĕ; [[1802 çул]]та ăна [[астероид]] тенĕ&lt;ref name=nolin&gt;{{cite news|work=Sun-Sentinel|last=Nolin|first=Robert|title=Local expert reveals who really coined the word 'asteroid'|url=http://articles.sun-sentinel.com/2013-10-08/news/fl-asteroid-word-origin-20131008_1_asteroid-word-planetary-sciences|publisher=sun-sentinel.com|date=2013-10-08|accessdate=2 August 2015}}&lt;/ref&gt;, анчах тата нумай вăхăт хушши планета тесе шутланнă. [[2006 çул]]хи [[çурла, 24|çурлан 24]]-мĕшĕнче ăна [[карлик планета|карлик планетăсен]] шутне кĕртнĕ. Ятне авалхи римăн мифологинчи илпек майра туррине [[Церера (мифологи)|Церерăна]] асăнса панă.

[[Ӳкерчĕк:PIA19606-Ceres-Dawn-GlobalMap-Annotated-20150728.jpg|мини|центр|700пкс|Церерăн çӳллĕшсен карттинчи 17 кратер (хĕрлĕ тĕссем — çӳллĕ вырăнсем, кăвак — айлăм)&lt;ref&gt;[http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4669 Церерăн çӳллĕшсен картти ятсемпе]&lt;/ref&gt;]]
== Каçăсем ==
* {{Sbdb|1}}
* {{IAU|1}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=nJiw2NxqoBU Видео пролёта Dawn над Церерой] // NASA Jet Propulsion Laboratory, 29.01.2016
* [https://web.archive.org/web/20191118233628/http://www.brera.mi.astro.it/sormano/ceres.html Оригинальные письма об открытии Цереры]
* [https://lenta.ru/news/2017/05/17/ceres/ НАСА показало видео вращающейся Цереры]

{{Церера|state=collapsed}}
{{MinorPlanets Navigator||(2) Паллада}}
{{Хĕвел системи}}

[[Категори:Планетăсемпе астероидсен ячĕсем]]
[[Категори:Карлик планетăсем]]
[[Категори:Церера|*]]
[[Категори:1801-мĕш çулта уçнă астрономи объекчĕсем]]
[[Категори:Карл Фридрих Гаусс]]</text>
      <sha1>2wqh8g91vzcgnijiy7il9ykifpwl4zx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чĕлхесен фестивалĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12249</id>
    <revision>
      <id>879416</id>
      <parentid>868059</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2430" sha1="43svdmu7gkqhfqves03lof24j8wt80q" xml:space="preserve">{{Капăрлатмалла}}
'''Чĕлхесен Фестивалĕ''' (е Чĕлхе Фестивалĕ) ([[эсперанто|эсп]] Lingva Festivalo) — Раççей тата ытти çĕршывсен тĕрлĕ хулисенче иртекен чĕлхесен уявĕ, мероприяти. Фестивальте пĕр вăхăтрах темиçе чĕлхепе кĕске уроксем иртеççĕ.  

== Кун-çулĕ ==
Пĕрремеш фестиваль [[Франци|Франицири]] [[Тур]] хулинче [[1995]] çулта иртнĕ. Ăна Деннис Киф (Dennis Keef) [[АПШ|американ]] [[эсперантçă|эсперанçи]] йĕркелесе ирттернĕ. Ун хыççăн [[1996]] çулта вăл модельпе [[Шупашкар]] хулинче Раççейри пĕрремĕш фестивале иртернĕ. Халĕ фестиваль [[Мускав]], [[Санкт-Петербург]], [[Волгоград]], [[Чĕмпĕр]], [[Иваново]], [[Бердянск]] ([[Украина]]), [[Одесса]] ([[Украина]]) хулисенче кашни çул иртет.

== Вуламалли ==

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20160304135110/http://www.e-novosti.info/blog/keys/%F4%E5%F1%F2%E8%E2%E0%EB%FC+%FF%E7%FB%EA%EE%E2 Чĕлхе фестивалĕ çинчен хыпарсем]
** [http://volglingfest.narod.ru/ Волгоградри чĕлхе фестивалĕ]
** [http://lingvafestivalo.info/moskvo/ Мускаври чĕлхе фестивалĕ]
** [http://blagokuzneck.ru/news/181-jesperanto-zhiv.html/ Новокузнецкри чĕлхе фестивалĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926144046/http://blagokuzneck.ru/news/181-jesperanto-zhiv.html |date=2009-09-26 }}
** [http://festivalo.ru/ Санкт-Петербургри чĕлхи фестивалĕ]
** [http://esperanto73.narod.ru/r-festivalo/ Чĕмпĕрти чĕлхе фестивалĕ]
** [http://www.lingvafestivalo.org/ Шупашкарти чĕлхе фестивалĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727033107/http://www.lingvafestivalo.org/ |date=2011-07-27 }}
** [https://vk.com/linguafest2016 Ижкарти чĕлхе фестивалĕ]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{tejo}}
{{conlang-stub}}
{{esperanto-stub}}

[[Категори:Чĕлхесем]]</text>
      <sha1>43svdmu7gkqhfqves03lof24j8wt80q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чакан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12944</id>
    <revision>
      <id>879420</id>
      <parentid>847719</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3936" sha1="ssegj2svesygdighqtd1cj0qokmmogc" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Чакан
| image file = Typha latifolia nf.jpg
| image descr = [[Чакан]]
| regnum = Ӳсентăрансем
| divisio = [[Витĕннĕ вăрăллă]]
| classis = [[Пĕрчĕрĕклĕ]]
| ordo = 
| familia = [[Чакан йышшисем]]
| genus = '''Патанпаш'''
| latin = ''Typha'' ([[Линней Карл|L.]])
| section name = Тĕссем
| section text =
* {{Bt-latrus|Typha angustata|aut=[[Bory]] &amp; [[Chaub.]]|}}
* {{Bt-latrus|Typha angustifolia|aut=[[L.]]|Ансăр çулçăллă патанпаш}}
* {{Bt-latrus|Typha domingensis|aut=[[Pers.]]|}}
* {{Bt-latrus|Typha elephantina|aut=[[Roxb.]]|}}
:: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[syn.]] {{Bt-latrus|Typha maresii|aut=Batt.|}}&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;
* {{Bt-latrus|Typha latifolia|aut=[[L.]]|Патанпаш}}
* {{Bt-latrus|Typha laxmannii|aut=[[Lepech.]]|Лаксман патанпашĕ}}
* {{Bt-latrus|Typha lugdunensis|aut=[[P.Chabert]]|}}
:: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[syn.]] {{Bt-latrus|Typha gracilis|aut=Jord.|}}&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;
* {{Bt-latrus|Typha minima|aut=[[Funck]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Hoppe]]|}}
* {{Bt-latrus|Typha orientalis|aut=C.Presl|}}
| wikispecies = Typha 
| commons = Category:Typha 
| itis = 42324
| ncbi = 4732
}}

'''Чакан ''' ({{lang-la|Typha}}) — [[Чакан йышшисем|Чакан йышшисен]] çемьинчи  нумай çул ӳсекен [[курăк]] пĕртен пĕр речĕ.&lt;ref&gt;[https://differencee.com/kak-proshhe-vsego-otlichit-rogoz-ot-kamysha/ Рогоза хӑмӑшран уйӑрма ҫӑмӑлтарах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002020425/https://differencee.com/kak-proshhe-vsego-otlichit-rogoz-ot-kamysha/ |date=2023-10-02 }}&lt;/ref&gt; 

Ятсене ăслав енчен майлаштарса пĕтерменнине кура, ытти ятсемпе усă курни те пулать, çавна май арпашу те сĕмленме пултарать. Çапах та '''хурапуç''' тенине чаканăн синонимĕ пек пăхма пулать. 
== Синонимсем ==
Чăваш чĕлхинче кунашкал ÿсентăрансене чакан, хурапуç, патанпаш теме пултараççĕ. Анчах та кунашкал япала ăслăлăхшăн майлах мар. Çавна кура, ахăртнех, [[патанпаш]] тенине ăслăлăхра урăх ÿсентаран тĕлĕшпе усă курмалла. 
== Пĕрлехи хыпарсем ==
[[Шурлăх|Шурлăхра]] ӳсекен çӳллĕ курăксем. [[Çулçă|Çулçисем]] ансăр тата вăрăм. Туни хăмăр початкăпа вĕçленет. Тăрринче аçă [[чечек|чечексем]], аяларах ама чечекĕсем вырнаçнă. 
{{Биофото|Typha latifolia norway.jpg|left|ш=225|color=#90ee90}}
== Усă курни ==
Мăн тымарĕсенче 15% таран [[крахмал]] тата 2% белок, вĕсем çиме юрăхлă. [[Кавказ|Кавказра]] унтан [[çăнăх]] тăваççĕ, е пĕçерсе çиеççĕ. Çамрăк хунавĕсене пĕçереççĕ, тути [[çумăр курăкĕ]] евĕр.
*{{кĕнеке|автор=Куданова З.М.|пуçелĕк=Определитель высших растений Чувашской АССР|ссылка=|место=Чебоксары|издательство=Чуваш. кн.изд-во|год=1965|страницы=51|isbn=}} 
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{wiktionary|Патанпаш}}
* {{GRIN|genus|2603}}
* 
{{ЭСБЕ}}

[[Категори:Чакан йышшисем]]
[[Категори:Евразири флора]]
[[Категори:Шурлăх ӳсентăранĕсем]]
[[Категори:Çыранçум-шыв ӳсентăранĕсем]]</text>
      <sha1>ssegj2svesygdighqtd1cj0qokmmogc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энциклопеди</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13059</id>
    <revision>
      <id>879481</id>
      <parentid>862916</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21139" sha1="s9rmm81cw6zk1wbnuy4bd0i7uvkqb84" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913.jpg|thumb|300px|[[1913]].Британники 11-мĕш кăларăмĕн [[янрав]] [[ӳкерчĕк]]ĕ]]
'''Энциклопеди''' (encyclopaedia ([[XVI ĕмĕр]]тен мала мар) {{lang-grc|ἐγκύκλιος παιδεία}}&amp;nbsp;— «тулли çаврăмлă вĕренӳ», {{lang-grc2|κύκλος}} — çаврăм, {{lang-grc2|παιδεία}} — вĕренӳ), сайрарах '''Циклопеди''' ({{lang-neolat|cyclopaedia}} {{lang-grc|κύκλιος παιδεία}}&amp;nbsp;— «çаврăмлă вĕренӳ») — йĕркеленнĕ пĕрлĕхе (системăна) çитернĕ этемлехĕн пур ăслăлăхсен пысăк уйрăмĕсен (отраслĕсен) пĕлӳ тишкерĕвĕ, е йĕркесен (дисциплинăсен) çаврашки пĕрлехĕнчи пĕлӳсен хăй тĕллĕ уйрăм отраслĕ; çаплах тĕпчевсен е йĕркесен (ытларах сăмахсар евĕрлĕ) тĕпчев-хыпарлă вĕренӳ хатĕрĕ.&lt;ref&gt;Толковый словарь русского языка: 4 томлă. /Д. Н. Ушаков редакциленĕ.— Репринт кăларăмĕ: М., 1995&lt;/ref&gt;.
Анлăрах ăнкаруллăхра&amp;nbsp; — ăслăлăх [[информаци|пĕлӳсен]] [[пухă|пуххи]] тата тĕрлĕ [[тема|темăсене]] чылай йышлă вулакансене япалан тĕрĕслĕхне уçса паракан [[хыпар|ĕç хучĕсем]].

== Тĕрлĕ тĕсĕсем ==
Энциклопедисене пур енлисем (универсаллисем) (тĕсл., «[[Мăн совет энциклопедийĕ]]», «[[Британи энциклопедийĕ|Британника]]», «[[Википеди]]»), хуçалăхăн пысăк уйрăмлăхлисем (отрасĕллисем) («[[Математика энциклопедийĕ]]», «[[Кĕвĕ энциклопедийĕ]]»), регион, ыйтуллисем, пĕр çынлăхлисем уйăраççĕ. Энциклопеди сăмахсарĕсем тата ыйту-хыпарлăхсем (справочниксем) энциклопедисен урăхтĕслĕлĕхĕсем шутланаççĕ.

== Истори ==
=== Пĕрремĕш энциклопедисем ===
[[Ӳкерчĕк:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|300px|Брокгауз]]
«Энциклопеди» терминĕ калаçăва [[XVIĕмĕр]]те тин кĕнĕ пулсан та энциклопедии ĕçĕсене авалах туса пынă. Терминологи сăмахсарĕсем [[Авалхи Икĕпат]]ра Вăтам патшалăх ([[пирĕн эрăччен 2 пин çул]]) тапхăрĕнчех пулнă. Пĕлӳсен пухăнăвĕ [[Авалхи Китай]]ра та (пирĕн эрăччен [[пирĕн эрăччен XII ĕмĕр|XII]]—[[пирĕн эрăччен X ĕмĕр|X]] ĕмĕрсенче) пулнă.
[[Вăтам ĕмĕрсем|Вăтам ĕмĕрсенче]] темиçе тĕрлĕ энциклопеди ĕçĕсем тĕвĕленсе кайнă: [[зерцало|зерцалсем]] ({{lang-la|speculum}}), [[Компендиум (çутĕç)|компендиумсем]] ({{lang-la2|compedium}}), [[сумма|суммăсем]] ({{lang-la2|summae}}), вĕсемпе университетăн «кĕçĕн» факультет студенчĕсем анлă пĕлӳллĕ вĕренӳре усă курнă. Çакна [[Вицент Бове|Винцента из Бове]] [[доминикансем|доминикан монахĕн]] ([[XII ĕмĕр]]ĕн варри) хатĕрленĕ «Bibliotheсa Mundi» («Пĕтĕм тĕнче библиотеки») çирĕплетет, тепĕр сăмахпа «Аслă зерцало» ({{lang-la|Speculum majus}}) — 80 томлă, виçĕ пайлă. [[XIII ĕмĕр]]чен çакăн пек кăларăмсем [[латынь чĕлхи|латыньпе]] тухнă, майĕпен глоссарисем — сахал усă курмалли сăмахсемпе сăмах çаврăнăшĕсем— те çуралаççĕ.
Энциклопеди культури [[Çĕнетӳ]] тапхăрĕнче, [[XIV ĕмĕр|XIV]]—[[XVI ĕмĕр]]сенче, уйрăмах [[Иоганн Гутенберг]] [[пичетлев]]е шутласа кăларнине пула мăн хĕтĕртӳ илет. [[XVI ĕмĕр|XVI]]—[[XVII ĕмĕр]]сенче «энциклопеди» (çаплах «циклопеди» те) термин та хальхи палăртăвĕн шайне куçать.
[[XVIII ĕмĕр]]ĕн чи калăплă «Пур ăслăлăхсемпе ӳнерлĕхсен мăн универсал лексиконĕ» («Grosses vollstandiges Universal-Lexikon aller Wissenschaften und Kunste», [[1732]]—[[1754]] çç., 68 томлă, 750 пи статья) энциклопедине [[Лейпциг]]ра [[Цедлер|И. Г. Цедлер]] хатĕрленĕ. Каярах [[Франци]]ре сумлă «[[Энциклопеди, е ӳнерлĕхсен тата ăсталăхсен ăнлантаруллă сăмахсарĕ]]» («Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers», [[1751]]—[[1777]] çç., 28 томлă) тухать, хатĕрлев ĕçĕнче [[Дени Дидро]], паллă [[çутта кăларакан]] вăй ярать. Унăн сĕмĕпе чылай кăларăмсене ытти çĕршывсенче те хатĕрлеççĕ. Тĕсл., [[Эдинбург]]ра [[акăлчан чĕлхи]]пе [[1768]]—[[1771]] çç. [[Британника|«Британи энциклопедийĕн»]] нĕселĕ — «Ӳнерлĕхсен тата ăслăлăхсен сăмахсарĕ» тухать.
[[XIX ĕмĕр]]те сумлă роль сыграли нимĕç кăларăмĕ — [[Фридрих-Арнольд Брокгауз|Ф. А. Брокгауз]] «Энциклопеди сăмахсарĕ», «Мейерĕн Мăн энциклопеди сăмахсарĕ» ([[1839]]—[[1852]], 46 томлă, тĕпеĕртакран тата 6 хушни). Ӗмĕр вĕçнелле наци энциклопедийĕсем [[Итали]]ре, [[Австри]]ре, [[Польша|Польшăра]], [[Дани]]ре, [[Швеци]]ре, [[Португали]]ре, [[Нидерланд]]ăра, [[Чехи]]нче, [[Австрали]]ре тата [[АПШ]]-ра çутта тухаççĕ.

=== [[XX ĕмĕр]] ===
[[XX ĕмĕр]]те чи калăплă та ятлă-сумлă (авторитетлă) энциклопеди «Британи энциклопедийĕ» пулса тăрать. Ăна америка кăларавçисем тытса тăраççĕ. [[1985]] çулта 32 томлă 16-мĕш кăларăмĕ çутта тухрĕ.
Яланхи йăлаллă энциклопедисемсĕр пуçне энциклопедии сăмахсарĕсем (шкул ачисен самахсарĕ) тухаççĕ.
XX ĕмĕрĕн 90-мĕш çулсенче мультимеди ăсталăхĕсем аталаннă май [[компакт-диск]]сем çинчи электронлă энциклопедисем усăва кĕреççĕ. Компьютер технологисем энциклопеди хыпарĕсем патне çывăх хăвăрт çул уçса параççĕ, статьясенче паха фотоӳкерчĕксем çеç мар, сасăллă тата куçăллă курăну (видео, анимации) фрагменчĕсене вырнаçтарма ансат çитет. —Америка корпорацийĕ [[Майкрософт]] [[1993]] çулта чи сумлă кăларăмне — «[[Encarta]]», [[1994]] çулта «Британникин» электронлă версине сутма пуçлать.
Раççейре çакăн евĕр паллă проект [[1996]] «[[Кирилл тата Мефодин мăн энциклопедийĕ]]» (КММЭ) шутланать, ăна çулсерен çĕнетсе «[[Кирилл тата Мефодий (компани)|Кирилл тата Мефодий]]» компани туянтарать. [[2004]] ç. варринче çавăн пек проекта «[[Кругосвет]]» пикенет (http://www.krugosvet.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813200639/http://www.krugosvet.ru/ |date=2009-08-13 }} Тетелте]), анчах та калăпăшĕпе вăл начартарах.
Пысăк энциклопеди кăларăмĕсенчен тепри — [[2000]] çулта уçнă Рубикон порталĕ [http://www.rubricon.com/ «Рубрикон»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414170258/http://www.rubricon.com/ |date=2006-04-14 }}, унта 62 энциклопедипе сăмахсарсен тексчĕсемпе иллюстрацисене уçласа лартнă. Усă курма тӳлевлĕ.

=== Ирĕклĕ энциклопеди ===
Тетел-тăсталăхĕсем (Интернет-технологисем) аталаннă май [[Википеди]] — уникаллă энциклопеди çуралать. Викире усă куракан пур çын статьясене хыпарсем кĕртме, çĕнĕ статьясем уçма пултараççĕ. Халĕ Википеди (акăлчан версинче 2,15 млн яхăн статья [[раштав, 30]] [[2007]]), вăл ытти паллă энциклопеди кăларăмĕсенчен пачах кая юлмасть.

== Энциклопедисем Раççейре ==
[[Раççей историйĕ|Раççей историнчи]] пĕрремĕш энциклопеди ĕçĕ [[новгород]] епископĕн [[Климент]]ăн «[[Кормчей кĕнеки]]нчи» «Словарь иноземных слов» шутланать. [[XVI ĕмĕр|XVI]] вĕçĕнче — [[XVII ĕмĕр]] пуçламăшĕнче тĕн йĕрки, гуманитарлă тата çутçанталăкă тĕпчев ĕçĕсене ăнлантаракан [[азбуковник]]сем анлă сарăлнă. Чылай шут хыпар (справочниксем) тата сăмахсарсем [[XVIII ĕмĕр]]те пулнă, анчах [[XIX ĕмĕр]]ĕн вĕçĕ тĕлне те Раççейре универсаллă энциклопеди тухман.
Пĕрремĕш раççей энциклопедийĕ, çапла, [[Брокгаузпа Ефронӑн энциклопеди сăмахсарĕ]], нимĕçрен килнĕ пулин те, ăна пичете хатĕрлеме ертсе пыракан раççей ăслăхçисем хутшăннă. [[1890]]—[[1907]] çç. 82 тĕп тата 4 хушма томĕсем тухнă. Тиражĕ, тĕрлĕ хыпарсемпе, 30 пинрен пуçласа 75 пине çити кĕнеке кăларнă. [[1911]] çулта «Брокгауз тата Ефрон» фирми [[Арсеньев Константин Константинович|К. К. Арсеньев]] редакцийĕпе «Çĕнĕ энциклопеди сăмахсарĕ» шутласа хунă, анчах та 1911 çулта 50 томĕсенчен 29 çеç çутта тухнă.
Раççейри [[Октябрь революцийĕ|Революци]] çĕнтерсен [[1920-мĕш|20-мĕш çулсенче]] отрăçлĕ энциклопедийĕсем пичетленнĕ: Хресчен ял-хуçалăх, Сутă-илӳ, Педагогика. Тĕп универсал энциклопедийĕ чылай тапхăра «[[Мăн совет энциклопедийĕ]]» (МСЭ) пулса тăрать. Ăна хатĕрлеме [[1925]] ç. Йышăннă, [[1926]]—[[1947|47]] çулсенче 1-мĕш кăларăм («сталинăн», 66 томĕсем) çутта кураççĕ, [[1949]]—[[1958|58]] çç. — 2-мĕш кăларăм (51 том) тата [[1969]] —[[1978|78]] — 3-мĕш кăларăм (30 том). [[1990|90-мĕш çулсем]] вĕçĕнче [[Мăн раççей энциклопедийĕ|«Мăн раççей энциклопедийĕн»]] (МРЭ) пĕрремĕш кăларăмне пичетлеме хатĕрлеме шутланă. Пĕрремĕш томĕ («Раççей») [[2004]] çулта тухать. Унччен пĕр çул маларах «[[Çĕнĕ раççей энциклопедийĕ]]» (ÇРЭ) тухать, которую публикует издательство «Инфра-М» и «Энциклопедия». НРЭ — более компактный проект, предусматривает 12 томов (первый — также «Россия»). [[2005]] çулта иккĕмĕш МРЭ тата ÇРЭ томĕсем пичетленеççĕ. 2006 çулта «Терра» хатĕрленĕ 62-томлă пĕтĕмлĕ «Мăн энциклопеди» çутта тухать.

== Пичетленĕ энциклопедисем ==
=== Раççей, СССР ===
* ''[[ЭСБЕ|Энциклопедический словарь]]''. СПб.: Ф. А. Брокгауз, И. A. Ефрон, 1890—1907. 82 + 4 тт.
** [http://www.rubricon.com/bie_1.asp на «Рубиконе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221171329/http://www.rubricon.com/bie_1.asp |date=2008-02-21 }}
** [http://infolio.asf.ru/Sprav/Brokgaus/ 5000 статей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217150516/http://infolio.asf.ru/Sprav/Brokgaus/ |date=2005-12-17 }} (Эти статьи размещались на CD энциклопедии фирмы Autopan (Москва).)
* ''Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания''. СПб.: Mейер, 1900—1909. 22 тт.
* ''Гранат: Энциклопедический словарь''. 58 тт. 1910—1948.
* ''[[Большая советская энциклопедия]]'' (БСЭ). Москва.
** 1-е изд. 65 тт. 1926—1933.
** 2-е изд. 50 тт. 1950—1960.
** 3-е изд. 30 тт. 1969—1978. [http://www.rubricon.com/bse_1.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093611/http://www.rubricon.com/bse_1.asp |date=2008-05-09 }}
* ''[[Святая Русь (энциклопедический словарь)|Святая Русь: Энциклопедический словарь русской цивилизации]]''. сост. О.&amp;nbsp;А. Платонов 2000 г. Твердый переплет, 1040 стр. ISBN 5-901364-01-5
* ''[[Техническая энциклопедия 1927 года|Техническая энциклопедия]]''. 26 тт. 1927—1934
* ''[[Энциклопедический справочник Машиностроение|Энциклопедический справочник «Машиностроение»]]'' М.: Машгиз, 1946—1951. 16 тт.
* ''[[Казахская советская энциклопедия]]''. 12 тт. [[1972]]—[[1978]]
* ''[[Детская энциклопедия (советская)|Детская энциклопедия]]''
* ''[[Энциклопедия для детей]]''
* ''[[Горная энциклопедия]]''

=== Ют çĕршывсен ===
* [[Брокгауз]] (Brockhaus}}). 1805—
* [[Бертельсманн]] ({{lang-de|Bertelsmann}}). 1835—
* [[Британи энциклопедийĕ]]. 1768—
* Startsjevski. 12 тт. 1847—55.
* Pluchard, Krajevski, Beresin, 15 томов, 1880—
* Garbel. 5th edition. 9 тт. 1901.
* [http://susi.e-technik.uni-ulm.de:8080/Meyers2/index/index.html Meyers Konversations-Lexikon 4.ed. 1885-1892] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005085526/http://susi.e-technik.uni-ulm.de:8080/Meyers2/index/index.html |date=2006-10-05 }}

== Вырăсла [[онлайн]]-энциклопедисем ==
=== Универсаллисем ===
* [http://open-site.org/ Open Encyclopedia Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605082141/http://open-site.org/ |date=2011-06-05 }}
* [http://www.rubricon.com/ Рубрикон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414170258/http://www.rubricon.com/ |date=2006-04-14 }}
* [http://slovari.yandex.ru/?ref=universal Мăн совет энциклопедийĕ; Брокгаузпа Ефронăн Кĕçĕн энциклопеди сăмахсарĕ] (Яндекс ресурсĕ) 
* [http://encycl.yandex.ru/ Яндекс Энциклопедийĕсем].
* [http://www.wikiznanie.ru Википĕлӳлĕхре]
* [[Кругосвет|Энциклопеди «Кругосвет»]] [http://krugosvet.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213011734/http://www.krugosvet.ru/ |date=2008-02-13 }} 
* [http://www.megabook.ru/ MegaBook (km.ru)]
* [http://dic.academic.ru/ 15 универсаллă тата ятарлă энциклопедисем, on-line çинче]
* [http://www.strelna.ru/ru/chron/encyclopedia/0/all/1/abc Мăн Совет Энциклопедийĕ релевантăллă статьясемпе (strelna.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214030425/http://www.strelna.ru/ru/chron/encyclopedia/0/all/1/abc |date=2008-02-14 }}
* [https://web.archive.org/web/20090408024543/http://www.sky-net-eye.com/rus/slovari/encyclopedia Мăн Совет Энциклопедийĕ]
* [http://www.wikiznanie.ru Википĕлӳлĕх энциклопедийĕ]
* [http://www.aisa.us Статьясен энциклопедийĕ, кирлĕлĕхĕпе кăтартни]
=== Ача-пăчасен ===
* [http://www.potomy.ru Потому.ру - Детская энциклопедия. Ответы на тысячи детских вопросов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212122758/http://www.potomy.ru/ |date=2007-12-12 }}
=== Шучĕсем ===
* [http://semen0v.livejournal.com/230350.html?nc=3 99 энциклопедисен шучĕсем]
* [http://dmoz.org/World/Russian/%d0%98%d1%81%d1%82%d0%be%d1%87%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b8_%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%b8/%d0%ad%d0%bd%d1%86%d0%b8%d0%ba%d0%bb%d0%be%d0%bf%d0%b5%d0%b4%d0%b8%d0%b8/ DMOZ çинчи энциклопедисен шучĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303205359/http://www.dmoz.org/World/Russian/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ |date=2008-03-03 }}
=== Ятарлисем ===
* [http://progopedia.ru/ Progopedia — программăлакан чĕлхесен ирования ирĕклĕ энциклопедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119070152/http://progopedia.ru/ |date=2010-11-19 }}
* [http://www.InCrimea.com/wiki/ Крым Энциклопедийĕ] 
* [http://www.100top.ru/encyclopedia/ Уйрăм çынсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929191042/http://100top.ru/encyclopedia |date=2007-09-29 }}
* [http://punto.ru/olddict/ Punto — кивĕ сăмахсарсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929082546/http://punto.ru/olddict/ |date=2007-09-29 }}
* [http://ru.orthodoxwiki.org/ Православи энциклопедийĕ-Летопись]
* [http://www.weddingpedia.ru WeddingPedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720004527/http://www.weddingpedia.ru/ |date=2017-07-20 }} — уçăмлă туй энциклопедийĕ ([[вики]] меслечĕпе ĕçлет)
* [http://drevo.pravbeseda.ru/ Православи Энциклопедийĕ «Йывăç»] ([[вики]] меслечĕпе ĕçлет).

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Википеди]]
* [[Open Encyclopedia Project]] 
* [[Википĕлӳлĕх]]
* [[Крымопеди]]
* [[Техникă энциклопедийĕсем]]
* [[Философи энциклопедийĕсмпе сăмахсарсем]]
* [[Уçăмлă православи энциклопедийĕ Йывăç|Православи Энциклопедийĕ «Йывăç»]] 
* [[Словник]]

== Каçăсем ==
* Константин Романович Симон. http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610174758/http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm |date=2007-06-10 }} {{nobr|№ 34/2001}} еженедельника {{nobr|«Русский язык»}} {{nobr|издательского дома}} {{nobr|«Первое сентября».}}

[[Категори:Энциклопедисем]]</text>
      <sha1>s9rmm81cw6zk1wbnuy4bd0i7uvkqb84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уинстон Черчилль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13348</id>
    <revision>
      <id>879334</id>
      <parentid>861079</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3403" sha1="b07l8l6rd5dcucvzocas2ks2km6c2kn" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Sir Winston S Churchill.jpg|мини|справа|Уинстон Черчилль]]
'''Винстăн Черчĕл''' — (сэр Винстăн Леонард Спенсер-Черчĕл ({{lang-en|Sir Winston Leonard Spencer-Churchill}}; [[чӳк, 30]] [[1874]] — [[кăрлач, 24]] [[1965]]) — [[Аслă Британи|британи]] патшалăх тата политика ĕçченĕ, Аслă Британин премьер-министрĕ [[1940]]—[[1945]] тата [[1951]]—[[1955]] çулсенче, вăрçă журналисчĕ, çыравçă, литература ĕçĕпе [[Нобель парнин лауреачĕ(литература)|Нобель парнине]] ([[1953]]) тивĕçĕннĕ. 

== Ачалăхĕпе çамрăклăхĕ ==

== Анкăл—бур вăрçи ==

== Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи умĕнчи политика ĕçлĕхĕ ==
=== Шалти ĕçсен министăрĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Sidney street churchill.jpg|thumb|right|250px||Винстăн Черчĕл Сидней-стритра]]
=== Адмиралтействăн Пĕрремĕш лорчĕ ===

== Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи ==

== Каçăсем ==

* Н. Роуз, Черчиль. Бурная жизнь. пер. Е. Ф. Левиной, М. «Издательство Аст», 2004, ISBN 5-17-014478-4
* Never Give In! The Best of Winston Churchill’s Speeches. (Избранные речи Черчилля), Hyperion, NY, 2003, ISBN 0-7868-8870-9
* R. Holmes, In the Footsteps of Churchill. Basic Books, NY, 2005, ISBN 0-465-03082-3
* [http://noblit.ru/content/category/4/71/33/ Уинстон Леонард Спенсер Черчилль:биография, фотографии, произведения и статьи]
* [https://web.archive.org/web/20051110044212/http://german.imdb.com/title/tt0071536/ The Gathering Storm] на [[IMDB]]
* [http://german.imdb.com/title/tt0314097/ The Gathering Storm (2002)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070301085630/http://german.imdb.com/title/tt0314097/ |date=2007-03-01 }} на [[IMDB]]
* [http://german.imdb.com/title/tt0081963/ Winston Churchill: The Wilderness Years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912070627/http://german.imdb.com/title/tt0081963/ |date=2005-09-12 }} на [[IMDB]]
* [http://www.aforismo.ru/authors/309/ Афоризмы У.Черчилля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919073438/http://aforismo.ru/authors/309 |date=2019-09-19 }}

{{Аслă Британин премьер-министрĕсем}}

[[Категори:Аслă Британин премьер-министрĕсем]]
[[Категори:Нобель преми лауреачĕсем (литература)]]
[[Категори:АПШ хисеплĕ гражданĕсем]]
[[Категори:Чӳкĕн 30-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1874 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Аслă Британире çуралнисем]]
[[Категори:Кăрлачăн 24-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:1965 çулта вилнисем]]
[[Категори:Аслă Британире вилнисем]]
[[Категори:Аслă Британин çыравçисем]]
[[Категори:Аслă Британин патшалăх ĕçченĕсем]]</text>
      <sha1>b07l8l6rd5dcucvzocas2ks2km6c2kn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энгельс, Фридрих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13440</id>
    <revision>
      <id>879478</id>
      <parentid>714164</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1731" sha1="18mss6346c6jwpm987ikg8ercvg5vly" xml:space="preserve">''Урăх пĕлтерĕшĕсене [[Энгельс (пĕлтерĕшĕсем)]] статьяра пăхăр.''

'''Фридрих Энгельс''' ({{lang-de|Friedrich Engels}}; [[чӳк, 28]] [[1820]], Бармен хулинче (халĕ [[Вупперталь]]) — [[çурла, 5]] [[1895]], [[Лондон]]) — [[марксисăм]]а никĕслекенсенчен пĕри, [[Карл Маркс]]ăн тусĕ, пĕр ушкăнри кĕрешӳçĕ.

== Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ ==
=== Çамрăклăхĕ ===
[[Ӳкерчĕк:Friedrich Engels Soldat.jpg|thumb|Фридрих хĕсметре]]
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20241130115845/http://abovo.net.ru/author/89342 Фридрих Энгельс]
* [http://wiki.rksmb.ru/tiki-index.php?page=%D0%AD%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81+%D0%A4. Фридрих Энгельс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927213751/http://wiki.rksmb.ru/tiki-index.php?page=%D0%AD%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81+%D0%A4. |date=2007-09-27 }}

{{Марксизм}}

[[Категори:Философсем, алфавитпа]]
[[Категори:Марксистсем]]
[[Категори:Социалистсем]]
[[Категори:Атеистсем]]
[[Категори:Чӳк, 28 çуралнисем]]
[[Категори:1820 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Çурла, 5 вилнисем]]
[[Категори:1895 çулта вилнисем]]
[[Категори:XIX ĕмĕрĕн философĕсем]]
[[Категори:Германи коммунисчĕсем]]
[[Категори:Германи философĕсем]]
[[Категори:Политик-эмигрантсем]]</text>
      <sha1>18mss6346c6jwpm987ikg8ercvg5vly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Япон чĕлхи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13467</id>
    <revision>
      <id>879501</id>
      <parentid>873245</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15986" sha1="row2oxf0rbgzm7nbn4g16j853jf2yc5" xml:space="preserve">{{Чĕлхе
| тĕс = алтай
| ят = Япон чĕлхи
| ӳкерчĕк = Japanese language extension.PNG
| ӳкерчĕке ăнлантарни = {{legend|#00BFFF| япон чĕлхи тĕп чĕлхе шутланать}}
{{legend|#00FFFF| япон чĕлхи сахалрахăш чĕлхи пулать}}
| тăван ят = 日本語
| патшалăхсем = * {{ялавлани|Япони}} (де-факто)
* штат [[Ангаур]], [[Палау]]
| регионсем = 
| калаçакан йышĕ = 130 млн ытла
| официаллă чĕлхе = 
| йĕркелекен = Официаллă регулятор çук, де-факто çак функцие [[Вĕренӳ, культура, спорт, ăслăх тата технологисен министерстви|Вĕренӳ тата культура министерстви]] çумĕнчи Культура агентстви пурнăçлать
| рейтинг = 9
| статус = 
| çухалнă = 
| категори = [[Еврази чĕлхисем]]
| классификаци = [[Япон-рюкю чĕлхисем]]
| çыру = [[кандзи]], [[кана]] ([[хирагана]] тата [[катакана]])
| ГОСТ 7.75–97 = япо 870
| ISO1 = ja
| ISO2 = jpn
| ISO3 = jpn
}}
{{nihongo|'''Япо́н чĕлхи'''|日本語|{{Audio|ja-nihongo.ogg|нихонго}}}} — [[японсем|япон халăхĕ]] калаçакан [[чĕлхе]]. [[Япони конституциййĕ]]нче унăн статусне палӑртман пулин те, вăл чăнласах [[Япони|Японин]] патшалăх чĕлхи пулать. Челхее пуплекенсен йышӗ - 128 миллион çын яхӑн (тӗнчери чӗлхесем хушшинче саккӑрмӗш вырӑн йышӑнать).

== Тӗнчепе сарӑлни ==
Япон чĕлхипе калаçакансен ытларахӑше [[Япони утравĕсем|Япони утравĕсенче]] пурӑнать. Унсӑр пуçне япон чӗлхипе [[Корея|Корейӑра]], [[Тайвань]]ре, [[Китай]]ра (Япони оккупациленӗ пулнӑскерсенче) кӑшт усӑ кураççӗ. Японирен [[Çурçĕр Америка|Çурçӗр]] тата [[Кăнтăр Америка|Кӑнтӑр Америкӑна]] ([[Калифорни]]не, [[Бразили]]не), [[Гавайя утравӗсем|Гавайя утравӗсене]] эмиграциленӗ японсем те унпа усă кураççӗ.

== Классификацилени ==
Япон чӗлхи Алтай чĕлхисен çемьине кĕрет (ку ыйту çинчен С.А Старостин çырнă диссертацине пăхăр: «Алтайская проблема и происхождение японского языка»[http://starling.rinet.ru/Texts/Starostin_AP.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509142850/http://starling.rinet.ru/Texts/Starostin_AP.pdf |date=2021-05-09 }}).

== Диалектсем ==
[[Ӳкерчĕк:Ja da ya.png|thumb|right|350px|''da'' союзĕн диалект раснисем]]
Японин географиллӗ уйрӑмлӑхӗсене (пӗр-пӗринпе çыхӑнса тӑман утравсем, çӳллӗ [[ту хырçисем]]) пула япон чӗлхинче вунӑ [[диалект]] яхӑн пур. Чи сарӑлнисем хушшинче çаксене палӑртма пулать: Кансай-бен (関西弁), Тохоку-бен (東北弁) тата Канто-бен (関東弁), [[Токио]] тата ун тавралӑхӗн диалекчӗ. Тӗрлӗ диалектпа калаçакан японецсем час-часах пӗр-пӗрне ӑнланмаççӗ (çапах та кашни японец стандартлӑ япон чӗлхине пӗлет). Токио диалекчӗн никӗсӗнче «пӗрлехи чӗлхе» (共通語 ''кё:тсу:го'') йӗркеленӗ пулнӑ. Стандартланӑ диалекта 1886-мӗш çултан пуçласа шкулсенче вӗрентме пуçланӑ.

== Кивĕ япон чĕлхи ==
''' Кивĕ япон чĕлхи''' (урӑх ячĕсем: ахаль япон чĕлхи, Хэйан тапхăрĕн чĕлхи, кивĕ çырулăхлă яппун чĕлхи, бунго) – IX-XII ĕмĕрсенчи япон çырулăхĕн китайланман палăкĕсен чĕлхи. Каярах вӑл '' бунго'' (XX ĕмĕрĕн варричченех Японин литература чĕлхи пулнă) никĕсĕ пулса тăнă.

=== Пулса кайни ===
Кивĕ япон чĕлхи Киото диалекчĕн (чи авторитетлă пулнăран) никĕсĕ çинче аталаннӑ.

== Япон çырулӑхӗ ==
[[Ӳкерчĕк:Keyboard-of-Japanese-language.jpg|thumb|right|Япон пускăчлăхĕ]]

[[Ӳкерчĕк:Jappis_gor.png|thumb|180px|''Горизонталлӗ япон çырулӑхӗн тӗслӗхӗ:'']] 

[[Ӳкерчĕк:Jappis_ver.png|thumb|180px|''Вертикаллӗ япон çырулӑхӗн тӗслӗхӗ:'']]

== Япон лексики ==

=== Чӑваш тата япон чӗлхисем хушшинчи çыхӑнусем ===
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; frame=&quot;box&quot; width=&quot;75%&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
| '''чăвашла''' || '''тĕрĕкле''' || '''авалхи япон чĕлхи''' || '''хальхи япон чĕлхи''' 
|-
| хытă || кат || ката || катай - 硬い (хытă)
|-
| тăри || торгай || тори || тори 鳥(вĕçен кайăк)
|-
| сасă || сес || саса || сасаяку - 聶 (шăппăн кала)
|-
| кил || гел || куру(кулу) || куру-来る
|}
([[Орлов, Анатолий Алексеевич|А.А.Орлов]] «Чăваш тата япон чĕлхисене танлаштарса тĕпчени»; хальхи вăхăтра тăвăнакан тĕпчев ĕç).

=== 65 чи кирлĕ пуплев сыпăкĕсем яппунла ===
{| 
|-
| '''чăвашла''' || '''яппунла'''
|-
| - || Хай (ийа)
|-
| - || Иие (çук)
|-
| Ӑнланатӑп || Вакаримас 
|-
| Ӑнланмастӑп || Вакаримасен 
|-
| Тавтапуҫ || Аригато
|-
| Тархасшӑн || До иташимашите 
|-
| Тархасшӑн (панӑ чухне) || До:зо
|-
| Тархасшӑн (ыйтнӑ чухне) || Онекаи шимас
|-
| Каҫару ыйтатӑп || Сумимасен
|-
| Нимех те мар || Дай джобу дэс
|-
| Айта пуҫлар || СА: Хаджимемассе:
|-
| Ырӑ ир пултӑр || Охайе Годзаймас
|-
| Ырӑ кун пултӑр || Конничи ва
|-
| Ырӑ каҫ пултӑр || Конпан ва 
|-
| Мӗнле сывлӑхсем? || Окенки дес ка
|-
| Тавах лайӑх || Аригато генки дес
|-
| Мӗнле пурнӑҫсем? || Иккака дес ка
|-
| Мӗн чухлӗ пӗрни пӗр курманни || Хиссашипури не
|-
| Сывӑ пулӑр || Сае а
|-
| Тӗпре курӑнӑҫиччен || Матта оме ни
|-
| Тӗл пулӑпӑр || Джа матта
|-
| Ыранччен || Ме нитти ома ни каккаримассе
|-
| Каҫару ыйтатӑп || Го мен насай
|-
| Мана пулӑшаймастӑр-и? || О некай иттассимас?
|-
| Чӑрмантарнӑшӑн каҫару ыйтатӑп || Сумимассен дешита 
|-
| Кӗме юрать-и? || Хаиттемо ий дес ка?
|-
| Пысӑк тав! || До мо арикатто гозаймашита
|-
| Тава тав || До итташимашите
|-
| Пурте аван! || Арикатто генки дес
|-
| Саламлатӑп || Омететто 
|-
| Пулӑшнӑшӑн тав || Гоккерекку арикатто гозаймас 
|-
| Йыхравланӑшӑн тав! ||  Госе тай арикатто гозаймас
|-
| Пуриншӗн тавах! || Ироиро то до мо арикатто
|-
| Чаплӑ парнешӗн тав! || Кекко на пурезенто арикатто гозаймас
|-
| Сирӗнпе паллашма хавас! || Хаджимемашите до зо ерошику
|-
| Эпӗ --- ятлӑ || Ваттаҫи но намае ва дес ---
|-
| Хӑвӑр ятӑра тата хушаматӑра ҫырӑр-ха || Аната но намае то ме джи о кайте кутассай
|-
| Ак ман паллашу хучӗ || Ваташи но мейши о до зо
|-
| Сирӗнпе паллашма питӗ хавас || Оме ни каккаретте тайххен уреший дэс
|-
| Айта паллашар || Дева се кайссимас
|-
| Паллашӑр, --- хӑта || Сан о се кайшимас
|-
| Эп сире --- Хӑтапа паллаштарасшӑн || САН О СЕ: КАйшиТАй НОДеС
|-
| Эсир акӑлчанла пӗлетӗр-и || Тӗрӗклерех те акӑ турккӑлла
|-
| Эпӗ яппунла калаҫмастӑп || Нигонго ва ханасе-масен
|-
| Хулленлен калăçăр-ха || Мо: скоши юккурихханашитте кутассай
|-
| Сывă пулăр || Сайо:нара
|-
| Ыйхи тутлă пултăр || О ясуми насай
|-
| Хăвна сыхла || О ки о цукете
|-
| Çакăнпа Эсир мĕнле усă куратăр? || Коре о доятте цукаимаска?
|-
| Ку мĕн? || Коре ва нандеска?
|-
| Тула ăçта тухаççĕ? || О тойре ва докодеска?
|-
| ... ăçта? || ...ва доко деска?
|-
| Миçе сехет? || Нанджи деска?
|-
| эпĕ || ваташи
|-
| эсӗ (эсир) || аната
|-
| вӑл (арҫын) || карз
|-
| вӑл (хӗрарӑм) || каноджо
|-
| арҫын || дансей
|-
| хӗрарӑм || джосей 
|-
| арӑм || окусан
|-
| упӑшка || Ҫӳчин
|-
| хӗр || мусуме
|-
| ача || котомо
|-
| ывӑл || мусуко
|}


(Хавал ушккӑнӗн Кофе тӑхтавӗн Контактри элӗнчен.

== Литература ==
* {{кĕнеке|автор=Сыромятников Н. А.|пуçелĕк=Древнеяпонский язык|вырăн={{М.}}|çул=1972}}
* {{кĕнеке|автор=Алпатов В. М.|пуçелĕк=Япония: язык и общество|издательство=Муравей|вырăн={{М.}}|çул=2003|каçă=http://shounen.ru/nihon/lang-soc.shtml}} {{Wayback|url=http://shounen.ru/nihon/lang-soc.shtml |date=20160307133650 }}
* [https://web.archive.org/web/20241123072217/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003711395?page=388 Язык] // В стране восходящего солнца : Очерки и заметки о Японии / [Соч.] Григория де-Воллана. — 2-е испр. и доп. изд. — Санкт-Петербург ; Москва : товарищество М. О. Вольф, 1906 (Санкт-Петербург). — [4], 566, V с. : фронт. (портр.), ил.; 22.
* {{кĕнеке|пуçелĕк = Японский язык для чайников, 2-е издание |оригинал = Japanese For Dummies, 2nd Edition |автор = Эрико Сато 
|страниц = 384 |isbn = 978-5-8459-1880-2 |çул = 2013 |вырăн = М.|издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]] }}
* {{кĕнеке|пуçелек = Разговорный японский для чайников |автор = Эрико Сато |страниц = 400 |isbn = 978-5-8459-1884-0 |çул = 2014|вырăн = М.
|издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]]}}
* ''Стругова Е. В., Шефтелевич Н. С.'' Читаем, пишем, говорим по-японски — М. : Восточная книга, 2016. — Т. 1, 2. — 624 с. — ISBN 978-5-7873-0885-3.
* {{кĕнеке|автор=Лаврентьев Б. П.|пуçелĕк=Самоучитель японского языка|вырăн={{М.}}|çул=1992}}
* {{кĕнеке|автор=Akamatsu, Tsutomu.|пуçелĕк=Japanese phonology: A functional approach|издательство=LINCOM EUROPA|вырăн=München|çул=2000|ISBN=3-89586-544-3}}
* {{кĕнеке|автор=Фельдман-Конрад Н. И.|пуçелĕк=Японско-русский словарь иероглифов|вырăн={{М.}}|çул=1977}}
* {{кĕнеке|автор=Фельдман-Конрад Н. И., Цын М. С.|пуçелĕк=Учебник научно-технического перевода. Японский язык|вырăн={{М.}}|çул=1979}}
* {{статья|автор=Bloch, Bernard.|пуçелĕк=Studies in colloquial Japanese IV: Phonemics|каçă=https://archive.org/details/sim_language_1950_26/page/86|кăларăм=Language|volume=26|pages=86—125|çул=1950|}}
* 新日本語の基礎. Association for Overseas Technical Scholarship (AOTS)
* {{cite web|url=http://www.alsintl.com/languages/Japanese.shtml|title=Материалы по японскому языку|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011050806/http://www.alsintl.com/languages/Japanese.shtml|archivedate=2008-10-11|accessdate=2008-10-18|deadlink=yes}} {{V|26|6|2012}}
* {{cite web|url=http://www.aikidoka.ru/japan_pism/page/17|title=Материалы по японской письменности|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723084132/http://www.aikidoka.ru/japan_pism/page/17|archivedate=2015-07-23|accessdate=2008-10-19|deadlink=yes}} {{V|26|6|2012}}
* {{cite web|url=http://japan.msun.ru/japan/ucheba/safina_4.html|title=Материалы по фонетике и грамматике японского языка|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010210646/http://japan.msun.ru/japan/ucheba/safina_4.html|archivedate=2008-10-10|accessdate=2008-10-20|deadlink=yes}} {{V|8|6|2010}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{Interwiki|code=ja|メインページ|японском|}}
* [http://www.warodai.ru/lookup/ Русско-японский, японско-русский словарь онлайн] Электронная версия Большого японско-русского словаря под редакцией академика Н. И. Конрада.
* [http://www.yakuru.net Русско-японский, японско-русский словарь онлайн Yakuru]
* [http://www.nihongo.aikidoka.ru/ Минна но Нихонго] Уроки японского языка + Японско-русский и русско-японский словарь онлайн
* [http://www.susi.ru/yarxi/ ЯРКСИ — японско-русский словарь иероглифов]
* [http://czudovo.info/lan.php?ln=jp Японско-русский и русско-японский словарь (кандзи, кана и киридзи)]
* [http://www.yakusu.ru/ Японско-русский и русско-японский онлайн словарь:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115024553/http://yakusu.ru/ |date=2012-01-15 }} + программа подстрочного перевода.

{{Тулаш каçăсем}}
{{Алтай чĕлхисем}}
{{Япон чĕлхи}}

[[Категори:Япон чĕлхи|*]]
[[Категори:Японири чĕлхесем]]</text>
      <sha1>row2oxf0rbgzm7nbn4g16j853jf2yc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украина автомобиль çулĕсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13655</id>
    <revision>
      <id>879335</id>
      <parentid>878675</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14392" sha1="qnhgx45r1g3yxksgr6eq94krnotm9m6" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Київ-Житомир.JPG|300px|right|thumb|Автострада М-06. [[Киев]] - [[Житомир]] çул татăкĕ]]
[[Ӳкерчĕк:EUFA_Euro_2012_pluken.png|300px|right|thumb|Украина пысăк автострадисен схеми]]

'''Украина автомобиль çулĕсем''' — Украина территоринчи [[пурăну вырăнĕ]]сене тата уйрăм объекчĕсене çыхăнтаракан, [[транспорт]]а куçма, [[пассажир]]сене тата [[япала]]сене тиесе куçармалли çулсен эрешĕ.

== Истори ==
== Автомобиль çулĕсен шучĕсем ==
=== Украина витĕр пыракан Европа шучĕллисем ===
==== Анăç-Тухăç тĕлли ====
===== Тĕп çулĕсем =====

&lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E40|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е40&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E50|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е50&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt;

===== Хушшинчи çулĕсем =====
&lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E38|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е38&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E58|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е58&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt;

==== Çурçĕр-Кăнтăр тĕлли ====
[[Ӳкерчĕк:Map of E-roads in Ukraine.png|мини|300x300пкс|Украинӑри Европӑри ҫулсен картти]]

===== Тĕп çулĕсем =====
&lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E85|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е85&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E95|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е95&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E105|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е105&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt;

===== Хушшинчи çулĕсем =====
&lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E81|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е81&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E87|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е87&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E97|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е97&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E101|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е101&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt;

==== Уйрăлса каякан, çыхăнтаракан çулĕсем ====
&lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E372|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е372&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E373|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е373&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E381|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е381&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E391|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е391&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E471|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е471&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E573|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е573&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E577|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е577&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt; &lt;big style=&quot;color:black; background:#43CD80; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада E583|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Е583&lt;/span&gt;]] '''&lt;/big&gt;

=== Украина патшалăх шучĕллисем ===
==== Тĕнче шучĕллисем ====
{| border=0 style=&quot;margin:auto;&quot;
 |-bgcolor=&quot;#B5E0FD&quot;
 !Автомобиль çулĕсен ячĕсем
 !Çулсен индексĕпе №-ĕ
 !Тасăлăвĕ (патне пымаллисемпе) [[километр|км]] виçиллĕ 
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Киев]] — [[Чернигов]] — п.п. [[Новые Яриловичи]] ([[Гомель]] çине) 
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 01 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 01&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;205,6 (224,4)&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Копти]] — [[Глухов]] — п.п. [[Бачевск]] ([[Брянск]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 02 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 02&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;242,5&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Кейӳ]] — [[Харьков]] — п.п. [[Должанский]] ([[Ростов-Тан-çинчи]])
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 03 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 03&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;844,2 (858,9)&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Знаменка (хула)|Знаменка]] — [[Луганск]] — [[Изварино]] ([[Волгоград]] çине, [[Днепропетровск]], [[Донецк]] витĕр)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 04 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 04&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;566,9&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Кейӳ]] — [[Одесса]]
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 05 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 05&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;453,3 (478)&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Кейӳ]] — [[Чоп]] ([[Будапешт]] çине, [[Львов]], [[Мукачево]], [[Ужгород]] витĕр)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 06 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 06&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;821,5 (846,2)&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Кейӳ]] — [[Ковель]] — п.п. [[Ягодин (хула)|Ягодин]] ([[Люблин]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 07 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 07&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;486,5 (488,4)&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |Обход г. [[Ужгород]] — п.п. Ужгород
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 08 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 08&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;13,8&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Львов]] — [[Рава-Русская]] ([[Люблин]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 09 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 09&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;62,5&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Львов]] — [[Краковец]] ([[Краков]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 10 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 10&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;65,1 (77,3)&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Львов]] — п.п. [[Шегины]] ([[Краков]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 11 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 11&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;72,1&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Стрый]] — [[Тернополь]] — [[Кировоград]] — [[Знаменка (хула)|Знаменка]] ( [[Винница]] витĕр)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 12 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 12&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;746,7 (756,1)&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Кировоград]] — п.п. [[Платоново]] ([[Кишинёв]] çине, [[Любашевка]] витĕр)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 13 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 13&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;254,4&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Одесса]] — [[Мелитополь]] — [[Новоазовск]] ([[Таганрог]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 14 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 14&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;624,3 (652,5)&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Одесса]] — [[Рени]] ([[Бухарест]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 15 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 15&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;244,4 (282,4)&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Одесса]] — п.п. [[Кучурган]] ([[Кишинёв]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 16 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 16&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;58,7&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Херсон]] — [[Джанкой]] — [[Феодоси]] — [[Керчь]]
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 17 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 17&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;423,6&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Харьков]] — [[Симферополь]] — [[Алушта]] — [[Ялта]]
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 18 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 18&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;682,6 (726,5)&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Доманово]] ([[Брест]] çине) — [[Ковель]] — [[Черновцы]] — п.п. [[Тереблече]] ([[Бухарест]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 19 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 19&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;503,9 (509,1)&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Харьков]] — п.п. [[Щербаковка]] ([[Белгород]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 20 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 20&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;28,5&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Житомир]] — [[Могилёв-Подольски]] ([[Винница]] çине)
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 21 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 21&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;220,9 (221,4)&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |[[Полтава]] — [[Александри (Кировоград_облаçĕ)|Александри]]
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 22 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 22&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;186,5&lt;/div&gt;
 |- bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; 
 |[[Берегово]] — [[Виноградов (хула)|Виноградов]] — п.п. [[Великая Копаня]]
|&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;&lt;big style=&quot;color:black; background:#0000FF; padding-left:.3em; padding-right:.3em;&quot;&gt;'''[[Автострада M 23 (Украина)|&lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;M 23&lt;/span&gt;]]'''&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;49,5&lt;/div&gt;
 |-bgcolor=&quot;#DEF2FE&quot;
 |Пурĕпе
 |
 |&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;8080,1&lt;/div&gt;
 |-
 |}

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Европа автомобиль маршручĕсен шучĕсем]]

== Каçăсем ==
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=2862-15 Закон Украины &quot;Об автомобильных дорогах&quot;] {{Ĕçлемен каçă|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=865-2006-п Постановление &quot;Об утверждении списка автомобильных дорог общего пользования государственного значения&quot;] {{Ĕçлемен каçă|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://euro2012highway.blogspot.com Автодороги Украины] - тематический блог.

[[Категори:Транспорт]]
[[Категори:Украина çулĕсем]]
[[Категори:Украина транспорчĕ]]</text>
      <sha1>qnhgx45r1g3yxksgr6eq94krnotm9m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоскана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13738</id>
    <revision>
      <id>879319</id>
      <parentid>855519</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8013" sha1="5083m00hmosgeayl0dp8fzbq3bcay49" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:View from Villa Vignamaggio (5771965060).jpg|мини]]
'''Тоскана''' ({{lang-it|Toscana}}) — [[Итали]]н административлă çĕрĕ. Тĕп хули — [[Флоренци]]. Лаптăкĕ — 20,990 çм², пурăнакан халăхĕ 3 516 296 çын. Çутçанталăк илемлĕхĕшĕн Тоскана Италире чи паха вырăн шутланать&lt;ref&gt;[https://tourjournal.ru/florentsiya-stolitsa-italyanskoy-oblasti-toskana/ Флоренци- Итальян облаҫӗн тӗп хули]&lt;/ref&gt;.

== Тавралăхĕ ==
Çурçĕр-анăçĕнче Тоскана [[Лигури]]пе, çурçĕрте [[Эмили-Романьă]]па, тухăçра [[Марке]]пе тата [[Умбрия|Умбри]]пе, кăнтăрта [[Лацио]]па чикĕ тытать. Анăçри 320 çухрăм çыран хĕриллĕ çĕрĕсене [[Тиррен тинĕсĕ]]н хумĕсем ачашлаççĕ. Çĕр-пичĕ иккĕ виççĕмĕшĕ сăртлă, чĕрĕкле — туллă. Террриторин 8.4 % çех [[Арно]] юханшывĕн çумĕнчи айлăмĕнче тӳрем.

Тĕп сăрт-ту хырçисем — [[Апеннин тăвĕсем|Апеннинсем]]; вĕсем Тосканăн çурçĕрĕнче тата тухăçĕнче. Урăх паллă рельефĕсем — [[Масса-Каррара (провинци)|Масса-Каррарапа]] [[Лукка (провинци)|Лукка провинцисенчи]] [[Апуан Альписем]] , çак тусенчен каррар [[мрамор]]не тупăçлаççĕ; регионан варринче — [[Металл Сăрчĕсем]]; [[Пиза|Пизăпа]] [[Лукка]] хушшинче [[Пизан Тăвĕсем]]; [[Амиат Тавĕ]],[[Флоренци (провинци)|Флоренци провинцинчи]] ватă сӳннĕ вулкан [[Пратоманьо]].

=== Административлă тытăмлăхĕ ===
Тоскана 10 провинцирен пуçтарăнать:

* [[Ареццо (провинци)|Ареццо]] (''Arezzo'')
* [[Гроссето (провинци)|Гроссето]] (''Grosseto'')
* [[Ливорно (провинци)|Ливорно]] (''Livorno'')
* [[Лукка (провинци)|Лукка]] (''Lucca'')
* [[Масса-Каррара (провинци)|Масса-Каррара]] (''Massa-Carrara'')
* [[Пиза (провинци)|Пиза]] (''Pisa'')
* [[Пистойя (провинци)|Пистойя]] (''Pistoia'')
* [[Прато (провинци)|Прато]] (''Prato'')
* [[Сиена (провинци)|Сиена]] (''Siena'')
* '''[[Флоренци (провинци)|Флоренция]] (''Firenze'')'''

[[Ӳкерчĕк:Toskanskie provincii.png|350px]]

== Истори ==
=== Апеннин культури тата Виллан культури ===
Регионăн этруссен мал историйĕ çав тапхăрти Грецирипе пĕр евĕрлех. Тоскана облаçĕнче [[пирĕн эрăччен 2 пинçуллăх]] варринче (пирĕн эрăччен 1350—1150) çулсенче [[Апеннин культури]]ллĕ [[Эгей тинĕсĕ]] таврашĕнчи миной цивилизацийĕпе сутă-илӳ тунă халăх пурăннă. [[Виллан культури]] аталанса пынă (пирĕн эрăччен 1100—800 ç.ç.), анчах та вăл [[Этрускăсем|этруссен цивилизацийĕ]] айне пулнă е сĕмне куçнă.

=== Этруссен тапхăрĕ ===
[[Этрусксем]] çурçĕр Итали çĕрĕн пĕрремĕш пысăк цивилизацине туса хураççĕ. Вĕсем [[транспор]]т тытăмлăхне (инфраструктурине) йĕркелеççĕ, çĕр ĕçĕпе [[ту ĕçĕ|ту ĕçне]] аталантарса яраççĕ, ӳнерлĕхĕн ялкăм ĕçĕсене шăратаççĕ. Ăслăхçăсем халĕ те этруссем çак çĕрсенче историллĕ тапхăртан маларах та пурăннă-ши е кунта вĕсен аслашшĕсем урăх çĕр-шывран килсе тухнине пĕлеймеççĕ-ха. Цивилизаци [[Арно]] тата [[Тибр]] шывĕсем хушшинче [[пирĕн эрăччен VII ĕмĕр]]тен тĕрекленсе пынă, [[пирĕн эрăччен VI ĕмĕр]]те чапа тухнă, малаш вăхăтнелле хăйĕн мăнаçĕпе çĕрĕсене рим çыннисене пирĕн эрăччен III ĕмĕрте парнелесе хăварнă. Римсем вĕсен тĕнчелĕхне аркатмасăрах хăйсен ăшлăхне чиксе пĕрпеклетсе йышăннă.

=== Чĕрĕлӳ ===
Тосканăра итали [[Чĕрĕлӳ|Чĕрĕлĕвĕ]] çуралать, унăн ӳнерлĕ кăнарлăхĕ шутне архитектура, ӳнер çыру тата скульптура, пĕтĕм регионăн музейĕсем, вĕсенчен чи чаплисе — ''[[Уффицци]]'' тата Флоренцири ''[[Барджелло Музей]]ĕ''. Тоскана [[Леонардо да Винчи]], [[Микеланджело]] тата [[Данте Алигьери]] (''[[итали чĕлхи]]н'' ашшĕ) тăван çĕрĕ пулать.

== Хуçалăхĕ ==
[[Ӳкерчĕк:Castiglioncello2.jpg|300px|thumb|[[Кастильончелло]]]]
Тоскана хăйĕн чапа çĕнтерсе илнĕ [[эрех]]ĕсемпе (чи илĕртӳллисем — [[Кьянти ( эрехтăвакан тăрăхĕ )|Кьянти]], ''Мореллино Ди Скансано'' тата [[Брунелло ди Монтальчино ( эрехтăвакан тăрăхĕ )|Брунелло Ди Монтальчино]] ) палăрса тăрать, кусемсĕр пуçсăр тепĕр 120 çутçанталăк управĕ хатĕр кĕтеççĕ кăмăл çынсене.

Ял хуçалăхăн ытти отраçлисем: выльăх-чĕрлĕх ĕрчетесси (Кианти-Айлăмĕнче) тата олива çуне юхтарса кăларасси, уйрăмах [[Лукка]] сăрчĕсенче.

Промăçлă мотоциклĕсене, мотороллерсене тата самолётсене пуçтараççĕ; [[Прато]] текстиль округĕ шутланать, [[Ливорно|Ливорнăра]] нефтехими объекчĕсем тата [[Пьомбино|Пьомбинăра]] хурçă-тимĕр завочĕсем ĕçлеççĕ.

Турисăм «''Ӳнерлĕх Хулисем''» ([[Флоренци]], [[Пиза]], [[Лукка]], [[Сиена]], [[Сан Джиминьяно]]) тата тинĕс хĕрринче тата утравсем ([[Эльба (утрав)|Эльба]]) çинче сарăлнă.

[[Апуан Альписем|Апуан Альписенче]] ([[Каррара]]) [[мрамор]]а тупăçлаççĕ.

== Каçăсем ==
* [http://eventi.intoscana.it/english/index_russo.htm Тосканăн официаллă Web-сайчĕ]
* [https://web.archive.org/web/20071022205332/http://borghiditoscana.com/eng/index.html Borghi di Toscana]
* [http://www.tuscany-bedandbreakfast.eu Tuscany B &amp; B] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202130614/http://www.tuscany-bedandbreakfast.eu/ |date=2007-02-02 }}
* [http://www.tuscany-farmholidays.eu Tuscany Farm Holidays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126104903/http://www.tuscany-farmholidays.eu/ |date=2018-11-26 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
[[Категори:Тоскана]]
[[Категори:Итали]]
{{Итали облаçĕсем}}</text>
      <sha1>5083m00hmosgeayl0dp8fzbq3bcay49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шевченко районĕ (Киев)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13777</id>
    <revision>
      <id>879453</id>
      <parentid>718785</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2596" sha1="9mf49fictzrjdmclbyj4l1bt6c9gcmr" xml:space="preserve">'''Шевченко районĕ''' — [[Киев]] хулин пайĕ&lt;ref&gt;[http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A007?rdat1=14.02.2007&amp;rf7691=17 Учетная карточка района на сайте Верховной Рады Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001050356/http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7502/A007?rdat1=14.02.2007&amp;rf7691=17 |date=2007-10-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Кун-çулĕ ==
Шевченко районне [[УССР]] [[ТĔК]] йышăннипе [[1937]] çулта туса хунă. [[2001]] çулхи юпа уйăхĕнче район çумне Радянпа Ватă Киев районĕсене хушнă.

Район историйĕ Киевпа тачă çыхăннă.

[[Ватă Киев Тăвĕ]] Патшалăх тĕвĕленĕвĕ пулнă. Çакăнта ĕнтĕ [[Андрей апостол]] хĕрес лартнă, кунтах [[Сăваплă Улатимĕр]] Тĕне суйланă, хăйĕн Ярослав ывăлĕпе Всеволод мăнукĕн патшалăхĕн никĕсне тĕпленĕ.
Шевченко районĕн çĕрĕ авалхи [[Киев Руçĕ]]н центрĕ шутланнă.
Ылтăн Хапха витĕр [[Богдан Хмельницкий]] [[1648]] çулта касак патшалăхне тăвас ĕмĕтпе Софие кайнă. Ун пирки Софи соборĕнче вăл  Киев иерархĕпе пĕрле, Сильвестр Косив митрополитпа пĕлтернĕ.

[[File:Проспект Победы.Слева КПИ,справа зоопарк.jpg|right|thumb|280px|Çĕнтерӳ проспекчĕ]]
Кунта [[Тĕп Рада]] тата Софи ([[Богдан Хмельницкий]]) лапамĕ, унта Универсалсем пирки пĕлтернĕ, [[Павел Скоропадский]] хетьмана суйланă, Киев Руçĕн, Раççейĕн, Украинăн кун-çулĕпе çыхăннă паллă пулăмсем иртнĕ.

[[Богдан Хмельницкий лапамĕ|Богдан Хмельницкий]] лапамĕнче советсене хирĕçле манифестацимпе митингсене чылай çын пуçтарăннă.

Район территоринче тĕнчери 50 патшалăхăн  [[элчелĕх]]ĕ вырнаçнă.

==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==

{{Киев районĕсем}}

[[Категори:Киев]]
[[Категори:Киев районĕсем]]</text>
      <sha1>9mf49fictzrjdmclbyj4l1bt6c9gcmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шевченко Тарас Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13781</id>
    <revision>
      <id>879452</id>
      <parentid>842325</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2487" sha1="j2iq6hs32qinckwh2e0h5xr3unfqjnh" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:TarasShevchenkoVilnius1.jpg|thumb|''Мемориаллă хăма. Замкова урамĕ (халĕ [[Пилес урамĕ]]), 10, [[Вильнюс]]; Шевченко çак çуртра [[1829]]—[[1830]] çç. пурăннă'']]

'''Тарас Григорьевич Шевченко''' — украин чаплă сăвăçи, ӳкерçи.

== Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ ==
[[1814]] çулхи [[нарăс, 25|нарăсăн 25-мĕшĕнче]] [[Кейӳ кĕперни]]нчи (халĕ [[Черкас облаçĕ]]) [[Моринцă]] салинче çуралнă.

== Каçăсем ==
* [http://ukrlit.com.ua Электронная библиотека украинской литературы (Українська література — Електронна бібліотека)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414225538/http://ukrlit.com.ua/ |date=2008-04-14 }}
* [http://www.orenburg.ru/culture/encyclop/tom1/ Оренбургри шевченко энциклопедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327100626/http://www.orenburg.ru/culture/encyclop/tom1/ |date=2008-03-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20080224022112/http://www.ukrstor.com/szewczenko.html Т. Г. Шевченко Украина сайчĕсенче]
* [http://community.livejournal.com/ua_kobzar/ Сообщество в LiveJournal, посвящённое Шевченко. Множество интересных материалов, дневник Шевченко]
* [http://www.peoples.ru/art/literature/poetry/oldage/t_shevchenko/ «Çынсем» ]
* [http://tarasshevchenko.livejournal.com/ Настоящий дневник настоящего Тараса Шевченко в LiveJournal]
* Тарас Шевченко, [http://kobzar.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828134310/http://www.kobzar.info/ |date=2009-08-28 }}

[[Категори:Украина сăвăçисем]]
[[Категори:Украина çыравçисем]]
[[Категори:Украина ӳкерçисем]]
[[Категори:Украина революционерĕсем]]
[[Категори:1814 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Пушăн 9-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Раççей Империнче çуралнисем]]
[[Категори:1861 çулта вилнисем]]
[[Категори:Пушăн 10-мĕшĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>j2iq6hs32qinckwh2e0h5xr3unfqjnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шăпăр (кĕвĕ хатĕрĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13794</id>
    <revision>
      <id>879441</id>
      <parentid>858187</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3180" sha1="fto2d4gy5sxl095y0nz50d7jqsqnmg2" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Шăпăр (пĕлтерĕшсем)}}
[[Ӳкерчĕк:Hendrik ter Brugghen - De doedelzakspeler.jpg|thumb|200px|[[Гендрик ван Брюгген]]. «Шăпăрçă». [[1624]] ç.]]
'''Шăпăр''' — Европăпа Ази чылай халăхĕсен вĕрсе каламалли йăлаллă кĕвĕ хатĕрĕ. 
=== Çаплах пăхăр ===
* [[Эрмен кевви]]
* [[Шотланди кĕвви]]
* [[Ирланди кĕвви]]
* [[Мари кĕвви]]
[[File:Modern huemmelchen.jpg|thumb|300px|right|&lt;center&gt;Hümmelchen.&lt;/center&gt;]]
== Тĕрлĕ тĕсесем ==
=== Чăваш шăпăрĕ ===
=== Шотланди шăпăрĕ ===
=== Ирланди шăпăрĕ ===
=== Испан шăпăрĕ ===

=== Каçăсем ===
* [http://www.bordune.narod.ru Европăн бурдонлă хатĕрĕсем, çав шутра Çĕнетӳ тата вăтам ĕмĕрсенчи шăпăрсем] 
* [http://regimentalpipers.com Regimental Pipers] - сайт Pipe Major (управляющего игрой на волынках) 48th Highlanders of Canada Pipes and Drums
* [http://highlands.ru/bagpipes/ighb.html Шотланди шăпăрĕсен хыпарлă порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080313170526/http://highlands.ru/bagpipes/ighb.html |date=2008-03-13 }}
* [http://elf.org.ru/index.php?i=bagpipes Шăпăрсен энциклопедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417064409/http://elf.org.ru/index.php?i=bagpipes |date=2008-04-17 }}
* [http://pipesland.ru Шăпăрсем пирки, вĕсене хатĕрлесси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415144217/http://www.pipesland.ru/ |date=2008-04-15 }}
* [https://www.folkmusicworld.com/category/video/strumenti-musicali/zampogna Zampogna Italiana e aerofoni a sacco del Mediterraneo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201013152524/https://www.folkmusicworld.com/category/video/strumenti-musicali/zampogna |date=2020-10-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20071203222029/http://bagpipes.narod.ru/page/make_all.html Шăпăра хатĕрлесси, ӳкерчĕкĕсем]
* [http://sackpipa.ru швеци шăпăрçсене халаланă (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416072708/http://www.sackpipa.ru/ |date=2008-04-16 }}
* [http://www.origin-ensemble.com The OrigiN Ensemble, швеци шăпăçисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071006020518/http://www.origin-ensemble.com/ |date=2007-10-06 }}

=== Раççейре шăпăр вĕрекен ăстасем ===
* [http://www.pipes-n-drums.ru Moscow Pipes &amp; Drums — Мускаври шăпăрçисен оркестрĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410031452/http://pipes-n-drums.ru/ |date=2009-04-10 }}
* [http://mervent.ru Mervent]
* [http://www.gaiteros.ru Los Gaiteros de Moscu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428145308/http://www.gaiteros.ru/ |date=2009-04-28 }}
* [http://www.patrick.ru Tintal]

[[Категори:Вĕрсе каламалли кĕвĕ хатĕрĕсем]]

[[lmo:Baghèt]]</text>
      <sha1>fto2d4gy5sxl095y0nz50d7jqsqnmg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14516</id>
    <revision>
      <id>879417</id>
      <parentid>874989</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11873" sha1="sqtgj81taxh1i7ll1a3ujlh7mqlzzol" xml:space="preserve">{{Шкул
| Ячĕ            = Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçисен шкулĕ
| Ӳкерчĕк     = Church at school.jpg
| Алпусни        = Шкул чиркĕвĕ
| Йыхрав         = 
| Никĕсленĕ      = [[1868]]
| Хупнă          = 195?
| Директор       = И. Я. Яковлев
| Тĕс            = Вăтам пĕлӳ паракан шкул
| Вĕренекен      = 
| Адрес          = [[Чĕмпĕр]] хули
| Координатсем   = 
| Телефон        = 
| Факс           = 
| E-mail         = 
| Сайт           = [http://www.museum.ru/m2188 &quot;Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ&quot;. Музей.]
| Уй             =
| Уйри текст     = 
|}}
'''Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ''' — [[Яковлев Иван Яковлевич|И. Я. Яковлев]] &lt;ref&gt;[http://www.chuvsu.ru/university/yakovlev/publikacii.htm Яковлев Иван Яковлевич. Опубликованные труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129013315/http://www.chuvsu.ru/university/yakovlev/publikacii.htm |date=2018-01-29 }}&lt;/ref&gt; тăрăшнипе [[1868]] çулхи [[юпа, 28|юпа уйăхĕн 28-мĕшĕнче]] [[Чĕмпĕр]] хулинче уçнă вĕрентевçĕсем хатĕрлекен  [[шкул]]. Тĕрлĕ вăхăтра тĕрлĕ ятсемпе паллă пулнă. 

== Кун-çулĕ ==
И. Я. Яковлев чи малтанах хăй вĕрентсе ăс панă çамрăксенчен халăха вĕрентекенсене хатĕрлес тесе тăрăшнă. Çакă уншăн пĕрремĕш тĕллевĕ пулнă. Çак тĕллеве пурнăçа кĕртме Вишевский И. В., [[Ульянов Илья Николаевич|Ульянов И. Н.]], Ильминский Н. И., Шестанов П. Д. пулăшса пынă. [[1868]]—[[1871]] çулсенче шкул Яковлевăн шалу укçипе çеç тытăнса тăнă.

[[1871]] çултан шкул тĕрлĕрен вак халăх çыннисен вĕрентĕшĕ ятне илет.

[[1877]] çултан Чĕмпĕр чăваш шкулĕ халăх вĕрентĕвĕсене кăларакан Чĕмпĕрти тĕп шкул пулса тăрать. 1878 çулта Яковлев шкулта хĕрарăм уйрăмне йĕркелесе ярать. 1855 çулта шкулта чиркӳ уçаççĕ. Вĕрентекенсен программи кашни çулах аталанса пырать.

[[1914]]-мĕш çулта вĕрекенсен пĕрремĕш ушкăнĕ хăйсен ирĕкĕпе тенче вăрçине тухса каять.

[[1917]] çултанпа Чĕмпĕр чăваш шкулĕ — шкул вĕрентӳçисен семинари, [[1920]] çулта — «Чăваш халăх вĕрентӳ институчĕ», [[1923]] çулта — педтехникум, юлашкинче ([[1937]] çулта) — педучилище пулса тăрать.

== Чăваш шкулĕн тĕллевĕпе чаплăхĕ ==
Кашни халăхăн астăвăм управĕ пур, унта халăх ырлăх-пурлăхĕшĕн çуннă çынсене чысласа И.Я. Яковлев çав йышри паллă çутлăхçă, Чĕмпĕрти чăваш шкулнt никĕслекенĕ. Чăваш Республикинче çак шкула уçнине яланах уявлаççĕ, ăслăх конференцисене ирттереççĕ. Шăпах Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçĕсен шкулĕ чăваш халăхĕн ăслăх тата пултарулăх интеллигенцине йĕркелесе ĕçе пуçарса янă.

Шкулăн тĕп тĕллевĕ — [[Хусан кĕпĕрни|Хусан]], [[Чĕмпĕр кĕпĕрни|Чĕмпĕр]], [[Самар кĕпĕрни|Самар]], [[Сарăту кĕпĕрни|Сарăту]], [[Аçтăрхан кĕпĕрни|Аçтăрхан]] тата [[Ĕпхӳ кĕпĕрни|Ĕпхӳ]] кĕпĕрнисенче пурăнакан чăвашсем хушшинче [[çырулăх]]а сарасси, ачасене тăван чĕлхепе çутта кăларасси,  тĕнчери пĕлӳ кĕнекисене тăван чĕлхепе çырса кăларасси, наци илемлĕх литературине, театрне, мусăкне, сӳретлĕ ӳнере аталантарасси, тĕрлĕ ăстаçлăхсене çĕр ĕçтĕшĕсене алла парасси. Иван Яковлев тăван халăхне çеç мар, урăх халăхсене те çутта кăларасшăн тăрăшнă. Чĕмпĕрти вĕрентӳçĕсен шкулĕнче [[чăвашсем]], [[вырăссем]], [[мăкшăсем]], [[ирçĕсем]], [[тутарсем]], [[марисем]], [[удмуртсем]] пĕлӳ илнĕ. Малти педагогика принципĕсене никĕсене хунă.

Чĕмпĕрти чăваш шкулĕнче Иван Яковлев хистенипе халăх ӳнерĕн музейне йĕркеленĕ, ăслăлăх-тĕпчев ĕçĕсене шкулти вĕрентӳçсемпе вĕренекенсем хутшăннă. Пулас вĕрентӳçсене эстетика енчен этеплес ĕçе кунта чăваш халăх культурин йăлине тĕнчери классика ӳнерĕн еткерлĕхĕпе пĕрле туса пынă.

Чĕмпĕрти шкул ĕçленĕ çулсем чăваш наци культуришĕн, çырулăхĕшĕн, профессиллĕ литературишĕн, тăван чĕлхепе пĕлӳ паракан шкулсемшĕн, мусăкшăн, сăрă ӳнерĕшĕн, театр ӳнерĕшĕн питĕ тулăхлă тапхăр пулнă&lt;ref&gt;[http://www.rae.ru/fs/?section=content&amp;op=show_article&amp;article_id=7782205 СИМБИРСКАЯ ЧУВАШСКАЯ ШКОЛА – ЦЕНТР ПОДГОТОВКИ ТВОРЧЕСКОЙ ИНТЕЛЛИГЕНЦИИ]&lt;/ref&gt;.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
File:Музей чувашской школы (1) (Ульяновск).jpg|Чăваш шкулĕн музейĕ.
File:Церковь Сошествия Святого Духа..jpg|Сăваплă Хакал Çĕр çине анни чиркĕвĕ.
File:Здание женского отделения школы и квартира И. Я. Яковлева.jpg|Шкулти хĕрарăмсен уйрăмĕн çурчĕ тата И. Я. Яковлев хваттерĕ.
File:Female branch of school.jpg|Хĕрарăмсен шкулĕнчи класс интерьерĕ.
File:Room of Yakovlev.jpg|Чĕмпĕрти чăваш шкулĕн хваттерĕнчи Иван Яковлевăн пӳлĕмĕ.
File:Музей чувашской школы..jpg|Чăваш шкулĕн музейĕ.
&lt;/gallery&gt;

==Вĕрентекенсем==
*[[Дмитриев Иван Митрофанович]] - мусăк.

== Вĕренсе тухнă паллă çынсем ==
* Çыравçăсем: И.И. Иванов, И.Н. Юркин, [[Кури Вантер|Г.И. Комиссаров]], [[Тайăр Тимкки]], [[Иванов Константин Васильевич|К.В. Иванов]], [[Шупуççынни Николай Васильевич|Н.В. Шупуççынни]], [[Трубина Марфа Дмитриевна|Трубина Мархви]], Çтапан Лашман, Н.К. Патман, [[Павлов Фёдор Павлович|Ф.П. Павлов, И.С.]], [[Максимов-Кошкинский Иоаким Степанович|Максимов-Кошкинский]], [[Акимов Михаил Фёдорович]]; 
* Композиторсем: [[Павлов Фёдор Павлович|Ф.П. Павлов]], [[Максимов Степан Максимович|С.М. Максимов]], Г.Г. Лисков, В.П. Пазухин, [[Парамонов Тимофей Парамонович|Т.П.Парамонов]]&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/kazmusicasp/arhiv/no-1-3-2013/annotacii-i-klucevye-slova/-rukopis-predstavlaet-ogromnejsij-interes-muzykalnoe-nasledie-timofea-paramonova «Рукопись представляет огромнейший интерес»:    музыкальное    наследие Тимофея Парамонова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011202244/https://sites.google.com/site/kazmusicasp/arhiv/no-1-3-2013/annotacii-i-klucevye-slova/-rukopis-predstavlaet-ogromnejsij-interes-muzykalnoe-nasledie-timofea-paramonova |date=2020-10-11 }}&lt;/ref&gt;; 
* Педагогсем: Н.М. Охотников, П.М. Миронов, М.П. Петров, Тимухха Хветĕрĕ; 
* Патшалăх тата политика ĕçченĕсем: [[Космовский Иван Сергеевич|И.С. Космовский]], [[Кривов Тимофей Сергеевич|Т.С. Кривов]], [[Эльмень Даниил Семёнович|Д.С. Эльмень]], [[Гаврилова Агафья Гавриловна|Гаврилова А.Г.]].
* Пĕрлĕх тата сăваплăх ĕçченĕсем: [[Филимонов Даниил Филимонович|Филимонов Д. Ф.]]

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш наци юхăмĕ]]
* [[Чăваш наци конгресĕ]]

== Вуламалли ==
*{{кĕнеке
|автор          = Яковлев И.Я.
|пай          = 
|пуçелĕк     = Манăн пурнăç: Асаилÿсем
|оригинал       = 
|каçă         = 
|яваплă  = 
|издание        = 
|вырăн          = Мускав
|издательство   = Республика
|çул            = 1997
|том            = 
|страницă       = 196
|страницăсем        = 696
|сери          = 
|isbn           = 5-85438-024-2
|тираж          = 5000
}}

==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007154845/http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php |date=2014-10-07 }}
* [http://ulkul.ru/museum/34/ Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327191914/http://ulkul.ru/museum/34/ |date=2019-03-27 }}
* [http://www.welcometoulyanovsk.ru/index.php?section=155 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»]
* [https://web.archive.org/web/20241209062628/http://www.esosedi.ru/onmap/muzey_simbirskaya_chuvashskaya_shkola_kvartira_i_ya_yakovleva_/8068827/index.html#lat=54316548&amp;lng=48377138&amp;z=17&amp;mt=1&amp;v=1 Музей &quot;Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева&quot;]
* [http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./299/2899/423466/426581/472345/472400 Симбирской чувашской учительской школе - 140 лет]
* [https://www.idelreal.org/a/29623602.html Победы и беды Симбирской чувашской школы]

[[Категори:Чĕмпĕр облаçĕ]]
[[Категори:Чĕмпĕр кĕпĕрни]]
[[Категори:1868 çулта килнисем]]
[[Категори:Раççейри педагогика пĕлӳлĕхĕ]]
[[Категори:Чăваш Енре пĕлӳ илни]]
[[Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]]</text>
      <sha1>sqtgj81taxh1i7ll1a3ujlh7mqlzzol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урташ Валентин Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14520</id>
    <revision>
      <id>879342</id>
      <parentid>793710</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10259" sha1="ctngh1nrbvh457hadtq2omdq9lhofuh" xml:space="preserve">{{Çыравçă
 |Ят            = Валентин Урташ
 |Ӳкерчĕк    = Urdash.jpg
 |Çуралнă вăхăт = [[Раштав, 20]], [[1924]]
 |Çуралнă вырăн = [[Раккасси]] ялĕ, [[Пăва районĕ]], [[Тутарстан]]
 |Вилнĕ вăхăт   = [[Ака, 18]], [[1973]]
 |Вилнĕ вырăн   = [[Шупашкар]], [[Чăваш Ен]]
 |Ĕçлев тĕсĕ    = [[чăваш чĕлхи|чăваш]] [[сăвăç]]ĕ, прозăçĕ тата [[тăлмач]]ĕ
 |Чыславсем     = {{Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçин 1 степеньлĕ орденĕ}} медальсем
 |Викиампар     = 
 |Викивулавăш   = 
}}

'''Валентин Урташ''' (паспортра: '''Валентин Андреевич Яковлев''') ([[1924]] çулхи [[раштав, 20|раштавăн 20-мĕшĕ]], [[Раккасси]] ялĕ, [[Пăва районĕ]], [[Тутарстан]] — [[1973]] çулхи [[ака, 18|ака уйăхĕн 18-мĕшĕ]] [[Шупашкар]], [[Чăваш Ен]])— чăваш [[сăвăç]]и, [[проза|прозăçĕ]].

СССР ÇП пайташĕ (1971)&lt;ref&gt;[http://www.nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/urdash/ Культурное наследие Чувашии. Писатели. Валентин Урташ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042600/http://www.nasledie.nbchr.ru/personalii/pisateli/urdash/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.chuvash.org/wiki/Валентин%20Урташа Чăваш халăх сайчĕ: Урташ Валентин Андреевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lib.cap.ru/w_201204.asp Писатели, поэты Чувашии - юбиляры 2004 г. (20 декабря)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017173407/http://www.lib.cap.ru/w_201204.asp |date=2019-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

==Кун-çулĕ==
[[1924]] çулхи [[раштав, 20|раштавăн 20-мĕшĕнче]] [[Тутарстан]]ăн [[Пăва районĕ]]нчи [[Раккасси]] ялĕнче çуралнă.

[[1941]] çулта [[Элшелри вăтам шкул|Элшел вăтам шкулĕнчен]] вĕренсе тухнă. [[1943]]-мĕшĕнче вăрçа тухса кайнă. Фронтран аманса таврăннă хыççăн Хусанти [[Хыпар (хаçат)|«Хĕрлĕ ялав»]] чăваш хаçатĕнче ĕçленĕ. [[1944]] çултанпа [[Шупашкар]]та пурăннă, Чăваш АССР Министрсен Канашĕн çумĕнчи Радиоинформаци комитетĕнче  ĕçленĕ. 

[[1973]] çулхи [[ака, 18|ака уйăхĕн 18-мĕшĕнче]] Урташ [[Шупашкар]]та куçне ĕмĕрлĕхех хупать.

== Пултарулăх ĕçĕсем ==
Сăвă çырма вăрçă хыççăн тытăннă. Халăхра вăл сăвăç-юрăç пек палăрнă. Ун сăввисемпе çĕр ытла юрă кĕвеленĕ. Кунпа пĕрлех унăн прозăри, сатирăри ĕçĕ-хĕлĕ те курăмлă. 

Унăн пурĕ 10 [[кĕнеке]]не яхăн пичетленсе тухнă: «Çурхи кунсем» ([[1951]]); «Чун савнăран» ([[1958]]); «Аслă йыш» ([[1966]]); «Ăраскал» ([[1974]]) тата ыттисем.

Унăн сăввисене чылай композитор çĕр ытла юрă кĕвĕленĕ. Вĕсен хушшинче: «Çеçкереччĕ палан» (А.Асламас), «Калаймарăм». «Укăлча умĕнче», «Шупашкарăм, савнă Шупашкарăм» (Г.Хирбю), «Сарă хĕвел хĕртсе пăхнă чух» (Ю.Кудаков), «Саншăн мар–и», «Юратушăн юррăм ман» (Г.Маркиянова) тата ур.

В.Урташ чăваш чĕлхине А. Мусатовпа В. Каверинăн ĕçĕсене куçарнă.

=== Сăвăсем ===
* [http://www.nbchr.ru/virt_vov/p3_39_pr1.htm Аппа патне]
* [http://www.nbchr.ru/virt_vov/p3_39_pr2.htm Парне]
* [http://www.nbchr.ru/virt_vov/p3_39_pr3.htm Сенкер чечек]
* [http://www.nbchr.ru/virt_vov/p3_39_pr4.htm Алентей туса]

== Чыславсемпе парнесем ==
Çапăçусенче хăйне хастар кăтартнăшăн ăна [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]н 1-мĕш степеньлĕ орденĕпе, [[медаль]]семпе чысланă.

== Асăнмалăх ==
* Асăну хăми, Шупашкар, Карл Маркс урамĕ, 62 &lt;ref&gt;[http://www.mayak.cheb.ru/cheboksary_rear_city/heroes/Doski/Urdash/Urdash.html Мемориальная доска на стене дома № 62 по улице К. Маркса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170609081038/http://mayak.cheb.ru/cheboksary_rear_city/heroes/Doski/Urdash/Urdash.html |date=2017-06-09 }}&lt;/ref&gt;
* [http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=49&amp;id=940263&amp;type=news Тутарстанра Валентин Урташăн палăкне уçнă.]

== Вуламалли ==
{{refbegin|2}}
* Ахун, В. Ятран халал / В.Ахун // Хыпар.– 1996.– 8 cурла.
* Владимиров, И. Чaваш шaпчaкe пурaннa cурт / И.Владимиров // Хыпар.– 2003.– 25 ака.
* Давыдов–Анатри, В. Юрa aсти // Давыдов–Анатри, В. Юлташсемпе юнашар / В.Давыдов–Анатри.– Шупашкар,1981.– С. 95–98.
* Дедушкин, Н. Пурнacа юратса // Дедушкин, Н. Кунcул уттипе / Н. Дедушкин.– Шупашкар, 1978.– С. 146–151.
* Дедушкин, Н. Пурнacа юратса, пурнacа мухтаса // Дедушкин, Н. С. Пурнac илемeпе хавхаланса / Н. Дедушкин.– Шупашкар, 1988.– С. 125–129.
* Дедушкин, Н. Яланах халaхпа пeрле / Н. Дедушкин // Урташ, В. Aраскал / В. Урташ.– Шупашкар, 1974.– С. 3–12.
* Дворов, Н. Тaпру caмaл пултaр : сaвa / Н. Дворов // Тaван Атaл.– 1993.– № 1.– С. 44.
* Eвстафьев, Н. Валентин Урташ : сaвa // Eвстафьев, Н. Мускав вaхaчeпе / Н. Eвстафьев.– Шупашкар, 1978.– С. 166.
* Иванов, С. Урташaн малтанхи сaввисем Шaмaршaра пичетленнe / С. Иванов // Шaмaршa хыпарe.– 1997.– 31 утa.
* Малов, А. Cутa чунлa талант / А. Малов // Тaван Атaл.– 1974.– № 12.– С. 62–67.
* Николаев, А. Улхаш тата Урташ / А. Николаев // Чaваш ен.– 1997.– 6–13 раштав (№ 51).– С. 5.
* Петров, К. Халaха юратнa сaвac / К. Петров // Хыпар. – 1994.– 20, 21 раштав.
* Цыфаркин, В. “Ceр пин юрa ceршывeнче...” : сценари / В. Цыфаркин // Сувар (Тутар Респ.).– 1997.– 7 нарac.– С. 2.
* Цыфаркин, В. Урташ aраскалe / В. Цыфаркин // Сувар (Тутар Респ.).– 1995.– 5 cу.
* Цыфаркин, В. Урташ aраскалeпе синкерe / В. Цыфаркин // Чaваш ен.– 1994.– 24–31 раштав (№ 52).– С. 13.
* Цыфаркин, В. Урташ калавeсем / В. Цыфаркин // Ялав.– 1987.– № 2.– С. 13.
* Цыфаркин, В. Урташ ячeпе / В. Цыфаркин // Хыпар.– 1995.– 28 кaрлач.
* Чепунов, Р. “Укaлча умeнче” cуралнa шухaшсем / Р. Чепунов // Хыпар.– 1995.– 15 утa.
* Чепунов, Р. Урташ сaввисем / Р. Чепунов // Тaван Атaл.– 1969.– № 4.– С. 90–93.
* Шашкин, Д. Урташ ачалaхe / Д. Шашкин // Ялав.– 1984.– № 12.– С. 24–25.
* Шашкин, Д. Урташaн юлашки юрри / Д. Шашкин // Хыпар.– 2002.– 6 ceртме.
* Эльби, В. “Валентин Урташ хeр кaтартма ман пата илсе пыратчe“ / В. Эльби // Капкaн.– 2002.– № 10.– С. 16.
* Юман, А. Шухa пулнa, шухaсaр c&quot;yренe / А. Юман // Хресчен сасси.– 1995.– 4 cурла.
* Юшков, С. Cунатлa eмeр юрacи / С. Юшков // Ялав.– 1985.– № 11.– С. 24.
* Волков, Л. М. Художественно–стилевые особенности поэзии В. Урдаша / Л. М. Волков // Художественное мастерство чувашских писателей.– Чебоксары, 1986.– С. 25–39.
* Давыдов–Анатри, В. И словом, и оружием / В. Давыдов–Анатри // Совет. Чувашия.– 1985.– 10 янв.
{{refend}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://www.chuvash.org/wiki/Пултарулӑхӗ%20халӗ%20те%20тӗлӗнтерет Пултарулӑхӗ халӗ те тӗлӗнтерет]

[[Категори:Сăвăçсем, алфавитпа]]
[[Категори:Çыравçăсем, алфавитпа]]
[[Категори:Тăлмачсем, алфавитпа]]
[[Категори:Раççей сăвăçисем]]
[[Категори:Раççей çыравçисем]]
[[Категори:Раççей тăлмачĕсем]]
[[Категори:Чăваш сăвăçисем]]
[[Категори:Чăваш çыравçисем]]
[[Категори:Чăваш тăлмачĕсем]]
[[Категори:Чăваш тăлмачĕсем]]
[[Категори:Раççей тăлмачĕсем]]
[[Категори:1924 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Раштавăн 20-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1973 çулта вилнисем]]
[[Категори:Акан 18-мĕшĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>ctngh1nrbvh457hadtq2omdq9lhofuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хăях</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15154</id>
    <revision>
      <id>879357</id>
      <parentid>875433</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25864" sha1="et4gvwpgpp5tcimzv1ohgcep10x91dw" xml:space="preserve">'''Хăях''' ({{btname|Carex|L.}}) — шурлăхра ӳсекен курăк, [[Хăяхлисем|хăяхлисен]] çемйинчи ăрат, хăйĕн шутне 2000 ытла тĕс кĕртет.
== Ботаника ==
{{Биофото|Carex spp Sturm64.jpg|left|ш=250|текст={{Бот.илл.|2}}&lt;br /&gt;1 — ''[[Carex lasiocarpa]]'', 2 — ''[[Carex hirta]]''&lt;br /&gt;1a — пĕтĕмĕшлĕ сăн, 1b — соцветие, 1с — мужской цветок, 1d — женский цветок, 1e — мешочек, 1f — семя}}
== Çырса кăтартни ==

== Сарăлни ==
[[Ӳкерчĕк:CarexRiparia1.jpg|thumb|250px|left|[[Шырлан хăяхĕ]] — [[гигрофит]]лă тĕс]]
[[Ӳкерчĕк:Carex x2.jpg|thumb|250px|left|[[Лутра хăях]] — [[ксерофит]]лă тĕс]]
Хăях — пĕтĕм тĕнчепе сарăлнă. Чăван Енре çак тĕссем тĕл пулаççĕ &lt;ref&gt;{{кĕнеке|автор=Куданова З.М.|пуçелĕк=Определитель высших растений Чувашской АССР|ссылка=|ответственный=; Ефейкин А.К.|место=Шупашкар|издательство=Наука|год=1965|страницы=89-101|страниц=345}}&lt;/ref&gt;:
*C.dioica - [[Икĕ киллĕ хăях]];
*C.Buxbaumi - [[Буксбаум хăяхĕ]];
*C.chordorrhiza Ehrh. - [[Хĕлĕх тымарлă хăях]];
*C.vulpina L. - [[Тилĕ хăяхĕ]];
*C.spicata Huda. - [[Пучахлă хăях]];
*C.appropinquata Schum. - [[Çывăх пучахлă хăях]];
*C.diandra Schrank. - [[Икĕ аçа туниллĕ хăях]];
*C.praecox Schreb. - [[Шребер хăяхĕ]];
*C.leporina L. - [[Мулкач хăяхĕ]];
*C.muricata L. - [[Шĕвĕр хăях]];
*C.elongata L. - [[Чăсăк пучахлă хăях]];
*C.canescens L. - [[Сăрă хăях]];
*C.brunnescens Poir. - [[Çыхланчăк хăях]];
*C.loliacea L. - [[Плевел хăяхĕ]];
*C.aquatilis Whlb L. - [[Шыв хăяхĕ]];
*C.caespitosa L. - [[Çерем хăяхĕ]];
*C.elata Bell. - [[Çӳллĕ хăях]];
*C.globularis L. - [[Çавра хутаçлă хăях]];
*C.ericetorum Poll. - [[Çерçи хура тул хăяхĕ]];
*C.montana L. - [[Ту хăяхĕ]];
*C.rhizina Blytt. - [[Тымар туналлă хăях]];
*C.digitata L. - [[Юплĕ хăях]];
*C.pallescens L. - [[Шупка хăях]];
*C.pilosa Scop L. - [[Тĕклĕ хăях]];
*C.vaginata Tausch. - [[Хăвăл хăях]];
*C.limosa L. - [[Лачака хăяхĕ]];
*C.irrigua Sm. - [[Ĕйӳ хăяхĕ]];
*C.rhynchophysa CAM. - ;
*C.visicaria L. - [[Хăмпăллă хăях]];
*C.rostrata Stok. - [[Кӳпчем хутаçлă хăях]];
*C.acutiformis Ehrh. - [[Суя çивĕч хăях]];
*C.silvatica Huds. - [[Вăрман хăяхĕ]];
*C.flava L. - [[Сарă хăях]];
*C.pseudocyperus L. - [[Сыть хăяхĕ]];
*C.Rapira Curt. - [[Шырлан хăяхĕ]];
*C.lasiocapra Ehrh. - [[Çăмлă хутаçлă хăях]];
*C.hirta L. - [[Çăмлă хăях]];
*C.orthostacbys CAM. - [[Тӳрĕ пучахлă хăях]];
[[Ӳкерчĕк:Carex bohemica HabitusInflorescence BotGardBln0806.jpg|thumb|250px|right|[[Богеми хăяхĕ]]]]
[[Ӳкерчĕк:Carexbuchananii.jpg|thumb|250px|right|[[Буханан хăяхĕ]], Çĕнĕ Зеландинчен]]
[[Ӳкерчĕк:Carex elata1.JPG|thumb|250px|right|[[Çӳллĕ хăях]]]]
[[Ӳкерчĕк:Carex firma Inflorescence.jpg|thumb|250px|right|[[Минтер евĕрлĕ хăях]]]]
[[Ӳкерчĕк:Carex montana - Oslo botanical garden - IMG 8904.jpg|thumb|250px|right|[[Ту хăяхĕ]]]]
[[Ӳкерчĕк:Carex.nigra.2.jpg|thumb|250px|right|[[Хура хăях]], сулхăнта лайăх ӳсет]]
[[Ӳкерчĕк:Kiebitzteich Bad Driburg Carex paniculata.jpg|thumb|250px|right|[[Шăпăрлă хăях]]]]
[[Ӳкерчĕк:Carex pendula 2.jpg|thumb|250px|right|[[ Çакăнакан хăях]]]]
[[Ӳкерчĕк:Carex siderosticha 'Variegata' - Tower Hill Botanic Garden.jpg|thumb|250px|right|[[Тутăх пăнчăллă хăях]]]]
[[Ӳкерчĕк:Carex pseudocyperus.jpeg|thumb|250px|right|[[Сыть хăяхĕ]]]]
== Вуламалли ==
* {{кĕнеке|автор=Алексеев Ю. Е., Новиков Ю. С.|пуçелĕк=Определитель осок средней полосы европейской части СССР по вегетативным органам|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/alekseev1971_carex_ill.djvu|место=М.|издательство=Наука|год=1971|страницы=|страниц=81}}
* {{ТраврастСССР|часть=Осока — ''Carex''|том=1|стр=262—274}}
* {{кĕнеке|автор=Артюшенко З. Т., [[Фёдоров, Александр Александрович (ботаник)|Фёдоров Ал. А.]]|пуçелĕк=Атлас по описательной морфологии высших растений. Плод|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1986|страницы=|страниц=392}}
* {{кĕнеке|автор=Гаммерман А. Ф., Гром И. И.|пуçелĕк=Дикорастущие лекарственные растения СССР|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/gammerman1976_dikorast_lekarstv_rasten_sssr.djvu|место=М.|издательство=Медицина|год=1976|страницы=27—28|страниц=288}}
* {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Арктическая флора СССР. Вып. III|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/arkt_flora_sssr1966_3.djvu|ответственный=Сост. Т.&amp;nbsp;В. Егорова, В.&amp;nbsp;В. Петровский, А.&amp;nbsp;И. Толмачёв, В.&amp;nbsp;А. Юрцев; Под ред. А.&amp;nbsp;И. Толмачёва|место=Л.|издательство=Наука|год=1966|страницы=40—163|страниц=176}}
* {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Осоки СССР. Виды подрода ''Vignea''|ссылка=|место=М., Л.|издательство=Наука|год=1966|страницы=|страниц=266}}
* {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Осоки (''Carex'' L.) России и сопредельных государств (в пределах бывшего СССР)|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/egorova1999_osoki.djvu|место=СПб, Сент-Луис|издательство=Санкт-Петербургская ГХФА; Миссурийский ботанический сад|год=1999|страницы=|страниц=772}}
* {{кĕнеке|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Флора Европейской части СССР. Сем. Осоковые —''Cyperaceae'' Juss. Том 2|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1976|страницы=83—219|страниц}}
* {{кĕнеке|автор=Каратыгин И. В.|пуçелĕк=Головнёвые грибы|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1981|страницы=|страниц=213}}
* {{ФлораСССР|автор=Кречетович В. И.|часть=Род 235. Осока — ''Carex''|том=3|стр=111—464}}
* {{кĕнеке|автор=|пуçелĕк=Насекомые и клещи ― вредители сельскохозяйственных культур. Том III. Чешуекрылые. Часть 2|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/nasekomie_vrediteli1999_3_2_cheshuekr.djvu|ответственный=Под ред. Кузнецова В. И|место=СПб.|издательство=Наука|год=1999|страницы=|страниц=216}}
* {{кĕнеке|автор=Купревич В. Ф., Ульянищев В. И.|пуçелĕк=Определитель ржавчинных грибов СССР. Часть 1|ссылка=|место=Минск|издательство=|год=1975|страницы=|страниц=334}}
* {{кĕнеке|автор=Левина Р. Е.|пуçелĕк=Морфология и экология плодов|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1987|страницы=|страниц=160}}
* {{кĕнеке|автор=Левина Р. Е.|пуçелĕк=Плоды|ссылка=|место=Саратов|издательство=|год=1967|страницы=|страниц=215}}
* {{кĕнеке|автор=[[Маевский П. Ф.]]|пуçелĕк=Флора средней полосы Европейской части СССР. Изд. 9|ссылка=|место=Л.|издательство=|год=1964|страницы=|страниц=880}}
* {{кĕнеке|автор=Мержеевская О. И.|пуçелĕк=Совки (Noctuidea) Белоруссии|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/merzheevskaja1971_sovki_belorussii.djvu|место=Минск|издательство=Наука и техника|год=1971|страницы=|страниц=448}}
* {{кĕнеке|автор=Мержеевская О. И., Литвинова А. Н., Молчанова Р. В.|пуçелĕк=Чешуекрылые (Lepidoptera) Белоруссии. Каталог|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/merzheevskaja1976_lepidoptera_belorussii.djvu|место=Минск|издательство=Наука и техника|год=1976|страницы=|страниц=132}}
* {{кĕнеке|автор=Нечаев А. П., Чекань В. С.|пуçелĕк=Типы дисперсии осок Нижнего Приамурья|ссылка=|место=Хабаровск|издательство=Растительный мир Дальнего Востока|год=1976|страницы=13—22|страниц}}
* {{кĕнеке|автор=Никифоров Ю. В.|пуçелĕк=Алтайские травы-целители|ссылка=|место=Горно-Алтайск|издательство=Юч-Сумер – Белуха|год=1992|страницы=52—55|страниц=208}}
* {{кĕнеке|автор=Серебряков И. Г.|пуçелĕк=Морфология вегетативных органов высших растений|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1952|страницы=|страниц=391}}
* {{кĕнеке|автор=Татаринов А. Г., Седых К. Ф., Долгин М. М.|пуçелĕк=Фауна европейского Северо-Востока России. Высшие разноусые чешуекрылые. Том VII, часть 2|ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/fauna_evr_sv2003_heterocera_7_2.djvu|место=СПб.|издательство=Наука|год=2003|страницы=|страниц=223}}
* {{кĕнеке|автор=[[Тахтаджян А. Л.]]|пуçелĕк=Основы эволюционной морфологии покрытосеменных|ссылка=|место=М.; Л.|издательство=Наука|год=1964|страницы=|страниц=236}}
* {{кĕнеке|автор=Тахтаджян А. Л.|пуçелĕк=Система и филогения цветковых растений|ссылка=|место=М.; Л.|издательство=Наука|год=1966|страницы=|страниц=611}}
* {{кĕнеке|автор=Тахтаджян А. Л.|пуçелĕк=Система магнолиофитов|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1987|страницы=|страниц=439}}
* {{кĕнеке|автор=Ульянищев В. И.|пуçелĕк=Определитель ржавчинных грибов СССР. Часть 2|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука|год=1978|страницы=|страниц=383}}
* {{кĕнеке|автор=Школьник Ю. К.|пуçелĕк=Растения. Полная энциклопедия растений|ссылка|место=М.|издательство=ЭКСМО|год=2009|страницы=237|страниц=256|isbn=978-5-699-10969-2}}
* {{статья|автор=Алексеев Ю. Е.|пуçелĕк=Жизненные формы осок|ссылка=|место=|издание=Бюл. МОИП. Отделение биологии|тип=Сб.|том=81|номер=4|год=1976|страницы=90—96|страниц=}}
* {{статья|автор=Алексеев Ю. Е.|пуçелĕк=К морфологии вегетативных органов среднерусских осок (род ''Carex''). III|ссылка=|место=|издание=Бюл. МОИП. Отделение биологии|тип=Сб.|том=71|номер=6|год=1966|страницы=103—107|страниц=}}
* {{статья|автор=Алексеев Ю. Е.|пуçелĕк=Филлоподия и афиллоподия как систематический признак осок секции ''Acutae'' Fries. Научный доклад высшей школы|ссылка=|место=|издание=Биологические науки|тип=Сб.|номер=12|год=1971|страницы=50—54|страниц=}}
* {{статья|автор=Артюшенко З. Т., Коновалов И. Н.|пуçелĕк=Морфология плодов типа орех и орешек|ссылка=|место=|издание=Тр. Ботан. ин-та АН СССР|тип=Сб.|том=7|номер=2|год=1951|страницы=170—192|страниц=}}
* {{статья|автор=|пуçелĕк=|ссылка=|место=М.|издательство=|издание=Биологическая флора Московской области|тип=Журнал|год=1980|номер=6|страницы=|страниц=221}}
* {{статья|автор=Егорова Т. В.|пуçелĕк=Система и конспект осок подрода ''Carex'' Европейской части СССР|ссылка=|место=Л.|издательство=Наука||издание=Новости систематики высших растений|тип=Сб.|том=9|год=1972|страницы=64-95|страниц=}}
* {{статья|язык=en|автор= (Егорова Т. В.) Egorova T. V.|пуçелĕк=Classification and summary of sedges of the subgenus ''Carex'' in the USSSR|ссылка=|место=|издательство=|издание=Novit. Sist|тип=Сб.|том=9|год=1972|страницы=64-95|страниц=}}
* {{статья|автор=Каден Н. Н.|пуçелĕк=Типы плодов растений средней полосы европейской части СССР|ссылка=|место=|издательство=||издание=Ботан. журн|тип=Сб.|том=51|год=1965|страницы=775-787|страниц=}}
* {{статья|пуçелĕк=Осоки|ссылка=http://cor.edu.27.ru/catalog/res/ed838283-168b-4a73-a1c2-f0f5f62ffe37/?from=3709fea8-1ff7-26a5-c7c0-32f1d04346a8&amp;interface=catalog&amp;class=54&amp;subject=83|издание=Наука и жизнь|тип=Журнал|год=1977|номер=7|страницы=160}}
* {{статья|автор=Селиванов А. И., Утемова Л. Д.|пуçелĕк=К анатомии корней осоковых в связи с изучением их микотрофности|ссылка=|место=|издательство=|издание=Учён. зап. Пермск. гос. пед. ин-та|тип=Сб.|том=68|год=1969|страницы=45—55|страниц=}}
* {{статья|автор=Тахтаджян А. Л.|пуçелĕк=Подкласс Лилииды (''Liliidae''). Порядок 8. Осоковые (''Cyperales'')|ссылка=|место=М.|издание=Жизнь растений|тип=Сб.|том=8|год=1982|страницы=46—47|страниц=}}
* {{кĕнеке|автор=Chater A. O.|пуçелĕк=Flora Europaea. ''Carex'' L. Vol. 5|ссылка|место=Cambridge|год=1980|страницы=290—323}}
* {{кĕнеке|автор=Cronquist A.|пуçелĕк=An integrated system of classification of flowering plants|ссылка=|место=New York|издательство=|год=1981|страницы=|страниц=1262}}
* {{кĕнеке|автор=Kükenthal G.|пуçелĕк=Das Pflanzenreich. ''Cyperaceae'' — ''Caricoideae''. H. 38|ссылка=|место=Leipzig|издательство=Engler A|год=1909|страницы=|страниц=824}}
* {{кĕнеке|автор=Mackenzie K. K.|пуçелĕк=North American Flora. ''Cyperaceae'' — ''Cariceae''. Vol. 18, pt. 1—7|ссылка=|место=New York|год=1931, 1935|страницы=|страниц=478}}
* {{кĕнеке|автор=Schnarf K.|пуçелĕк=Embryologie der Angiospermen|ссылка=|место=Berlin|год=1929|страницы=|страниц=684}}
* {{статья|язык=en|автор=Cronquist A.|пуçелĕк=''Carex''. Vascular plants of the Pacific Northwest. Part 1. Vascular Cryptogams, Gymnosperms and Monotyledons|ссылка=|место=|издательство=Univ. Wash. Publ. Biol.|тип=Сб.|том=17|год=1977|страницы=220—245|страниц}}
* {{статья|язык=|автор=Juguet M.|пуçелĕк=Polyembrionie ches le ''Carex arenaria'' L|ссылка|издание=Bul. Soc. Bot. Fr|тип=Сб|год=1966 (1967)|том=113|номер=9|страницы=448—452}}
* {{статья|язык=en|автор=Kukkonen I.|пуçелĕк=Taxonomic studies on the genus ''Anthracoidea'' (''Ustilaginales'')|ссылка|издание=Ann. Bot. Soc. Zool.-Bot. Fenn. Vanamo|тип=Сб|год=1963|том=34|номер=3|страницы=1—222}}
* {{статья|язык=en|автор=Kukkonen I.|пуçелĕк=The smuts of the genus ''Cintractia'' parasiting ''Kobresia'' species|ссылка|издание=Can. J. Bot|тип=Сб|год=1961|том=39|номер=1|страницы=155—164}}
* {{статья|язык=en|автор=Kukkonen I., Timonen T.|пуçелĕк=Taxonomic Species of ''Ustilaginales'' especislly of the genus Anthracoidea, as tools in plant taxonomy|ссылка|издание=Simb. Bot. Upsall|тип=Сб|год=1979|том=22|номер=4|страницы=166—176}}
* {{статья|язык=de|автор=Kunth C. S.|пуçелĕк=Enumeratio plantarum (Cyperographia synoptica)|ссылка=|издание=Stutgardiae; Tubingae|тип=Сб|год=1837|том=2|страницы=591|страниц=}}
* {{статья|язык=de|автор=Kunth C. S.|пуçелĕк=Ueber die Natur des schlauchartigen Organs (urticulus), welches in der Gattung Carex das Pistill und später die Frucht einchüllt|ссылка=|издание=Wiegmann's Archiv Naturgeschichte|тип=Сб|год=1835|том=2|страницы=351—353|страниц=}}
* {{статья|язык=en|автор=Leppic E. E.|пуçелĕк=''Dichromena ciliata'', a noteworthy entomophilous plant among ''Cyperaceae''|ссылка=|место=|издание=Amer. J. Bot|тип=Сб.|том=42|год=1955|страницы=455—458|страниц}}
* {{статья|язык=en|автор=Murray D. F.|пуçелĕк=''Carex podocarpa'' and its allies in North America|ссылка=|место=|издание=Can. J. Bot|тип=Сб.|том=48|номер=2|год=1970|страницы=313—324|страниц}}
* {{статья|язык=en|автор=Ohwi J.|пуçелĕк=''Cyperaceae'' Japonicae, I. A synopsis of the ''Caricoideae'' of Japan, including the Kuriles, Saghalin, Korea and Formosa|ссылка=|место=|издание=Mem. Coll. Sci. Kyoto Univ. Ser. B|тип=Сб.|том=11|номер=5|год=1936|страницы=229—530|страниц}}
* {{статья|язык=en|автор=Patnaik S. N., Rath S. P.|пуçелĕк=Chromosomal evolution in ''Cyperaceae''|ссылка=|место=Patna, Delhi|издательство=R. P. Sinha, U. Sinha (ed.). Current approaches in cytogenetics|год=1983|страницы=123—133|страниц}}
* {{статья|язык=en|автор=Robertson A.|пуçелĕк=A History of the classification of genus ''Carex''|ссылка|издание=Taxon|тип=Сб.|год=1979|том=28|номер=5—6|страницы=535—548}}
* {{статья|язык=de|автор=Schneider M.|пуçелĕк=Untersuchungen über die Embryobildung und Entwicklung der ''Cyperaceae''|ссылка|издание=Beih. Bot. Centralbl|тип=Сб.|год=1932|том=49|номер=1|страницы=649—674}}
* {{статья|язык=en|автор=Vlaming V., Proctor V.|пуçелĕк=Dispersal of aquatic organisms: viabilily of seeds recovered from the droppings of captive killdeer and mallard ducks|ссылка=|место=|издательство=Amer. J. Bot.|тип=Сб.|том=55|номер=1|год=1968|страницы=20—26|страниц}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
==Каçăсем==
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00056/07300.htm}} {{v|11|3|2010}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Осока}}
* [http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/liliopsida/cyperaceae/carex/index.html Осока] на www.nic.funet.fi {{V|23|2|2010}}
* [https://web.archive.org/web/20090409015533/http://humangarden.ru/florarus/florarus.php?letter=%CE ''Осока''] в базе данных Электронный каталог сосудистых растений Азиатской России {{V|11|3|2010}}
* [http://flower.onego.ru/voda/carex_3.html ''Осока''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117154752/http://flower.onego.ru/voda/carex_3.html |date=2010-01-17 }} в Энциклопедии декоративных садовых растений {{V|11|3|2010}}
* [http://www.luzhok.ru/design/landshaft/art1275.html Осока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221231117/http://www.luzhok.ru/design/landshaft/art1275.html |date=2010-02-21 }} на www.luzhok.ru {{V|11|3|2010}}
* [http://bestbees.ru/?q=node/72 Растения медоносы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524102631/http://bestbees.ru/?q=node%2F72 |date=2021-05-24 }} на сайте «Пчёлы, цветы и здоровье» {{V|22|3|2010}}
* {{Плантариум|41428|Осока|{{V|24|3|2010}}}}
* [http://siberianherbs.ru/lekarstvennyie-rasteniya-dalnego-vostoka/15.html Осока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810062311/http://siberianherbs.ru/lekarstvennyie-rasteniya-dalnego-vostoka/15.html |date=2009-08-10 }} на сайте «Лекарственные растения Дальнего Востока» {{V|22|3|2010}}
* [http://www.biodat.ru/db/rbp/rb.php?src=3&amp;vid=27 Осоковые] в Красной книге России {{V|24|3|2010}}
* [http://redbook.minpriroda.by/plantsearch4.html?cl=ОДНОДОЛЬНЫЕ (ЛИЛИОПСИДЫ) (MONOCOTYLEDONES (LILIOPSIDA))]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Красной книге Белоруссии {{V|24|3|2010}}
* [http://www.chelrabochy.ru/archive-uro/20-12-06/3/A186343.DOC.html Урожайная газета — «растения-индикаторы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321055458/http://www.chelrabochy.ru/archive-uro/20-12-06/3/A186343.DOC.html |date=2012-03-21 }} {{V|24|2|2010}}
* [http://www.alfawit.info/8.htm WEB-энциклопедия «Биология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100630101406/http://www.alfawit.info/8.htm |date=2010-06-30 }} {{V|24|2|2010}}
* [http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-27534/ Дачная фитопатология] {{V|24|2|2010}}
* [http://priroda.clow.ru/text/1730.htm Растения и животные. Энциклопедия.] {{V|24|2|2010}}
* [http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/86/4/547 «Mycorrhizal status of the genus Carex (Cyperaceae)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303035305/http://www.amjbot.org/cgi/content/abstract/86/4/547 |date=2010-03-03 }} {{V|22|3|2010}}
* [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B7XMR-4RR97B2-D&amp;_user=10&amp;_coverDate=04%2F30%2F2002&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=high&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_searchStrId=1261084311&amp;_rerunOrigin=google&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=db1a67b5ea2ec1223d05874880022d32 «Colonization of root systems of Carex flacca and C. pilulifera by Cortinarius (Dermocybe) cinnamomeus»]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{V|22|3|2010}}
* Jones, T. M., et al. 2010.  Visual осоки Северной Америки [http://www.herbarium2.lsu.edu/aba/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005210056/http://www.herbarium2.lsu.edu/aba/index.html |date=2013-10-05 }}

[[Категори:Хăяхлисем]]
[[Категори:Раççейĕн Европа пайĕнчи ӳсентăран]]
[[Категори:Еврази флори]]
[[Категори:Çурçĕр Америка флори]]
[[Категори:Кăнтăр Америка флори]]
[[Категори:Африки флори]]
[[Категори:Австрали флори]]
[[Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем]]
[[Категори:Капăрлатмалли ӳсентăрансем]]
[[Категори:Ӳсентăрансем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>et4gvwpgpp5tcimzv1ohgcep10x91dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ял чĕкеçĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15414</id>
    <revision>
      <id>879499</id>
      <parentid>794653</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2357" sha1="smj3m2us7gn7ya8q7cv6qtm22bj0lau" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Деревенская ласточка (Hirundo rustica), Мелихово.jpg|right|250px|thumb|Ял чĕкеçĕ]]
'''Ял чĕкеçĕ''' - [[çерçи йышшисем|çерçи]] пысăкăш кайăк.

Çерçи йышне кĕрет.

[[Çын]]семпе юнашар пурăнать.

Çăмартисем (4-6) шурă, хĕрлĕрех пăнчăллă.

Ами 14 -15 кун пусса ларать. [[Çу]] каçа икĕ хутчен чĕп кăлараççĕ.

[[Çу]] уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ, авăн-[[юпа]] уйăхĕсенче вĕçсе каяççĕ.

[[Чăваш Ен|Чăвашра]] яланах йышлă пулнă.

== Сăнсем ==
&lt;gallery&gt;
HirundoRusticaFlight.jpg|Чĕкеç вĕçни
Barn Swallow 800.jpg|Европа тĕсли, [[Англи]]ре
Dymówka.jpg|Европа тĕсли, [[Литва]]ра
Golondrina_y_polluelos.jpg|[[Испани]]ре
Hirundo_rusticae.jpg|Йăви
Hirundo_rustica_Rauchschwalbe1.jpg|Йăви
Swallow_Hirundininae.jpg|Чĕкеç
Hirundo rustica MHNT.jpg |
&lt;/gallery&gt;

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20250223141342/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/427.html Позвоночные животные России: Деревенская ласточка]
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hirundo_rustica.html Dewey, T. and C. Roth. 2002. «Hirundo rustica» (On-line), Animal Diversity Web]
* [http://www.apus.ru/site.xp/052049049124050048056053.html Ласточка деревенская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217080633/http://www.apus.ru/site.xp/052049049124050048056053.html |date=2009-02-17 }}

[[Категори:Хăрушсăрлăхри тĕссем]]
[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]
[[Категори:Чăн чĕкеçсем]]
[[Категори:Евразири вĕçен кайăксем]]
[[Категори:Çурçĕр Америкăри вĕçен кайăксем]]
[[Категори:Кăнтăр Америкăри вĕçен кайăксем]]
[[Категори:Африкăри вĕçен кайăксем]]
[[Категори:Синантроплă тĕссем]]
[[Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем]]</text>
      <sha1>smj3m2us7gn7ya8q7cv6qtm22bj0lau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хушамат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15626</id>
    <revision>
      <id>879392</id>
      <parentid>873912</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5427" sha1="sf3hxssv5mq9zemcy6fqz3hsvntp7g5" xml:space="preserve">'''Хушамат''' – пĕр [[йăх]]ран тухнине кăтартма пулăшакан хушма [[ят]].

==Сăмах пулăвĕ==

Ку [[сăмах]] чăн-чăн чăваш сăмахĕ. Вăл икĕ пайран тăрать: хушма тата ят. Вĕсем пĕрлешнипе хушамат сăмах пулса кайнă.

==Хушма ятсен кулленхи сăн-сăпачĕ==

[[Вырăс]]сен йĕркипе йышăннă хушаматсем вырăнне кулленхи [[калаçу]]ра кулленхи хушаматсемпе (е хушма ятсемпе) усă кураççĕ. Вĕсене тĕпрен илсен çакăн пек ушкăнлама пулать:
*Кĕлеткен е [[сăн-сăпат]]ăн паллисене кура: '''Вăрăм Павăл,  Кăтра Кури, Сăмса Ваççи'''.
*Йăхри паллă çынсен ячĕсемпе:''' Ишек Петти, Партас Шурри'''
*Ашшĕ е, сайра-хутра, амăшĕ ячĕпе: '''Энтри Вовви, Петюк Сашши, Анна Толли'''
*ĕçне кура: '''Платник Юркки, Çĕвĕç Валли'''
*Чĕрчунсен, [[кайăк]]сен ячĕсемпе: '''Курак Саньки, Кашкăр Иванĕ'''
*Çири е çумĕнчи пĕр-пĕр паллă япалине кура: '''Калуш Валли, Çăпата Вихтă'''рĕ.


==Хут çинчи хушаматсен историйĕ==

Хут çинчи хушаматсен [[истор]]ийĕ чăвашсене [[тĕн]]е кертме пуçласан аталаннă. Вырăс переписчĕкĕсене вырăсла хушаматсем çывăх пулнă пирки вĕсем ытти халăх çыннисене те вырăсла вариантлă хушаматсемпе çырнă. Тĕне кĕртнĕ чухне те [[православи]] ятнех хунă. Малтанхи вăхăтра чăвашсем икĕ ятпа пурăннă, пĕри хут çинче, тепри – ял-йыш хушшинче. Хут çинчи ят тĕрлĕ налук тӳллеме, салтак кайма, [[Кантур]] ĕçĕсемпе çӳреме кирлĕ пулнă. [[Ял]]та хут ята ыттисем нумай чухне пĕлмен те. Ку йăла паянхи куна та чăваш ялĕсенче упранать. Ял варринче пĕр-пĕр çынтан хут çинчи ятпа ыйтсан сире тӳрех хуравлаймасан та пултараççĕ, анчах та ялти ятпа ыйтсан кирек кам та тӳрех калать.

== Çавăн пекех ==
* [[Европа ячĕ]]
* [[Двойная фамилия]]
* [[Хĕр чухнехи хушамачĕ]]
* [[Фамильная приставка]]
* [[Фамильное окончание]]
* [[Ят]]
* [[Ашшĕ ячĕ]]
* [[Идентификатор]]
* [[Пай хан]]
 
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.spainproject.ru/ispanskie%20tradizii/ispanskie%20tradizii_imena%20i%20familii.htm Испан ячĕсем тата хушамачĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112745/https://spainproject.ru/ispanskie%20tradizii/ispanskie%20tradizii_imena%20i%20familii.htm |date=2024-12-04 }}
* [http://surname.pro/ Хушаматсем пулса тухни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204151916/http://surname.pro/ |date=2020-12-04 }}
* [http://www.riksdagen.se/webbnav/index.aspx?nid=3322&amp;doktyp=bet&amp;rm=2006/07&amp;bet=CU16&amp;dok_id=GU01CU16 Швеци саккунĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930214140/http://www.riksdagen.se/webbnav/index.aspx?nid=3322&amp;doktyp=bet&amp;rm=2006/07&amp;bet=CU16&amp;dok_id=GU01CU16 |date=2007-09-30 }} {{ref-sv}}
* [http://www.gramota.ru/spravka/letters/?rub=rubric_104 Как склонять фамилии?]
* [http://www.gramota.ru/spravka/letters/?rub=rubric_482 Особенности склонения фамилий и личных имен]
* [http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/158-2010-09-19-17-54-00.html ЗАКОНОДАТЕЛЬ О ФАМИЛИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418040320/http://kultura-prava.ru/index.php/2010-05-14-13-31-20/2010-05-14-13-38-02/158-2010-09-19-17-54-00.html |date=2017-04-18 }}
* [http://www.respublika.info/4263/interesting/article19075/ Если бы я был Бомбой…(жизнь людей с необычными фамилиями)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625104645/http://www.respublika.info/4263/interesting/article19075/ |date=2014-06-25 }}//РЭСПУБЛIКА — Новости Беларуси | Белорусские новости — № 85 (4263) — Суббота, 12 мая 2007
* [https://web.archive.org/web/20161031223209/http://news.tut.by/society/219225.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031223209/https://web.archive.org/web/20161031223209/http://news.tut.by/society/219225.html |date=2016-10-31 }} По страницам телефонного справочника]

{{ятсем}}

[[Категори:Хушаматсем| ]]
[[Категори:Генеалоги терминологийĕ]]
[[Категори:Çынсен ячĕсем]]</text>
      <sha1>sf3hxssv5mq9zemcy6fqz3hsvntp7g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Республикин Наци библиотеки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17495</id>
    <revision>
      <id>879403</id>
      <parentid>871239</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12571" sha1="jyfoxp1vloc98vz3rh3dmcdnizw7k0p" xml:space="preserve">[[File:Chuvash Republic Library named M. Gorky, Cheboksary, 1987.jpg|thumb|Чăваш республикин наци библиотеки. 1987 çулхи сăнӳкерчĕк]]
'''Чăваш Республикин Наци библиотеки''' — пурне те валли универсаллă библиотека, информаци центрĕ. Библиотека фондĕнче 2 миллион ытла виçе, вĕсен шутĕнче 40 пине яхăн чăваш чĕлхипе çырнă кĕнеке.

Адрес: Шупашкар хули, Ленин проспекчĕ, 15 çурт

== Кун-çулĕ ==

[[1870]]-мĕш çулта çичĕ çын ушкăнĕ кĕпĕрнеттĕр патне библиотека уçма официаллă çыру янă. Вĕсем ыйтнине тивĕçтернĕ. Йĕркелекенсен пĕрремĕш собранийĕ 1871 çулхи кăрлач уйăхĕн 24-мĕшĕнче иртнĕ. Библиотека Шупашкарти халăх вулавăшĕ ята тивĕçнĕ. Малтанах библиотекăна икĕ хутлă йывăç çуртăн аялти хутĕнчи икĕ пӳлĕмĕнче вырнаçтарнă.

[[1900]]-мĕш çултан библиотека фондĕнче 3987 кĕнеке шутланнă. 1910-мĕш çулта – 4663.
Пĕр пӳлĕмĕнче кĕнекесем упраннă, тепри вулавăш пӳлĕмĕ пулнă. Вулавăш пӳлĕмĕ кашни кун каçхине 5 сехетрен пуçласа 8-чен уçă тăнă. Уяв кунĕсенче кăнтăрла 12 сехетрен пуçласа каçхи 5 сехетчен ĕçленĕ.

Малтан литературăна вулакансене киле паман. 1891-мĕш çултанпа вара каçхи 8-тан пуçласа тепĕр кунăн каçхи 6-чен журналсене килте усă курма ирĕк панă.

Октябрь революциччен библиотекăра чăваш чĕлхипе çырнă кĕнеке-хаçат пулман. Унсăр пуçне библиотекăра чăвашсем çинчен нимĕнле материал та упранман. Библиотека [[1906]]- мĕш çулта кăрлач уйăхĕнчен туха пуçланă пĕрремĕш чăваш &quot;[[Хыпар (хаçат)|Хыпар&quot;]] хаçатне те çырăнса илмен пулнă.

[[1946]]-мĕш çулăн пуçламăшĕнче библиотека малтанхи К.Иванов урамĕнче Чăваш ĔТК йышăннă вырăнне куçнă. Библиотека фончĕ 93 пине яхăн тома çитнĕ. Коллективре 22 çын ĕçленĕ. Хальхи вăхăтра библиотекăра 116 çын ĕçлет.

== Ресурссем ==
* [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9577:fondy-i-kollektsii&amp;catid=5&amp;Itemid=447 Фондсемпе и коллекцисем]
* [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=9592:katalogi-i-bazy-dannykh&amp;catid=5&amp;Itemid=447 Каталоги и базы данных]
* [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1246&amp;Itemid=484 Электронная библиотека Чувашской Республики]
* [http://nasledie.nbchr.ru/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206003042/http://nasledie.nbchr.ru/ |date=2012-02-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20241204112215/http://calendar.nbchr.ru/cgi-bin/calendar/cgiirbis_64_ft.exe?C21COM=F&amp;I21DBN=KZD_FULLTEXT&amp;P21DBN=KZD&amp;Z21ID=&amp;S21ALL=(%3C.%3EJC=2020%3C.%3E)*(%3C.%3EM=0422%3C.%3E)&amp;S21FMT=briefHTML_ft&amp;S21CNR=1000&amp;Z21ID=GUEST Знаменательные и памятные даты Чувашии]
* [http://www.nbchr.ru/virt_books/index.html Литературная палитра Чувашии: 100 книг для прочтения]
* [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1516&amp;catid=163 Новые книги о Чувашии]
* [http://www.nbchr.ru/virt_letopis/ Летопись печати Чувашской Республики]
* [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3052&amp;Itemid=485 Электронные издания Национальной библиотеки Чувашской Республики]
* [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=28&amp;Itemid=479 Конкурсы, проекты, акции]
* http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=35&amp;Itemid=480 Виртуальные выставки]
* [http://chuvashia100let.nbchr.ru/ Чувашская Республика: летопись столетия] * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200419132823/http://chuvashia100let.nbchr.ru/ |date=2020-04-19 }} : проект Национальной библиотеки Чувашской Республики к 100-летию образования Чувашской автономной области
* [http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=13487 75-ая годовщина победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.]

== Литература ==
* Сергеев, Т. С. [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001118.pdf Храм мой – библиотека ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305070830/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001118.pdf |date=2021-03-05 }}: (история становления и развития Национальной библиотеки Чувашской Республики) / Т. С. Сергеев. – Чебоксары, 1999. – 147 с.
* Георгиева, Н. Наци библиотекин менелникĕ / Н. Георгиева // Хыпар. – 2003. – 28 кăрлач.
* Сергеев, Т. С. Ăс-тăн çăлкуçĕ / Т. С. Сергеев // Тăван Атăл. – 1996. – № 12. – С. 58–63.
* Смирнова, Н. Çĕнелнĕ вулавăш малашне те аталанĕ / Н. Смирнова // Хыпар. – 2009. – 28 чӳк. – С. 5. – (Культура : хушма кăларăм / кăларăма Н. Смирнова хатĕрленĕ).
* &lt;nowiki&gt;Старикова, С. М. Вуласа ырра вӗренетпӗр : [Чӑваш Республикин наци библиотекин директорӗпе Светлана Михайловна Стариковапа калаҫни / Н. Смирнова ҫырса илнӗ] // Хыпар. – 2016. – 25 нарӑс. – С. 3.&lt;/nowiki&gt;
* Андрюшкина, М. В. Национальная библиотека Чувашской Республики: традиции и новые направления / М. В. Андрюшкина // Национальная библиотека в современном социокультурном процессе: румянцевские чтения / Рос. гос. б-ка. – М., 2002. – Вып. 2 : Доклады и сообщения. – С. 129-135.
* Библиотека собирает всех, кому здесь интересно / фот. Е. Басовой // Время. – 2014. – 14-27 февр. (№ 3). – С. 3 : фот.
* Главная библиотека Чувашии // Вишневый сад. Все лучшее в нас. – 2009. – № 1. – С. 48-56.
* Григорьева, В. В. Поделимся опытом создания модельных библиотек / В. В. Григорьева // Библ. газ. – 2004. – № 8. – С. 3.
* Деомидова, А. А. Обслуживание многонационального населения в главной библиотеке Чувашии / А. А. Деомидова // Вестн. библ. ассамблеи Eвразии. – 2004. – С. 32–36.
* &lt;nowiki&gt;Егорова, Н. Т. Библиотека – на все времена : [из истории Нац. б-ки Чуваш. Респ.] / Н. Т. Егорова // Время. – 2011. – № 6. – С. 3 : фот.&lt;/nowiki&gt;
* Егорова, Н. Т. На шаг впереди времени / Н. Т. Егорова // Библиотека. – 2004. – № 3. – С. 42.
* Егорова, Н. Т. Национальная библиотека Чувашской Республики: новый формат / Н. Т. Егорова // Вестн. Библ. Ассамблеи Евразии. – 2012. – № 2. – С. 61-63 : фот.
* Козлов, Ф. Первая библиотека / Ф. Козлов // Чебоксар. новости. – 2008. – 22 мая. – С. 4.
* Национальная библиотека // Вишневый сад. Все лучшее в нас. – 2011. – № 11. – С. 68-70.
* Национальная библиотека расширилась // Почтовый экспресс. – 2011. – 28 сент. – 4 окт. (№ 39). – С. 1.
* Национальная библиотека Чувашской Республики // Энциклопедия чувашской журналистики и печати. – Чебоксары, 2014. – С. 288-290.
* Николаева, Т. А. Деятельность Национальной библиотеки Чувашской Республики по популяризации творческого наследия Г. Айги / Т. А. Николаева // Чувашский язык и литература: теория и методика : сб. ст. – Чебоксары, 2014. – Вып. 20. – С. 31-35.
* Рябцева, Д. Инновационная деятельность библиотеки глазами ее молодых специалистов / Д. Рябцева // Молодые в библ. деле. – 2010. – № 3/4. – С. 24-32.
* Сергеев, Т. 130 лет на ниве просвещения и культуры / Т. Сергеев // Чăваш ен. – 2001. – 17-24 марта (№ 11). – С. 3.
* Скворцова, Л. А. Национальная библиотека Чувашской Республики: традиции и инновации / Л. А. Скворцова ; подгот. О. Никитина // Халӑх шкулӗ = Народная школа. – 2014. – № 2. – С. 87-89.
* Старикова, С. М. Библиотека – палата знаний и центр встреч / С. М. Старикова, [записала] Е. Павлова // Республика. – 2016. – 20 апр. (№ 20-21). – с. 16.
* [https://web.archive.org/web/20241127111100/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/kalendar/archives/gia4/05/%D0%A4.%D0%A0.203.%D0%9E%D0%BF.1.%D0%94.750.%D0%9B.242.JPG Чувашская АССР. Совет Народных Комиссаров. О Чебоксарской Центральной библиотеке им. М. Горького : постановление Совета Народных Комиссаров Чувашской АССР № 513 от 3 мая 1939 г. // ГИА ЧР. Ф.Р. 203. Оп.1. Д.750. Л.242.]

== Каçăсем ==
* [http://www.nbchr.ru Библиотека сайчĕ]
* [http://nbchr.ru/ Национальная библиотека Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517130536/http://www.nbchr.ru/ |date=2018-05-17 }}
* [http://old.nbchr.ru/ НАЦИОНАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103032400/http://old.nbchr.ru/ |date=2019-01-03 }}
* [http://enc.cap.ru/?lnk=549&amp;t=publ Национальная библиотека Чувашской Республики]
* [https://echznbchr.blogspot.com/ Библиотека в цифровом формате]
* [https://chuvash.org/news/28357.html Тани Юн актрисăн кӗнекине хакланӑ]

{{Шупашкарăн паллă вырăнĕсем}}

[[Категори:Чăваш Енĕн библиотекисем]]
[[Категори:Шупашкар культури]]
[[Категори:Чăваш Енĕн культури]]
[[Категори:Шупашкарти паллă вырăнсем]]
[[Категори:Раççейри чи пысăк библиотекăсем]]</text>
      <sha1>jyfoxp1vloc98vz3rh3dmcdnizw7k0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эквадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17507</id>
    <revision>
      <id>879475</id>
      <parentid>869179</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11122" sha1="darshtnbj96zxdrnipdq0pghmsgjlam" xml:space="preserve">'''Эквадо́р''' ({{lang-es|Ecuador}}), официаллă ячĕ '''Респу́блика Эквадо́р''' ({{lang-es|República del Ecuador}}) — [[Кăнтăр Америка|Кăнтăр Америкăн]] çурçĕр-анăçĕнчи [[патшалăх]]. [[Испан чĕлхи|Испанла]] '' [[экватор]] '' сăмаха пĕлтерет.

Анăç енче Эквадор çыранне [[Лăпкă океан]] хумĕсем çапаççĕ, çурçĕрте çĕршыв [[Колумби]]пе, тухăçра тата кăнтăрта — [[Перу]]па чикĕ тытать. Эквадор шутнет [[Галапагос утравĕсем]] кĕреççĕ.

== Тавралăхĕ ==
[[Ӳкерчĕк:Физическая карта Эквадора.png|200px|thumb|Эквадорăн физика картти]]
[[Ӳкерчĕк:Equador Tungurahua.JPG|thumb|right|200px|[[Баньос]] хула патĕнчи [[Тангарахуа]] вулканĕ.]]
{{main|Эквадор тавралăхĕ}}

=== Климачĕ ===

== Кун-çулĕ ==
{{main|Эквадор кун-çулĕ}}

=== Испани колонизацилес умĕн ===
Паянхи Эквадор территоринче тахçан авалах тĕрлĕ индей йăхĕсем — кара, киту, тумбе, каньяри тата урăххисем пулнă. Вĕсем сунар,  пулă тытас тата çĕр ĕçĕпе пурăннă.

1-мĕш пинçуллăхăн вĕçĕнче тинĕс хĕрринче пурăннă кара индей йăхĕсем, туçи районĕсене вăрçăпа кĕрсе каяççĕ, вырăнти халăха — киту индей тата ытти йăхсене пăхăнтарса (пайĕпе вĕлерсе пĕтерсе, пайĕпе вĕсемпе хутшăнса кайса), патшалăх йĕркелеççĕ, ăна  латин американ литературинче «Киту патшалăхĕ» тесе палăртаççĕ. Майĕпен вăл тухăç деспоти тĕсĕллĕ патшалăх пулса тăрать.

[[XV ĕмĕр]]те (1460 çул тĕлнелле) «Киту патшалăхне» инкăсен  Тауантинсуйу патшалăхĕ çĕнтерсе илет (кĕрешĕвĕ 15 çула яхăн пырать). Инкă патшалăхĕн нумайрахăш халăхĕ (инкăсем — тăрăнлă каста)  кечуа индей йăхĕ пулнă. Çапла вара кечуа чĕлхи хальхи Эквадор территоринче чи саралнă чĕлхе пулса тăрать.

=== Испани колонизацилени ===

Эквадора [[Испани]] валли [[Франсиско Писарро|Франсиско Писарропа]] [[Бартоломе Руис]] ([[1526|1526 çулта]] — пĕрремĕш десанчĕ) тата [[Себастьян де Белалькасар]] ([[1531|1531 çулта]] Эквадор территорине пăхăнтарать) юнташĕсемпе ярса илеççĕ. Вĕсем авалхи индейсем пурăннă вырăнта Сан-Франсиско-де-Кито хула никĕсленĕ. [[1529]] çулта Писарро Çĕнĕ Кастили çĕрĕн (хальхи [[Перу]]па Эквадор территорин) генерал-капитанĕ ĕç вырăнне тупăçать, [[1539]] çулта хăйĕн Гонсало пиччĕшне Кито тăрăмĕ туса лартать.

Территорие çĕнтерсе илсен, ылтăнпа кĕмĕлĕн çĕр айĕнчи пысăк управĕсене тупаймасăр, испансем çĕршывра плантацисем йĕркеленĕ, кунта индейсене тата Африкăран турттарса килнĕ чура-негрсене тар юхтарса ĕçлеттернĕ. Сăрт-ту çĕрĕсенче сурăх кĕтĕвĕсене ĕрчетнĕ.

=== Пăхăнманлăх ===
XIX ĕмĕрĕ Эквадоршăн, çаплах пĕтĕм Латин Америкишĕн наци-ирĕклĕх вăрçисемпе революцисемпе тулать. Пĕр революцийĕ Китора  [[1809]] çулхи çурлара, тепри — 1810 çулхи юпара чĕрĕлет. Наци юхăмĕ [[1822]] çулта, Колумби çарĕсем испансене çапса çĕмĕрсен, çĕнтерет. Эквадора вара [[Симон Боливар]] ярса илет.

[[1822]]—[[1830]] çулсенче — Эквадор [[Аслă Колумби]] йышĕнче.

[[XIX ĕмĕр]] тăршшипех тата XX ĕмĕрĕн пĕрремĕш çулĕсенче Эквадорта икĕ парти — консерваторсемпе либералсем — хуçаланаççĕ.

XIX ĕмĕрĕн варринчен пуçласа Эквадор шăпине европа патшалăхĕсем уçса пыраççĕ. 1845 çулта Британи хистенипе Эквадорта чуралăха пăрахăçлас йĕрке рурнăçа кĕрет. 1860-мĕш çулсенче эквадор президенчĕ (тĕрĕссипе — диктатор) Морено Франципе протекторат йышăнас ыйтупа çырусем çӳретнĕ.

XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнче Эквадора хастар ютçĕр инвестицисем çитеççĕ — британсем нефть шырама пикенеççĕ, американсем вара — какаопа кофе плантацисене касса тухаççĕ, чукун çулсене хывма тытăнаççĕ.

=== Эквадор 20-мĕш ĕмĕрте ===
[[1923]] çултанпа Эквадорта промăçлă нефте тупăçлаççĕ.

Сав вăхăтрах (1920-мĕш çулсенчен пуçласа) Эквадорта радикал йĕркеленӳлĕхĕсем — социалистсен, анархистсен, коммунистсен — сиксе тухаççĕ. 1925-28 çулсенче вĕсем Эквадорта темиçе хутчен хĕçпăшалпа çĕкленеççĕ, вĕсене йĕркене тытса тăракансем путараççĕ.

[[1941]] çулта — Эквадорпа Перу Амазонкăн тури юхăмĕнчи территоришĕн вăрçса каяççĕ. Перу хĕçпăшаллă вăйĕсем хăватлăрах пулнипе çак 280 пин км² яхăн тавлашу çĕрсене (лаптăкĕпе хальхи Эквадор территории пекех) ярса илет.

* [[1972]] — Родригес Лара çар пăтăрмахĕпе çĕнтерет.
* [[1984]]—[[1988]] президент Фебрес Кордеро тапхăрĕ (1931 çулхи пуш, 9 — 2008 çулхи раштав, 15), унăн сылтăм центр правительстви Эквадор кун-çулĕнче чи хĕстерӳлли пулать. 1987 çулта Кордеро правительствăна коррупципе экстрмизмпа айăпланă Франк Варгас Паззос генералăн пăлхавне пусарать. Пăлхава пĕтернĕ хыççăн хаяр хĕстерӳ тапхăрĕ пуçланса каять, оппозицин нумай çыннине аресленĕ, асаплантарнă, пĕр хыпарсăр пĕтернĕ.
* [[1997]] çулта парламент Абдала Букарам (Abdala Bucaram) президента «çĕршыва ăс-тăн çухатнипе ертсе пыма пултарайманнишĕн» влаçран уйăрать.
* [[2000]] çулхи [[кăрлач, 9]] Хамиль Мауад (Jamil Mahuad) президент администрацийĕ экономика лакăмĕнчен тухас тесе американ долларне официаллă валюта шайне кĕртесшĕн тапăçнă. Çакна пула темиçе пин  эквадор индейĕсем коррупципе президентăн экономика политикине хирĕç тухаççĕ.
* [[2007]] çулхи [[кăрлач, 9]] [[Rafael Correa]]

== Экономика ==
=== Энергетика ===
Электрохăватăн 45 % [[ТЭС]], ыттине [[ГЭС]] мелĕпе тупăçлаççĕ, çапах та Эквадорăн пĕтĕм шыв хăвачĕпе усă курмаççĕ — Анд тăвĕсен шыв янттине ĕçе кĕртмен.

== Хĕçпăшаллă вăйсем ==
{{main|Эквадор хĕçпăшаллă вăйĕсем}}

== Халăхĕ ==
{{main|Эквадор халăхĕ}}
Халăх йышĕ — 13,9 млн (Утă, 2008 хаклавĕ).

== Этеплĕхĕ ==
{{main|Эквадор этеплĕхĕ}}

=== Тĕн ===
68 % пурăнакан [[Рим-Католици чиркĕвĕ]] епархи çыннисем.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Галапагос утравĕсем]]

== Каçăсем ==
{{commonscat|Ecuador}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Эквадор/}}
* [http://www.casa-rusa.com/ecuador/ Эквадор çинчен вырăс чĕлхиллĕ хорум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416160452/http://www.casa-rusa.com/ecuador/ |date=2009-04-16 }}
* [http://www.casarusa.com/ Эквадора халалланă сайт]
* [http://www.galapagocruise.com/geography.html Galapagos geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303183102/http://www.galapagocruise.com/geography.html |date=2016-03-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20090422013417/http://www.ecuadortur.com/maps.php Эквадор картти]
* [http://www.panoramio.com/user/1585945 Эквадор фотографисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012130806/http://www.panoramio.com/user/1585945 |date=2008-10-12 }}
* [http://www.darwinadventure.com/galapagos-darwin-research-station.htm Галапагос утравĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205141231/http://www.darwinadventure.com/galapagos-darwin-research-station.htm |date=2009-02-05 }}
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html ТТУ-н фактсен Кĕнекинче Эквадор пирки хыпарсем.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612194511/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |date=2007-06-12 }}
* [http://www.elmundo.es/elmundo/2008/12/16/obituarios/1229386285.html Леон Фебрес Кордеро, Эквадор -экс-президенчĕ] (исп.)

{{Кăнтăр Америка патшалăхĕсем}}
{{ОАГ}}
{{CSN}}
{{Меркосур}}

[[Категори:Эквадор|*]]
[[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>darshtnbj96zxdrnipdq0pghmsgjlam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕрлĕ ялав (хаçат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17581</id>
    <revision>
      <id>879363</id>
      <parentid>873646</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2239" sha1="3rt7804rh5x4kn0tr7g2r0u5nj08xxb" xml:space="preserve">{{Хаçат
| ячĕ = Хĕрлĕ ялав
| ӳкерчĕк = 
| алпусни = 
| тĕс = Эрнере икĕ хут, çырăнмалла
| формат = А3
| чĕлхе = [[чăваш чĕлхи|чăваш]]
| никĕсленĕ = [[чӳк, 15]] [[1931]]
| издатель = [[]]
| редактор = Павлова З. Е. 
| тираж = 2500 яхăн экз.
| тĕп оффис = [[Чăваш Республики]], [[Вăрмар районĕ]], [[Вăрмар]]
| веб-сайт = [http://gazeta1931.ru/ gazeta1931.ru] 
}}

'''Хĕрлĕ ялав''' ({{lang-ru|Красное знамя}}) — [[Чăваш Республики]]нчи [[Вăрмар районĕ]]н хаçачĕ. [[Чăваш чĕлхи|чăвашла]] тата [[вырăс чĕлхи|вырăсла]] эрнере иккĕ пичетленсе тухать. А3 форматлă, 6 хут енлĕ. Тиражĕ 2495 экз .

Учредителĕ — [[Чăваш Республикин этеплĕх, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви]].

Почта адресĕ: 429400, Чăваш Республики, [[Вăрмар]], Совет урамĕ, 8 çурт.

Тĕп редакторĕ — [[Павлова Зинаида Ермогеновна|Павлова З. Е.]].

== Кун-çулĕ ==
Хаçат [[1931 ]] çулхи [[чӳк, 15|чӳкĕн 15-мĕшĕнче]] йĕркеленнĕ.

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://urmary-gazeta.cap.ru/ Хаçат сайчĕ]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20241211224219/https://smi21.ru/?mode=orgs&amp;orgs=33&amp;ctype=card&amp;date=26.12.2008 Чăваш Республикин МХХ порталĕнчи хаçат страници].

{{Чăвашла хаçат-журнал}}
{{Press-stub}}

[[Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал]]
[[Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал]]
[[Категори:Вырăсла тухакан хаçат-журнал]]
[[Категори:Чăваш Енĕн Вăрмар районĕ]]</text>
      <sha1>3rt7804rh5x4kn0tr7g2r0u5nj08xxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хресчен сасси Кил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17600</id>
    <revision>
      <id>879376</id>
      <parentid>713694</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2244" sha1="m92t60ulm806728yp6hdpf17ss0niws" xml:space="preserve">{{Хаçат
| ят                  = Хресчен сасси Кил
| ӳкерчĕк             = 
| алпусни             = 
| тĕс                 = Эрнере 2-3 хут, çырăнмалла
| формат              = А3
| чĕлхе               = [[чăваш чĕлхи|чăваш]]
| никĕсленĕ           = [[ака (уйăх)|ака]] уйăхĕ, [[1991]] çул
| кăларакан           = [[Чăваш Республикин культура, наци, информатика политикин тата архив ĕçĕн министерстви]], редакци коллективĕ
| редактор            = Павлов Сергей Лукиянович
| тираж               =  ? яхăн экз.
| тĕп оффис           = 13 çурт, И.Яковлев просп, [[Шупашкар]] хули, [[Чăваш Республики]].
| веб-сайт            = 
}}
'''Хресчен сасси Кил''' — [[Чăваш Республики]]нче эрнере 2-3 хут А3 хорматпа [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] тухса тăракан хаçат.

Тĕп редакторĕ: Павлов Сергей Лукиянович.

== Пĕрлехи хыпар ==
Темăсем: Пĕрлĕлĕх, политика.

Почта адресĕ: 428019 Чăваш Республики, Шупашкар, И.Яковлев просп, 13.

Инçесас: 62-04-54

Свидетельство: 18-0092

Регистраци: 21.08.2000

Учредителĕсем: РГУП «Издатель çурчĕ «Хресчен сасси», Чăваш Республикин пичетпе хыпар патшалăх комитечĕ.

Электронлă почта: hreschen@cbx.ru

==Вуламалли==

==Каçăсем==
* http://reestrsmi.info/61680.html{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20220625100130/http://smi21.ru/?mode=orgs&amp;path=theme,orgs&amp;orgs=38&amp;date=11.04.2008

{{Чăвашла хаçат-журнал}}
{{Press-stub}}

[[Категори:Чăваш Енри хаçат-журнал]]
[[Категори:Чăвашла тухакан хаçат-журнал]]</text>
      <sha1>m92t60ulm806728yp6hdpf17ss0niws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юхвитов Петр Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17710</id>
    <revision>
      <id>879492</id>
      <parentid>851723</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="iq74gvibymjvzojdjcm7bx5y073e7no" xml:space="preserve">{{Çар ĕçченĕ
|ят     = Петр Сергеевич Юхвитов
|çуралнă вăхăт  = [[1918]] çул, [[юпа, 1]]
|вилнĕ вăхăт    =  [[1944]] çул, [[çурла, 12]]
|çуралнă вырăн = [[Хурăнвар (Çĕпрел районĕ)|Хурăнвар]] ялĕ, {{ÇуралнăВырăн|Çĕпрел районĕ|Çĕпрел районĕнче}}&lt;br /&gt;{{ÇВ|Тутар АССР|Тутарстанра}}, [[РСФСР]]
|вилнĕ вырăн   =  Коростенька ялĕ ҫывӑхӗнче, Украина
|ӳкерчĕк = 
|анлăш = 
|ӳкерчĕке ăнлантарни     = 
|витлев       =
|пăхăнулăх = {{Flagicon|USSR}} [[СССР]]
|хĕсмет çулĕсем    = 1939-1944
|хисеп         = {{СССР, Аслă лейтенант}}
|çар ăрачĕ     = пехота
|командăланă   = 
|чаç           =
|çапăçусем     = [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]]
|чыславсем =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ылтăн Çăлтăр медалĕ}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ленин орденĕ}} {{!!}} {{Александр Невский орденĕ (СССР)}} {{!!}} {{Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ}}
{{!}}-
{{!}}}
|çыхăнусем =
|отставкăра = 
}}
'''Петр Сергеевич Юхвитов''' ([[1918]] çул, [[юпа, 1]], [[Хурăнвар (Çĕпрел районĕ)|Хурăнвар]] ялĕ, {{ÇуралнăВырăн|Çĕпрел районĕ|Çĕпрел районĕнче}}&lt;br /&gt;[[Тутарстан]], [[РСФСР]] — [[1944]] çул, [[çурла, 12]], [[Коростенька]] ялĕ ҫывӑхӗнче, [[Украина]]) — [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]]. 

== Биографи ==
Вăл [[1918]] çулта [[Юпа, 1|юпа уйӑхӗн 1-мӗшӗнче]] [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ|Çĕпрел районĕчи]] [[Хурăнвар (Çĕпрел районĕ)|Хурăнвар]] ялĕнче çуралнă.

[[Патăръел педагогика училищи]]нчен вĕренсе тухнă ([[1937]]). [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]не [[1943]] ҫултан хутшăннă. [[Рота]] командирĕ пулса çапăçнă. [[1944]] çулхи [[Çурла уйăхĕ|ҫурла уйӑхӗн]] 12-мӗшӗнче Коростенька ялĕ патĕнче хăйĕн ротипе нимĕçсен батальонне тылран пырса çапăçу пуçланă. Тăшмана вăйсăрлатса хупăрланă, 47 салтака пĕтернĕ, 19  салтакпа 2 офицера тыткăна илнĕ. Çав майпах 521-мĕш сăрта ярса илнĕ.

[[1944]] çулхи [[Çурла, 12|çурла уйӑхӗн 12-мӗшӗнче]] [[Украина|Украинӑн]] [[Ивано-Франковск облаçĕ|Ивано-Франковск облаçĕнчи]] Коростеньки ялӗ патӗнче хĕрӳ çапăçура Юхвитов паттăррăн пуçне хунă.

Çапăçусенче харсăр çапăçнăшăн ăна вилнĕ хыççăн [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]]н ятне тивĕçтернĕ.

Украинӑри [[Ивано-Франков облаçĕ]]чи Бурштын поселокра пытарнӑ.

==Вуламалли==
*Батыревская энциклопедия. – Чебоксары, 2005. – С. 275.
*&lt;nowiki&gt;Совет Союзӗн Геройӗ : [Петр Юхвитов ҫинчен] // Хыпар. – 2013. – 21авӑн. – С. 4 : портр.&lt;/nowiki&gt;
*Михайлов, В. М. Юхвитов Петр Сергеевич / В. М. Михайлов // [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4766 Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 699.] 
*Юхвитов Петр Сергеевич // Наши земляки – Герои Советского Союза. – Чебоксары, 1980. – С. 508.
*&lt;nowiki&gt;Юхвитов Петр Сергеевич // Чуваши Татарстана = Тутарстан чăвашĕсем : [кн.-альбом]. – Чебоксары, 2006. – C. 415.&lt;/nowiki&gt;

==Каçăсем==
{{Warheroes|id=12596}}

[https://web.archive.org/web/20170302194117/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/heroes/jukhvitov/ Культурное наследие Чувашии]

[http://www.old.nbchr.ru/index2.php?option=com_irbis_calendar Ҫулталӑк кӗнеки=Книга года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829121419/http://www.old.nbchr.ru/index2.php?option=com_irbis_calendar |date=2017-08-29 }}{{stub}}
{{Совет Союзĕн Паттăрĕсем}}

&lt;!--Categories--&gt;
{{DEFAULTSORT:Юхвитов,Петр,Сергеевич}}
[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем]]
[[Категори:1918 çулта çуралнисем]]
[[Категори:1944 çулта вилнисем]]
[[Категори:Юпан 1-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Çурлан 12-мĕшĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>iq74gvibymjvzojdjcm7bx5y073e7no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яковлев Валерий Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17843</id>
    <revision>
      <id>879496</id>
      <parentid>852061</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12542" sha1="tcakim8g9mvqg79isguj2yow8whjohh" xml:space="preserve">{{пĕр хушаматлисем|Яковлев|}}
{{Театр ĕçченĕ
 | Ят              = Валерий Яковлев
 | Ӳкерчĕк      = Yakovlev.VN.jpg
 | Ӳкерчĕке ăнлантарни = Валерий Яковлев, актёр, режиссёр
 | Çуралнă чухнехи ят = Валерий Николаевич Яковлев
 |Çуралнă вăхăт    = [[1939]], [[авăн, 25]]
 | Çуралнă вырăн   = [[Виçпӳрт Шăмăршă]], &lt;br /&gt; {{ÇВ|Шăмăршă районĕ|Шăмăршă районĕнче}}, &lt;br /&gt; {{ÇВ|Чăваш АССР|Чăваш Енре}}, [[РСФСР]], [[СССР]]
 | Професси        = XX ĕмĕрти СССР, Раççей актёрĕ&lt;br /&gt;театр режиссёрĕ&lt;br /&gt;театр педагогĕ
 | Хастар çулсем  = 
 | Театр            = [[Чăваш патшалăх К. В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ|Чăваш К. В. Иванов ячĕллĕ ПАДТ]]
| Чыславсем          = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Хисеп орденĕ|2010}} {{!!}} {{Туслăх орденĕ|1999}}{{!!}} {{Чăваш Республики умĕнчи тава тивĕçлĕх орденĕн кавалерĕ|2009}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{СССР халăх артисчĕ|1991}} {{!!}} {{РСФСР халăх артисчĕ|1981}} {{!!}} {{РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ|1975}} {{!!}}{{Раççей патшалăх парни|2003}} {{!!}} {{Шупашкарăн хисеплĕ гражданинĕ}}
{{!}}}{{Ылтăн питлĕх}}
 | Алпусни          = 
}}
{{External media
|image1=[http://nasledie.nbchr.ru/upload/information_system_13/1/item_1118/small_yakovlev%20v%20n.jpg Яковлев В. Н.]
}}
'''Валерий Николаевич Яковлев''' ([[1939]] ç., [[авăн, 25|авăн 25-мĕшĕ]], [[Чăваш Ен]], [[Шăмăршă районĕ]], [[Виçпӳрт Шăмăршă]] ялĕ —) — совет, раççей, чăваш театрпа кино актёрĕ, театр режиссёрĕ, СССР халăх артисчĕ ([[1991]]), РСФСР халăх артисчĕ - [[1981]], ЧАССР халăх артисчĕ, РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ - [[1975]], ЧАССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ ([[1970]])&lt;ref&gt;[http://teatr.culture21.ru/persons.aspx?LINK=721 Яковлев В. Н. театр сайтĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429184805/http://teatr.culture21.ru/persons.aspx?LINK=721 |date=2010-04-29 }}&lt;/ref&gt;, РФ театр ĕçченĕсен пĕрлешĕвĕн республикăсен канашĕн председателĕн çумĕ&lt;ref&gt;[http://stdrf.ru/union/about/public-units/national Совет республик СТД РФM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211200146/http://www.stdrf.ru/union/about/public-units/national |date=2012-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?lnk=2008&amp;t=prsn Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/valerijj-nikolaevich-jakovlev/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331124319/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/valerijj-nikolaevich-jakovlev/ |date=2017-03-31 }}&lt;/ref&gt;.

== Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ ==
[[1939]] çулхи [[авăн, 25|авăн 25]]-мĕшĕнче [[Шăмăршă районĕ|Шăмăршă районĕнчи]] [[Виçпӳрт Шăмăршă]] ялĕнче çуралнă. Мускаври патшалăх А.В. Луначарский ячĕллĕ театр искусстви институчĕн актёр ([[1961]]) тата режисер ([[1967]]) факультечĕсенче пĕлӳ пухнă.

[[Чăваш патшалăх К. В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ|Чăваш академи драма театрĕнче]] режиссер-постановщик ([[1967]]-[[1979]]), тĕп режиссёр ([[1979]]-[[1990]]), пултарулăх ертӳçи ([[1990]]-па).

== Чысланисем ==
* [[ЧАССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх парни]] - [[1977]] 
* Чăваш Республикин К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх парни ([[1999]])
* РФ патшалăх парни - [[2003]]
* [[ЧАССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ]] - [[1970]]
* [[РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ]] - [[1975]]
* [[РСФСР халăх артисчĕ]] - [[1981]]
* [[СССР халăх артисчĕ]] - [[1991]]
* [[Халăхсен туслăхĕ орден]] - [[1999]]
* РФ Правительствин Ф. Г. Волков ячĕллĕ парни (2002)
* [[Хисеп орденĕ (Раççей)]] - [[2010]]
* Шупашкар хулин хисеплĕ гражданинĕ (2004)
* Шăмăршă районĕн хисеплĕ гражданинĕ (2004).
* ЧР «Чĕнтĕрлĕ чаршав» театр ӳнерĕ конкурсĕнче «Çулталăкри чи лайăх спектакль (режиссура)» номинацире çĕнтернĕ (1999, 2004, 2007)

== Вуламалли ==
# Вдовцева Л.П. Талант – всегда загадка. Ч., 1984; Данилова Г.Д. И воздаст сторицею // Театральная жизнь. 1987. № 11; Чебанов А.С. Асамçă. Ульяновск, 2009.
# Агивер, Х. Шырав терчĕ, шырав савăнăçĕ / Х. Агивер // Ялав. – 1980. – № 10. – С. 24-25.
# Вӑй-халӗн ҫӑл куҫӗ ӑҫтан-ши? / Н. Яковлева [тата ыт. те] // Хыпар. – 2009. – 19 чӳк. – С. 3.
# Жегин, Н. Унӑн пурнӑҫ уйӗ / Н. Жегин // Хыпар. – 2009. – 19 чӳк. – С. 3.
# Журавлев, С. В. Валерий Николаевич Яковлев // Журавлев, С. В. Чӑваш ен актерӗсем : пурнӑҫ ҫулӗ = Актеры Чувашии : биогр. / С. В. Журавлев. – Шупашкар, 2008. – С. 115-120.
# Краснова, Т. Театр тӳпинчи ялтӑр ҫӑлтӑр / Т. Краснова // Хыпар. – 2009. – 24 чӳк. – С. 2.
# Падиаров, П. Турӑ панӑ пултарулӑх / П. Падиаров // Шӑмӑршӑ хыпарӗ. – 2009. – 23 авӑн. – С. 2.
# Смирнова, Н. Чун илемĕн вăрлăхне акаканĕ / Н. Смирнова // Тăван Атăл. – 1999. – № 12. – С. 54-56.
# Яковлев, В. Н. Ахаль артист ҫеҫ мар... / В. Н. Яковлев ; Н. Смирнова калаҫнӑ // Хыпар. – 2013. – 27 нарӑс. – С. 1, 
# Яковлев, В. Н. Виҫпӳртрен пуҫланнӑ пурнӑҫ ҫулӗ / В. Н. Яковлев ; Вл. Михайлов [ҫырса илнӗ] // Шӑмӑршӑ хыпарӗ. – 2009. – 14 чӳк. – С. 2.
# Яковлев, В. Н. Курăнман асамçăсем / В. Н. Яковлев ; Н. Смирнова калаçнă // Хыпар. – 2008. – 11 кăрлач. – С. 3.
# Яковлев, В. Н. Санра сăваплă вăй, театр / В. Н. Яковлев // Тăван Атăл. – 2008. – № 1. – С. 113-119 ; № 2. – С. 144-150.
# Яковлев, В. Н. Чунра хавхалану пулсан... / В. Н. Яковлев ; Н. Смирнова // Хыпар. – 2008. – 9 нарăс. – С. 3.
# Яковлев, В. Н. Чунри хӗлхем ан сӳнтӗр : СССР халӑх артисчӗ В. Н. Яковлев 70 ҫул тултарнӑ май / В. Н. Яковлев ; Н. Смирнова калаҫнӑ // Хыпар. – 2009. – 19 чӳк. – С. 3.
# Вдовцева, Л. «Прекрасное есть жизнь» // Вдовцева, Л. Талант – всегда загадка / Л. Вдовцева. – Чебоксары, 1984. – С. 56-94.
# Говорова, Н. Каким видится свет далекого счастья... / Н. Говорова // Республика. – 2003. – 19 марта (№ 11). – С. 6.
# Жегин, Н. Поле его жизни : Валерию Яковлеву – 70 лет / Н. Жегин // Совет. Чувашия. – 2009. – 27 окт. – С. 1.
# Кириллов, Г. В. Яковлев Валерий Николаевич / Г. В. Кириллов // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 717-718.
# Кириллова, Р. Счастливая дорога из деревни Трехизб-Шемурша / Р. Кириллова // Совет. Чувашия. – 2009. – 26 сент. – С. 3.
# Романов, П. В. Яковлев Валерий Николаевич / П. В. Романов // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 515.
# Смирнова, Н. Г. Валерий Николаевич Яковлев: 1939. Фрагменты жизни в рамке рампы / Н. Г. Смирнова // Мастера театрального искусства. – Чебоксары, 2012. – С 368-376. – (Б-ка Президента Чуваш. Респ. ; т. 10).
# Яковлев Валерий Николаевич // Национальная академия наук и искусств Чувашской Республики.– Чебоксары, 2002.– С. 338-341.
# Яковлев Валерий Николаевич // Who is Who в России : [биогр. энцикл. успеш. людей России]. – 5-е изд. – Zug, 2011. – С. 2711.
# Яковлев, В. Н. Алхимия искусств / В. Н. Яковлев ; [беседовал] Е. Спасевич // Совет. Чувашия. – 2005. – 1 февр. – Прил.: с. 1. – (Сцена).
# Яковлев, В. Н. Валерий Яковлев : Я репетирую пьесу о времени Берии / В. Н. Яковлев ; [беседовала] Р. Кириллова // Совет. Чувашия. – 2007. – 26 мая.
# Яковлев, В. Н. Вечные истины театра / В. Н. Яковлев // Грани. – 2003. – 13 февр. – С. 8.
# Яковлев, В. Н. Драматический «дирижер» / В. Н. Яковлев ; беседовала Н. Титова // Чебоксар. новости. – 2009. – 24 сент. – С. 4.
# Яковлев, В. Не только театральные заботы / В. Яковлев ; [беседовала] Д. Двойнова // Сцена Чувашии. – 2007. – 18 дек. – С. 6-7.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/valerijj-nikolaevich-jakovlev/ Культурное наследие Чувашии: Яковлев Валерий Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170331124319/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/valerijj-nikolaevich-jakovlev/ |date=2017-03-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20231010183030/https://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=560&amp;crubric_id=100435&amp;rubric_id=206&amp;pub_id=622272 ЮБИЛЕЙ - Играющий с воображением]

{{Чăваш АССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх преми лауреачĕсем}}
{{Чăваш Республикин патшалăх премин лауреачĕсем}}

{{DEFAULTSORT:Яковлев, Валерий, Николаевич}}

[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:Чăваш Енĕн паллă çыннисем]]     
[[Категори:1939 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Авăнăн 25-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Чăваш Енре çуралнисем]]
[[Категори:Шупашкарăн хисеплĕ гражданĕсем]]
[[Категори:Пайăр çынсем:К. В. Иванов ячĕллĕ ЧПАДТ]]</text>
      <sha1>tcakim8g9mvqg79isguj2yow8whjohh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шкловский Виктор Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18010</id>
    <revision>
      <id>879456</id>
      <parentid>829206</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18055" sha1="t5cgn85yvvsiu2jgee5w4m2ptm8ppto" xml:space="preserve">{{Çыравçă
| Ят               = Виктор Шкловский
| Тăван ят         = 
| Ӳкерчĕк          = Viktor Shklovsky.jpg
| Анлăшĕ           = 200px
| Алпусни          = Виктор Шкловский
| Çуралнă чух ят   = Виктор Борисович Шкловский
| Суя ятсем        = 
| Çуралнă вăхăт    = {{OldStyleDate|24|кăрлач|1893|12}}
| Çуралнă вырăн    = {{ÇВ|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургра}}
| Вилнĕ вăхăт      = [[раштав, 5]], [[1984]]
| Вилнĕ вырăн      = {{ВВ|Мускав|Мускавра}}
| Гражданлăх       = [[Раççей империйĕ|раççей]], [[СССР|совет]]
| Ĕçлев тĕсĕ       = вырăс совет çыравçи, литература тĕпчевçи, критик, кино тĕпчевçи тата киносценарист
| Хастар çулсем    = [[1916]]—[[1984]]
| Тĕлĕ             =
| Жанр             =
| Дебют            =
| Парнесем         =
| Lib              =
| Сайт             =
}}
'''Ви́ктор Бори́сович Шкло́вский''' ({{OldStyleDate|24|кăрлач|1893|12}}, [[Санкт-Петербург]] — [[раштав, 5]] [[1984]], [[Мускав]]) — вырăс совет çыравçи, литература тĕпчевçи, критикĕ, кино тĕпчевçи тата киносценарист.

== Биографи ==
Виктор Шкловский [[Санкт-Петербург]]ра математик-вĕрентӳçĕ, каярах Аслă артиллери курсĕсен вĕрентӳçи Борис Владимирович Шкловский профессорпа арăмĕн — Варвара Карловна, хĕр чухне Бундель —  çемйинче çуралать. Ашшĕн пиччĕшĕ — [[Шкловский Исаак Владимирович|Исаак Владимирович Шкловский]], псевдонимĕ - ''Дионео'' (1865—1935) паллă публицист, тишкерӳçĕ тата этнограф пулнă.

Виктор Шкловский ачалăхне Петербургра иртернĕ. Кĕнеке чылай вуланă пулсан та, япăх вĕреннĕшĕн ăна шкултан кăларса яраççĕ, каярах ăнăçлах «çăмăлрах» гимназирен вĕренсе тухать. Гимназист чухнех «Весна» журналра пичетленме тытăнать. Петербург университетĕнче, филологи факультетĕнче пĕлӳ пухать, Крачковский тата [[Бодуэн де Куртенэ]] академиксен лекцисене итлеме çӳрет.

[[1916]] çулта литература ĕçлĕхĕнчи хормăллă шкул теоретикĕсен «Общества изучения теории поэтического языка» ([[ОПОЯЗ]]) ушкăна пуçарса яраканнисенчен пĕри пулать. Тĕслĕхрен, вĕсем «[[остранение]]» термина шухăшласа кăларнă. Çак тапхăртах Шкловский çар хĕсметĕнче, «империаллă» вăрçăн анăç фронтĕнче, аслă [[унтер-офицер]] хисепĕнче, получил [[Таса Георгий вăрçă орденĕн уйăру палли]]не тивĕç пулать, суранланать.

Октябрь революцине Персире кĕтсе илет. Пĕр хушă Хĕрлĕ Çара халне парать, Петрограда çитет. Эсэрсен ретне тăрать. Губчека аресленине сиссе, хваттерне таврăнмасть, унта ăна засада кĕтнĕ, пăрпа  Финляндие тарать. Эмиграцине Берлинра ирттерет. Совет Раççейĕн «заложником» арăмĕ юлать. Темиçе çултан тин тăван çĕре таврăнать.

Чикĕ лешьенчен таврăнсан малтан 1920-мĕш çулсенче Мускавра вырнаçать. Футуристсемпе — [[Хлебников Велемир|В.&amp;nbsp;Хлебникова]], [[Кручёных Алексей Елисеевич|А.&amp;nbsp;Кручёнăха]], [[Маяковский Владимир Владимирович|В.&amp;nbsp;Маяковскине]] пĕрле ĕçлет.

Питĕ хавхалануллă вăл 1920-мĕш çулсенче Ӳнер керменĕнчи ([[Поварская урамĕ (Мускав)|Поварская урамĕ]], 52) тата Политехника музейĕн ([[Новая площадь]], 3) Мăн аудиторинче иртнĕ литература дискуссийĕсене хутшăнать.

«[[ЛЕФ]]» ушкăн ертӳçĕсенчен пĕри.

Унăн ĕмĕт-шухăшпа эстетика позицисене РАПП идеологĕсем тиркесе тапкаланă.

1930 çулта айăпа йышăнса «Об одной научной ошибке» статья çырать.

30-мĕш çулсенче хальхи литература тиркевçи пулса вăй хунă. Мускаври асра юлнă шухăшсемпе Шкловскин «О Маяковском», «Встречи», «Жили-были» асилӳсем тата урăх кĕнекисем çыхăннă, вĕсенче 20-мĕш çулсенчи мускав пултарулăх интеллигенцийĕн пурнăçне кăтартнă. Тăван çĕр-шыв, сăмахран мускав, кун-çулĕ пирки Шкловский «Матвей Комаров, житель города Москвы» (1929), «[[Минин и Пожарский (фильм)|Минин и Пожарский]]» (1940) тата урăх ĕçесенче çырать. Шкловский [[Толстой Лев Николаевич|Л.&amp;nbsp;Н. Толстой]], [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М.&amp;nbsp;Достоевский]], [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|С. М.&amp;nbsp;Эйзенштейн]] пултарулăхĕсене тĕпчет.

[[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]н хирĕнче ывăлне çухатать.

1960-мĕш çулсенче Анăçра Шкловскин 1920-мĕш çулсенчи хайлавĕсемпе кăсăкланма тытăнаççĕ.

«Эйзенштейн» ([[1973]]; иккĕмĕш кăларăмĕ [[1979]]) кĕнекешĕн [[СССР патшалăх парни]]не (1979) тивĕç пулнă.
Виктор Шкловский 1984 çулхи [[раштав, 5]] Мускавра куçне ĕмĕрлĕхех хупать.

==Пултарулăх ĕçĕсем ==
* '' 3 томлă ĕç.
* ''«Воскрешение слова»'', 1914. Теоретическая работа
* ''«Встречи»'', 1944
* ''«Второй май после октября».'' Историческая проза
* ''«В Ясной Поляне».'' Историческая проза
* '''''«Гамбургский счет»'',''' 1928.
* ''«Дневник»'', 1939. Cборник статей
* ''«Достоевский»'', 1971. Статья
* '''''«Жили-были»''.''' Мемуары
* ''«Житие архиерейского служки»''. Историческая проза
* ''«За и против. Заметки о Достоевском»'', 1957
* ''«Заметки о прозе русских классиков»'', 1955
* ''«За 60 лет. Работы о кино»''. Сборник статей и исследований.
* ''«За сорок лет. Статьи о кино»''. [Вступ. ст. М. Блеймана], 1965. Сборник статей и исследований.
* ''«Иприт»''. Фантастическая повесть в соавторстве с [[Иванов, Всеволод Никанорович|Всеволодом Ивановым]]
* '''''«Искусство как прием»''.''' Статья
* ''«Исторические повести и рассказы»'', 1958. Сборник
* ''«Константин Эдуардович Циолковский»''
* '''''«Лев Толстой»''.''' Биография для [[ЖЗЛ]].
* ''«Литература и кинематограф»'', 1923. Сборник
* ''«Марко Поло»''. Историческая повесть
* ''«Матвей Комаров, житель города Москвы»'', 1929. Повесть
* ''«Минин и Пожарский»'', 1940. Историческая проза.
* ''«О мастерах старинных»''. Историческая проза.
* ''«О Маяковском»'', 1940. Мемуары
* ''«О поэзии и заумном языке»''. Теоретическая работа.
* ''«О солнце, цветах и любви»''
* '''''«О теории прозы»''''',1925. Теоретическая работа.
* ''«Повести о прозе. Размышления и разборы»'', 1966. Основан на переработке старых сочинений:
** ''«Художественная проза. Размышления и разборы»'', 1961
** ''«Заметки о прозе русских классиков»'', 1953
** ''«За и против. Заметки о Достоевском»'', 1957
** ''«Заметки о прозе Пушкина»'', 1937
* ''«Повесть о художнике Федотове»''. «Капитан Федотов», 1936,(''«Федотов»'' в биографической серии [[ЖЗЛ]]).
* ''«Поденщина»'', 1930
* ''«Поиски оптимизма»'', 1931
* ''«Портрет»''. Историческая проза
* ''«Пять человек знакомых»'', 1927
* ''«Развертывание сюжета»'', 1921. Теоретическая работа.
* ''«Революция и фронт»'', 1921. Мемуары. Позже входит в состав «Сентиментального путешествия»
* ''«Розанов»''. Статья
* ''«Свинцовый жребий»'', 1914. Поэтический сборник
* '''''«Сентиментальное путешествие»'''''. Автобиографическая проза о периоде Гражданской войны.
* ''«Созрело лето»''
* '''''«Теория прозы»''''', 1925. Теоретическая работа
* ''«Тетива. О несходстве сходного»'', 1970. Теоретическая работа
* ''«Техника писательского ремесла»'', 1927
* '''''«Третья Фабрика»'''''. Автобиографическая проза. 1926
* ''«„Тристрам Шенди“ Стерна и теория романа»'', 1921. Теоретическая работа
* ''«Удачи и поражения Максима Горького»'', 1926
* ''«Ход коня»'', 1923. Сборник
* ''«Чулков и Левшин»'', 1933
* '''''«Эйзенштейн»'''''. Книга отмечена Государственной Премией.
* ''«Энергия заблуждения»'', 1981
* '''''«Zoo. Письма не о любви или Третья Элоиза»''''', 1923. Эпистолярный роман
* [http://philologos.narod.ru/shklovsky/prose1983.htm '''''«О теории прозы»'''''. 1983.] Теоретическая работа

===Кинематографи сценарисем===
Нумай сценарине тепĕр çынпа пĕрле çырнă.

==== Сасăсăр кино ====
* «Крылья холопа», 1926
* «По закону», 1926. (Экранизация романа [[Джек Лондон|Джека Лондона]]).
* «Предатель», 1926. Режиссер — [[Роом, Абрам Матвеевич|Абрам Роом]].
* «Третья Мещанская», 1927. Режиссер — Абрам Роом.
* «Ухабы», 1927. Режиссер — Абрам Роом.
* «[[Еврей и земля (фильм)|Евреи и земля]]», 1927. Документальный фильм.
* «Ледяной дом», 1927. ([[Лажечников Иван Иванович|Иван Лажечниковăн]] романне экранизациленĕ).
* «Два броневика», 1928
* «Дом на Трубной», 1928. Режиссер — Борис Барнет. В ролях — Вера Марецкая. Сценарине [[Эрдман]]па пĕрле хайланă
* «Казаки» (Грузи), 1928
* «[[Овод (фильм, 1928)|Овод]]» (Грузи), 1928
* «Капитанская дочка», 1928
* «Последний аттракцион», 1928
* «[[Турксиб (фильм, 1929)|Турксиб]]», 1929. Документлă фильм
* «Американка» (Грузи), 1930.
* «Отчим» (Грузи), 1930

====Сасăллă кино ====
* «Молодежь побеждает», (Грузи), 1928.
* «Мертвый дом», 1932. ([[Достоевский|Достоевские]] экранизацилени). Сценари çырнисĕр пуçне, Шкловский çаплах Петрашевский сăнарне ӳнерленĕ.
* «Горизонт», 1932. Режиссер — Лев Кулешов
* «[[Минин и Пожарский (фильм)|Минин и Пожарский]]», 1939. Режиссер — [[Пудовкин, Всеволод Илларионович|Всеволод Пудовкин]]. (Экранизация книги Шкловского)
* «Алишер Навои», 1947
* «Далекая невеста», 1948
* «Чук и Гек», 1953
* «Овод», 1955. В гл. роли — Олег Стриженов.
* «Казаки», 1961. Режиссер — Владимир Пронин.
* «Три толстяка», 1963. Мультфильм.
* «Cказка о золотом петушке», 1967. Мультфильм
* «Баллада о Беринге и его друзьях», 1970

=== Телекăларăмсем ===
Шкловский çак нумай сериллĕ кăларăмсенче калав вуланă:
* «Жили-были» (1972)
* «Слово о Льве Толстом» (1978)

=== Шкловский çинчен телекăларăмсем ===
* [http://www.5-tv.ru/video/502703/ Программа &quot;Культурный слой&quot; о Шкловском] на Пятом канале (С-Петербург)

==Вуламалли==
* ''Эйхенбаум Б.'' О Викторе Шкловском, в кн.: Мой временник. — Л.: 1929.
* ''Гуковский Г.'' Шкловский как историк литературы // Звезда. — 1930. — No 1.
* ''Сарнов Б.'' Глазами художника // Новый мир. — 1964. — No 7.
* ''Левин Е.'' Виктор Шкловский — теоретик кино // Искусство кино. — 1970. — No 7.
* ''Добин Е. С.'' Виктор Шкловский — аналитик сюжета. в кн.: Сюжет и действительность. — Л.: 1976.
* Русские советские писатели-прозаики. Биобиблиографический указатель, т. 6, ч. 1, — М.: 1969.
* ''Панченко О.'' Виктор Шкловский: текст — миф — реальность. — Szczecin, 1997.
* ''Андроников И. Л.'' Шкловский, в кн.: [https://web.archive.org/web/20080229123208/http://orel3.rsl.ru/nettext/russian/andronnikov/andronikow_tom2.pdf Ираклий Андроников Избранные произведения в двух томах. Т. 2], — М.: 1975.

==Каçăсем==
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/130/bekicer.htm Шкловские коротышки, или Афоризмы по Шкловскому]
* [http://razumny.ru/shklovsky.htm Воспоминания современника В. А. Разумного о В. Б. Шкловском]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Базиль Львофф. [Об остранении Шкловского http://proza.ru/texts/2008/07/26/327.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080804205708/http://www.proza.ru/texts/2008/07/26/327.html |date=2008-08-04 }}]

[[Категори:Раççей литература тĕпчевçисем]]
[[Категори:Раççей литература тишкерӳçисем]]
[[Категори:Кино теоретикĕсем]]
[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:Раççей çыравçисем]]
[[Категори:Вырăс çыравçисем]]
[[Категори:СССР Патшалăх парни лауреачĕсем]]
[[Категори:Раççей революционерĕсем]]
[[Категори:Украина революционерĕсем]]
[[Категори:Эсерсем]]
[[Категори:Эссейçĕсем]]
[[Категори:Кăрлачăн 24-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1893 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Раштавăн 5-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:1984 çулта вилнисем]]
[[Категори:Сăваплă Георгий орден паллин кавалерĕсем]]
[[Категори:Хормăллă меслет]]</text>
      <sha1>t5cgn85yvvsiu2jgee5w4m2ptm8ppto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Холокост</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18083</id>
    <revision>
      <id>879375</id>
      <parentid>789453</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6301" sha1="or2yl48c0fpr5ky54k1aoaepxmzobnt" xml:space="preserve">'''Холоко́ст''' ({{lang-en|holocaust}}, {{lang-grc|{{unicode|ὁλοκαύστος}}}} — «пĕтĕмпех çунтарса яни») — нимĕç [[Национал-социалисăм|нацисчĕсемпе]] урăх çĕршыв коллаборационисчĕсем [[еврейсем|еврейсене]] [[наци раса теорийĕ]] никĕсĕпе [[1933]]—[[1945]] çулсенче хĕсĕрлесе пырса пĕтерни. 

== Этимологи ==
==Холокоста уйăракан паллисем==
== Еврей халăхне [[геноцид|пĕтерни]] ==
=== Шоа — Европа еврейлĕхĕн катастрофи ===
{{main|Европа еврейлĕхĕн катастрофи}}
{{также|Холокост хронологийĕ}}
[[Ӳкерчĕк:Denkmal für die ermordeten Juden Europas .jpg|thumb|200px|[[Европăра вĕлернĕ еврейсене асăнса Берлинра лартнă палăк]], Германи]]

== Каçăсем ==
{{commonscat|The Holocaust}}
* {{ЭЕЭ|15341|Катастрофа. Нацистская политика уничтожения еврейского народа и этапы Катастрофы}}
* [https://www.yadvashem.org/ru.html Национальный Мемориал Катастрофы (Шоа) и Героизма «Яд ва-Шем» в Иерусалиме]
* [http://www.holofond.ru Центр «Холокост»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025001352/http://holofond.ru/ |date=2018-10-25 }}
* [http://www.shoa.com.ua/php/ Шоа. Информационно-аналитический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124015716/http://shoa.com.ua/php/ |date=2009-01-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20070515094418/http://wolfschanze.boom.ru/prest/2.htm#%E2%84%96%2022.%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA «Преступные цели — преступные средства» (Москва, 1985 г.). Документы № 23,№ 26,№ 44,№ 53,№ 68 — о Холокосте на территории СССР]
* [http://www.megapolis.org/israel/ind141.html Свидетельства о Холокосте]
* [http://shoa.com.ua/php/content/view/137/46 Йохен фон Ланг, «Протоколы Эйхмана» (магнитофонные записи допросов в Израиле)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210073411/http://shoa.com.ua/php/content/view/137/46/ |date=2009-02-10 }}
* [http://www.cicb.be/ Еврейский музей депортации и сопротивления в Мехелене, Бельгия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226071856/http://www.cicb.be/ |date=2011-02-26 }} {{ref-nl}}
* [http://www.kholokostmemorial.org/ Харьковский благотворительный фонд «Жертвам Холокоста в Дробицком Яру»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205172714/http://www.kholokostmemorial.org/ |date=2008-02-05 }}
* [http://scepsis.ru/library/id_695.html «Война на уничтожение: Вермахт и Холокост»], Вольфрам Ветте.
* [http://www.spectr.org/2003/057/dinkevich.htm Антисемитизм. Катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709153114/http://www.spectr.org/2003/057/dinkevich.htm |date=2011-07-09 }}
* [http://school.ort.spb.ru/library/torah/shoa/sweden/sweden000.htm Проект «Живая история»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423120422/http://school.ort.spb.ru/library/torah/shoa/sweden/sweden000.htm |date=2009-04-23 }}
* [[Йоси Кац]]. [http://scepsis.ru/library/id_1184.html «Для помощи пережившим Холокост деньги есть»]
* [[Норман Финкельштейн]]. [http://warrax.net/industria/cover.html Индустрия холокоста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302021312/http://warrax.net/industria/cover.html |date=2010-03-02 }}
* [http://www.ushmm.org/research/center/publications/occasional/2005-08/paper.pdf Ghettos 1939—1945. New Research and Perspectives on Definition, Daily Life, and Survival. Symposium Presentations. USHMM, 2005. PDF-документ, 175 страниц] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118174532/http://www.ushmm.org/research/center/publications/occasional/2005-08/paper.pdf |date=2012-01-18 }} {{ref-en}}
* [http://www.holocaustforgotten.com/ Нееврейские жертвы холокоста] {{ref-en}}
* [http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=189129 Программа умервщления Т-4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108224949/http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=189129 |date=2009-01-08 }}
* [http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml Уничтожение советских военнопленных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711140738/http://ef.1939-1945.net/b001_005_1.shtml |date=2010-07-11 }}
* [http://www.dw-world.de/dw/article/0,,2968359,00.html ФРГ не будет вести новые переговоры о выплате компенсаций жертвам Холокоста]
* [https://web.archive.org/web/20230504072919/http://www.holomemory.ru/muzei/ Виртуальный музей «Бабьи Яры России»]
* [http://www1.yadvashem.org/righteous/righteous_table.html Список праведников народов мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226122904/http://www.yadvashem.org/righteous/righteous_table.html |date=2013-12-26 }}
* [http://scepsis.ru/library/id_1049.html Кто забыл арабов — «праведников народов мира»?] [[Михаэль Дорфман]]
* [http://www.ijc.ru/i_holl.html Программа изучения Холокоста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608023229/http://www.ijc.ru/i_holl.html |date=2008-06-08 }}

{{Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи}}

[[Категори:Холокост|*]]
[[Категори:Еврей халăх кун-çулĕ]]
[[Категори:Гуманитари катастрофисем]]</text>
      <sha1>or2yl48c0fpr5ky54k1aoaepxmzobnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шĕнерпуç (Шупашкар районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19027</id>
    <revision>
      <id>879443</id>
      <parentid>856458</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3720" sha1="2hy1iuaif57iby73zugeepzpbxl48pq" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Шĕнерпуç
 |тăван çĕлĕк              = 
 |герб                     = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав                     = Flag of Chuvashia.svg
  |lat_deg =56 |lat_min =01 |lat_sec =26
  |lon_deg =47 |lon_min =20 |lon_sec =26
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Чăваш Ен
 |регион тапăлра           = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Шупашкар районĕ
 |район тапăлра            = Шупашкар районĕ{{!}}Шупашкар
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Шĕнерпуç ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Шĕнерпуç ял тăрăхĕ{{!}}Шĕнерпуç
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = 
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           = 
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2006
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = 
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 83535
 |автомобиль кочĕ          = 21, 121 
 |цифрăллă идентификатор   = 97205873001
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}} 
'''Шĕнерпуç''', — [[Чăваш Ен|Чăваш Республикин]] [[Шупашкар районĕ]]нчи [[Шĕнерпуç ял тăрăхĕ|Шĕнерпуç ял тăрăхне]] кĕрекен [[ял]]&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=2257 Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;/

Шупашкара çитмешкĕн 17 км, райцентрне — 5 км, ч.-ç. станцине — 17 км.

Клуб, библиотека, фельдшер пункчĕ, спорт лапамĕ, 2 лавкка пур.

== Истори ==
1890-мĕш çулсенче ялти шкул ĕçленĕ. 1929 çулта «Молния» колхоза йĕркеленĕ.  

==Паллă çынсем==
* [[Ефремов Прокопий Ефремович]] ([[1821]]-[[1907]]) — шултра [[усламçă]], 1-мĕш гильдири [[купса]]
* [[Воронцова Галина Михайловна]] - медицина ăслăхĕсен тухтăрĕ.

==Вуламалли==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [https://web.archive.org/web/20190308210410/http://tavanen.ru/c%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0-c%D1%83%D1%80a%D0%BB%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%BFa%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BFa%D1%80/ «Çырма çурăлса каясран пăрахатпăр»]

{{Chuvash-geo-stub}}
{{Шупашкар районĕ}}

[[Категори:Шупашкар районĕнчи пурăнан вырăнсем]]
[[Категори:Ехрем хуçа]]</text>
      <sha1>2hy1iuaif57iby73zugeepzpbxl48pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шуршу (Елчĕк районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19190</id>
    <revision>
      <id>879465</id>
      <parentid>841983</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3766" sha1="kdamk6d2rpa0ugvm6v9kp8x1yea7dfv" xml:space="preserve">{{Otheruses|Шуршу}}
{{ПВ-Раççей
 |статус = Ял
 |чăвашла çĕлĕк = Шуршу
 |тăван çĕлĕк = 
 |герб = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав = Flag of Chuvashia.svg
 |lat_deg =55.284890 
 |lon_deg =47.889696 
 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
 |CoordScale = 
 |ЯндексКартти = 
 |регион карттин пысăкăшĕ = 
 |район карттин пысăкăшĕ = 
 |регион = Чăваш Ен
 |регион тапăлра = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ = Муниципаллă район
 |район = Елчĕк районĕ 
 |район тапăлра = Елчĕк районĕ {{!}}Елчĕк районĕ
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх = Аслă Таяпа ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра = Аслă Таяпа ял тăрăхĕ{{!}} Аслă Таяпа 
 |пуçлăх = 
|никĕсленĕ вăхăт = XVII-мĕш ĕмĕр
 |пĕрремĕш асăну = 
 |малтанхи ятсем = Кайăксăр Шуршу, Белая Волошка, Киксара тож, Беловолжск-Киксары
 |статус = 
 |лаптăк = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 
 |пурăнан халăх = 217&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2010 çулхи çыравăн бази.]&lt;/ref&gt;
 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010
 |йышлăх = 
 |агломераци = 
 |наци йышĕ = чăвашсем
 |конфесси йышĕ = 
 |этнохороним = 
 |вăхăт тăрăхĕ =[[UTC+4]]
 |почтă индексĕ = 429385
 |почтă индексĕсем = 
 |телефон кочĕ = 83549
 |автомобиль кочĕ = 21, 121
 |цифрăллă идентификатор = 97255805003
 |категори Commons-ра = 
 |сайт = 
 }}

'''Шуршу''' ({{lang-ru|Белая Воложка}}) — [[Чăваш Ен|Чăваш Енĕн]] [[Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ|Елчĕк районĕнчи]] [[ял]].
 

==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
Ту, Çамрăксен, Çĕнĕ, Тĕп, Чапаев урамĕсем.
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 217 çын, çав шутра 107 арçын, 110 хĕрарăм пурăннă&lt;ref&gt;[https://archive.org/download/Chislmovpn2010| Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики] &lt;/ref&gt;.

==Тавралăхĕ==

==Кун-çулĕ==
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Теччĕ уесĕн Аслă Таяпа вулăсне кĕнĕ.

== Вуламалли ==
==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}
==Каçăсем==
*[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/б.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426144326/http://zakupki.cap.ru/kladr/book/%D0%B1.htm |date=2018-04-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20191023045127/http://www.enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=984http%3A%2F%2Fenc.cap.ru%2F%3Ft%3Dworld&amp;lnk=214 Н.О. Воропаева, З.А. Трифонова. Чăваш энциклопедийĕ]
{{Капăрлатмалла}}
{{Chuvash-geo-stub}}
{{Елчĕк районĕ}}	
[[Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>kdamk6d2rpa0ugvm6v9kp8x1yea7dfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тип Тимеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19204</id>
    <revision>
      <id>879316</id>
      <parentid>841947</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3572" sha1="hhk7w36p8k6s1hsa1wffi8v0xjhih1y" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус = Ял
 |чăвашла çĕлĕк = Тип Тимеш
 |тăван çĕлĕк = 
 |герб = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав = Flag of Chuvashia.svg
 |lat_deg = 55.183131 
 |lon_deg = 47.905461 
 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
 |CoordScale = 
 |ЯндексКартти = 
 |регион карттин пысăкăшĕ = 
 |район карттин пысăкăшĕ = 
 |регион = Чăваш Ен
 |регион тапăлра = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ = Муниципаллă район
 |район = Елчĕк районĕ 
 |район тапăлра = Елчĕк районĕ{{!}}Елчĕк районĕ
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх = Тăрăм ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра = Тăрăм ял тăрăхĕ{{!}}Тăрăм 
 |пуçлăх = 
 |никĕсленĕ вăхăт = 
 |пĕрремĕш асăну = 
 |малтанхи ятсем = 
 |статус = 
 |лаптăк = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 
 |пурăнан халăх = 209&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2010 çулхи çыравăн бази.]&lt;/ref&gt;
 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010
 |йышлăх = 
 |агломераци = 
 |наци йышĕ = чăвашсем
 |конфесси йышĕ = 
 |этнохороним = 
 |вăхăт тăрăхĕ = [[UTC+4]]
 |почтă индексĕ = 429383
 |почтă индексĕсем = 
 |телефон кочĕ = 83549
 |автомобиль кочĕ = 21, 121
 |цифрăллă идентификатор = 97255835003
 |категори Commons-ра = 
 |сайт = 
 }}

'''Тип Тимеш''' ({{lang-ru|Малая Ерыкла}}) — [[Чăваш Ен|Чăваш Енĕн]] [[Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ|Елчĕк районĕнчи]] [[ял]].

== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
Ешӗл, Михайловсен, Çамрăксен, Çырма, Сад, Тип, тĕп урамсем.
2010-мĕш çyлхи çыравпа ялта 209 çын, 100% [[Чӑвашсем|чăвашсем]], çaв шутра 93 apçын, 116 хĕрарăм пурăннă&lt;ref&gt;[https://archive.org/download/Chislmovpn2010| Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики] &lt;/ref&gt;.

== Кун-çyлĕ ==
1917 çyлчен Хусан кĕпернинчи [[Теччĕ уесĕ]]н вулăсне кĕнĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Kaçăсем ==
* [http://zakupki.cap.ru/kladr/book/м.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем] {{Ĕçлемен каçă|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20191023053754/http://www.enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=984http%3A%2F%2Fenc.cap.ru%2F%3Ft%3Dworld&amp;lnk=1129 В.Ф. Питернова, З.А. Трифонова. Чăваш энциклопедийĕ]
{{Капăрлатмалла}}
{{Chuvash-geo-stub}}
{{Елчĕк районĕ}}	

[[Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>hhk7w36p8k6s1hsa1wffi8v0xjhih1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хăвăлçырма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19206</id>
    <revision>
      <id>879355</id>
      <parentid>856619</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8723" sha1="b3dpg5dw8bm9beoxicttqcqrt8vofw4" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус = Ял
 |чăвашла çĕлĕк = Хăвăл Çырма
 |тăван çĕлĕк = 
 |герб = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав = Flag of Chuvashia.svg
 |lat_deg =55.264983 
 |lon_deg =47.822968 
 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
 |CoordScale = 
 |ЯндексКартти = 
 |регион карттин пысăкăшĕ = 
 |район карттин пысăкăшĕ = 
 |регион = Чăваш Ен
 |регион тапăлра = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ = Муниципаллă район
 |район = Елчĕк районĕ 
 |район тапăлра = Елчĕк районĕ {{!}}Елчĕк районĕ
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх = Çирĕклĕ Шăхаль ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра = Çирĕклĕ Шăхаль ял тăрăхĕ{{!}} Çирĕклĕ Шăхаль 
 |пуçлăх = 
|никĕсленĕ вăхăт = 
 |пĕрремĕш асăну = 
 |малтанхи ятсем = Кушелга, Андреева тож
 |статус = 
 |лаптăк = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 
 |пурăнан халăх = 417&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2010 çулхи çыравăн бази.]&lt;/ref&gt;
 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010
 |йышлăх = 
 |агломераци = 
 |наци йышĕ = чăвашсем, вырăссем
 |конфесси йышĕ = 
 |этнохороним = 
 |вăхăт тăрăхĕ =[[UTC+4]]
 |почтă индексĕ = 429395
 |почтă индексĕсем = 
 |телефон кочĕ = 83549
 |автомобиль кочĕ = 21, 121
 |цифрăллă идентификатор = 97255817001
 |категори Commons-ра = 
 |сайт = 
 }}


'''Хăвăлçырма''' ({{lang-ru|Кушелга}}, {{lang-tt|Эндри&lt;ref&gt;Чăвашла пулсан ăна &quot;Энтри&quot; пек çырмаллаччĕ ĕнтĕ.&lt;/ref&gt;}}), — [[Чăваш Ен|Чăваш Республикин]] [[Елчĕк районĕ]]нчи [[ял]]. 

==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
Калинин, Улăх, Çамрăксен, Кӳлĕ, Тĕп, Шкул урамĕсем. Тепĕр тĕлте урамсен йышне ак çапла палартнă: Тĕп урам, Кив кас урамĕ, Калинин, Турчка, Улăх, Кÿлĕ тата Çамрăксен урамĕсем.
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 417 çын, çав шутра 191 арçын, 226 хĕрарăм пурăннă&lt;ref&gt;[https://archive.org/download/Chislmovpn2010| Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики] &lt;/ref&gt;.

==Тавралăхĕ==
[[Кĕтне|Кĕтнене]] юхса кĕрекен çырма (''Пушçырма'') хĕрринче вырнаçнă. Асăннă çырман пуçламăшĕнче [[Кӳлпуç]] ялĕ ларать.
==Кун-çулĕ==
Ак çакăн пек çырни пур&lt;ref&gt;Браславский Л. Ю. [http://сувары.рф/ru/content/islam-v-chuvashii Ислам в Чуашии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023235006/https://xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai/ru/content/islam-v-chuvashii |date=2020-10-23 }} Чебоксары: изд. «Чувашия», 1997. — 160 с., илл.&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|Деревня Кушелга (Тетюшского уезда, ныне Яльчикского района) входила в приход села Ново-Тинчурино. С основания название деревни было «Кушелга» от татарского «кушлытка», что означает «дуплистое укромное место». Второе название деревни чисто чувашское «Хавал Çирма» — кустарный овраг и третье название Эндри — Андреевка. По преданию, некий чуваш Андрей с другими крестьянами из деревни Цивильского уезда «Хавал Сырма» переселся в Тетюшский уезд, и татарская деревня стала чувашской, хотя жители утверждают, они исконно были чувашами. В деревне по просьбе жителей в 1883 г. была открыта Братская школа, преподавал в ней учитель из старокрещенных татар Петр Платонов. Учил он детей на татарском языке, за что школа была закрыта и учитель выслан из деревни. В 1884 г. чебоксарский епископ Кирилл своим распоряжением открыл школу, назначив Л. Лаптева, знающего чувашский язык, преподавателем. Совет Братства св. Гурия выделил 50 руб. в год на содержание школы }}
{{Цитата вĕçĕ}}
Çакăнта çырни чăнлăхпа мĕн таран килĕшсе тăнине е тăманнине халиччен никамах та тишкермен пулмалла. Сăмахаран, тутар сăмахсарĕсенче &quot;кушлытка&quot; текен сăмах курăнмасть. Анчах та &quot;куыш&quot; текен [[сăмах]] пур&lt;ref&gt;[http://tatpoisk.net/dict/ Татарско-русский и русско-татарский словари онлайн.]&lt;/ref&gt;. Вăл &quot;хăвăл&quot; тенине пĕлтерет. &quot;Елга&quot; — юханшыв, çырма. Çапла вара, [[ял|ялăн]] [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] тата [[вырăс чĕлхи|вырăсла]] [[ят|ячĕсем]] пĕр ăнлавах пĕлтернĕ пек пулса тухать.  Куыш+Елга &gt; Кушелга = Хăвăлçырма. [[Тутар чĕлхи|тутарла]] ят çеç (''Эндри'')  пачах урăхла пĕлтерĕшлĕ.

[[Шкул]] мĕнле уçăлни пирки те тепĕр тĕлте пачах урăхла каланă&lt;ref&gt;[http://www.kushelg-yaltch.edu21.cap.ru/?t=publ&amp;eduid=4619&amp;publ=283034 Публичный доклад директора школы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101044327/http://www.kushelg-yaltch.edu21.cap.ru/?t=publ&amp;eduid=4619&amp;publ=283034 |date=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|В деревне Кушелга в 1894 году была открыта школа братства святого Гурия (по архивным данным из фонда ЦБА Татарской АССР, фонд 160, опись 1, дело 1641, лист180). Обучалось 17 мальчиков. Их учил выпускник Казанской классной семинарии Иван Соловьев.}}
{{Цитата вĕçĕ}}

1917 çулчен [[Хусан кĕперни|Хусан кĕпернин]] Теччĕ уесĕн Аслă Таяпа вулăсне кĕнĕ.

==Вуламалли==
Галкина, Олеся. [http://hypar.ru/cv/havalcyrma-ketne-ytarenchi-yal Хăвăлçырма: Кĕтне ытарĕнчи ял.] — &quot;Хыпар&quot; хаçат, 29, Maй, 2014. 
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
==Каçăсем==
* [https://ok.ru/kuchelga ХĂВĂЛÇЫРМА(КУШЕЛГА)-ХИТРЕ ЯЛ.]
*[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/к.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827185919/http://zakupki.cap.ru/kladr/book/%D0%BA.htm |date=2016-08-27 }}
* [http://www.enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=984http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=1032 В.Ф. Питернова, У.В. Юманова. Чăваш энциклопедийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416212631/http://www.enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=984http%3A%2F%2Fenc.cap.ru%2F%3Ft%3Dworld&amp;lnk=1032 |date=2021-04-16 }}

{{Капăрлатмалла}}
{{stub}}
{{Елчĕк районĕ}}

[[Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>b3dpg5dw8bm9beoxicttqcqrt8vofw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элекçей Тимеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19211</id>
    <revision>
      <id>879476</id>
      <parentid>841953</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4662" sha1="1a54ww339j0s3e9b10ymdldhlxwbhv6" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус = Ял
 |чăвашла çĕлĕк = Элекçей Тимеш
 |тăван çĕлĕк = 
 |герб = Coat of Arms of Chuvashia.svg
 |ялав = Flag of Chuvashia.svg
 |lat_deg =55.118019 
 |lon_deg =48.050616 
 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
 |CoordScale = 
 |ЯндексКартти = 
 |регион карттин пысăкăшĕ = 
 |район карттин пысăкăшĕ = 
 |регион = Чăваш Ен
 |регион тапăлра = Чăваш Ен 
 |район тĕсĕ = Муниципаллă район
 |район = Елчĕк районĕ 
 |район тапăлра = Елчĕк районĕ {{!}}Елчĕк районĕ
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх = Елчĕк ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра = Елчĕк ял тăрăхĕ{{!}} Елчĕк 
 |пуçлăх = 
|никĕсленĕ вăхăт = 
 |пĕрремĕш асăну = 
 |малтанхи ятсем = Апанасова (Тимяши, Алексей-ял).
 |статус = 
 |лаптăк = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 
 |пурăнан халăх = 356&lt;ref&gt;[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&amp;tableViewTabForm_SUBMIT=1&amp;javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2010 çулхи çыравăн бази.]&lt;/ref&gt;
 |халăх çыравĕн çулĕ = 2010
 |йышлăх = 
 |агломераци = 
 |наци йышĕ = чăвашсем
 |конфесси йышĕ = 
 |этнохороним = 
 |вăхăт тăрăхĕ =[[UTC+4]]
 |почтă индексĕ = 429381
 |почтă индексĕсем = 
 |телефон кочĕ = 83549
 |автомобиль кочĕ = 21, 121
 |цифрăллă идентификатор = 97255840002
 |категори Commons-ра = 
 |сайт = 
 }}

'''Элекçей Тимеш''' ({{lang-ru|Апанасово-Темяши}}) — [[Чăваш Ен|Чăваш Енĕн]] [[Чăваш Енĕн Елчĕк районĕ|Елчĕк районĕнчи]] [[ял]].

==Тавралăхĕ==
{{Çырмалла}}
==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
2010-мĕш çулхи çыравпа ялта 356 çын, çав шутра 178 арçын, 178 хĕрарăм пурăннă&lt;ref&gt;[https://archive.org/download/Chislmovpn2010| Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Чувашской Республики] &lt;/ref&gt;.

Тухăç, Завод, Çамрăксен, Çыран хĕрри, Çĕнĕ, Тĕп урамсем.

==Тавралăхĕ==

==Кун-çулĕ==
1917 çулчен Хусан кĕпернинчи Теччĕ уесне кĕнĕ.

== Паллă çынсем ==
* [[Анисимов Василий Анисимович]] (Чăн ячĕ ''Василий Онисимович Афанасьев'', [[1878]]-[[1938]]), — Раççейри тата тĕнчери [[социализм]] юхăмĕн ĕçлевçи, [[II Патшалăх Думи]]н ([[1907]]) депутачĕ; П.О.Афанасьев шăллĕ.
* [[Афанасьев Пётр Онисимович]] ([[1874]]-[[1944]]), —  ăславçă-педагог, педагогикăри сасăллă-аналитикăлла меслете никĕслекенĕ.
* Типшĕм Сашшук, чăваш эстрада артисчĕ.

== Вуламалли ==
==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.playcast.ru/view/2259481/98a3cf670d93cadc87758308bb2175c170c98fc9pl Плейкаст «&quot;Элекçей Тимеш хĕрĕ – Тутиел кинĕ&quot; Алина Тайпи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190309065428/http://www.playcast.ru/view/2259481/98a3cf670d93cadc87758308bb2175c170c98fc9pl |date=2019-03-09 }}
*[http://zakupki.cap.ru/kladr/book/а.htm Чăваш Ен пурăнан вырăнсем]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20191023122736/http://www.enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=984http%3A%2F%2Fenc.cap.ru%2F%3Ft%3Dworld&amp;lnk=305 Н.О. Воропаева, З.А. Трифонова. Чăваш энциклопедийĕ]

{{Chuvash-geo-stub}}
{{Елчĕк районĕ}}

[[Категори:Чăваш Енри Елчĕк районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>1a54ww339j0s3e9b10ymdldhlxwbhv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Республикин финанс министерстви</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19339</id>
    <revision>
      <id>879404</id>
      <parentid>858105</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5137" sha1="2vco8ps11vhgv22tqm6dpbbkjmnrtq2" xml:space="preserve">'''Финанс министерстви''' — [[Чăваш Республики]]н укҫа-тенкӗпе ҫыхӑннӑ ĕçсене йĕркелесе пыракан министерство.

==Министерствăн тытăмĕ==
Чӑваш Республикин финанс министрӗ Чӑваш Республикин Министрсен Кабинечӗн Председателӗн пӗрремӗш ҫумӗ шутланать&lt;ref&gt;https://fs.cap.ru/file/Po88Ibviddo0eyjULufLYFOLBg7atFkE {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240104202123/https://fs.cap.ru/file/Po88Ibviddo0eyjULufLYFOLBg7atFkE |date=2024-01-04 }}&lt;/ref&gt;. Ӑна пилӗк ҫум пӑхӑнаҫҫӗ:

* '''Пӗрремӗш министр ҫумӗ'''. Ӑна Бюджет политикин пайӗ, Бюджетсем хушшинчи ҫыхӑнусен пайӗ, Налук политикипе тупӑш прогнозӗн пайӗ пӑхӑнаҫҫӗ.
* '''Министр ҫумӗ'''. Ку министр ҫумӗ Экономика отраслӗсенчи бюджет политикин управленин тата Патшалӑх парӑмӗн, инвестицин тата финанс политикин пайӗн ӗҫне йӗркелет.
* '''Министр ҫумӗ'''. Ку министр ҫумӗ Казначейство управленин, Закупка сферин аталанӑвӗпе тӗрӗслев секторӗн тата Информаци хӑрушсӑрлӑхне тивӗҫтерекен секторӑн ӗҫне йӗркелет.
* '''Министр ҫумӗ'''. Ку министр ҫумӗ Хысна учечӗпе отчетность управленин, Информаци системисен методологийӗн пайӗн тата Пурлӑхпа тивӗҫтерекен секторӑн ӗҫне йӗркелет.
* '''Министр ҫумӗ — Управлени ертӳҫи'''. Ку министр ҫумӗ Социаллӑ сфера отраслӗсемпе патшалӑх аппаратне финансланин бюджет политики управленийӗн ӗҫне йӗркелет.

Патшалӑх финанс тӗрӗслев управленийӗ, Право акчӗсен экспертиза пайӗ тата Ӗҫе йӗркелекен тата корпоративлӑ культурӑна аталантаракан пай тӳрремӗн министра пӑхӑнаҫҫӗ. Унсӑр пуҫне министрӑн пулӑшуҫи, пресс-секретарӗ тата мобилизаци ӗҫӗпе вӑрттӑн ӗҫ хучӗсене йӗркелекен тӗп специалист-эксперт пур.

== Министр пуканне йышӑннисем ==
Тӗрлӗ вӑхӑтра финанс министрӗн пуканне ҫак ҫынсем йышӑннӑ&lt;ref&gt;https://minfin.cap.ru/about/info/ministri-finansov-chuvashskoj-respubliki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240104202749/https://minfin.cap.ru/about/info/ministri-finansov-chuvashskoj-respubliki |date=2024-01-04 }}&lt;/ref&gt;:
*  [[Бочаров Александр Николаевич]] (07.07.1920 – 02.12.1920)
*  [[Крынецкий Иван Алексеевич]] (02.12.1920 – 21.09.1923)
*  [[Лаврентьев Тимофей Лаврентьевич]] (01.10.1923 – 13.03.1929)
*  [[Токсин Василий Иванович]] (01.04.1929 – 27.06.1930)
*  [[Ананьев Павел Ананьевич]] (29.03.1931 – 03.10.1933)
*  [[Марков Александр Иванович]] (28.02.1933 – 25.10.1936)
*  [[Захаров Иван Захарович]] (25.07.1937 – 17.03.1938)
*  [[Ерофеев Александр Павлович]] (31.07.1938 – 02.10.1938)
*  [[Семенов Федор Тимофеевич]] (04.10.1938 – 23.09.1942)
*  [[Золотников Иван Ильич]] (23.09.1942 – 23.01.1951)
*  [[Сомов Александр Васильевич]] (23.01.1951 – 01.09.1956)
*  [[Алексеев Георгий Алексеевич]] (01.10.1956 – 21.11.1961)
*  [[Иртышов Герман Иванович]] (21.12.1961 – 02.07.1975)
*  [[Гладков Аркадий Михайлович]] (07.07.1975 – 17.12.1979)
*  [[Ильин Владимир Ильич]] (01.02.1980 – 14.06.1988)
*  [[Арефьев Владимир Николаевич]] (14.06.1988 – 17.02.1992)
*  [[Смирнов Николай Васильевич]] (17.02.1992 - 24.12.2010)
*  [[Ноздряков Михаил Геннадьевич]] (31.01.2011 - 03.02.2014)
*  [[Енилина Светлана Александровна]] (23.02.2014 - 31.01.2020)
*  [[Ноздряков Михаил Геннадьевич]] (03.02.2020 - хальхи вӑхӑтччен)

==Вуламалли==

==Ӑнлантарусем==
{{Асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=22 Финанс министерствин официаллă сайчĕ]

[[Категори:Чăваш Республикин Министрсен кабинечĕ]]</text>
      <sha1>2vco8ps11vhgv22tqm6dpbbkjmnrtq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чечен Республики</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19938</id>
    <revision>
      <id>879428</id>
      <parentid>855615</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9989" sha1="6y69ebqwe670ux2xtvp4707yc24c3kl" xml:space="preserve">{{cleanup}}
'''Чечен Республики''' ({{lang-ce|Нохчийн Республик, Нохчийчоь}}, {{lang-ru|Чеченская Республика, Чечня}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н тытӑмӗнче республики&lt;ref&gt;Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ, 5 статья&lt;/ref&gt;, [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ|Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхне]] кĕрет.

Тĕп хули — [[Грозный]].

Раҫҫей субъекчӗсем [[Ингушети]]пе, [[Çурçĕр Осети]]пе, [[Ставрополь Ен]]ĕпе, [[Дагестан]]па тата ирӗк патшалӑх [[Грузи]]пе чикĕ тытать.

[[1922]] çулхи [[чӳк, 30]] йĕркеленĕ [[чеченсем]]пе [[ингушсем]] автономийӗ пек.

[[Ӳкерчĕк:Flag of Chechnya.svg|thumb|250px]]
[[Ӳкерчĕк:Coat of arms of Chechnya.svg|thumb|250px]]
[[Ӳкерчĕк:Map of Chechnya.svg|thumb|250px]]

== Тавралăхĕ ==
Чечен Республики [[Çурçĕр Кавказ]]ра вырнаçнă.

Паллă юханшывсем: [[Терек (юханшыв)|Терек]], [[Сунжа (юханшыв)|Сунжа]], [[Аргун (юханшыв)|Аргун]].

== Кун-çулĕ ==
{{main|Чечня кун-çулĕ}}

== Халăхĕ ==
{| class=&quot;standard&quot;
!Халăх ||Йышĕ [[2009]] çулта, &lt;br /&gt; пин çын 
|-
|[[Чеченсем]]|| 1 167,0 (95,0 %)
|-
|[[Вырăссем]]|| 40,0 (2,0 %)
|-
|[[Кумыксем]]|| 10,0 (0,5 %)
|-
|[[Аварсем]]|| 10,0 (0,5 %)
|-
|[[Ингушсем]]|| 5,0
|-
|[[Ногайсем]]|| 5,0
|-
|[[Турккăсем]]|| 2,0
|-
|[[Тутарсем]]|| 1,0
|-
|[[Ураххисем..|Урăххисем]]|| 10,0 
|-
|&lt;small&gt; 1000 ытла çын йышлă халăха кăтартнă &lt;/small&gt;
|}

=== Пурăну вырăнĕсем ===
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''10 пин ытла çын пурăнакан ял-хула'''&lt;br /&gt; 2008 çулхи авăн, 1 тĕлне
|-
|
&lt;table width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Грозный]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;250,0&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Бачи-Юрт]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;15,0 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Урус-Мартан]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;50,0&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Ойсхара]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;14,0 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Гудермес]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;45,5&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Мескер-Юрт]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;13,0 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Шали]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;45,0&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Гелдаган]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;12,1 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Аргун (хула)|Аргун]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;40,5&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Самашки]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;12,0 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Курчалой]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;23,4 &lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Майртуп]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;11,3  &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Автуры]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;20,3  &lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Алхан-Кала]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;11,0 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Гойты]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;17,5 &lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Ассиновская]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;11,0 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Ачхой-Мартан]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;17,0 &lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Кивĕ Атаги]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;10,5  &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Цоцин-Юрт]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;16,2  &lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Аллерой]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;10,2 &lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
  
&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;
* ''Çаван пекех пăхăр:'' '''''[[Чечня ял-хули]]'''''

=== Тĕн ===
Тĕп тĕнĕ — [[Суннитсем|суннит тĕслĕ ислам]].
* ''Çавăн пекех пăхăр:'' '''''[[Тейп]]'''''

== Административлă-территори пайланăвĕ ==
{{main|Чечен Республикин территори пайланăвĕ}}

== Патшалăх тытăмлăхĕ ==
Республикăн тĕп саккунĕ — [[Чечен Республикин конституцийĕ]].

== Политика ĕçченĕсем ==
* [[Кадыров Рамзан Ахматович|Рамзан Кадыров]]
* [[Кадыров Ахмад Абдулхамидович|Ахмад Кадыров]]
* [[Алханов Алу Дадашевич|Алу Алханов]]

== Чечня экономики ==

== Асăрхавсем ==

{{асăрхавсем}}

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Чечен вăрçи]]
* [[Главы Чечни после 1991 года]]
* [[Ичкери Чечен Республики]]
* [[Чечен патшалăх университечĕ]]

== Каçăсем ==
{{commonscat|Chechnya}}
* [http://chechnya.gov.ru/ Президент и Правительство Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030807164429/http://chechnya.gov.ru/ |date=2003-08-07 }}
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=20 Республика Чечня в справочнике-каталоге &quot;«Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504040817/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=20 |date=2008-05-04 }}
* [http://kavkaz.strana.ru/ Информационный канал Чеченская республика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323033930/http://kavkaz.strana.ru/ |date=2009-03-23 }}
* [http://www.chechnya.ru/ Информационное агентство Чечня.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130113237/http://chechnya.ru/ |date=2009-01-30 }}
* [http://www.chechnyafree.ru/ Новости, история, культура, традиции чеченцев, экономика]
* [http://www.minfinchr.ru/ Министерство финансов Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217122602/http://minfinchr.ru/ |date=2014-12-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20220630214936/http://chechnya.spektr.info/ Чеченская республика на Открытом портале Юга России]
* [http://grozny.moy.su/ Город Грозный. История г. Грозного. Фотографии, виртуальный музей, форум]
* [http://www.chechenpress.info/ichkeria/history/big/glava_4.shtml ИСТОРИЯ ЧЕЧЕНО-ИНГУШЕТИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212072726/http://chechenpress.info/ichkeria/history/big/glava_4.shtml |date=2009-02-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20110814130928/http://www.e-chechnya.ru/ Адресно-телефонный справочник Чеченской Республики]
* [http://map.e-chechnya.ru/ Интерактивная онлайн карта города Грозного] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227023839/http://map.e-chechnya.ru/ |date=2009-02-27 }}
* [http://www.chegu.ru/ Чеченский Государственный Университет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129161006/http://www.chegu.ru/ |date=2009-01-29 }}
* [http://aksakal.info/news/view/2378.html Интервью Президента Чеченской Республики Р.Кадырова агентству «Аксакал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416170622/http://aksakal.info/news/view/2378.html |date=2009-04-16 }}

{{Арамаçи}}
{{Чечен Республики}}
{{Çурçĕр Арамаçи федераци тăрăхĕ}}
{{Раççей Федераци субъекчĕсем}}
{{Арамаçи ту халăхĕсен конфедерацийĕ}}
{{Иран патшалăхĕсем}}

{{stub}}

[[Категори:Чечня|*]]</text>
      <sha1>6y69ebqwe670ux2xtvp4707yc24c3kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чернов Матвей Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20035</id>
    <revision>
      <id>879426</id>
      <parentid>768431</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="jiqgx8yz97votx5915lx21ky3gklig3" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Чернов}}
{{Çар ĕçченĕ
|ят     = Чернов Матвей Степанович
|çуралнă вăхăт  = [[1919]] çул, [[чӳк, 12|чӳкĕн 12-мĕшĕ]]  
|вилнĕ вăхăт    = [[1944]] çул, [[утă, 19|утăн 19-мĕшĕ]]
|çуралнă вырăн = [[Ямпак]] ялĕ  ялĕ&lt;br /&gt;[[Чĕмпĕр облаçĕн Малыкла районĕ|Малыкла районĕ]], [[Чĕмпĕр облаçĕ]], [[РСФСР]]
|вилнĕ вырăн   = Сунуплявы ялĕ, Латви ССР  
|ӳкерчĕк = 
|анлăш = 200px
|ӳкерчĕке ăнлантарни     = 
|витлев       =
|пăхăнулăх = {{Flagicon|USSR}} [[СССР]]
|хĕсмет çулĕсем    = 1939-1944
|хисеп         = {{СССР, Кĕçĕн сержант}}
|çар ăрачĕ     = пехота
|командăланă   = 
|чаç           =
|çапăçусем     = [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи]]
|чыславсем =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ылтăн Çăлтăр медалĕ}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ленин орденĕ}} {{!!}}  {{Мухтав орденĕ}}
{{!}}-
{{!}}}
|çыхăнусем =
|отставкăра = 
}}
'''Чернов Матвей Степанович''' (1914 çулхи чӳкĕн 12-мĕшĕ, [[Ямпак]] ялĕ, [[Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малыкла районĕ]], Чĕмпĕр облаçĕ — 1944-мĕш çулхи утă уйăхĕн 19-мĕшĕ, Сунуплявы ялĕ, [[Латви ССР]]) — Совет Союзĕн Паттăрĕ, чăваш.

==Кун-çулĕ==
1914-мĕш çулхи чӳкĕн 12-мшĕнче [[Чĕмпĕр облаçĕн Çĕнĕ Малыкла районĕ]]нчи [[Ямпак]] ялĕнче (халĕ — [[Çĕнĕ Малыкла]] ялĕн М.Чернов ячĕллĕ урамĕ&lt;ref&gt;[http://www.nmalykla.ulregion.ru/7421/8457/7199.html 12 ноября 2014 года исполняется 100 лет со дня рождения нашего земляка, Героя Советского Союза Матвея Степановича Чернова.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;) çуралнă.

1944-мĕш çулхи утă уйăхĕн 19-мĕшĕнче [[Латви]]ри Лудзены районĕнчи Рундены ялĕ патĕнче Ахметгалин [[взвод]]не (вĕсем шутĕнче Чернов кĕçĕн сержант та пулнă) тăшмансем ункăна илнĕ.  11 салтак нумай вăхăт хушши хăйсенчен нумай хут пысăкрах шутлă гитлеровецсемпе çапăçнă. Икĕ уринчен тата кăкăрĕнчен аманнă Чернов виличченех ятсăр сăрт çине тапăнакан тăшманчене автоматран пенĕ. 

Сăрта тăшмансене паман, хамăр çар киличчен тытса тăнă. Çавăнпа çак çапăçура пулнă 11 салтака та Совет Союзĕн Паттăрĕ ятне панă.

== Чыславсем ==
*Мухтав орденĕ - [[1944]].
* [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]] - [[1945]].
* [[Рига]] хулин хисеплĕ гражданинĕ.
* Çĕнĕ Малыкла вăтам шкулне унăн ятне панă.
== Вуламалли ==
* [[Тимĕрçенсем Ваççа Аниççи]]. &quot;Атăл каччи&quot;. [[Поэма]].
* Еграшкина, Нина. [https://web.archive.org/web/20191113184249/http://kanash.su/1973.html Матвей Чернов – Упамсар мухтавĕ!] — Канаш хаçат (Чĕмпĕр), 1313-мĕш (2015.04.23) кăларăм.

==Каçăсем==
* {{Warheroes|id=3924}}
* [http://nm-school.narod.ru/chernov.htm Кун-çулĕ]

&lt;!--Categories--&gt;
{{DEFAULTSORT:Чернов,Матвей,Степанович}}
[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:Чӳкĕн 12-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:1914 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Утăн 19-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:1944 çулта вилнисем]]
[[Категори:Ленин орден кавалерĕсем]]
[[Категори:Совет Союзĕн Паттăрĕсем]]</text>
      <sha1>jiqgx8yz97votx5915lx21ky3gklig3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдинбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20087</id>
    <revision>
      <id>879474</id>
      <parentid>873674</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24328" sha1="3dartbxpwm4weajxejjoj56xmqz09qn" xml:space="preserve">{{пĕлтерĕшсем}}
{{ПВ
 |статус                  = Хула
 |чăвашла ячĕ             = Эдинбург 
 |тăван ячĕ               = {{lang-en|Edinburgh}}, &lt;br&gt; {{lang-gd|Dùn Èideann}}, {{lang-sco|Edinburgh}}
 |ӳкерчĕк                 = Glasgow Montage.png
 |патшалăх                = Аслă Британи
 |герб                    = Arms of Edinburgh.png
 |ялав                    = Flag of Edinburgh.svg
 |герб анлăшĕ             = 
 |ялав анлăшĕ             = 
 |lat_dir                 = N|lat_deg = 55|lat_min = 57|lat_sec = 00
 |lon_dir                 = W|lon_deg = 03|lon_min = 11|lon_sec = 55
 |регион тĕсĕ             = Регион
 |регион                  = Шотланди
 |регион тапăлра          = Шотланди
 |район тĕсĕ              = Шотланди тăрăхĕсем{{!}}Тăрăх
 |район                   = Сити-оф-Эдинбург
 |район тапăлра           = Сити-оф-Эдинбург
 |шалти пайлану           = 21 администрациллĕ тăрăх 
 |пуçлăх тĕсĕ             = Лорд-мэр
 |пуçлăх                  = Роджер Люмонт
 |никĕсленĕ вăхăт         = XVII ĕмĕр
 |пĕрремĕш асăну          = 
 |малтанхи ятсем          = 
 |статус                  = 
 |лаптăк                  = 118
 |çӳллĕш тĕсĕ         = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ  = 47
 |климат              = 
 |официаллă чĕлхе     = 
 |официаллă чĕлхе-ref = 
 |пурăнан халăх       = 488 100
 |çырав çулĕ         = 2016
 |йышлăх             = 4140
 |агломерацире пурăнан халăх = 507 170  
 |наци йышĕ          = 
 |конфесси йышĕ      = 
 |этнохороним        = эдинбургсем
 |вăхăт тăрăхĕ       = +0
 |DST                = пур
 |телефон кочĕ       = 0131
 |почтă индексĕ      = EH1-EH13, EH14, EH15-EH17
 |автомобиль кочĕ    = SA-SJ
 |идентификатор тĕсĕ = 
 |цифрăллă идентификатор  = 
 |категори Commons-ра  = 
 |сайт               = http://www.edinburgh.org/
 |сайт чĕлхи         = en
}}
[[File:EdinburghMontage.png|thumb|300px]]
'''Эдинбу́рг''' ({{lang2|en|sco|Edinburgh}} — ''[ˈɛdɪnˌbrə] пек вуланать, {{lang-gd|Dùn Èideann}} — '' [tuːn ˈeːtʃən] пек вуланать) — [[Шотланди]] тĕп хули, калăпăшĕпе иккĕмĕш хула, пĕр ятлă облаçĕн администраци центрĕ.

Шотландин тухăç тинĕс хĕрринчи ([[Вăта Шотланди айлăмĕ]]н çĕрĕнче) [[Ферт-оф-Форт]] кӳлмекĕн кăнтăр çыранĕнче вырнаçнă.  [[1437]] çултанпа Шотланди тĕп хули.

Хулара [[Эдинбург университечĕ]] вырнаçнă. Эдинбург районĕсене — Ватă хулапа Çĕнĕ хулана — [[1995]] çулта [[ЮНЕСКО]] йĕркеленӳлĕхĕн [[Тĕнче кăнарлăхĕ]] йышне кĕртнĕ. [[2001]] çулхи халăх çыравĕпе, Эдинбургра  468 070 çын пурăннă.

[[Çурла]]ра хулара тĕнчипе паллă пысăк темиçе темăллă [[Эдинбург фестивалĕ]] иртет. Çак вăхăта хулари халăх йышĕ çулçӳревçĕсем пухăннипе икĕ хутчен ӳсет. Туллипе каласан, Эдинбурга çулсерен 13 млн яхăн çулçӳревçĕ килсе курать, çакна пула вăл [[Аслă Британи]]ре ([[Лондон]] хыççăн) иккĕмĕш çулçӳрев паллă вырăнĕ шутланать.

== Этимологи ==
Хула ячĕ [[Гододин]] патшалăхĕнчи авалхи [[Бриттсем|бриттсен]] çĕрĕнче ларнă ''Din Eidyn'' [[Бретон чĕлхи|бретон]] карманĕнчен— ''Эйдин карманĕ'' — пулса тухать. [[Ӳкерчĕк:Edinburgh castle, 2005.png|thumb|350px|Мăн [[Эдинбург карманĕ]]н сăнĕ.]]

[[VI ĕмĕр|VI]] ĕмĕрте [[анкăл-саксăсем]] [[Кельтсем|кельт]] территорине çĕнтерсе илсен, кармана çĕнĕлле ''Edin-burh'' теме тытăннă. Хăшпĕр тĕпчевçĕсем шутланипе, çак палăрту ''Эдвин карманĕ'' тени пулать (''Edwin’s fort''), тĕпĕнче [[VII ĕмĕр]]те астулра ларнă [[Нортумбри]] патшин [[Эдвин (Нортумбри патши)|Эдвинăн]] ячĕ выртать, пулас. Çапах та, çакăн пек шухăшлани тĕрĕсех мар пуль, меншĕн тесен ячĕ Эдвин тăрăна керичченех улшăннă пулнă.

== Кун-çулĕ ==
[[Ӳкерчĕк:Hereford_Mappa_Mundi_detail_Britain.jpg|left|220px|thumb|Эдинбург [[Вăтам ĕмĕрсем|вăтамĕмĕрлĕхри]] [[XIV ĕмĕр|XIV]] ĕмĕр картти çинче (çӳлти сулахай кĕтесре)]]

== Паллă янташсем ==
[[Ӳкерчĕк:Tony_Blair_in_2002.jpg|100px|thumb|right|Тони Блэр]]
[[Ӳкерчĕк:Shirley_Manson_Performing_Live.jpg|100px|thumb|right|Ширли Мэнсон]]
* [[Мэнсон Ширли|Ширли Мэнсон]] ([[1966]]) — вокал, гитара, текстсем тата [[Garbage]] ушкăнăн пичĕ-сăнĕ
* [[Александр Грейам Белл|Александр Белл]] ([[1847]]—[[1922]]) — ăслайçă, телефоние никĕс хураканĕ
* [[Блэр Тони|Тони Блэр]] ([[1953]]) — Асла Британи [[премьер-министр]]ĕ
* [[Дойг Питер]]) — британи ӳнерçи, асамлă реализмра ĕçлет
* [[Инглис Генри Дэвид]] ([[1795]]—[[1835]]) — акăлчан çыравçи
* Сэр [[Артур Конан Дойл]] ([[1859]]—[[1930]]) — паллă çыравçă, [[Шерлок Холмс]] çинчен [[детектив]] романĕсен авторĕ
* Сэр [[Шон Коннери]] ([[1930]]) — паллă [[киноартист]] тата [[продюсер]], [[Джеймс Бонд]] рольне выляканĕ
* [[Максвелл Джеймс Клерк|Джеймс Клерк Максвелл]] ([[1831]]—[[1879]]) — [[физик]], классика [[электродинамика]] пайне никĕслекенĕ
* [[Нокс Джон|Джон Нокс]] ([[1513]]—[[1572]]) — тĕн ĕçченĕ, Шотландире [[Пресвитерианлăх|пресвитери чиркĕвне]] йĕркелекенĕ
* [[Роулинг Джоан Кэтлин|Джоан Роулинг]] ([[1965]]) — хальхи çыравçă, [[Гарри Поттер]] çинчен [[Роман (жанр)|романĕсен]] авторĕ
* Сэр [[Скотт Вальтер|Вальтер Скотт]] ([[1771]]—[[1832]]) — тĕнчипе паллă çыравçă
* [[Адам Смит]] ([[1723]]—[[1790]]) — экономист, хальхи [[экономика теорийĕ|экономика теорине]] никĕслекенĕ
* [[Спарк Мюриэл|Мюриэл Спарк]] ([[1918]]—[[2006]]) — паллă британи хĕрарăм-романист
* [[Стивенсон Роберт Льюис|Роберт Льюис Стивенсон]] ([[1850]]—[[1894]]) — çыравçă тата [[сăвăç]], приключени романĕсемпе повеçсен авторĕ
* [[Мария Стюарт|Мария I Стюарт]] ([[1542]]—[[1587]]) — Шотланди арăм патши
* [[Уэлш Ирвин|Ирвин Уэлш]] ([[1958]]) — хальхи палла çыравçă
* [[Хаттон Джеймс|Джеймс Хаттон]] ([[1726]]—[[1797]]) — [[натуралист]]-[[геолог]], [[плутонизм]]а никĕслекенĕ
* [[Юм Давид|Давид Юм]] ([[1711]]—[[1776]]) — [[философ]], шотланди Çутĕç ĕçченĕ

== Климат ==
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;90%&quot; style=&quot;margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size: 90%;&quot;
|-
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|'''Климат таблици''' &lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;[http://www.worldweather.org/010/c00033.htm World Meterological Organization]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Кăрлач]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Нарăс]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Пуш]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Ака]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Çу]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Çĕртме]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Утă]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Çурла]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Авăн]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Юпа]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Чӳк]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[Раштав]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Çулта
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Кунри чи çӳллĕ вăтам температура (°C)
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|6.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|6.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|11.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|14.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|17.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|18.8
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|18.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|6.9
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|12.1
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Кунри чи пĕчĕк вăтам температура (°C)
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|0.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|0.0
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|1.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|3.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|5.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|10.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|10.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|8.4
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|5.9
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|2.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|0.9
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|4.8
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Вăтам нӳрĕк (мм)
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|57
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|42
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|51
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|41
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|51
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|51
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|57
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|65
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|67
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|65
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|63
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|58
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|668
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|Çумăрлă кунсен вăтам шучĕ
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|17.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.6
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|14.0
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|14.4
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|13.1
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|15.2
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.5
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.7
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|16.3
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|182.8
|-
|}

== Халăх ==

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;90%&quot; style=&quot;margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size: 90%;&quot;
|-
|colspan=11 bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|'''Эдинбургри халăх йыш улшăнăвĕ &lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;Хыпарсене [[Лит (хула)|Лит]] хула халăхне те кĕртнĕ&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; [[1755]] — [[2005]] çç. тапхăрĕнче''' &lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;[http://download.edinburgh.gov.uk/Census_City_Trends/Citytrends.pdf City of Edinburgh Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050519052559/http://download.edinburgh.gov.uk/Census_City_Trends/Citytrends.pdf |date=2005-05-19 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;[http://www.edinphoto.org.uk/1_edin/1_edinburgh_history_-_dates_population.htm Edinphoto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012161004/http://www.edinphoto.org.uk/1_edin/1_edinburgh_history_-_dates_population.htm |date=2008-10-12 }}&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; 
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1755]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1791]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1811]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1821]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1831]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1841]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1851]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1861]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1871]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1881]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1891]]
|-
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|57 195
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|81 865
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|82 624
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|112 235
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|136 054
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|138 182
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|160 511
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|168 121
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|196 979
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|228 357
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|261 225
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1901]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1911]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1921]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1931]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1951]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1961]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1971]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1981]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1991]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[2001]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[2005]]
|-
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|316 837
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|320 318
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|420 264
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|439 010
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|466 761
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|468 361
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|453 575
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|425 575
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|418 914
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|448 624
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|457 830
|-
|}

[[Халăх çыравĕ]]пе Эдинбургра [[2001]] çулта 448 624 çын пурăннă. [[2005]] çулта çак шут, Шотланди граждан тытăмĕн тĕп департаменчĕн хаклавĕпе, 457 830 çынна çитет, çав шутран 48 % (220 094 çын) арçын тата 52 % (237 736 çын) — хĕрарăм.

== Экономика ==
[[Ӳкерчĕк:Bank_of_Scotland_HQ.jpg|thumb|right|180px|Шотланди Банкĕн пуç оффис çурчĕ]]
Эдинбург — Аслă Британин экономика енчен вăйлă аталаннă районсенчен пĕри. Экономика ӳсĕмĕ [[1999]] çулта пуçланать, ун чухне [[Шотланди парламенчĕ|Шотланди парламентне]] çĕнĕрен йĕркеленĕ, çакăн хыççăн хулара правительство çурчĕсене нумай туса хунă, халăх валли чылай ĕç вырăнĕ тупăннă.


Эдинбургăн чи мала аталаннă [[экономика|экономики]] — [[сфера услуг]], тĕплĕнрех  [[çулçӳревлĕх]], банк ĕçĕ, [[çутĕç]] тата кăткăс технологисем. [[1695]] çулта Шотланди парламенчĕн йышăнăвĕпе [[Шотланди Банкĕ|Шотланди Банкне]] йĕркеленĕ. Халĕ вăл [[HBOS]] [[Холдинг компанийĕ|холдинг компанине]] кĕрет, унăн пуç офисĕ Эдинбургра вырнаçнă. [[Шотланди патша банкĕ|Шотланди патша банкне]] патша хушăвĕпе [[1747]] çулта никĕсленĕ, паянкун вăл [[пасар капитализацийĕ|пасар капитализаципе]] тĕнче рейтингĕпе пиллĕкĕмĕш вырăнта шутланать. 
[[Ӳкерчĕк:Caledonian_Brewery.jpg|left|180px|thumb|Caledonian Brewery сăра пĕçерекен савучĕ]]

== Транспорт ==
[[Ӳкерчĕк:Edinburgh_Airport_Control_Tower.jpg|180px|thumb|rightЭдинбург аэропорчĕн |[[диспетчер турулĕ]]]]
''Тулли статья: [[Эдинбургăн транспорт системи]]''
Эдинбург — Шотландин тĕп транспорт çыххи тата хĕвеланăç-вăта пайĕн чукун çул центрĕ.

== Этеплĕх ==

=== Музейсем ===

== Тăванлă хуласем ==
{| border=&quot;0&quot;
|valign=&quot;top&quot;|
* {{flagicon|Canada}} [[Ванкувер]] ([[Канада]])
* {{flagicon|New Zealand}} [[Данидин]] ([[Çĕнĕ Зеланди]])
* {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]] ([[Украина]])
* {{flagicon|Poland}} [[Краков]] ([[Польша]])
* {{flagicon|Germany}} [[Мӳнхен]] ([[Германи]])
* {{Раççей ялавĕ}} [[Санкт-Петербург]], [[Раççей]] ([[1995]])
|valign=&quot;top&quot;|
* {{flagicon|France}} [[Ницца]] ([[Франци]])
* {{flagicon|Denmark}} [[Ольборг]] ([[Дани]])
* {{flagicon|the United States}} [[Сан-Диего]] ([[АПШ]])
* {{flagicon|China}} [[Сиань]] ([[Китай]])
* {{flagicon|Italy}} [[Флоренци]] ([[Итали]])
|}

== Фотографисем ==
&lt;div style=&quot;font-size: 90%&quot;&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:Edinburgh_New_Town.jpg|&lt;center&gt;Çĕнĕ хула архитектури&lt;/center&gt;
Image:Edinburgh_Burns_Monument.jpg|&lt;center&gt;[[Бёрнс Роберт|Роберт Бёрнс]] монуменчĕ&lt;/center&gt;
Image:Edinburgh_Walter_Scott.jpg|&lt;center&gt;[[Скотт Вальтер|Вальтер Скотт]] палăкĕ&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Каçăсем ==

=== Çулçӳрев ===

* [http://www.edinburghguide.com/ EdinburghGuide.com] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Хулари çул кăтартаканĕ
* [http://www.youredinburgh.info/ YourEdinburgh.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304133326/http://www.youredinburgh.info/ |date=2009-03-04 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Хулари çул кăтартаканĕ
* [http://www.edinburghairport.com/ Эдинбургский аэропорт] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Рейс расписанийĕ, билетсене илсе хумалли

=== Паллă вырăнсем ===

* [http://www.cac.org.uk/ Эдинбург музейĕсемпе галерейисем] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.nationalgalleries.org Эдинбург галерейисем] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburgholdtown.org.uk/ Эдинбургăн ватă хули] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430052313/http://www.edinburgholdtown.org.uk/ |date=2009-04-30 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Кун-çулĕ, лавккасем, хăна çурчĕсем, пабсем тата урăх.
* [http://www.roe.ac.uk/ Эдинбург патшалăх обсерваторийĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburghzoo.org.uk/ Эдинбург зоопаркĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.rbge.org.uk/ Эдинбург патшалăх ботаника сачĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [https://web.archive.org/web/20101112193618/http://www.royalmile.com/ Патшалăх милĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt; Эдинбургăн кун-çуллĕ тĕп урамĕ

=== Фестивальсем ===

* [http://www.eif.co.uk/ Эдинбургри тĕнче ӳнер фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edfilmfest.org.uk/ Эдинбургри тĕнче кинофестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburghjazzfestival.co.uk/ Эдинбургри тĕнче джазпа блюз фестивалĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220702115716/http://edinburghjazzfestival.co.uk/ |date=2022-07-02 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edbookfest.co.uk/ Эдинбургри тĕнче кĕнеке фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.sciencefestival.co.uk/ Эдинбургри тĕнче ăслăх фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edfringe.com/ Фестиваль Edinburgh Fringe] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.eief.co.uk/ Эдинбургриинтерхастар кану фестивалĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edintattoo.co.uk/ Эдинбургри çар оркестрĕсен парачĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburghshogmanay.org/ Hogmanay — шотланди Çĕнĕ çулĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120802082650/http://www.edinburghshogmanay.org/ |date=2012-08-02 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.edinburgh-festivals.com/ Эдинбургăн пур фестиваль сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812011011/http://www.edinburgh-festivals.com/ |date=2007-08-12 }} &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;

=== Çутĕç ===

* [http://www.ed.ac.uk/ Эдинбургский университет] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Heriot-Watt_University Хериот-Ватт университечĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.eca.ac.uk/ Эдинбург ӳнер колледжĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.rcsed.ac.uk/ Эдинбургри патшалăх хирурги колледжĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [http://www.rcpe.ac.uk/ Эдинбургри патшалăх медицина колледжĕ] &lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;'''([[Акăлчан чĕлхи|акăлч.]])'''&lt;/span&gt;
* [[Эдинбург бизнес шкулĕ]]

=== Храмсем ===
[[Эдинбург собор мечетĕ|Собор мечетĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{Аслă Британин сити статуслă муниципаллă йĕркеленĕвĕсем}}
{{Ганза}}
{{Scotland-geo-stub}}

[[Категори:Эдинбург]]
[[Категори:Шотланди хулисем]]</text>
      <sha1>3dartbxpwm4weajxejjoj56xmqz09qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Тетелĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21012</id>
    <revision>
      <id>879407</id>
      <parentid>876124</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29150" sha1="9t9bi76apoi7wfqwxme37gqub1g6ehq" xml:space="preserve">{{cleanup}}
'''Чăваш интернечĕ''' е '''Чăваш тетелĕ''' (Чăвашнет) — интернетри чăваш чĕлхеллĕ сайтсем.

Чăваш тетелне Чăваш Патшалăх чĕлхипе йĕркелесе янă. Унта чăвашсем тата чăваш этносĕ çинчен кĕртсе панă.

Енчен те Чăвашла çырнă интернет сайтсем пур пулсан, вĕсене вара тĕрлĕ йышши çĕр-шывран та тупма пулать. Чăваш интернетне пĕтĕм тĕнче шайĕн сайтне кăна мар, паллах тĕрлĕ тĕслĕ интернетăн сервиссем, чăваш чĕлхипе калаçма тата усă курма, чĕваш чĕлхиллĕ мультимедийлă хатĕрсене кама та пулсан куçарса е сыхласа хăварма пулать. Тĕрлĕрен чăваш чĕлхиллĕ интернетпа пĕтĕм тĕнче шайĕнчи чăвашла калаçакан çынсем усă кураççĕ.

Сайт уçасшăн пулсан хостингпа домен кирлĕ, тӳлемесĕр хостинг рекламапа кăна пулать, сайчĕ килти хостинг çинче пулсан та интернетпа çутăшăн тӳлемелле.

Сайтне хостинг çинче ftp клиентпа я Подключение к удаленному рабочему столу-па вырăнаçтараççĕ.

Cайчĕ html файлпа php скриптран тăма пултарать.

Докуменчĕ, тексчĕ UTF-8 пулмалла:

HTML 4.01

&lt;meta http-equiv=&quot;Content-Type&quot; content=&quot;text/html; charset=utf-8&quot;&gt;

HTML 5

&lt;meta charset=&quot;utf-8&quot;&gt;

XHTML

&lt;?xml version=&quot;1.0&quot; encoding=&quot;UTF-8&quot;?&gt;

&lt;meta charset=&quot;utf-8&quot;/&gt;

== Ячĕ ==
[[Ӳкерчĕк:Adv chavashtet.png|thumb|«Чăваштет» ят сайтăн офлайн [[янрав]]ĕнче ([[2006]] çул, çуркунне)]]

== Кун-çулĕ ==
* 1990 çулхи [[авăн, 19]] — «[[Релком]]па» «[[Демос (провайдер)|Демос]]» Soviet Unix Users Group ([[SUUG]]) ячĕпе '''[[.su]]''' домена регистрацилеççĕ&lt;ref&gt;[http://netoscope.narod.ru/news/2000/09/19/312.html Рунет каçалăкĕ: 10 çул каялла финн Петри Ойала .su домена регистрациленĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102191207/http://netoscope.narod.ru/news/2000/09/19/312.html |date=2014-01-02 }}&lt;/ref&gt; (SU, {{lang-en|Soviet Union}} — Совет Союзĕ).
* 1996 çулхи чӳк уйăхĕ — Чăваш Республики Президенчĕн Администрацин тетел-порталĕ CAP.ru;
* — пĕрремĕш чăвашла тĕн ӳкĕтĕллĕ веб-страницăсем: Иегова Свидетелӗсен официаллӑ сайчӗ&lt;ref&gt;[http://jw.org/cv Иегова Свидетелӗсен официаллӑ сайчӗ]&lt;/ref&gt;.
* 2002 — [[Юникод]] символĕсен таблицин 3.2 версине чăваш кириллици сасă паллисене Ӑ ӑ, Ӗ ӗ, Ҫ ҫ , Ӳ ӳ компьютер символĕсене куçарнĕ&lt;ref&gt;[http://www.belti.ru/peoples/unicode.html Кириллические буквы стандарта Unicode]&lt;/ref&gt;.
* 2004 çулхи пуш уйăхĕ — «Аналитический сайт о чувашском» уçăлать, ун çумĕнче чăваш чĕлхипе калаçмалли канашлу ĕçлет&lt;ref&gt;[http://www.chuvash.ru/ Аналитический сайт о чувашском]&lt;/ref&gt;.
* 2005 çулхи кăрлач, 7 —  «НА-СВЯЗИ.ru» сайтра «Чăваш чĕлхи» канашлу уçăлать&lt;ref&gt;[http://forum.na-svyazi.ru/ Форумы «НА-СВЯЗИ.ru»]&lt;/ref&gt;.
* 2005 çулхи çурла, 25 — тетелре «[[Ethnicradio.net]]» чăвашла пĕрремĕш тетел-радиостанцине ĕçе кĕртнĕ&lt;ref name=&quot;Чувашская радиостанция&quot;&gt;[http://www.ethnicradio.net/radio.php?p=8200&amp;t=%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F Чувашская радиостанция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127034827/http://www.ethnicradio.net/radio.php?p=8200&amp;t=%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=2024-11-27 }}&lt;/ref&gt;.
* 2005 çулхи авăн, 7 — «Чăваш халăх сайчĕ» хутлăхĕнче канашлу уйрăмне уçнă&lt;ref name=&quot;Чăваш халăх канашлăвĕ&quot;&gt;[http://forum.chuvash.org/ Чăваш халăх канашлăвĕ]&lt;/ref&gt;.
* 2006 çулхи кăрлач, 27 — Чăваш Тетелĕ пирки чăвашла статья тухать. [[Сувар (хаçат)|«Сувар»]] хаçатра «Чăваш Интернечĕ: малашлăха пĕрле утар» ({{lang-cv|Чувашский Интернет: шаг в будущее}}) Ikăruk-па куçа-куçăн калаçăва вырнаçтарнă&lt;ref&gt;Чăваш Интернечĕ: малашлăха пĕрле утар  // Сувар, 2006 ç. кăрлач 27-мĕшĕ&lt;/ref&gt;.

Пĕрремĕш чăваш тетел-пĕрлĕхĕ 2005 çулта «Чăваш халăх сайчĕн»&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/e/d09fc495d180d0bbc495d185 пĕрлĕхĕ]&lt;/ref&gt; канашĕнче чăмăртанать.

Вырăс чĕлхиллĕ [[Одноклассники.ru]], [[В Контакте]] [[Социаллă эреш (тетел)|социаллă эрешĕсем]] йĕркеленнĕ хыççăн çĕнĕ чăваш [[тетелри пĕрлĕх]]сем çуралаççĕ. Сăмахран, [[Одноклассники.ru]] порталĕнче «Чăваш Ен – пирĕн тăван ен», «Аякри чăвашсем», «Тутарстан чăвашĕсем», «Елчек Ен», mail.ru — «Элĕк районĕ», ушкăнсем чăмăртаннă.

=== Хронологи ===
* 2009 çулхи пуш, 12 — Ведомствăсен чăваш чĕлхи комиссин ларăвĕнче, Н. А. Плотников, В. Ю. Андреев тата И. В. Алексеев доклачĕсене итлесе, электронлă [[кириллица]] çинчи [[Чăваш алфавичĕ|чăваш çырулăхĕнче]] [[Юникод]] кодĕсене: ă (U+0103), Ă (U+0102), ĕ (U+0115), Ĕ (U+0114), ç (U+00E7), Ç (U+00E7), ÿ (U+00FF), Ϋ (U+0178)&lt;ref&gt;[http://comissi.chv.su/ru/node/22 Протокол заседания Межведомственной комиссии по чувашскому языку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110415043837/http://comissi.chv.su/ru/node/22 |date=2011-04-15 }}&lt;/ref&gt;, т. с. [[Ă (латиница)|Ă ă]], [[Ĕ (латиница)|Ĕ ĕ]], [[Ç (латиница)|Ç ç]], [[Ÿ (латиница)|Ÿ ÿ]] [[латиница]] сасă паллисене усă курма сĕннĕ.

== Аудитори ==
Чăваш Тетелĕн пĕтĕмĕшле пулма пултаракан аудиторийĕ 2 млн. çынна яхăн шутланать.

== Йĕркелӳсем ==

=== Раççей Федерацин субъекчĕсен патшалăх влаçĕн органĕсем===

==== Чăваш Республикин патшалăх влаçĕн органĕсем ====

===Архивсем===
Чăваш чĕлхипе çырнă публикацисене «[[Чăваш Ен архивĕсем]]»&lt;ref&gt;[http://www.archives21.ru/publication.aspx Публикации на сайте «Архивы Чувашии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926144755/http://www.archives21.ru/publication.aspx |date=2009-09-26 }}&lt;/ref&gt; сайтра тупма пулать.

=== Массăллă хыпар хатĕрĕсем ===
Чăваш офлайн хаçачĕсен чылайрахăшĕн онлайн-версисем&lt;ref&gt;[http://hypar.ru/ Чăваш республикин «Хыпар» хаçачĕ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://suvar.su/ Сувар — Тутарстан Республикинчи чăвашсен  обществăпа политика хаçачĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308140635/http://suvar.su/ |date=2009-03-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sites.google.com/site/peterchuvash/ Питĕр чăвашĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224214723/http://sites.google.com/site/peterchuvash/ |date=2011-12-24 }}&lt;/ref&gt; пур.

Чăваш Республикин муниципаллă ял-хуçалăх районĕсен официаллă сайчĕсенче &lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/default.asp?gbranch_id=2 Каталог сайтов Муниципальных районов Чувашской Республики]&lt;/ref&gt; çĕнĕ хыпарсене [[HTML]] форматпа, çаплах район хаçачĕсен хыпарĕсене [[PDF]] форматпа&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/list2/view/02SV_PUBLICATION_OV/main.aspx?gov_id=93 PDF версии газет «Тăван ен» и «Кугеси плюс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227052235/http://gov.cap.ru/list2/view/02SV_PUBLICATION_OV/main.aspx?gov_id=93 |date=2007-12-27 }}&lt;/ref&gt; вырнаçтараççĕ. Хăшпĕр районсен хаçачĕсен харпăр сайчĕсем&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/main.asp?govid=591 РГУ «Редакция Чебоксарской районной газеты «Тăван Ен»]&lt;/ref&gt; пур.

Мĕнпур тĕнчери Викимедиа уçлăхĕнче [[Викихыпар]] чăваш уйрăмне  &lt;ref name=&quot;Викихыпар&quot;&gt;[http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wn/cv Викихыпар]&lt;/ref&gt; уçас ĕç пырать.

== Тетел пурлăхĕсем ==
Çак уйрăмра Чăваш Тетелĕн пысăк информаци ресурсĕсем пирки каласа кăтартнă.

=== «[[Фонд Викимедиа]]»===

====[[Чăваш Википедийĕ]]====
[[File:Page19 from Presentation State of the Wiki.png|right|300px|thumb|Джимми Уэйлс презентацинчи слайд]]
[[Чăваш тетелĕ|Тетелри чăваш уçлăхĕн]] чи пысăк сайчĕ [[Википеди]]н чăваш уйрăмĕ шутланать.  Википедие никĕслекен [[Джимми Уэйлс]] «[[Фонд Викимедиа|Викимедиа фончĕн]]» çулсерен иртекен [[Викимани]] тĕнчери конференцинче (2009 çулта) [[Чăваш Википедийĕ]] тĕслĕхĕпе епле  Википеди çухалма пуçланă чĕлхесене пулăшма пултарнине кăтартнă&lt;ref&gt;[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/strategy/e/eb/State_of_the_Wiki.pdf State of the Wiki. Презентация Джимми Уэйлса на «Викимания 2009»]&lt;/ref&gt;.

Чăваш Википедин [[Википеди:Администраторсем|администраторĕ]] статусне виçĕ хутшăнакана тивĕçтернĕ&lt;ref&gt;[http://cv.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AF%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%C4%83:ListUsers&amp;group=sysop Хутшăнакансен ят-йышĕ. Ушкăн: Администраторсем]&lt;/ref&gt;:
* [[Хутшăнакан:Chavash|Chavash (Мирон Толи)]] 
* [[Хутшăнакан:PCode|PCode (Николай Плотников)]] 

Чăваш Википедине чылай статья çырса кĕртнĕскерсем:
* [[Хутшăнакан:Viktor|Viktor]] — [https://gdb.rferl.org/60B0B91D-9534-41CD-A131-37FDF845459B_w1023_r1_s.jpg Чăваш Википединче администратор]
* [[Хутшăнакан:PCode|PCode]] — (Николай Плотников)

====Чăваш Викикĕнеки ====
[[Викикĕнеке]]ре» &lt;ref&gt;[http://cv.wikibooks.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%C4%83 Викикĕнеке]&lt;/ref&gt; чăваш чĕлхипе вĕрентӳ кĕнекисене çыраççĕ. Сайтăн халлĕхе администратор çук.

Хальхи саманта Чăваш Викикĕнеке сайтĕнче çак ĕçсене хайлаççĕ:
* Шупашкар;
* Чăваш чĕлхинче миçе падеж?
* Тĕрĕсем;
* Тутлă апат-çимĕç;
* Интернетра информаци шыравĕ;
* Joomla! вĕрентекен кĕнеке;
* MediaWiki вĕрентекен кĕнеке;
* Интернета валли текст: тĕрĕс çырасси;
* Массăллă информаци хатĕрĕсен техника тата технологийĕ;
* Чăвашсен авалхи уявĕсем тата ӳнерĕ;
* Чăваш чĕлхи: аваллăхран малашлăха.

==== Чăваш Викихыпарĕ ====
[[Викихыпар]] чăваш уйрăмĕ ({{lang-cv|Викихыпар}}) халлĕхе [[Викиинкубатор]]та&lt;ref name=&quot;Викихыпар&quot;/&gt;.

====Чăваш Вулавăшĕ====
[[Вулавăш]]ăн чăваш уйрăмĕн тĕп страницисене тума пуçланă&lt;ref&gt;[http://wikisource.org/wiki/Тĕп_страница:Чăваш Викивулавăш]&lt;/ref&gt;.

===«[[ChuvashOrg|Chuvash.org]]» домен зони сайчĕсем===
[[Ӳкерчĕк:Chuvash-org-jalave.gif|thumb|350px|Chuvash.org пĕрлĕхĕн ялавĕ]]
«Chuvash.org» домен зонин пуçламăш сайтне 2005 çулхи çурла уйăхĕнче Николай Плотников хута янă.

* Чăваш халăх сайчĕ»&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/ Чувашский народный сайт]&lt;/ref&gt;
* «Чăваш халăх сайчĕн» Паллашу кĕтесĕ&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/pallashu/ Chuvash.org çинчи паллашусем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324091619/http://chuvash.org/pallashu |date=2010-03-24 }}&lt;/ref&gt;.
* Электронлă сăмахсар&lt;ref&gt;[http://samahsar.chuvash.org/ Электронлă сăмахсар]&lt;/ref&gt;
* Электронлă вулавăш&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/lib/ «Чăваш халăх сайчĕн» электронлă вулавăш]&lt;/ref&gt;
* Галерейă «Чăваш тĕнчи — Чувашский мир»&lt;ref&gt;[http://gallery.chuvash.org/main.php Фотогалерея «Чăваш тĕнчи — Чувашский мир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091112132030/http://gallery.chuvash.org/main.php |date=2009-11-12 }}&lt;/ref&gt;.
* Чăваш халăх канашлăвĕ&lt;ref name=&quot;Чăваш халăх канашлăвĕ&quot;/&gt;
* Педканаш &lt;ref&gt;[http://pedkanash.chuvash.org/ Педканаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003111346/http://pedkanash.chuvash.org/ |date=2017-10-03 }}&lt;/ref&gt;

=== «CAP.ru» домен зонин сайчĕсем ===
«CAP.ru» домен зони йышне Чăваш Республикин патшалăх тата муниципаллă влаç органĕсен, [[Чăваш Республикин наци радиовĕ]]н, çаплах Чăваш Республики влаçĕн органĕсен «CAP.ru» официаллă порталĕнче вырнаçтарнă республикăри патшалăх, муниципаллă тата этем пĕрлĕхĕн ытти органĕсен&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/main.asp?govid=122 Официальный сайт МОО «Чувашский национальный конгресс»]&lt;/ref&gt; сайчĕсем кĕреççĕ.

Чăваш Республики «CAP.ru» официаллă порталĕн сайчĕсен прогамма никĕсĕ — «Информационная система «Портал органов исполнительной власти» Чувашской Республики»&lt;ref&gt;[http://www.it-serv.ru/page.asp?page=./9946/9953/9989/11029/11045 ИС «Портал органов исполнительной власти» Чувашской Республики (сентябрь 2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928145937/http://www.it-serv.ru/page.asp?page=.%2F9946%2F9953%2F9989%2F11029%2F11045 |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;, ăна «Интернет-Сервис» ООО хайланă IntraTools® пакечĕпе çирĕплетнĕ&lt;ref&gt;[http://www.it-serv.ru/page.asp?page=./9946/9950/9985/10083 Программная платформа – IntraTools®] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140818133217/http://www.it-serv.ru/page.asp?page=.%2F9946%2F9950%2F9985%2F10083 |date=2014-08-18 }}&lt;/ref&gt;.

«CAP.ru» домен зонине кĕрекен хăшпĕр сайтсем урăх [[ăшлăхăн тытăмлăх системи]]семпе ĕçлеççĕ. Сăмахран, [[Чăваш Республикин наци библиотеки]]н сайчĕ&lt;ref&gt;[http://lib.cap.ru/ Национальная библиотека Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207215009/http://www.lib.cap.ru/ |date=2009-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

Юлашки вăхăтра Чăваш Республикин муниципаллă влаçĕн органĕсен сайчĕсенче чăваш чĕлхипе те усă курма тытăнчĕç&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/main.asp?govid=534 Официальный сайт Большетаябинского сельского поселения — Аслă Таяпа ял тăрăхĕн официаллă сайчĕ]&lt;/ref&gt;.

CAP аббревиатурин этимологийĕ пирки тĕп-тĕрĕс чăнлăх çук. Çакна пула Чăваш Тетелне хутшăнакансем аббревиатура генезисĕн виçĕ версине сĕннĕ:
* ''Čăvaš administracĭn portalĕ'' (Чăваш Республики администрацин порталĕ);
* ''Čăvaš atalanu portalĕ'' (Чăваш Республикин порталĕ);
* ''Сервер администрации prezidenta''.

===Тетел-инçекурав===
Чăвашла онлайн-инçекурав кăларăмĕсене [[ГТРК «Чувашия»]]&lt;ref&gt;[http://www.chuvashia-tv.ru/playtv.php Онлайн ТВ-вещание передач ГТРК «Чувашия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408042710/http://chuvashia-tv.ru/playtv.php |date=2010-04-08 }}&lt;/ref&gt; эфира ярать.

===Тетел-радио===
Чăваш Тетелĕнчи чăвашла онлайн-радикалаçу:
* тетел-радио «[[Ethnicradio.net]]»&lt;ref name=&quot;Чувашская радиостанция&quot;/&gt;, автор [[Чăваш Ен]]ĕн [[Етĕрне районĕ]]нче çуралса ӳснĕ , халĕ Мускавра пурăнакан  Влад Михайловăн проекчĕ;
* [[Чăваш Енĕн наци радиовĕ]]&lt;ref&gt;mms://media.cap.ru/ChuvRadio {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005005958/mms://media.cap.ru/ChuvRadio |date=2013-10-05 }} Интернет-трансляция Национального радио Чувашии&lt;/ref&gt;;
* [[Чăваш Ен радиовĕ]] &lt;ref&gt;[http://www.chuvashia-tv.ru/playradio.php Онлайн радиовещание передач Радио Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119170800/http://www.chuvashia-tv.ru/playradio.php |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;.

==Тиркев==
Чăваш Республикин влаç органĕсен «CAP.ru» официаллă порталне Раççей Федераци Конституцине пăснăшăн (19-мĕш статьян 2-мĕш пайĕ, пункта 2 статьи 26-мĕш статьян 2-мĕш пайĕ, 68-мĕш статьян 2-мĕшпе 3-мĕш пайĕсем)&lt;ref&gt;[http://www.constitution.ru/ Конституция Российской Федерации]&lt;/ref&gt;, Чăваш Республикин Конституцин 8-мĕш статьине&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/home/000/konstituz/konstituz.doc Конституция Чувашской Республики]&lt;/ref&gt;, Чăваш Республикин  «Чăваш Республикин чĕлхисем пирки» саккунне пăснăшăн хытă тиркеççĕ&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./126383/136895/549503/549535 Закон Чувашской Республики  «О языках в Чувашской Республике»]&lt;/ref&gt;.

Тиркевĕн тупсăмĕ Чăваш Республикинче влаç органĕсен ĕç-хĕлĕ пирки информацие чăваш чĕлхипе тивĕçтерменни граждан правине хĕстерни шутланать, мĕншĕн тесен патшалăх тата муниципаллă влаç органĕсем хыпара вырăсла кăна пĕлтереççĕ. Сăмахран, Чăваш Республикин  «Чăваш Республикинчи чĕлхесем пирки» Саккунăн 9-мĕш статьипе килĕшӳллĕ Чăваш Республикин саккунĕсене официаллă чăвашла тата вырăсла пичетлеме тивĕç, анчах та влаç органĕсен сайчĕсенче саккунсен вырăсла тексчĕсене кăна кăтартнă.

Чăвашла çырнă текстсем çуккин пĕр сăлтавĕ — Чăваш Республики влаçĕн органĕсен официаллă порталĕпе «CAP.ru» домен зонин программа хатĕрлĕхĕ ([[Ăшлăхăн тытăмлăх системи]]) çителĕксĕрри — вăл [[Юникод]]а тытса пыраймасть. Çакна пула:
* сайтсен странициченче [[Ӑ (кириллица)|Ӑ ӑ]], [[Ӗ (кириллица)|Ӗ ӗ]], [[Ҫ (кириллица)|Ҫ ҫ]] , [[Ӳ (кириллица)|Ӳ ӳ]] кириллица сасă паллисем курăнмаççĕ; ([[PT Sans]])
* сайтсен хăна кĕнекмнче [[Ӑ (кириллица)|Ӑ ӑ]], [[Ӗ (кириллица)|Ӗ ӗ]], [[Ҫ (кириллица)|Ҫ ҫ]] , [[Ӳ (кириллица)|Ӳ ӳ]] кириллица сасă паллисем тата çавсем евĕрлĕ [[Ă (латиница)|Ă ă]], [[Ĕ (латиница)|Ĕ ĕ]], [[Ç (латиница)|Ç ç]], [[Ÿ (латиница)|Ÿ ÿ]] латиница сасă паллисем курăнмаççĕ. 

Чăваш Республикин «ĕçтăвком влаçĕн органĕсен парталĕн» информаци системинче усă куракан сайтăн интерфейсне суйласа илме пултараймасть.

==Локализаци==
Чăваш Тетелĕн онлайн этем пĕрлĕхĕн ĕçченĕсем çине тăнипе програма хатĕрĕсене акăлчан чĕлхирен чăвашла куçараççĕ. 2007 çулхи утă уйăхĕнче И. В. Алексеев, Г. А. Дегтярёв çырнă «К вопросу о создании компьютерной терминологии на чувашском языке»&lt;ref&gt;[http://isuvar.blogspot.com/2008/10/blog-post.html Алексеев, И.В, Дегтярёв Г.А. К вопросу о создании компьютерной терминологии на чувашском языке // Чăваш чĕлхи: аваллăхран малашлăха. Статьясен пуххи / Г.А. Дегтярёв пухса йĕркеленĕ / Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ. – Шупашкар, 2007. – С. 100-103.]&lt;/ref&gt; статья пичетрен тухрĕ.

==Алфавитсемпе клавиатура раскладкисем==
{{main|Чăваш алфавичĕ|Клавиатурăн чăваш раскладкисем}}

==Шрифтсем==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Алексеев И. В. Выбор символов для букв чувашского алфавита при размещении информации на веб-сайтах // Аспекты филологических, педагогических, журналистских исследований: Межвузовский сборник научных трудов. — Чебоксары: Новое время, 2009. — С. 244–250.
* [http://isuvar.blogspot.com/2008/10/blog-post.html Алексеев И. В., Дегтярёв Г. А. К вопросу о создании компьютерной терминологии на чувашском языке // Чувашский язык из глубины веков в будущее / Науч. ред. и сост. Г. А. Дегтярёв. — Чебоксары: Чуваш. гос. ин-т гуманит. наук, 2007. – С. 100–103.]
* Андреев В. Ю. О поисковых системах Интернета // Чувашский язык и современные проблемы алтаистики: Сборник материалов Международной научной конференции «Чувашский язык и современные проблемы алтаистики». В 2-х ч. — Ч. I. – Чебоксары: Чуваш. гос. ин-т гуманит. наук, 2009. — С. 77–80.
* Дегтярёв Г. А. Компьютерти чăваш чĕлхи: терминологие йĕркелес ыйтусем // Вестник Чебоксарского филиала Московского государственного гуманитарного университета имени М. А. Шолохова. № 6. — Москва - Чебоксары, 2009. — С. 258–267.
* [http://chuvash.org/e/d098d0bdd182d0b5d180d0bdd0b5d18220d187c483d0b2d0b0d188d0bbd0b020d0b2c495d180d0b5d0bdd182d0b5d182 Дегтярёва И. В. Интернет чăвашла вĕрентет // Халăх шкулĕ. — Вып. 4 (97), 2008. С. 30-31.]
* Дегтярёва И. В. Чĕлхĕ урокĕсенче Интернет пурлăхĕпе усă курасси // Ашмаринские чтения — 6: Материалы Всероссийской научной конференции. — Чебоксары: Чуваш. гос. ин-т гуманит. наук, 2008. — С. 375–380.
* [http://chuvash.org/e/d0a7c483d0b2d0b0d18820d0b8d0bdd182d0b5d180d0bdd0b5d187c4953a20d09cd0b0d0bbd0b0d188d0bbc483d185d0b020d0bfc495d180d0bbd0b520d183d182d0b0d180 Матвеев И. Чăваш интернечĕ: малашлăха пĕрле утар // Сувар, 2006, кăрлач, 27.]
* [http://chuvash.org/e/d098d0bdd182d0b5d180d0bdd0b5d182d180d0b820c2abd0a7c483d0b2d0b0d188d182d0b5d182c2bb20e2809420d187c483d0b2d0b0d18820d18dd182d0bdd0bed181d184d0b5d180d0b8 Яковлев В. Интернетри «Чăваштет» — чăваш этносфери // Хыпар, 2006, çĕртме, 28.]

==Каçăсем==
* [http://mosentesh2.ucoz.ru/ Чăваш сайчĕ]
* [http://www.chuvash.ru/node/35 Chuvash.ru сайчĕнче Чăваш тетел сайчĕсен ят-йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113122809/http://www.chuvash.ru/node/35 |date=2016-11-13 }}
* [http://chuvash.net/ Chuvash.net сайчĕнче Чăваш тетел сайчĕсен ят-йышĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728022237/http://chuvash.net/ |date=2012-07-28 }}
* [http://chuvash.org Чăваш халăх сайчĕ];
* [http://cap.ru Чăваш Республикин официаллă порталĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172022/http://www.cap.ru/ |date=2011-09-23 }}.
* [http://subscribe.ru/archive/culture.people.sakhawikipedia/thread/902953 Саха Википедийĕ Чăваш тетелĕ пирки]
* [http://www.cv-haval.org/ru/node/54 Эктор Алос-и-Фонт. Чăваш Республикинчи чĕлхе политикин хаклавĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731161614/https://www.cv-haval.org/ru/node/54 |date=2020-07-31 }}
* [http://www.azatliq.org/content/article/24607960.html &quot;Киләчәген кайгырткан халык үз телен һәм мәдәниятен үстерүгә акча табарга тиеш&quot;]{{ref-tt}}
* [https://my.mail.ru/inbox/euro2004/ Царь зверей]

{{Чăвашсем}}
{{Рунет}}

[[Категори:Чăваш Ен]]
[[Категори:Тетел]]
[[Категори:Чăвашсем]]</text>
      <sha1>9t9bi76apoi7wfqwxme37gqub1g6ehq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Википедийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21145</id>
    <revision>
      <id>879398</id>
      <parentid>873947</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9702" sha1="0c0jma03ru1qbrrqfsef6sewbn2c8w4" xml:space="preserve">{{Википеди уйрăмĕ
| код                   = cv
| ячĕ                   = Чăваш Википедийĕ
| тăван ячĕ             = Чăваш Википедийĕ
| скриншот              = 
| чĕлхе                 = [[чăваш чĕлхи|чăваш]]
| ĕçе пуçланă вăхăт     = [[2004]], [[чӳк, 22]]
}}

'''Чăваш Википедийĕ''' — [[Википеди]]н [[чăваш чĕлхи]]ллĕ уйрăмĕ. [[2004]] çулхи [[чӳк, 22|чӳкĕн 22-мĕшĕнче]] уçăлнă. [[2025]] çулхи [[пуш, 12|пушăн 2-мĕшĕ]] тĕлне 57 465 статьяна кĕртнĕ.

Чăваш уйрăмне [[Вырăс Википедийĕ|Вырăс уйрăмĕнчен]] чылай статьяна, аврине (шаблона) куçараççĕ.

== Кун-çулĕ ==

{{main|Википеди:Пирĕн уйрăмăн кун-çулĕ}}

[[2004]] çулта [[Хутшăнакан:Kostik Vento|Kostik Vento]] хутшăнакан Викимедиа Фондне чăваш уйрăмне уçас тесе ыйтса çыру ярать.

2004 çулхи [[Чӳк, 22|чӳкĕн 22-мĕшĕнче]] [[Хутшăнакан:Untifler|Untifler]] (Илья Евлампиев) хутшăнакан (вăлах [[Тутар Википедийĕ|тутарпа]] [[Пушкăрт Википедийĕ|пушкăрт]] уйрăмсене никĕсленĕ) [http://cv.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%C4%83%D0%B2%D0%B0%D1%88_%D1%87%C4%95%D0%BB%D1%85%D0%B8&amp;oldid=89 Чăваш чĕлхи] статьяна Википедине çырса кĕртнĕ.

2006 çулхи [[Пуш, 9|пуш уйăхĕн 9-мĕшĕнче]] пирĕн уйрăм 2000-мĕш статьяпа — [[Тутарстанăн Çĕпрел районĕ]] — тулать! Çав çулхи [[Çурла, 22|çурлан 22-мĕшĕнче]] Чăваш Википединче 4000 ытла статья&lt;ref&gt;  [http://gov.cap.ru/list4/news/rec.aspx?gov_id=49&amp;pos=9880&amp;id=359375 Чувашская Википедия перешла рубеж в 4000 статей]&lt;/ref&gt;.

[[2007]] çулхи [[кăрлач]] уйăхĕнче Чăваш уйрăмĕ 5000 статья шайĕнчен иртсе каять. Çав çултах [[Авăн, 13|авăнăн 13-мĕшĕ]] тĕлне Википедине 6000 ытла статья кĕрет&lt;ref&gt;http://lenta.ru/news2/2007/09/04/wikipedia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512174823/http://lenta.ru/news2/2007/09/04/wikipedia/ |date=2012-05-12 }} Чăваш Википединче 6000 ытла статья&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://mk-mk.facebook.com/topic.php?uid=2230443281&amp;topic=3521 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224194158/https://mk-mk.facebook.com/topic.php?topic=3521&amp;uid=2230443281 |date=2025-02-24 }} Чувашская Википедия более 6000 статей&lt;/ref&gt;

[[2008]] çулхи [[Кăрлач, 14|кăрлачăн 14-мĕшĕнче]] уйрăм 7000 статьяпа пуянланать!

2009 çулхи [[Ака, 6|акан 6-мĕшĕнче]] ирĕклĕ чăваш энциклопединче 10 000 статьяна çитеть&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/663.html Википедин чăваш уйрăмĕнчи статья шучĕ 10 000 иртрĕ]&lt;/ref&gt;.

[[File:Page19 from Presentation State of the Wiki.png|right|300px|thumb|Джимми Уэйлс Чăваш Википедийĕ пирки слайд кăтартать.]]
	
Википеди никĕслевçи [[Уэйлс Джимми Донал|Джимми Уэйлс]] пĕтĕм тĕнчери [[Фонд Викимедиа]] конференцинче ([[Викимани 2009]]) Чăваш Википедийĕ тĕслĕхĕпе Википеди проекчĕ çухалма тыттăннă чĕлхесене пулăшу кӳни пирки хыпарлать&lt;ref name=autogenerated16&gt;[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/strategy/e/eb/State_of_the_Wiki.pdf State of the Wiki. Презентация Джимми Уэйлса на «Викимания 2009»]&lt;/ref&gt;.

* [[2010]] çулхи юпа уйăхĕнче пирĕн 11 600 ытла статья.
* [[2011]] çулхи [[çурла, 31|çурлан 31-мĕшĕнче]] эпир 13 000 статьяран иртрĕмĕр.
* [[2013]] çулхи раштавăн 3-мĕшĕ тĕлне 20100 статья кĕртнĕ.
* [[2014]] çулхи  [[çурла, 1|çурлан 1-мĕшĕнче]] [[Вавилов Николай Иванович]] статья пирĕн уйрăма 30 пине çити хăпартрĕ.
* [[2022]] çулхи [[юпа, 17|юпан 17-мĕшĕнче]] [[Шерлок Холмс тата Ватсон тухтăр темтепĕр курнисем: Агра капăр-пурлăхĕ]] статьяпа пирĕн уйрăм 50 пине çитрĕ.
* {{Тулли дата|2026|05|14}} [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)]] статьяпа пирӗн уйрӑм 59 пине ҫитрӗ.

== Хатĕр-хĕтĕрлĕхĕ ==
'''Аппарат хатĕрлĕхĕ'''. Чăваш Википедийĕ, ыттисемпе пĕрле 990 сервертан тытăнса тăракан [[Кластер (компьютерсен группи)|кластер]] çинче ĕçлет&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ganglia.wikimedia.org/latest/?r=month&amp;cs=&amp;ce=&amp;m=&amp;s=by+name&amp;c=&amp;tab=m&amp;vn=|title=Wikimedia Grid Report|lang=en|accessdate=2012-05-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/68ckbNXeg|archivedate=2012-06-23}}&lt;/ref&gt;.

'''Программа хатĕрĕ'''. [[MediaWiki]] движок ĕçлет. Тĕплĕнрех MediaWiki версийĕ пирки [[Служебная:Version|кунта]] çырнă.

'''Ăшĕнчи'''. Статьясен массивĕ ([[:cv:Ятарлă:Статистика|{{NUMBEROF|ARTICLES|cv|N}}]]), [[Служебная:Specialpages|спецстраниц]] массивĕ.
[[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 35.jpg|thumb|right|330px|[[Ашберн (хула)|Ашберн]] хулинче ([[Виргиния]]) вырнаçтарнă Викимедиа фондчĕн сервĕрĕсен пысăках мар пайĕ.]]

== Вуламалли ==
* ''Байков В. Д., Байков Д. В., Крылова Е. В.'' [http://www.ozon.ru/context/detail/id/21296772/ Википедия и YouTube для всех]. — Мускав, ДМК Пресс, 2013. — 240 с. — ISBN 978-5-94074-874-8.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Çавăн пекех ==
{{Навигаци
|Тема = Чăваш Википедийĕ
|Викисклад = Category:Chuvash Wikipedia
|Викиçĕнĕхыпарсем = Категори:Чăваш Википедийĕ
}}
* [[Википеди:Пирĕн уйрăмăн кун-çулĕ|Чăваш Википеди кун-çулĕ]]
* [[Википеди:Викимедиа Раççей|Викимедиа Раççей]]
* [[Википеди:Викимедиа Чăваш|Викимедиа Чăваш]]
* [[Википеди:Канашлу/Çĕнĕ_хыпарсем|Чăваш Викин çĕнĕ хыпарĕсем]]

== Каçăсем ==
* [https://cv.m.wikipedia.org/ Мобиллĕ версийĕ]
* [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaCV.htm Статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430111752/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaCV.htm |date=2009-04-30 }}
* [http://strategy.wikimedia.org/w/index.php?title=File:State_of_the_Wiki.pdf&amp;page=17 Викиманире Чăваш Википедийĕ пирки]
* [http://stats.wikimedia.org/FR/ChartsWikipediaCV.htm Статистика Чувашской Википедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224082705/http://stats.wikimedia.org/FR/ChartsWikipediaCV.htm |date=2012-02-24 }}
* [http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias В списке языковых Википедий]
* [http://stats.wikimedia.org/EN/Sitemap.htm Wikipedia Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126035519/http://stats.wikimedia.org/EN/Sitemap.htm |date=2010-01-26 }}
* [[Википеди:Википедисен ят-йышĕ|Чăваш уйрăмĕ Википедисен йышĕнче]]
* [http://gov.cap.ru/Publication.aspx?gov_id=49&amp;id=113101&amp;type=publ Николай Плотников: «Родное лучше видится на расстоянии…»]
* [http://www.culture21.ru/presscentr/2005/10/2/Aleksandr_Blinov-_Poljzovanie_tehnologiej_viki_stanovitsya_normoj Александр Блинов: «Пользование технологией вики становится нормой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617120302/http://www.culture21.ru/presscentr/2005/10/2/Aleksandr_Blinov-_Poljzovanie_tehnologiej_viki_stanovitsya_normoj |date=2021-06-17 }}
* [http://hypar.ru/nws/show/57/7343/index.php?id=s031245495362 Игорь Алексеев: «Чăваш чĕлхи интернета парăнтарать»]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-cv}}
* [http://www.azatliq.org/content/article/24607960.html &quot;Киләчәген кайгырткан халык үз телен һәм мәдәниятен үстерүгә акча табарга тиеш&quot;]{{ref-tt}}

{{Чăваш Вики-проекчĕсем}}
{{Раççей Википедисем}}
{{Тĕрĕк Википедисем}}
{{Википедисем 10000—50000}}

[[Категори:Википеди уйрăмĕсем]]
[[Категори:Чăваш энциклопедисем]]
[[Категори:2004 çулта килнисем]]</text>
      <sha1>0c0jma03ru1qbrrqfsef6sewbn2c8w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хушма табличкăсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21553</id>
    <revision>
      <id>879393</id>
      <parentid>833037</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2144" sha1="1t11mlkptznp1b9o4yuppdoa6morw3u" xml:space="preserve">'''Хушма табличкăсем''' — [[Çул паллисемпе сигналĕсен Вена конвенцийĕ|Çул паллисемпе сигналĕсен Вена конвенцин]] H уйрăмĕпе татăçуллă [[çул палли]]сем.

Малтан каласа кăтартнă категорисенчи паллăсен хушми шутланать. Уйрăммăн усă курмаççĕ. Тĕп паллăсен ĕçлĕхне вăхăтпа тĕрĕс тутарать (тĕслĕхрен, ĕç кунĕсенче кăна) е транспорт хатĕрĕсен палăртнă категорисем валли кăна (тĕслĕхрен, грузовик валли кăна), е урăх хушма хыпара кăтартать. Ӗлки — тӳрĕ кĕтеслĕ, фон тĕсĕ — шурă, ӳкерчĕк тĕсĕ — хура, окантовка — хура.

== Тĕслĕхсем ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
image:Zusatzzeichen 1000-12 - Fußgänger Gehweg gegenüber benutzen, linksweisend; StVO 1992.svg
image:Zusatzzeichen 1000-33 - Radverkehr im Gegenverkehr, StVO 1997.svg
image:Zusatzzeichen 1001-30 - auf ... m, StVO 1992.svg
image:Zusatzzeichen 1002-10 - Verlauf der Vorfahrtsstraße an Kreuzungen (von unten nach links), StVO 1992.svg
image:Zusatzzeichen 1006-39 - Eingeschränktes Lichtraumprofil durch Bäume (600x600), StVO 1992.svg
Image:Zusatzzeichen 1006-31 - Unfallgefahr, StVO 2017.svg
Image:Zusatzzeichen 1052-37 - Halteverbot auch auf dem Seitenstreifen, StVO 1992.svg
Image:Zusatzzeichen 1040-32 - Parkscheibe 2 Stunden, StVO 1992.svg
Image:Zusatzzeichen 1042-32 - werktags 8.30 - 11.30, 16 - 18 h (600x450), StVO 1992.svg
&lt;/gallery&gt;

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20080724211621/http://www.unece.org/trans/conventn/signalsr.pdf Конвенци тексчĕ] {{ref-ru}}
* [http://shortdoornote.com/?ru-RU shortdoornote.com] - Создавайте важные заметки на двери быстро и разборчиво
[[Категори:Çул-йĕр çинчи паллăсем]]

{{Çул-йĕр çинчи паллăсем}}</text>
      <sha1>1t11mlkptznp1b9o4yuppdoa6morw3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хункăр Википедийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22068</id>
    <revision>
      <id>879379</id>
      <parentid>854930</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4008" sha1="89rusleeb6r24d9lq2boaqjpftpb8h2" xml:space="preserve">{{Сайт карточки
| ят = Хункăр Википедийĕ
| логотип = [[Ӳкерчĕк:Wikipedia-logo-hu.svg|Венгр Википедин логотипĕ]]
| URL = &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://hu.wikipedia.org/ hu.wikipedia.org]&lt;/span&gt;
| скриншот = 
| коммерциллĕх = Çук
| тĕс = [[Интернет-энциклопеди проекчĕ|Эреш энциклопедийĕ]]
| регистраци = Кирлех мар
| чĕлхесем = хункăр чĕлхи
| вырнаçни = [[Майами]], [[Флорида]], [[АПШ]]
| харпăрçă = [[Фонд Викимедиа]]
| автор = 
| ĕçе пуçланă вăхăт =  [[2003]] çулхи [[утă, 8]]
| ĕçе вĕçленĕ вăхăт =
| хальхи статус = Ӗçлет, аталанса пырать
| çаврăнăш =
| таса тупăш =
| телефон =
}}

'''Хункăр Википедийĕ''' — [[Википеди]]н [[хункăр чĕлхи]]ллĕ уйрăмĕ.

[[2003]] çулхи [[утă, 8]] уйрăмра 97 005 регистрациленнĕ хутшăнакан (33 администратор) ĕçленĕ, 126 438 статья пулнă. 2009 çулхи [[çу, 25]] тĕлне 20-мĕш вырăнта шутланнă.

== Кун-çулĕ ==
* [[2007]] çулхи [[нарăс, 7]]  — Хункăр Википединче 50 пин статьяран иртсе каять.
* [[2008]] çулхи [[утă, 17]]  — Хункăр Википединче 100 пин статья.

== Кăсăклă фактсем ==
Хункăр Википединчи статья пур Википедири 10 миллионнăмĕш статья пулнă.

== Каçăсем ==
* [http://hu.wikipedia.org/wiki/Kezdőlap Хункăр Википедийĕ]
* [https://web.archive.org/web/20121106055438/http://www.sg.hu/cikkek/64873/magyarok_a_wikipedia_javara_adakozok_kozott Magyarok a Wikipedia javára adakozók között]{{ref-hu}}
* [http://webisztan.blog.hu/2009/12/30/a_magyar_wikipedia_beerte_a_pallas_lexikont A magyar Wikipedia beérte a Pallas lexikont]{{ref-hu}}
* [http://www.sg.hu/cikkek/50297/50_ezer_szocikk_a_magyar_wikipediaban 50 ezer szócikk a magyar Wikipédiában] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314113727/http://www.sg.hu/cikkek/50297/50_ezer_szocikk_a_magyar_wikipediaban |date=2013-03-14 }}{{ref-hu}}
* [http://itcafe.hu/hir/megszuletett_a_szazezredik_szocikk_a_magyar_wikipediaban.html Magyar Wikipédia: túl a százezredik szócikken]{{ref-hu}}
* [http://www.folder.hu/hirek.php?id=857 Jelölt lapváltozatok a megbízhatóbb Wikipédiáért]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-hu}}
* [http://www.origo.hu/techbazis/20080929-egyesuletet-alapitanak-a-magyar-wikipedia-es-a-creative-commons-aktivistai.html Egyesületet alapítanak a magyar wikipédiások és CC-sek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218042031/http://www.origo.hu/techbazis/20080929-egyesuletet-alapitanak-a-magyar-wikipedia-es-a-creative-commons-aktivistai.html |date=2009-02-18 }}{{ref-hu}}
* [http://www.magyarnarancs.hu/index.php?gcPage=/public/hirek/hir.php&amp;id=16701 A magyar Wikipédia — Galaxis Útikalauz netezőknek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819075627/http://www.magyarnarancs.hu/index.php?gcPage=%2Fpublic%2Fhirek%2Fhir.php&amp;id=16701 |date=2011-08-19 }}{{ref-hu}}
* [http://www.sg.hu/cikkek/59222/bolcseszdoktor_a_wikipedia_magyar_hiressege Bölcsészdoktor a Wikipedia magyar híressége] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721113739/http://www.sg.hu/cikkek/59222/bolcseszdoktor_a_wikipedia_magyar_hiressege |date=2011-07-21 }}{{ref-hu}}

{{stub}}
{{Финн-укăр Википедисем}}
{{Шаблон:Википедисем 50000}}

[[Категори:Википеди уйрăмĕсем|Хункăр]]
[[Категори:Хункăр чĕлхи]]
[[Категори:2003 çулта уçăлнисем]]</text>
      <sha1>89rusleeb6r24d9lq2boaqjpftpb8h2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузин Википедийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22079</id>
    <revision>
      <id>879462</id>
      <parentid>476239</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mehman</username>
        <id>19530</id>
      </contributor>
      <origin>879462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2276" sha1="byvrqho1s2vflnvmris6f0fnj87x2qd" xml:space="preserve">{{Сайт карточки
| websitename= Грузин Википедийĕ
| логотип = [[Ӳкерчĕк:Wikipedia-logo-v2-ka.svg|Грузин Википедин логотипĕ]]
| URL = &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://ka.wikipedia.org/ ka.wikipedia.org]&lt;/span&gt;
| скриншот = 
| коммерциллĕх = Çук
| тĕс = [[Интернет-энциклопеди проекчĕ|Эреш энциклопедийĕ]]
| регистраци = Кирлех мар
| чĕлхесем = грузин чĕлхи
| вырнаçни = [[Майами]], [[Флорида]], [[АПШ]]
| харпăрçă = [[Фонд Викимедиа]]
| автор = 
| ĕçе пуçланă вăхăт =  [[2001]] çулхи [[кăрлач, 15]]
| ĕçе вĕçленĕ вăхăт =
| хальхи статус = Ӗçлет, аталанса пырать
| çаврăнăш =
| таса тупăш =
| телефон =
}}
'''Грузин Википедийĕ''' — [[Википеди]]н [[грузин чĕлхи]]ллĕ уйрăмĕ. Пĕрремĕш статьяна 2004 çулхи нарăсăн 25-мĕшĕнче çырнă. [[2006]] çулхи [[çурла, 11]] статья шучĕ 10&amp;nbsp;000 иртсе кайнă. [[2009]] çулхи [[чӳк, 11]] грузин Википединче 34452 статья (50-мĕш вырăнта статья шучĕпе) пулнă.

== Кун-çулĕ ==
Википедин грузин уйрăмне 2003 çулхи чӳк уйăхĕнче грузин эсперантисчĕ Автандил Абуладзе ыйтса çырнипе уçнă&lt;ref name=&quot;proof-diff&quot;&gt;[http://ka.wikipedia.org/w/index.php?diff=2893&amp;oldid=2892 ka.wikipedia.org хăй каласа панипе]&lt;/ref&gt;, вăл Чак Смитпа (Chuck Smith, [[:eo:Chuck Smith|eo]]) Брайан Виббер (Brion Vibber, [[:en:Brion Vibber|en]]) американ эсперантисчĕсем патне çыру çырнă.

== Каçăсем ==

* [[:ka:|Грузин Википедийĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{stub}}
{{Википедисем 10000-50000}}

[[Категори:Грузин чĕлхи]]
[[Категори:Википеди уйрăмĕсем]]
[[Категори:2004 çӳлта уçăлнисем]]</text>
      <sha1>byvrqho1s2vflnvmris6f0fnj87x2qd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чечук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22189</id>
    <revision>
      <id>879429</id>
      <parentid>866559</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="4xdzq465khxb3u1qrq1wogp8fa9hsu9" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Shipzaur.jpg|thumb|right|350px|Чечук]]

'''Чечук''', е '''айçăвар''' - осетрсен йышне кĕрекен [[пулă]]. 30 [[çул]] ытла пурнăнать. Çав вăхăтра 2 [[метр]]тан иртме пултарать. [[Йывăрăш]]ĕ 30 килограма çитет. Чăн-чăн чечук пирĕн тăрăхра курăнма пăрахни нумай пулать, ку [[Атăл]]а пĕвеленипе çыхăннă. Унăн хăш-пĕр тĕсĕсене [[Сăр]]та асăрханă.

Чечука [[Чăваш Республикин Хĕрлĕ кĕнеки]]не кĕртнĕ.

== Вуламалли ==
* Решетников Ю. С., Котляр А. Н., Расс Т. С., Шатуновский М. И. Пятиязычный словарь названий животных. Рыбы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., 1989. — С. 53. — 12 500 экз. — ISBN 5-200-00237-0.

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20251114081610/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Fishes/13.html Позвоночные животные России: шип]

{{Раççей Хĕрлĕ кĕнеки}}

[[Категори:Осётр йышшисем]]
[[Категори:Атлантика океанĕнчи пулăсем]]</text>
      <sha1>4xdzq465khxb3u1qrq1wogp8fa9hsu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Ен филателире</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22548</id>
    <revision>
      <id>879399</id>
      <parentid>863445</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6025" sha1="fxo2fiwhr8sdzy020aof627hwegz7ox" xml:space="preserve">[[File:The Soviet Union 1933 CPA 431 stamp (Peoples of the Soviet Union. Chuvash people).jpg|thumb|&lt;small&gt;Чаваш Ен синчен перремеш [[почта марки|почта марки]] [[1933 сул]]&lt;/small&gt;]]
'''Чăваш Ен филателире''' — Чăваш Ен çинчен кăларнă е çак темăпа çыхăннă филатели материалĕсен (вĕсем хушшинче - почта марккисен),  [[Почта штемпелĕ|штемпельсен]] пуххи.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Чапаев çинчен тухнă марккăсем&quot;&gt;
File:1938 CPA 594.jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1938]], [[ӳнерçĕ]] [[Завьялов Василий Васильевич (художник)|В. Завьялов]]&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
File:Tchapaev (timbre soviétique).jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1948]], ӳнерçĕ В. Климашин&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
File:The Soviet Union 1964 CPA 3130 stamp (Soviet cinema art. 30th anniversaries of 'Chapaev', 1934 Soviet war film, directed by the Vasilyev brothers for Lenfilm).jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1964]], ӳнерçĕ Е. Бекетов&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
File:60th anniversary of Soviet cinema. USSR stamp. 1979.jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1979]], ӳнерçĕ {{nobr|И. Малюков}}&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=5 caption=&quot;[[Николаев Андриян Григорьевич|Андриян Николаев]] çинчен кăларнă марккăсем&quot;&gt;
File:The Soviet Union 1962 CPA 2729 stamp (First 'Team' Manned Space Flight. Soviet Cosmonauts Commemoration. Portrait of Andriyan Nikolayev).jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1962]], ӳнерçĕ И. Левин&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
File:The Soviet Union 1962 CPA 2731 stamp (First 'Team' Manned Space Flight. Soviet Cosmonauts Commemoration. Cosmonauts in space helmets).jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[[1962]], [[Космос карапĕ]]&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
File:The Soviet Union 1962 CPA 2765 stamp (First 'Team' Manned Space Flight. Soviet Cosmonauts Commemoration. 'To Space' monument).jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;1962:  ӳнерçĕ Н. Круглов&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
File:The Soviet Union 1962 CPA 2781 stamp (First 'Team' Manned Space Flight. Soviet Cosmonauts Commemoration. 'To Space' monument and portraits of Gagarin, Titov, Nikolayev, Popovich).jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;1962, ӳнерçĕсем {{nobr|Н. Круглов}}, И. Пчелко&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
File:The Soviet Union 1970 CPA 3907 stamp (Cosmonauts Andriyan Nikolayev and Vitaly Sevastyanov, Soyuz 9).jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1970]]&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

[[File:Adrian G. Nikolaiev (timbre roumain).jpg|thumb|&lt;small&gt;[[Румыни]] ([[1962]])&lt;/small&gt;]]

== Ятарлă гашенисем ==

{|style=&quot;border-collapse:collapse&quot; align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
!colspan=4|[[Николаев Андриян Григорьевич]]
|-
| 
|
|
|
|-
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1962]]&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;1962&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;1962&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;[[1963]]&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|}

== Вуламалли ==
* ''Васильев Л.'' [http://www.lib.cap.ru/press_20090411.asp Почтовой карточке — полёт нормальный!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005708/http://www.lib.cap.ru/press_20090411.asp |date=2016-03-05 }} // Советская Чувашия. — 2009. — 11 апреля. {{v|22|3|2010}}
* ''Васильев Л.'' [http://sovch.chuvashia.com/?p=15371 Конверт на орбите] // Советская Чувашия. — 2009. — 2 сентября. {{v|22|3|2010}}
* ''Пейков Н.'' С маркой по Чувашии // Советская Чувашия. — 1974. — 31 декабря. (О филателии в [[Чувашский государственный педагогический университет имени И. Я. Яковлева|Чувашском государственном педагогическом институте]].)
* ''Фролов В.'' [https://web.archive.org/web/20241203235348/https://smi21.ru/?publication=98322 Весь мир на ладони] // Чебоксарские новости. — 2007. — 9 августа. {{v|22|3|2010}}

* {{cite web|url=http://subscribe.ru/archive/rest.hobby.zem/200804/11105335.html|title=Земские почтовые марки. Алатырский уезд|last=Виноградов|first=Алексей.|work=Земские почтовые марки. Каталог информационных рассылок|publisher=Информационный канал Subscribe.Ru; ЗАО «Интернет-Проекты»|accessdate=2010-03-23}}
* {{cite web|url=http://gov.cap.ru/main.asp?govid=118|title=Управление Федеральной почтовой связи Чувашской Республики — филиал ФГУП «Почта России»|publisher=Официальный портал органов власти Чувашской Республики|accessdate=2010-03-22}}
* {{cite web|url=http://www.russianpost.ru/rp/filials/ru/home/okrug2/ufps?parentid=70|title=УФПС Чувашской Республики|work=Приволжский ФО|publisher=Почта России|accessdate=2010-03-23}}
* {{cite web|url=http://gov.cap.ru/list4/news/rec.aspx?gov_id=118&amp;link=&amp;preurl=.&amp;FKey=F_JURL_ID&amp;id=732243|title=9 октября — Всемирный день почты|date=2008-10-06|publisher=Управление Федеральной почтовой связи Чувашской Республики — филиал ФГУП «Почта России»|accessdate=2010-03-22}}
* {{cite web|url=http://philatelia.ru/classik/stamps/?id=16745|title=Чебоксары. Памятник Сеспелю|work=Классическая литература / Марки|publisher=Philatelia.Ru; Дмитрий Карасюк|description=Информация о почтовой карточке России 1992 года|accessdate=2010-03-23}}</text>
      <sha1>fxo2fiwhr8sdzy020aof627hwegz7ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шăлан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22770</id>
    <revision>
      <id>879439</id>
      <parentid>876316</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3390" sha1="2tn3lhai7s285xenk3r3c87rrhike2o" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем}}
{{Taxobox
| name = ''Шăлан''
| image file = Rosa-majalis-habit.JPG
| image descr = {{bt-ruslat|Çу шăланĕ|Rosa majalis}}. &lt;br /&gt;Чечекленекен ӳсентăран сăнарĕ
| regnum = Ӳсентăрансем
| divisio = [[Покрытосеменные]]
| classis = [[Двудольные]]
| ordo = [[Кĕлчечек тĕс йышшисем]]
| familia = [[Кĕлчечек йышшисем]]
| subfamilia = [[Розановые]]
| genus = '''Шăлан'''
| latin = {{btname|Rosa|[[L.]]}}
| commons = Category:Rosa
| wikispecies = Rosa
| itis = 24807   
| ncbi = 3764
}}
'''Шăлан''' ({{lang-la|Rósa}}) — [[кĕлчечек йышшисем]] çемьинчи тискер ӳсентăран  [[ăрат|ăрачĕ]]. [[Кĕлчечек]] ятпа килте ӳстереççĕ.

Чи анлă сарăлни {{bt-ruslat|Çу шăлан çырли|Rosa majalis|[[Herrm.]]}} {{bt-latrus|s=2|Rosa cinnamomea|aut=[[L.]]|Корица шăланĕ}}.

== Ботаника енчен çырни ==
[[Ӳкерчĕк:Rosa canina2.jpg|thumb|left|[[Йытă шăланĕ]] (''Rosa canina'')]]

== Усă курни ==

=== Апатра усă курни ===
Шалан çырлине:
* чĕрĕлле;
* [[чей]]ре типĕтнĕ çырлана (вĕретсе);
* [[сироп]]ра;
* [[Сĕткен (ĕçме)|сĕткенре]].

[[Словаки]]ре шăлан çырлине ''Cockta'' [[алкогольсер ĕçмесем|алкогольсĕр ĕçмене]] туна чухне усă кураççĕ.

=== Медицинăра усă курни ===

== Историпе этеплĕх хыпарĕсем ==

=== Этимологи ===

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{викисăмахсар|шăлан}}
* {{GRIN|genus|10544}}
* {{Из БСЭ|http://www.oval.ru/enc/83894.html}}
* [http://narodnaya-medicina.com/posts/172.html Народная медицина - лечение травами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614224440/http://narodnaya-medicina.com/posts/172.html |date=2009-06-14 }}
* [http://www.rusmedserver.ru/med/narodn/trava/159.html Народная медицина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531054338/http://www.rusmedserver.ru/med/narodn/trava/159.html |date=2010-05-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20100210221457/http://jiport.com/?sname=trav&amp;sw=%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA Лечебные травы онлайн]

== Вуламалли ==
* ''Єлін Ю. Я., Зерова М. Я., Лушпа В.І., Шаброва С.І.'' Дари лісів. — К.: Урожай, 1979
* ''М. А. Носаль, А. М. Носаль.'' Лекарственные растения и их применение в народе. Под ред. академика АН УССР В. Г. Дороботько. — К.: Госмедиздат УССР, 1959
* ''Ф. П. Тринус''. Фармако-терапевтический справочник. 6-е изд. — К.: Здоров’я, 1989. — 640 с.

{{Кĕлчечек}}

[[Категори:Кĕлчечек йышшисем]]
[[Категори:Еврази флори]]
[[Категори:Декораци ӳсентăранĕсем]]
[[Категори:Сиплĕ ӳсентăрансем]]
[[Категори:Шăлан]]</text>
      <sha1>2tn3lhai7s285xenk3r3c87rrhike2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш литератури</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22874</id>
    <revision>
      <id>879409</id>
      <parentid>840647</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65523" sha1="1yllf2a0hjvrteutqul96mnjnbcs4dh" xml:space="preserve">[[File:First Chuvash book.jpg|thumb|Чи малтанхи ([[1800]]) чăвашла кĕнекен пĕр страници]]
[[File:Сказки и предания чуваш. Чӑваш халапӗсем. (1908).pdf|thumb|Чăваш литературин антологийĕ: Сказки и предания чуваш. Чӑваш халапӗсем. (1908) — Хуплашка]]
'''Чăваш литератури''' — [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] хайланă [[литература]]&lt;ref name=&quot;ЭИ&quot;&gt;Элли Илле. Икĕ чĕлхеллĕ литература... Хамăра хамăр улталани мар-и ку? — Хыпар, 2007, чÿк, 8.&lt;/ref&gt;. Чĕмсĕрлĕх йĕркипе, чăн малтанах илемлĕхлĕ литература пирки кунта [[сăмах]] пырать. Ку самант каламасăрах паллă пек шутланать. Чăваш чĕлхипе çырнă [[хайлав]]сем пурте чăваш литературин шутне кĕреççĕ. Анчах та ку йышран фольклорла хайлавсене уйăрса илсе уйрăммăн пăхмалла. Авторлăхлă литературăна, — унта кашни хайлава кам çырнине палăртнă, [[Хайлав атрибуцийĕ|атрибуциленĕ]], текстне [[Тĕп текст (текстологи)|канонланă]] , —  малашне  улăштарассинчен сыхласа упрама тата улăштармашкăн чарма та  май пур. ( Авторĕ çеç, паллах, хăй чĕрĕ чухне, улăштарма пултарать). Халăх сăмахлăхĕнчи хайлавсен палăртнă авторĕсем çуккине кура, вĕсен тĕлĕшĕпе апла тăваймстăн. Уйрăм фольклористсем çырса илнĕ вариантсем, чăн та, [[истори]]ре хăйне майлăн пĕлтерĕшленсе юлма пултараççĕ. Анчах та ку вăл, çапах та, [[Тĕп текст (текстологи)|канон]] мар.

Чăваш литератури тахçан ĕлĕкех пуçланнă, вăл паян та тĕппипех сÿнсе ларман-ха. Унăн аталанăвĕ уйрăмах [[XX ĕмĕрти чăваш дитератури|XX ĕмĕрте]] курăмлă. Литературăн вăл тапхăрĕ тĕлĕшпе уйрăм статья пур, анчах ун çинчен ку статьяра та çырма палартнă. 

== Пуçламăш истори ==
[[Историлле çăлкуç]]сенче хăçан чăвашла çырнă [[текст]]сем курăнма пуçлаççĕ, шăпах çав вăхăтран чăваш литературине йĕрлесе пыма пулать. Вăтам [[Атăл]] тăрăхĕнче [[XIII]]-[[XIV]] ĕмĕрсенчи [[пăлхарсем]] хăварнă [[Пăлхар чĕлхисем|Р,Л-чĕлхеллĕ]] [[чул]] палăксем сыхланса юлнă.&lt;ref&gt;Хакимзянов Ф. С. Язык эпитафий волжских булгар. М., 1978&lt;/ref&gt; Çав [[палăк]]сем çинчи текстсем, паллах, чăн-чăн литература хайлавĕсемех мар. Вĕсем — эпитафисем. Çапах вăл текстсенче çав вăхăтри (вăтам ĕмĕрсенчи) [[чăваш чĕлхи]] упранса юлнă. Хăшпĕр пуплерĕшсенче илемлĕх саманчĕсене те асăрхама пулать. Уйрăм [[сюжет]]сем те пур.

Асăннă эпитафисене [[Арап çырăвĕ|арап графикипе (арапицăпа)]] çырнă. Эпитафисен ытларах пайĕнче тĕрĕкле р,л-чĕлхеллĕ текстсем  пур темелле. Асăннă чĕлхе вара чăваш чĕлхин несĕлĕ (диахронилле умтапхăрĕ) шутланать.

Чăваш чĕлхи тĕрĕк чĕлхисен йышне кĕрет. Çавна кура, литература [[истори]]йĕ пирки калаçнă май, авалхи тĕрĕксен хайлавĕсем пирки аса илни те вырăнлă, — вĕсене чăваш литературин пайĕ теме май çук пулин те.  

=== Авалхи тĕрĕк литератури ===
Паянхи [[Тĕрĕк чĕлхисем|тĕрĕк чĕлхиллĕ]] халăхсем [[XIII]]–[[XIV]] ĕмĕрсенче чамăртанаççĕ. [[Чăвашсем|Чăваш халăхĕ]] тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен шутне кĕрет. Авалхи тĕрĕк культурине çывăх япаласем  йăла-йĕркере те, халаплăх-сăмахлăхра та, сăнарлă шухăшлавра та нумай упранса юлнă.

Тĕрĕк чĕлхиллĕ халăхсен чи авалхи [[поэзи]] палăкĕ пирĕн эрăччен [[121]] çул маларах тĕл пулать. [[Китай]] çар пуçĕ [[Хой Цюй-бин]] сюннусен ([[хунсем|хунсен]]) Енçи (Яньчжи) тăвĕ таврашĕнчи çĕрсене туртса илсессĕн лешсем çапларах юрă юрланă пулать&lt;ref name=&quot;Родионов&quot;&gt;Виталий Родионов куçарнă&lt;/ref&gt;:
{{цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
Енçи тăвне çухатни
Мĕскер патне çитерчĕ?
Хĕрарăмсен пичĕсен
Пĕтейрĕç-çке хĕрлисем.
&lt;/poem&gt;
{{цитата вĕçĕ}}

Паянхи куна çитиччен упранса юлнă авалхи тĕрĕк палăкĕсене руна, манихей тата уйгур çырăвĕсене тĕпе хурса çырнă.

[[Тĕрĕк хаканлăхĕ]]нче ''Йоллăх-Текĕн'' ятлă поэт пурăннă, вăл Кӳл текĕн çине лартнă чул юпа çинчи сăмахсене хайлани паллă.
[[File:Kultegin monument Mongolia.JPG|thumb|200px|Кÿл-Текĕн палăкĕ ([[Монголи]]). [[735]]-мĕш [[çул]]]]
[[File:Gok turk Epigraph Copy in Gazi University Ankara.jpg|thumb|left|200px|Бильге-Каган [[палăк]]ĕн ([[732]]-мĕш çул) копийĕ ([[Анкара]] хули)]]
Кӳл-Текĕн вилнишĕн хурланса çапларах хӳхлев çырать&lt;ref name=&quot;Родионов&quot; /&gt;:
{{цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
Çуратнă аннем, пысăк аннесем,
аппасем, кинĕмсем, йăмăкăмсем!
Чĕррисем, пурте чура пулатăрччĕ,
вилнисем, çуртра-çулта выртса юлаттăрччĕ.
Кӳл текĕн çук пулнă пулсан
пурте вилнĕ пулăттăрччĕ.
Кӳл-Текĕн шаллăм çук пулчĕ,
чунăм хурланчĕ.
Куран куçăм курми пулчĕ,
пĕлен пĕлĕвĕм пĕлми пулчĕ,
чунăм хурланчĕ.
&lt;/poem&gt;
{{цитата вĕçĕ}}

Çак хайлавсене жанр тĕлĕшĕнчен [[эпос]]ла [[поэма]] теме пулать.

Тĕрĕслĕхшĕн тепĕр хут: Кун пек япаласене чăвашсен тÿрĕ несĕлĕсемпе уçăмлăн çыхăнтарма хĕн. Анчах та [[чăвашсем]] те тĕрксемех, эппин, ку та вĕсене пырса тивет.

=== Атăлçи пăлхарсен культури (IX–XIV ĕмĕрсем) ===
Атăлçи пăлхарсен культуринчен литературăна уйăрса илсе ятарласа пăхса тухма çăмăл мар. Мĕншĕн тесен ку тĕлĕшпе çăлкуçсем сыхланса юлманпа пĕрех. 
[[Ылтăн Урта|Ылттăн Урта]] тапхăрĕнчи чул палăксен çырăвĕсем пирки çÿлерех асăнтăмăр ĕнтĕ.

Монголсемчченхи [[Атăлти Пăлхар|Атăлçи Пăлхарта]] çыруллă культура, апла пулсан çыруллă литература та, пулма пултарнине систерекен хыпарсем сахал мар. Калăпăр, [[Пăлхар чĕлхи|пăлхарсен чĕлхинче]] кĕнекене пĕлтерекен сăмах та пулнах. Вăл хальхи [[чăваш чĕлхи]]нче ''конь, конĕ, кунĕ'' хапасемпе сыхланса юлнă.&lt;ref&gt;[[Ашмарин Николай Иванович|Н.И.Ашмарин.]] Тезаурус Лингве Чувашорум. т.10. — 287 с.&lt;/ref&gt; Ăна [[Славян чĕлхисем|славян чĕлхисенчи]] ''книга'' (кĕнеке), [[осетин чĕлхи]]нчи ''киньук'' (кĕнеке, хут, ÿкерчĕк), [[венгр чĕлхи]]нчи ''коньув'' (кĕнеке), [[ирçе чĕлхи]]нчи ''конов'' (хут) сăмахсемпе танлаштарса пăхни вырăнлă. 
[[File:Peace agreement between the Rus' and the Volga Bulgars.jpg|thumb|left|Владимир кнеç Добрыньăпа, Атăлçи пăлхарсемпе мир тăвас пирки, канашлани. ([[985]] е [[986]]). 15-мĕш ĕмĕрти Радзивилл [[çырсапырав]]ĕнчи миниатюра]]
Тĕрлĕрен çăлкуçсенчен пăлхарсен çакăн пек кĕнекесем пулни паллă: [[Якуб ибн Нуман]]ăн &quot;Пăлхарсен историйĕ&quot;, [[Сулейман ибн Дауд Саксини-Сувари]] кĕнекисем, [[Таджетдин ибн Юныс ал-Болгари]] çырнă &quot;Наркăмăша хирĕç вăйлă эмелсем&quot;.&lt;ref&gt;Революцичченхи чăваш литератури. (XX ĕмĕрччен). Ш., 1989. — 25 с.&lt;/ref&gt;

Ĕнтĕ вăл кĕнекесенчен пĕри те сыхланса юлман. Çав вăхăтрах уйрăм пĕчĕк сыпăкĕсене урăх чĕлхепе (арабла) каласа панисем, çапла майпа ăшлăхĕсем (контент) паянхи куна та çитейнисем, çук мар. 

Кунта çавăн пекех [[Кул Али|Кул Гали]] текен автор çинчен те каласа хăварма тивет. Унăн кунçулĕ тĕтреллĕ, паллах мар. Ун çумне &quot;çыпăçтаракан&quot; текстсем тĕлĕшпе те уççи-хуппи çук темелле. Хальхи саманара «çав ятпа витсе»  саракан текстсем те, паллах, Р,Л-чĕлхеллĕскерсем мар. Эппин ку ята та, унпа çыхăнтаракан текстсене те, пусахласах чăваш литературин шутне кĕртме васкамалла мар пулĕ. Пĕлни вара пăсмасть, паллах. 

Ку авторăн чăн-чăн кунçулне, май пулсан, тĕпчесе пĕлмелле, çавăн пекех вăл ятпа çыхăнтаракан текстсен чăн-чăн шăписене те уçăмлатмалла.

С. М. Червонная ÿнер тĕпчевçи XIII-XIV емĕрсенчи Атăлçи Пăлхар эпитафийĕсем пирки мĕн çырнине илсе кăтартатпăр (унта вăл вĕсен литературăлла пĕлтерĕшне уçса парать)&lt;ref&gt;Червонная С. М. Искусство Татарии. История изобразительного искусства и архитектуры с древнейших времён до 1917 года. М., «Искусство», 1987. — с.108.&lt;/ref&gt;.
{{цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|...в [[XIII]]-[[XIV]] веках, сквозь жёсткий панцирь теологической схоластики в словах, начертанных на камне, прорывалась живая творческая мысль и как бы слышалась порой то обстоятельная размеренная речь стремящегося к исторической истине и фактичесой точности летописца, хронографа общебулгарских или локальных — городских, сельских, семейных событий, то взволнованная лирическая поэзия, окрашенная личным чувством боли и нежности. Во всех случаях, говоря о синтезе архитектуры, пластики, графики и слова, мы можем вести речь о высоком уровне, стилевой зрелости комплекса пластических искусств и одновременно '''зачатков художественной литературы''', включающей в себя и научное (историческое, географическое, теологическое), и вдохновенно-поэтическое, и фантастическое начало. Мастеру-резчику было небезразлично, как и что он должен начертать и выразить на камне, оставить на века. Этот повышенный интерес к слову, эта активная роль литературного начала придавала как бы усиленную рациональность, интеллектуальность, особую окраску «мусульманской учёности» булгарскому мемориальному искусству. Скульптор-резчик должен был быть высокообразованным человеком, не просто грамотным, но эрудированным, даже учёным, не только художником, но и немного поэтом. Именно поэтические достоинства булгарских эпитафий прежде всего были выявлены учёными.}}&lt;Куçару: ... [[XIII]]-[[XIV]] ĕмĕрсенче, чул çинчи сăмахсен теологилле схоластикин нăкă панцирĕ витĕр, чĕрĕ креативлă шухăш сăрхăннă, çапла вара, е историлле чăнлăх  тата фактсен тĕллĕхĕ патне туртăнакан çырсапыравçăн, пĕтĕм Пăлхарăн е хула, ял, килйыш шайĕнчи локаллĕ пулăмсен хронографĕн, тÿлек те тĕплĕ пуплевĕ, е харкамлăхăн ырату тата ачашлăх туйăмĕпе сăрланнă хумахануллă лирикăлла поэзи илтĕннĕ кас-кас. Кашнийĕнчех, архитектура, пластика, графика тата сăмах синтезĕ пирки каланă май, эпир пластикăлла ÿнерсен комплексĕн тата, çав вăхăтрах, ăславла та (историлле, географилле, географилле), хавхаланулла-позилле те, фантастикăлла та енсене пĕрлештерекен &lt;big&gt;&lt;big&gt;илемлĕхлĕ литературăн тĕввисен&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;  çÿллĕ шайĕ,  стиль тĕлĕшĕнчи ÿсĕмлĕхĕ пирки сăмахлама пултаратпăр. Чулçă маçтăршăн  хытă ĕскер çинче мĕн касса ĕмĕрлĕхе  мĕн кăтартасси пушали пулман. Сăмах патнелли çак «мăкăрăлчăк» кăсăк, литературăлăхăн активлă çак ролĕ Пăлхар мемориаллă ÿнерне вăйлăлатнă рационаллăхпа, интеллектуаллăхпа, «мăссăльманла ăславлăхăн» уйрăм тĕсĕпе пуянлатса тăнă. Пăлхар эпитафийĕсен шăпах позилле пахалăхĕсем ĕнтĕ ăславçăсене чăн малтан витернĕ.&gt;    
{{цитата вĕçĕ}}

Ку сăамахсене автор мĕнпур палăксем пирки калать, анчах та,  каларăмăр ĕнтĕ, вĕсенчен ытларахашĕ тĕрĕкле р,л-чĕлхеллĕ е, А. Рона-Ташăн чăваш чĕлхин  периодизацийепе килешÿллĕн, ĕлĕкхи, вăтам ĕмĕрсенчи  чăвашла.

=== Юрăçăсен самани (XIII–XIX ĕмĕрсем)  ===
[[Фольклор]] — хайлавсен авторĕсене палăртма май çук тата канонласа çирĕплетмен  литература. Çапах та унашкал хайлавсен те чăн малтанхи авторĕсем пулнах ĕнтĕ. Анчах та вăл ятсем историре сыхланса юлман. Хайлавсен чăн малтанхи варианчĕсем те улшăнма пултарнă пурăна киле. Çапах та тăрăшсан-тăрăшасан, архивсенче чакалансан, ытти тĕрлĕрен çăлкуçсене шута илсен, унашкал хайлавсен авторĕсене те, сайра-хутра çеç пулин те, тупса палăртма пулать. Çапла вара çав еткере  авторлăхлă литература шутне кĕртме май пур пек пулса тухать. 

Кун пек авторсенчен [[Чăваш Хвети|Хветие]] асăнмалла. Вăл [[XIX]] ĕмĕрĕн малтанхи çурринче пурăннă. Вăл хайланă юрăсене [[Ознобишин Дмитрий Петрович|Д.П.Ознобишин]] ([[1804]]-[[1877]]) çырса илнĕ. Чăн малтан хак параканни те вăлах пулнă. Каярахпа вĕсене [[Фукс Александра Андреевна|А.А.Фукс]] ([[1805]](?)-[[1853]]) та пичетлесе кăларать. Çак информаторсем пĕлтернĕ тăрăх тата ытти фактсене те шута илсен Хвети чăнах та хăех хайланă юрĕсене юрласа пани паллă. Эппин ăна уçăмлăнах çав юрăсен авторĕ теме пулать&lt;ref&gt;Г.Сигов. Замечания чувашского жителя на статью &quot;Поездка в Чебоксары&quot;. — Жн. &quot;Заволжский Муравей&quot;, 1834, №23&lt;/ref&gt;. Ку тĕлĕшпе Хветие пачах урăх [[вăхăт]]ра тата вырăнта пурăннă [[Çытăр Ехримĕ]]пе ([[1846]]-[[1921]]) çеç танлаштарма май пур.

=== Вăтам ĕмĕрсен вĕçĕнчи чăваш культури (XV–XVII ĕмĕрсем) ===
Вăтам ĕмĕрсен вĕçнелле, [[Ылттăн Урта]] йăшса пынă майăн, [[Атăлти Пăлхар|Атăлçи Пăлхар]] тăрăхĕ те юхăннаçем юхăнса пырать. [[1431]]-мĕш çулта [[Пăлхар]] хулине те тĕппипех аркатаççĕ. Вырăнти халăха, — хăйсене  хăйсем тата ыттисем те, — [[çăваçсем]] тата [[бесермансем]] тесе чĕннĕ.&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=1540 Чувашская энциклопедия. Булгарский язык.]&lt;/ref&gt; Вырăс летопиçĕсенче çăваçсене &quot;худые болгары&quot; терминпа асăнма пултарнă.&lt;ref&gt;О.Е. Игнатьева, З.А. Трифонова. [http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=303 Анчиккасы. Статья в Краткой чувашской энциклопедии.] Ч., [[2001]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mariuver.info/rus/articles/soc/2007/09/02.html Город Шупашкар &quot;постарел&quot; на 230 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617041858/http://mariuver.info/rus/articles/soc/2007/09/02.html |date=2017-06-17 }}&lt;/ref&gt; Майĕпен çăваç тени чăваш тенипе улшăнса пырать. Бесерман шутланнисем — мăссăльмансем. Патшалăх тытăмĕпе ытти институтсем арканнă тапхăрта [[ислам]] позицийĕсем, унччен те çирĕпĕх пулманскерсем, вăйсăрланса пыраççĕ. Çавăнпа та бессермансен пысăкрах пайĕ пурăна киле çăваçсемпе пĕрлешсе кайнă теме май пур.&lt;ref&gt;[http://www.minnac.ru/minnac/info/besermjane.html  Министерство национальной политики Удмуртской Республики. Официальный сайт.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223163509/http://www.minnac.ru/minnac/info/besermjane.html |date=2014-02-23 }}&lt;/ref&gt; [[Хусан ханлăхĕ]] никĕсленсен çеç  ку тăрăхра ислам çĕнĕрен вăйланма пуçлать. Анчах та ку çăваçсене питех пырса тивмест. Вĕсем ĕлĕкхиллех хăйсен йăли-йĕркисене тытса пурăнаççĕ.&lt;ref&gt;[http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2013_3_4/07/04/ Индус Тагиров.О монографии С. В. Щербакова и не только о ней]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ку вăхăтра чăвашсен пĕр пайĕ [[Сăр (юханшыв)|Сăр]], [[Çавал (юханшыв)|Çавал]], [[Сĕве (юханшыв)|Сĕве]] тăрăхĕнче, тепĕр пайĕ [[Хусан]] çум тата Хусан леш ен тăрăхĕнче пурăнать. [[Хусан ханлăхĕ]] арканнă хыççăн юлашкинчен асăннă ушкăнсем е урăх çĕрелле куçса каяççĕ, е [[Тутарсем|тутара]] тухса пĕтеççĕ. Паян эпир хăнăхнă [[этнографи]]лле тата [[диалект]]ла ушкăнсем те çак вăхăтрах аталанаççĕ темелле. Анатри текен ушкăн çеç кăшт каярахпа, [[çын]]сем &quot;тискер хирсене&quot; (çĕнĕ çĕре) куçса кайнă майăн, йĕркеленет.&lt;ref&gt;[http://www.fundamental-research.ru/ru/article/view?id=31774 Желтов П.В. Происхождение чувашских диалектов]&lt;/ref&gt;

== XVIII-XIX ĕмĕрсенчи чăваш литератури ==
[[XVIII]] ĕмĕр вĕçнелле кивĕ чăваш çырулăхĕ йĕркеленсе каять. Ăна пуçласа яракансенчен пĕри — [[Рожанский Ермей Иванович|Ермей Рожанский]] ([[1741]]-[[1801]]). Вăл хăй чăвашла çырнă текстсем те упранса юлнă.&lt;ref&gt;Родионов В.Г. [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001007.pdf ЕРМЕЙ РОЖАНСКИЙ ПУРНĂÇĔПЕ ПУЛТАРУЛĂХĔ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023225230/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kkni_0_0001007.pdf |date=2021-10-23 }}&lt;/ref&gt; Çав шутра — чи малтанхи чăвашла кĕнеке, куçару шутланаканскер. [[1800]]-мĕш çулта [[Санкт-Петербург]]ра пичетленсе тухнă.
Ку тапхăрти ытти литературăран тĕрлĕ сăлтавпа çырнă уйрăм сăвăсене асăнмалла. Акă çавсенчен пĕри (сылтăм юпара — хальхи çырулăхпа транскрипцилеме хăтланса пăхни)&lt;ref&gt;[[Сантăр Аксар|Мефодьев, А. И.]] Чувашская детская литература. Часть 1 :  истоки, возникновение, формирование / А. И. Мефодьев. -  Чебоксары : Чуваш. гос. пед. ун-т, 2008. — 13 с.&lt;/ref&gt;:
{{цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
{{columns-list|2|Авал чошнѣ  торе аслѣ  аттѣзяне
Пит хораться бачче тюре сиррызене:
Эхаль сявах торень сивлыж пала
Кулуг усле анне барать синь пирень, хоть тюрень,
Рабазер и вашле, хош сявын сипзѣне
Тувза кѣзык хиберь тюрдеть пирингонпе
Конда чась пить кибзе тау тума сырѣ 
Селем тюрезем ыд! Лаих сяк ись бѣлѣ 
Чоньба пить килезе, торе сюр худбадер.
Сюлнѣ  пиринь телеин Чиберне рабазыр.
&lt;''Авал чухне торă аслă аттесене''
''Пит хоратса пачĕ тÿре çыррисене:''
''Э халь çавах торĕн сывлăшпала''
''Кăлăх ĕçлĕ (?) анне парать çĕн пирĕн, хоть тÿрĕн (?)''
''Равасăр-и вашле (?), хош çавăн çипсене (?)''
''Тăвса кăсăк хĕпĕртеттерет пирĕн кунпе''
''Конта час пит кĕпçе тау (?) тума çырĕ.''
''Селĕм тÿресем ыт! Лайăх çак ĕçпеле''
''Чунпа пит кĕлесе, торĕ çур хутпатĕр (?).''
''Çÿлнĕ пирĕн пирĕн телейĕн Чиперне равасăр.''&gt;}}    
&lt;/poem&gt;
{{цитата вĕçĕ}} 
Ку сăва [[1781]]-мĕш çулта çырнă, Хусанти енпуç кантурне уçнă чухне чаплă лару-тăрура вуласа панă. Кун пек текстсем татах та пур. Вĕсен авторĕсене тупса палăртайман темелле. [[1852]] çулта пичетленсе тухнă «Чьвашъ аберь болдымыръ» сăввăн авторĕ камне вара тĕпчесе пĕлнĕ. Вăл — [[Лебедев Василий Иванович|Василий Лебедев]]([[1813]]-?).&lt;ref&gt;Димитриев В.Д. [http://сувары.рф/ru/content/k-voprosu-ob-avtorstve-stihotvoreniya-chvash-aber-boldymyr К вопросу об авторстве стихотворения «Чьвашъ аберь болдымыръ»] — 36-мĕш асăрхав.&lt;/ref&gt;

Ку тапхăрти чăваш литератури пирки сăмах хускатрăмăр-тăк, ниепле те [[Михайлов Спиридон Михайлович|Спиридон Михайлов]] ([[1821]]-[[1861]]) [[ят]]не манса кайма юрамасть. Унăн пьесăсем пек йĕркеленĕ «Калаçăвĕсем» — [[чăваш литератури]]н уйрăлми пайĕ. 
[[Ӳкерчĕк:Fedorov m f.jpg|thumb|220px|right|&quot;Арçури&quot; поэма [[автор]]ĕ Михаил Фёдоров]] 
Чăваш литературин чи çÿлти шайне палăртакан хайлавсенчен пĕри — [[Фёдоров Михаил Фёдорович|Михаил Фёдоров]] ([[1848]]-[[1904]]) çырнă ([[1984]]) [[Арçури (поэма)|&quot;Арçури&quot; поэма]]:
{{цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
Хĕвел ансан Хĕветĕр
(Эсир ăна пĕлетĕр) ...
&lt;/poem&gt;
{{цитата вĕçĕ}}
Поэмăра, вăрмана хăрăк турат пуçтарма кайнă Хĕветĕр курăмĕсемпе шухăшларăшĕсем витĕр, çав вăхăтри хресчен пурнăçĕ куç умне тухса сăнарланать.

Тата тепĕр тĕлĕнмелле [[литература]] палăкĕ вăл — чăваш хĕрĕсем [[Золотницкий Николай Иванович|Николай Золотницкие]] ([[1829]]-[[1880]]) тав туса çырнă чăвашла çырусем. Акă вĕсенчен пĕри, Хураçырмари Ксения Тимофеева çырнăскер, — хальхи çырулăх мелĕсемпе палăртма хăтлансан&lt;ref&gt;Çăлкуçра (Родионов В.Г. Чăваш литератури. XVIII-XIX ĕмĕрсем. Шупашкар, 2006. — 240-241 С.) ун чухнехи çырулăхпа çырнă оригиналне кăтартман.&lt;/ref&gt;:
{{цитата пуçламăшĕ}}
Николай Иванович, Христос вилĕмрен чĕрĕлсе тăчĕ. Çак сăмахсемпе сана чуптăватăп, Христос чиркĕвĕ каланă пек, çакă çыру манăн пултăр хĕрлĕ çăмарта вырăнне. Эс мана çыру хисеплесе çырнăшăн, кĕнекесене те янăшăн рахмат сана; санăн арăмна та рахмат, салам çырса яратăп, ăна валли шăтăкла яратăп, алшăлли вĕçне тытма, хамăн алăпа çыхнине. Пирĕн архиерей Антоние рахмат кала манран, кĕнеке янăшăн. Турă парĕ-и хăçан та пулин курма ăна, пирĕн еннелле килсе курĕ-и кăçал? Митрофан пиччене салам çырса яратăп. Ман килтисем сире пурте салам яраççĕ. Санăн арăму ан ятлатăр мана шăтăкласене çуманшăн — супăнĕ пулмарĕ. Сыв пулăр тепре куриччен. Хураçырмари Тимофей хĕрĕ Оксинья. 1868 çул, май уйăхĕ вун тăхăр кун иртрĕ.
{{цитата вĕçĕ}}
Çак хĕр каярахпа çырура асăннă [[Дмитриев Митрофан Дмитриевич|Митрофан Дмитриева]] (?-[[1906]]) качча тухнă, вара вĕсем [[Дмитриев Иван Митрофанович|Иван Дмитриев]] ([[1876]]-[[1911]]) мусăкçăна çуратса ÿстернĕ.

Асăннă Ксения Тимофеевана тата ыттисене чăваш [[çырулăх]]ĕнче тата çыравĕнче чи малтан палăрнă [[хĕрарăм]]сенчен пĕрисем теме пулать.

Тата тепĕр ниепле те манса кайма юраман ен вăл — [[гомилетикăлла литература]]  — [[гомилетика]] çине таянса тата тăнлантару, ÿкĕтлев тĕллевĕсемпе ăсталанă текст. Вăл, паллах, ытларах [[тĕн]]пе çыхăннă, анчах та унта пĕтĕмĕшле, пурне те (Турра ĕненекенсене те, ĕнеменнисене те) кирлĕ [[хаклăлăх]]семпе [[чăнлăх]]сем те çук мар. 

Чăваш литературинче ак çаканашкал гомилетикăлла текстсене тупса палăртнă&lt;ref&gt;Революцичченхи чăваш литератури. Текстсем. 1-мĕш том, [[Шупашкар]], [[1984]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Иккĕмĕш тата виççĕмĕш йĕркесенче тăракан тĕслĕхсем пĕр япалах пулма пултараççĕ.&lt;/ref&gt;:
* &lt;Паллă мар автор&gt;. Ӳкĕнÿ. — &quot;Церковные молитвы и исповедь на чувашском языке&quot; [[кĕнеке]]ре пичетленнĕ ([[Мускав]], [[1809]])
* &lt;Паллă мар автор&gt;. Чăвашсен тĕшмĕшĕн сиенĕ çинчен вĕрентсе калани. [[1840]]-мĕш çулсем. [[Алçыру]].
* [[Вишневский Виктор Петрович|Вишневский В.П.]] Чăвашла çырнă вунпĕр ÿкĕт (Пĕтĕмĕшле вырăсла &quot;Поучения о тщете чувашских суеверий&quot; ят панă).[[1846]]-мĕш çул. Алçыру.
* Талавринов Н. Вĕрентсе калани. [[1849]]-[[1857]]-мĕш çулсем. Алçыру.
* [[Громов Василий Петрович|Громов В.П.]] Вĕрентсе каланисем. [[1850]]-[[1852]]. Алçыру.
* Стратонов И. Ӳкĕнÿ. [[1850]]-мĕш çулсем. Алçыру.
* Васильев, Василий. Торă корннă  праздник çинчен сăмах. Вĕрентсе калани. ([[Хусан]], [[1871]]).

Курăнать ĕнтĕ, кунта асăннă текстсенчен чылайăшĕ паянхи кун та пичетленмен, кун çути курман, е тахçанах теплерен пĕрре пичетленнĕ.

=== XIX–XX ĕмĕрсен чиккинчи поэзи (1886–1903) ===
Асăннă çулсенче поэзи вăйлăн аталаннă теме çук-тăр. Çапах та кăсăклă, пĕлтерĕшлĕ авторсемпе хайлавсем пур. [[Ефимов Никита Ефимович|Никита Ефимов]] ([[1856]]-[[1918]]), &quot;Камит çинчен&quot; сăвă авторĕ. [[Арзамасов Максим Петрович|Максим Арзамасов]] ([[1853]]-[[1919]]), паллă фольклорист, çав вăхăтрах сăвăсем те çырнăскер. Çапах та чăн малтан [[Турхан Якку|Турхан Яккăвне]] ([[1874]]-[[1938]]) тата [[Турхан Хветĕр|Турхан Хĕветĕрне]] ([[1876]]-[[1932]]) асăнмалла.&lt;ref&gt;Революцичченхи чăваш литератури. Текстсем. I том. Ш., 1984 — 197-203 сс., 234-276 сс.&lt;/ref&gt; Кусем — пĕртăвансем, анчах та вĕсем çумавторсем мар, кашнийĕн пултарулăхĕ хăйне май расна.
Ку вăхăтри литературăра теплерен пĕрре уйрăм поэмăсем те куранкалаççĕ: çÿлерех асăннă Турхан Яккăвĕн — &quot;Варуççи&quot; ([[1903]]), Пётр Орловăн ([[1880]]-[[1959]]) — &quot;Уравăш&quot; ([[1903]], [[1906]]).

=== XIX–XX ĕмĕрсен чиккинчи прозăпа драматурги ===
Çак тапхăрти чăваш литератури [[1870]]-мĕш çулсенче [[Яковлев Иван Яковлевич|И.Я.Яковлев]] çĕнĕ [[Чăваш çырулăхĕ|чăваш çырулăхне]] йĕркелесе янипе тачă çыхăннă. Вăл шутра — прозăпа драматурги те. Çапах та, сăмах май каласан,  хашпĕр хайлавсене кивĕ çырулăх е [[Золотницкий Николай Иванович|Золотницкий]] çырулăхĕ пулăшнипе те пичетлесе кăлараççĕ.  

[[Романов Осип Григорьевич|Осип Романов]] ([[1874]]–[[1967]]) чăваш литературин историне [[1900]]-мĕш  çулта уйрăм кĕнекен кăларнă «Хĕн-хур куракан çынна Турă пăрахмасть» повесть авторĕ пек кĕрсе юлать.

[[1899]]-мĕш çулта Хусан кĕпернинчи Теччĕ уесĕнчи (халĕ [[Елчĕк районĕ]]) [[Аслă Елчĕк]] ялĕнче [[1874]] çулта çуралнă [[Кедров Николай Михайлович|Николай Кедров]] «Аçăна-аннене хисепле, хăвнах аван пулĕ» ятлă кĕнеке пичетленĕ. Акăлчан классикĕн [[Уильям Шекспир]]ăн &quot;Лир король&quot; хайлавĕн витĕмĕ сисĕнет унта. 

1889 çулта Хусан кĕпернинчи Çĕрпӳ уесĕнчи (халĕ [[Вăрмар районĕ]]) Чулкаç (Сĕнтĕр) ялĕнче çуралнă [[Архипов Дмитрий Архипович|Дмитрий Архипов]] «[[Кустантин|Константинопольти]] чăвашсем» очеркра çак хулара пурăнакан чăвашсемпе тĕл пулса калаçни çинчен çырать.

Чĕмпĕр шкулĕнчен пĕлӳ пухса пурнăç çулĕ çине тăнă [[Тимофеев Григорий Тимофеевич|Григорий Тимофеев]] ([[1878]] — [[1937]]) [[Пăва уесĕ]]нчи Элшел ялне ĕçе каять. Кунта вăл [[1901]]–[[1903]] çулсенче «Тăхăрьял» кĕнекене хайлать. Кунта çул çӳрев те, аса илӳ те, танлаштару та пур. Тăхăр ял çыннисем тĕнче тытăмне еплерех ăнланни, ытти халăх çыннисемпе тата хăйсем хушшинче еплерех пурăнни çинчен пырать хайлаври калу. [[Элшел]] çĕрĕ-шывĕпе тĕплĕн паллаштарать. «Тăхăрьял» хайлава халăхăн энциклопедийĕ теме те пулать.

[[XX ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕ тĕлне чăваш прози пысăк утăмсем тăвать. Çав хушăрах харкамлăх тĕлĕшĕнчен вăл поэзи хыçĕнче пынă. Чăваш литератури [[Европа|Европăри]] тухăçлă усă куракан чылай жанра сивлемест.
[[File:Jurkki Ivanĕ.jpg|thumb|200px|left|И.Н.Юркин]] 
Прозăра [[роман]] ĕлкиллĕ хайлавсем те курăнкалаççĕ ([[Юркин Иван Николаевич|Иван Юркинăн]] ([[1863]]-[[1943]]) роман теме те май пур повеçĕсем).  [[Драма]] жанрĕсенчен пĕри те чăваш çыруллă сăмахлăхĕн  тытăмне кĕреймен-ха.

Драма хайлавĕсене ытларах чухне сцена çинче кăтартса пама çыраççĕ. Анчах вĕсене капла та вулама пулать.   Спиридон Михайлов  &quot;Калаçăвĕсем&quot; ([[1852]]) ятарласа театр валли хатĕрленĕскерсем мар. Вĕсене чăваш драматургийĕн ум историйĕ тесе те йышăнма та юрать. Эпир асăнакан тапхăра илсен, унта та чăваш авторсем драматургире тунă уйрăм сăнавла тенĕ пек хайлавсем пур. Сăмахран: [[Комиссаров Гурий Иванович|Кури Вантер]] ([[1883]]-[[1969]]): «Чăваш туйĕ» ([[1901]]), «Авлану» ([[1902]]).

Çав вăхăтри [[букварь]]сенче пичетленнĕ [[калав]]сен авторĕсем пирки каласа хăвармалла. Пурне те [[Яковлев Иван Яковлевич|И.Я.Яковлев]] [[ят|ячĕпе]] çеç çыхăнтарни тĕрĕс мар. &quot;Революцичченхи чăваш литератури&quot; ятлă текстсен пуххине хатĕрлекенсем ([[Юмарт Геннадий Фёдорович|Геннадий Юмарт]], [[Анатолий Васан]]) палăртнă тăрăх, унашкал хайлавсене, тĕпрен илсен,  [[Чĕмпĕрти чăваш вĕрентӳçисен шкулĕ]]н вĕренекенĕсем çырнă.
Акă вăл палăртусенчен хăшпĕрисем:
* &quot;Эпĕ ÿкĕнни&quot; (&lt;[[1885]]&gt;). &quot;Марук вилни&quot; (&lt;[[1885]]&gt;). [[Калав]]сем. Чĕмпĕр чăваш шкулĕнче вĕренекен Алексей ([[хушамат|хушамачĕ]] паллă мар) çырнă.
* &quot;Пирĕн пÿрт çунни&quot;(&lt;[[1885]]&gt;). Калав. Чĕмпĕр чăваш шкулĕнче вĕренекен Иван Кукушкин ([[Çĕрпӳ уесĕ]]нчен) çырнă.
* &quot;Чĕмпĕр курма кайни&quot; ([[1886]] хыççăн). Калав. Чĕмпĕр чăваш шкулĕнче вĕренекен М.Никитин (хăш тăрăхран пулни халлĕхе паллă мар) çырнă.
* &quot;Эпĕ сехет çĕмĕрни&quot; ([[1886]] хыççăн). Калав. Чĕмпĕр чăваш шкулĕнче вĕренекен А.Кузнецов (хăш тăрăхран пулни халлĕхе паллă мар) çырнă.

[[1900]]-мĕш çулхи чăваш букварĕнче [[Иванов Игнатий Иванович|Игнатий Ивановăн]] ([[1848]]-[[1985]]) икĕ [[калав]]ĕ (&quot;Лайăх, ăслă, кăмăллă çын пурне те юрăхлă&quot; тата &quot;Аттăна тăхăн та, çăпатуна кăларса ан пăрах&quot;) пичетленсе тухнă. Çырнă калавĕсем вара унăн татах та пулнă, вĕсем пичетлемен ун чухне, анчах [[Ашмарин Николай Иванович|Н.И.Ашмарин]] архивĕнче упраннă.

== XX ĕмĕрти чăваш литератури ==
{{main|XX ĕмĕрти чăваш литератури}}
В. П. Станьял асăннă емĕре чăваш литературин талпăнуллă ĕмĕрĕ тесе хакланă. Çапла вара вăл ку тапхăрта чăвашсен сăмах ÿнерĕ уйрăмах, çав шутра юнашарла ытти ĕмĕрсемпе танлаштарсан,  пысăк çитĕнÿсем тунине йышăннă.  
=== XX ĕмĕрти проза ===
{{columns-list|4|
* [[Агаков Леонид Яковлевич]]
* [[Алентей Василий Степанович]]
* [[Артемьев Александр Спиридонович]]
* [[Пурхи Ахван]]
* [[Илле Тăхти]]
* [[Краснов Георгий Васильевич]]
* [[Крысин Павел Афиногенович]]
* [[Ларионов Никита Ларионович]]
* [[Лисина Ева Николаевна]]
* [[Маяксем Леонид Александрович]]
* [[Николаева Юлия Фёдоровна]]
* [[Орлов Георгий Фёдорович]]
* [[Пилеш Герасим Дмитриевич]]
* [[Рзай Виктор Ефремович]]
* [[Савельев-Сас Александр Сергеевич]]
* [[Сатай Владимир Леонтьевич]]
* [[Синичкин Виссарион Семёнович]]
* [[Уйăп Мишши]]
* [[Чичканов Пётр Николаевич]]
* [[Юхма Мишши]]
}}


{{Çавăн пекех пăхăр|:Категори:Чăваш çыравçисем}}
=== XX ĕмĕрти драматурги ===
Час-часах чăваш драматургийĕ XX [[ĕмĕр]]те çеç, Чăваш театрĕпе пĕрле, çуралнă теме пăхакансем пур. Ку, паллах, тĕрĕс мар. Çак саманта ку статьян çÿлерехри хăшпĕр секцийĕсенче те тĕрĕс палăртнă. Çапах та асăннă жанра аталанма Хусан [[хула|хулинче]] 1918-мĕш çулта çуралнă Чăваш театрĕ вăйлă сулăм панине пытарма çук. Вăл чăнах та çапла. 

[[1907]]-мĕш çулта [[Хыпар (хаçат)|«Хыпар» хаçатра]] [[Акимов Михаил Фёдорович|Михаил Акимовăн]] ([[1884]]-[[1914]]) «Ялти пурнăç» пьесин пуçламăшĕ пичетленсе тухать. Хаçат унăн малаллине те кун çути кăтартма шутланă, анчах вăл хупăнать те, асăннă хайлав малалла пичетленмесĕрех юлать. Паянхи кун та вăл, пьесăн малалли,  пирĕншĕн паллă мар. Ку чăваш драматургийĕн историйĕн хăйне майлă картлашки теме пулать. Спиридон Михайловăн «Калаçăвĕсем» хыççăн пичете лекме пултарнă хайлав. 
{{columns-list|3|
* [[Осипов Пётр Николаевич]]
* [[Айзман Николай Спиридонович]]
* [[Чиндыков Борис Борисович]]
}}


{{Çавăн пекех пăхăр|:Категори:Чăваш драматургĕсем}}
=== XX ĕмĕрти поэзи ===
[[Ӳкерчĕк:Peter Husankay.jpg|thumb|250px|Петĕр Хусанкай, чăваш поэчĕсен «çарпуçĕ»&lt;ref&gt;Виталий Юмарт çапла каланă.&lt;/ref&gt;]]
{{цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
Санпа эпирчченех çак çăлтăрсем çуталнă,
Эпир сĕмленĕпĕр — çуталĕç çаплипех.
Анчах шанас пулать: çын çăлтăрпа çуралнă,
Ун куçĕ хупăнсан — пĕр çăлтăр сӳнетех.

Санпа эпирчченех шавланă çакă тинĕс,
Эпир шăпланăпăр — вăл шавлĕ çав-çавах.
Анчах шанас пулать: ăна илтетĕн тин эс,
Этем чĕнми пулсан — пĕр хум чарать шава...
&lt;/poem&gt;
{{цитата вĕçĕ}}
Ку Петĕр Хусанкай сăвви пулчĕ. Ак тата [[Айхи Геннадий Николаевич|Геннадий Айхи]] ([[1934]]-[[2006]]) çырнинчен:
[[Ӳкерчĕк:Aigi g n.jpg|thumb|150px|Геннадий Айхи]]
{{цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
&amp;emsp;&amp;emsp;&amp;emsp;&amp;emsp;&amp;emsp;&amp;emsp;&amp;emsp;&amp;emsp;&amp;emsp;   А. А.
Тăван сăмахăн чĕлтĕревлĕ,
вĕри таппиллĕ кĕввине
ыр вăй хушса эс кĕртрĕн меллĕ,
илемлĕ, çӳллĕ йĕркене.
Пил евĕр пулнă çакă туртăм
юлайтăр терĕн пиллĕхех, —
чĕр пурнăç чĕртнĕ пек эс куртăн
хальхи ачаш нарспилĕхе.
Ăна эс — чĕрӳнте сăнанă
хавхалану Хунти туса...
Ак санăн Кĕнекӳ, тăванăм:
тивлетлĕ хĕрлĕх пек таса!..
&lt;/poem&gt;
{{цитата вĕçĕ}}


{{columns-list|4|
* [[Иванов Константин Васильевич]]
* [[Кириллов Тарас Кириллович]]
* [[Çеçпĕл Мишши]]
* [[Тукташ Илья Семёнович]]
* [[Петĕр Хусанкай]]
* [[Митта Ваçлейĕ]]
* [[Ухсай Яков Гаврилович]]
* [[Алга Александр Егорович]]
* [[Волкова Мария Андреевна]]
* [[Воробьёв Алексей Александрович]]
* [[Сарпи Раиса Васильевна]]
* [[Теветкел Николай Александрович]]
* [[Айташ Юрий Григорьевич]]
* [[Мартьянова Любовь Васильевна]]
}}


{{Çавăн пекех пăхăр|:Категори:Чăваш сăвăçисем}}

== Хальхи саманари (XXI ĕмĕрти) чăваш литератури ==
[[XXI]] ĕмĕрте чăваш литературин традицийĕ тата процесĕ тĕппипех чарăнса ларман-ха. Çак традиципе процеса тытса-йĕркелесе пымашкăн [[Чăваш Республикин çыравçăсен пĕрлешĕвĕ|чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕсем]] те пур. [[2001]]-мĕш çул хыççăн ак çак пĕрлешÿсене палăртма пулать:
* Чăваш Ен çыравçисен &quot;Хурăнташ&quot; пĕрлешĕвĕ (урăхла — &quot;Акивер пĕрлешĕвĕ&quot;)
* Чăваш Ен çыравçисен Профессилле пĕрлешĕвĕ (урăхла — &quot;Туркай пĕрлешĕвĕ&quot;)
* Чăваш çыравçисен перлешĕвĕ (урахла — &quot;Юхма пĕрлешĕвĕ&quot;, [[1991]]-мĕш çултанпа ĕçлет).
* [[Çыравçăсен ирĕклĕ пĕрлĕхĕ (ÇИП)]] — [[2015]]-мĕш çултанпа пур. Ертÿçи — [[Родионов Виталий Григорьевич]].

Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕнче 9 секци (жанр тĕсĕсемпе пайланă), [[вырăс чĕлхи|вырăс]] (ертӳçи — Зимина Г.В.) тата мари (ертӳçи — Г.Григорьев-Тотир) уйрăмĕсем ĕçлеççĕ.

Пĕрлешӳре пултаруллă ачасем вали шкул пур. Унта 70 яхăн çамрăк вĕренет (ертӳçи — [[Роза Шевлепи]]);
Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕн пиллĕк филиал:[[Сĕнтĕрвăрри]] (В.В.Савельев-Саруй),[[Вăрмар]] (Н.И.Иванов-Пихампар), [[Çĕнĕ Шупашкар]] (В.П.Пугачёва), [[Патăръел]] (В.В.Васильев) тата [[Чĕмпĕр]] ([[Ларионов Николай Николаевич|Н. И. Ларионов]]).

Асăннă Пĕрлешӳре 110 яхăн пайташ: [[Анатолий Ырьят]], Анатолий Хум, [[Петĕр Вашават]], Юрий Никитин, Чĕкеç Люççи, Улатимĕр, [[Ларионов Николай Николаевич|Николай Ларионов]].

Малтан асăннă икĕ пĕрлешÿ 1991-мĕш çултанпа пулнă &quot;Чăваш Ен çыравçисен пĕрлешĕвĕ&quot; текенни пайланнипе пулса кайнă.

XXI ĕмĕрте унччен литературăра ĕçлеме тытăннă авторсенчен чылайăшĕ млалла та вăй хума пăрахмаççĕ-ха. Вăл шутра [[Чиндыков Борис Борисович]]. В. В. Никифорова каланинчен&lt;ref&gt;В.В НИКИФОРОВА. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/992720 БОРИС ЧИНДЫКОВ ТАТА ЧĂВАШ КУЛЬТУРИ] — TDD/JofEL─ ─Summer /Yaz ─2020/17───•───Tehlikedeki Diller Dergisi/Journal of Endangered Languages 
&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Унăн «Хура чĕкеç» ([[2002]]) [[монодрама]] [[чăваш литератури]]пе театр аталанăвĕнче паллă [[вырăн]] йышăнать. Пĕтĕм чăваш литературине илес пулсан та, хальлĕхе ку пĕртен-пĕр монодрама. Тата, паллах, илемлĕх тĕлĕшĕнчен пăхас пулсан, Чиндыков пьеси çав тери хăйне евĕрлĕ. Ăна [[СССР]] халăх артистки В. Кузьмина 80 [[çул]] тултарнă тĕле ятарласа çырнă. Ку хайлавра чăваш хĕрарăмĕпе чăваш халăх шăпи сăнарланнă. 2006-мĕш çулта чăваш театрĕ ку спектакльпе [[Турци]]ре иртекен тĕрĕк халăхĕсен театрĕсен [[фестиваль]]не хутшăнать.
[[2008]]-мĕш çулта Б. Чиндыковпа Н. Казаков «Нарспи» [[мюзикл]] лартаççĕ. Çапла май, Б. Чиндыков пĕрремĕш чăваш мюзиклĕн (рок-оперăн) либреттине çыраканĕ пулса тăрать. Ку [[автор]]сем классикăлла [[хайлав]]а çĕнĕлле «вуланă», паянхи чăваш кураканне хускатма пултаракан [[ĕç]] лартма пултарнă. [[2010]]-мĕш çултах çак авторсем тăрашнипе [[филармони]] сцени çине «Авалхи сас» [[проект]] тухать. Унти [[текст]]сен авторĕ – Борис Чиндыков. Ку ĕç паян пурăнакансене хамăрăн пуян культурăна туйса, ăнланса илме пулăшать.}}

Литература традицийĕпе процесĕ тенĕрен, халăх çыравçи е халăх поэчĕ ятсем парасси те вĕçленмен-ха. Акă, [[Сарпи Раиса Васильевна|Раиса Сарпи]] тата [[Асамат Светлана Васильевна|Светлана Асамат]] халăх ятсене тивĕçнĕ&lt;ref&gt;Станьял В. П. [https://chuvash.org/content/5715-Халӑхӑн%20уҫӑ%20саслӑ%20хӗрӗсем.html Халӑхӑн уҫӑ саслӑ хӗрӗсем] — Аçтахар сайчĕ.&lt;/ref&gt;. 
[[Ӳкерчĕк:Savar Ertivan.jpg|thumb|200px|В. Г. Родионов, поэт тата литература тĕпчевçи]] 
== Литература тиркевĕ, тĕпчевĕ (пĕлĕвĕ) тата публицистика ==
Чăваш литератра тиркевĕн тата  пĕлĕвĕн историне Павлов Н. С.&lt;ref&gt;Павлов, Н. С. Краткий очерк истории чувашского литературоведения и
критики / Н. С. Павлов. – Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1970. – 148 с&lt;/ref&gt;,  Эзенкин В. С.&lt;ref&gt;Эзенкин, В. С. Чăваш литературоведенийĕпе критика историйĕн кĕске очеркĕ
(1956–1970) / В. С. Эзенкин. – Шупашкар : Чăв. патш. ун-чĕ, 1989. – 78 с. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Эзенкин, В. С. Теоретические основы чувашской литературной критики: 1917–
1970-е годы / В. С. Эзенкин. – Чебоксары: Изд-во Чуваш. ун-та, 1992. – 200 с.&lt;/ref&gt;  ятарласа тĕпченĕ. Çавăн пекех Родионов В. Г.&lt;ref&gt;Родионов, В. Вăхăт тивĕçĕ / В. Родионов // Тăван Атăл. – 1988. – 4 №. – 49–53 с.; &lt;/ref&gt;, Александров С. А.&lt;ref&gt;Александров, С. А. 1970–1980-мĕш çулсенчи литературоведенипе критикăри тÿнтер социологин хăш-пĕр енĕсем / С. А. Александров // Сăнар: тĕпчевсем. – Шупашкар, 2000. – 116–132 с.&lt;/ref&gt; ĕçĕсем пур.  Чи çĕнĕ тĕпчевçĕсенчен [[Родионова Эльби Витальевна|Элпи Родионова]] ятне асăнмалла&lt;ref&gt;Родионова Эльби Витальевна. ЭТАПЫ СТАНОВЛЕНИЯ СОВРЕМЕННОГО ЧУВАШСКОГО ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЯ В КОНТЕКСТЕ РЕГИОНАЛЬНОЙ И ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ЛИТЕРАТУРНО-ЭСТЕТИЧЕСКОЙ МЫСЛИ ВТОРОЙ ПОЛОВИНЫ XX ВЕКА. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук&lt;/ref&gt;.  

Час-часах çакăн пек пулать. Хайлавсем чăвашла тухаççĕ, литература процесĕ те чăвашлах пулса пырать. Çав вăхăтрах ун пирки те, кун пирки те вырăсла çырса кăтартаççĕ. Вĕсене шута илме тивет, анчах та ку, методикăлла кăтартупа килĕшÿллĕн&lt;ref name=&quot;ЭИ&quot;/&gt;, чăваш литератури пулмасть. Çавăн пекех чăваш публицистики те — чăвашла çырнă публицистика пулса тăрать. 

XVIII тата XIX ĕмĕрсенчен чăваш литератури пирки çырнă текстсем çук мар. Сăмахран, алçыру халлĕн выртаканнисем те&lt;ref&gt;Магницкий В. К. алçырăвĕсеем:Василий Васильев — писатель-чувашин, Иван Васильев — писатель-чувашин (ЧПГИ ăслав архивĕ, I уйр, 517 упр.п., 89-92 лл.) &lt;/ref&gt;. Анчах та вĕсем хушшинче чăвашла çырнисене халлĕхе тупса палăртайман-ха. Çапла вара ыйтăва, тĕпрен илсен,  XX ĕмĕртен пуçлама тивет. 
{{columns-list|3|
* [[Ют Николай Яковлевич]]
* [[Арис Аркадий Иванович]]
* [[Хлебников Геннадий Яковлевич]]
* [[Золотов Виталий Арсентьевич]]
* [[Ефимов Лев Архипович]]
}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* Родионов, В. Г. История чувашской литературы XVIII-XIX веков / В. Г. Родионов, И. Ю. Кириллова, В. В. Никифорова ; Чувашский государственный институт гуманитарных наук ; ответственный редактор В. Г. Родионов ; [художник В. Н. Гончаров]. - Чебоксары : Чувашское книжное издательство, 2020. - 295, [1] с. : ил. ; 24 см. - Библиогр. в конце гл. и на с. 293-295. - На обл. и титул. л. авторы не указаны. - 500 экз. - ISBN 978-5-7670-2917-4 (в пер.). - [2020-0974]
* {{кĕнеке|пуçелĕк=Чăваш литературин антологийĕ. Проза.[[Гордеев Денис Викторович|Гордеев Д. В.]], [[Силэм Юлия Александровна|Силэм Ю. А.]] пухса хатĕрленĕ|вырăн={{Шуп.}}|çул=2003|isbn=5-7670-1279-2}}
* {{кĕнеке|автор=[[Родионов Виталий Григорьевич|Виталий Родионов]]|пуçелĕк=Чăваш литератури. XVIII–XIX ĕмĕрсем|вырăн={{Шуп.}}|çул=2006|isbn=5-7670-1463-9}}
* {{кĕнеке|автор=[[Юхма Мишши]]|пуçелĕк=Авалхи чăвашсем|вырăн={{Шуп.}}|çул=1996}}
* {{кĕнеке| |пуçелĕк=Чăваш литературин антологийĕ. Драматурги. Е.Р. Якимова пухса хатĕрленĕ|вырăн={{Шуп.}}|çул=2014|тираж=2300|isbn=}}
* Федоров, Г. И. Шанӑҫпах сывлатӑрччӗ литературӑмӑр... : [хальхи вӑхӑтри чӑваш литератури аталанӑвне тишкерни] / Георгий Федоров // Тӑван Атӑл. – 2006. – № 1. – С. 58-59.
* Федоров, Г. И. Чӑваш литератури (1945-1985 ҫулсем) : вӗрену пособийе / Г. И. Федоров. - Шупашкар : Чӑв. ун-чен изд-ви, 2004. - 515 с.
* Федоров, Г. И. О теоретической истории национальной литературы : (некоторые заметки. На материале чувашской литературы) / Георгий Федоров // Ашмаринские чтения / [коллектив авт. – Чебоксары : Изд-во ЧГУ, 2005. – С.168-171.
* Осипов, Н. Н. Некоторые размышления об истоках жанра рассказа в чувашской литературе  / Н. Н. Осипов // Вестник Чувашского государственного педагогического университета имени И. Я. Яковлева. – 2012. – № 3. – С. 163-165. – (Гуманитарные и педагогические науки).
* Осипов, Н. Н. О своеобразии развития малых форм прозы в чувашской литературе / Н. Н. Осипов // Вестник Чувашского государственного педагогического университета имени И. Я. Яковлева. – 2012. – № 2 (74), Ч. 2. – С. 109-112. – (Гуманитарные и педагогические науки).
[[File:Kuri Vanter.png|thumb|left|Kури Вантер]]
* [[Кури Вантер|Комиссаров Г. И.]] К вопросу о построении курса истории чувашской литературы (по поводу книжки Н. Васильева «Краткий очерк истории чувашской литературы»). — Казань: Татполиграф, 1931. — 8 с.
* [[Родионов Виталий Григорьевич|Виталий Родионов]]. [https://web.archive.org/web/20190519193238/http://www.chgign.ru/a/public/142-%C2%AB%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%AF%20%D0%A7%D0%A3%D0%92%D0%90%D0%A8%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%AB%20XX%20%D0%92%D0%95%D0%9A%D0%90%C2%BB:%20%D0%98%D0%97%20%D0%9E%D0%9F%D0%AB%D0%A2%D0%90%20%D0%A1%D0%9E%D0%97%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%98%D0%92%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%A2%D0%A0%D0%A3%D0%94%D0%9E%D0%92%20.html «ИСТОРИЯ ЧУВАШСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ XX ВЕКА»: ИЗ ОПЫТА СОЗДАНИЯ КОЛЛЕКТИВНЫХ ТРУДОВ] // Источник: АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ НАЦИОНАЛЬНЫХ ЛИТЕРАТУР РОССИИ: ХУДОЖЕСТВЕННЫЕ ПОИСКИ ХХ – НАЧАЛА XXI ВЕКА. Сборник материалов Международной научно-практической конференции, посвященной  110-летию со дня рождения народного писателя Башкортостана З.Биишевой и 100-летию со дня рождения народного поэта Башкортостана Н.Наджми,  г.Уфа, 12 апреля 2018 года, стр. 205-210.
* Артемьев Ю. ХХ ĕмĕр пуçламăшĕнчи чăваш литератури. Шупашкар: Чăваш кĕн. изд-ви,, 1992. 254 с.
* История чувашской литературы XX века. Часть1 (1900 – 1955 годы): коллективная монография. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2015. 431 с.
* История чувашской литературы XX века. Часть 2 (1956 – 2000 годы): коллективная монография. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2017. 432 с.
* Революцичченхи чăваш литератури. Текстсем. 1 том (ХХ ĕмĕрччен). Шупашкар: Чăваш кĕн. изд-ви,1984. 464 с.
* Родионов В.Г. Чувашский стих. Проблемы становления и развития. Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1992. 224 с.

== Каçăсем ==
* [http://www.lib.cap.ru/history_chuv.asp История развития чувашской литературы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701042909/http://www.lib.cap.ru/history_chuv.asp |date=2010-07-01 }}
* [http://www.chgign.ru/a/public/142-ПРОБЛЕМЫ%20СОЗДАНИЯ%20ИСТОРИЙ%20НАЦИОНАЛЬНЫХ%20И%20РЕГИОНАЛЬНЫХ%20ЛИТЕРАТУР%20УРАЛО-ПОВОЛЖЬЯ.html «ИСТОРИЯ ЧУВАШСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ XX ВЕКА»: ИЗ ОПЫТА СОЗДАНИЯ КОЛЛЕКТИВНЫХ ТРУДОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526122903/http://www.chgign.ru/a/public/142-%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%AB%20%D0%A1%D0%9E%D0%97%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%98%D0%99%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%98%20%D0%A0%D0%95%D0%93%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A0%20%D0%A3%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%9E-%D0%9F%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%9B%D0%96%D0%AC%D0%AF.html |date=2021-05-26 }}

{{Чăваш чĕлхи}}
{{Чăваш Ен темăсенче}}
{{Чăвашсем}}

[[Категори:Раççей литератури|*]]
[[Категори:Чăваш литератури|*]]
[[Категори:Литература, чĕлхесемпе]]
[[Категори:Чăваш культури]]</text>
      <sha1>1yllf2a0hjvrteutqul96mnjnbcs4dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франций</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22885</id>
    <revision>
      <id>879354</id>
      <parentid>875912</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3074" sha1="en5nv23mjc6m1p8w30fm3z317vko436" xml:space="preserve">{{Хими элеменчĕ|prev=[[Радон|Rn]]|next=[[Ради|Ra]]|Франци / Francium (Fr)&lt;!--Название--&gt;|87&lt;!--Атомный номер--&gt;|радиохастар сĕлтĕ метал&lt;!-- Внешний вид--&gt;|223,0197&lt;!--Атомный вес--&gt;|n/a&lt;!--Радиус атома--&gt;|380  &lt;!--Энергия ионизации--&gt;|[Rn] 7s&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;&lt;!--Электронная конфигурация--&gt;|n/a&lt;!--Ковалентный радиус--&gt;|(+1e) 180&lt;!--Радиус иона--&gt;|0,7&lt;!--Электроотрицательность--&gt;|Fr←Fr&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; −2,92 В&lt;!--Электродный потенциал--&gt;|+1&lt;!--Степени окисления--&gt;|1,87 &lt;!-- при к.т.--&gt; &lt;!--Плотность--&gt;|n/a&lt;!--Удельная теплоёмкость--&gt;|n/a&lt;!--Теплопроводность--&gt;|300&lt;!--Температура плавления--&gt;|~ 2&lt;!--Теплота плавления--&gt;|950&lt;!--Температура кипения--&gt;|~ 65&lt;!--Теплота испарения--&gt;|n/a&lt;!--Молярный объём--&gt;|кубла&lt;br /&gt;калăпăшĕпе центăрланă&lt;!--Структура решётки--&gt;|n/a&lt;!--Период решётки--&gt;|n/a&lt;!--Отношение c/a--&gt;|n/a&lt;!--Температура Дебая--&gt;}}

{|  style=&quot;text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; 
|  style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;Fr&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|  style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;87&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''&lt;nowiki&gt;[223]&lt;/nowiki&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | '''7s&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;'''
|-  style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
|  colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Франци'''&lt;/big&gt;
|}

'''Франций''' —  [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] 87 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]],  '''Fr''' ({{lang-la|Francium}}) символпа палăртаççĕ, радиохастар [[сĕлтĕ металлĕ]]. [[CAS-номер]]: 7440-73-5.
==Изотопĕсем==
{{main|Франци изотопĕсем}}
== Асăрхатарусем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
{{commons|Francium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/key.html Франци Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509090710/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/key.html |date=2008-05-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20120424032241/http://n-t.ru/ri/ps/pb087.htm Франци хими элеменчĕсен вулавăшĕнче]

{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{stub}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Сĕлтĕ металлĕсем]]
[[Категори:Радиохастар элементсем]]</text>
      <sha1>en5nv23mjc6m1p8w30fm3z317vko436</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фосфор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22887</id>
    <revision>
      <id>879352</id>
      <parentid>875910</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6963" sha1="9yadsai1pbj38j0unq2h5msck2ixd0z" xml:space="preserve">{{Хими элеменчĕ|prev=[[Кремни|Si]]|next=[[Кӳкĕрт|S]]|Фосфор/ Phosphorus (P)&lt;!-- Symbol--&gt;|15&lt;!-- Atomic Number--&gt;|&lt;!-- Appearance--&gt;[[Ӳкерчĕк:Red phosphorus in a tube - P 15 .jpg|150px]][[Шурă]], [[хĕрлĕ]], [[сарă]], [[хура]] тĕслĕ|30,973762&lt;!-- Atomic Weight (u.m)--&gt;|128&lt;!-- Atomic Radius (pm)--&gt;|1011,2(10,48)&lt;!-- First
Ionizing Energy (kJ/mol)--&gt;|[Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;!-- Electronic Configuration--&gt;|106&lt;!-- Covalent Radius (pm)--&gt;|35 (+5e) 212 (-3e)&lt;!-- Ionic Radius (pm)--&gt;|2,41&lt;!-- Pauling Negativity Number--&gt;|0&lt;!--Electrode potential30--&gt;|5, 3, 1, 0, -1, -3 &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cem.msu.edu/~reusch/VirtualText/special2.htm |title=Sulfur and Phosphorus Compounds |lang=en |accessdate=2010-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Oxidation states--&gt;|(белый фосфор)1,82 &lt;!-- Density (g/cm³) --&gt;|21,6&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кĕнеке
|автор          = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть          = 
|пуçелĕк       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Большая Российская энциклопедия
|год            = 1999
|том            = 5
|страницы       = 145
|страниц        = 
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 
}}
&lt;/ref&gt; (ромбич.)|(0,236)&lt;!-- Termal Conductivity (@25 °C W/m K)--&gt;|317,3&lt;!-- Melting Point (K)--&gt;|2,51&lt;!-- Fusion Heat (kJ/mol)--&gt;|553&lt;!-- Boiling Point (K)--&gt;|49,8&lt;!-- Evaporation Heat (kJ/mol)--&gt;|17,0&lt;!-- Atomic Volume (cm³/mol)--&gt;|кубла, калăпăшĕпе центăрланă&lt;!-- Lattice structure--&gt;|18,800&lt;!-- Lattice constant (Å)--&gt;||23=—&lt;!-- Lattice c/a ratio--&gt;|n/a&lt;!-- Debye temperature (K)--&gt;}}

{| style=&quot;text-align: left; background-color: green; width: 100px; height: 100px;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;P&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; | &lt;big&gt;&lt;big&gt;15&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;right&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''30,973762'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | '''[Ne]3s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;3p&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;3&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot; align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; | &lt;big&gt;'''Фосфор'''&lt;/big&gt;
|}


'''Фосфор''' — [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] 15 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]],  '''P''' ({{lang-la|Phosphorus}}) символпа палăртаççĕ. Çĕр хуппинче чи анлă сарăлнă элементсен шутне кĕрет (0,08—0,09 % массăпа). Питĕ химилле хастар пулнипе ирĕклĕн тĕл пулмасть. Фосфорăн 190 яхăн [[минерал]], вĕсенчен чи пысăк пĕлтерĕшлисем:[[апатит]] Ca&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;(PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(F,Cl,OH) [[фосфорит]] Ca&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тата ыттисем. Фосфорсăр [[пурнăç]] пулаймасть, [[ДНК]], [[РНК]] тата [[АТФ]] çак элемент пур. Çавăнпа фософор [[ӳсентăран]]сен тата [[чĕрчун]]сен пĕтĕм пайĕнче те пур. Фосфор пурнăç элеменчĕсен шутне кĕрет.

=== Элементарлă фосфорăн токсикологийĕ ===
* ''Хĕрлĕ фосфор'' сиенсĕр. Ун тусанĕ нумай вăхăт хуши ӳпкене лексен пневмония патне илсе çитерме пултарать..
* ''Шурă фосфор'' питĕ [[наркăмăш]]лă, [[липид]] сенче ирĕлет. Çыншăн вилмелли дози — 50-150 мг. Шурă фосфор [[тир]] çине лексен ӳте çунтарать. 
Фосфорпа вăйлă наркăмăшлантарсан çăварпа хырăм çунтарма тытăнать, пуç ыратать, вăй пĕтет, хăстарать. 2-3 талăкран сар ӳкет. Нумай вăхăт хушши наркăмăшлантарсан [[кальци]] ылмаштарни пăсăлать, чĕрепе нерв системи йĕркерен тухаççĕ.
Фософорпа наркăмăшлансан малтахи пулăшăва хырăма çуса кăларасси, клизмăсем тата çемçетекен [[эмел]]сем. Венă витĕр [[глюкоза]] ямалла. 
ӳте çунтарсан аманнă вырăна пăхăр купорос е сода ирĕлтеркĕчĕсемпе çумалла. . 
Ӗçлемелли пӳлĕмсенчи сывлăшри фософрăн пăсĕсен [[ПДК]]  — 0,03 мг/м³, атмосферăри сывлăшри вăхăтлăх юракан концентрации – 0,0005 мг/м³, ĕçмеллли шывра ПДК   — 0,0001 мг/дм³.&lt;ref&gt;[http://health.unian.net/rus/detail/185459 УНИАН - здоровье - Что происходит с фосфором?]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; 

=== Фосфор çыхăнăвĕсен токсикологийĕ ===
Фосфорăн хăшпĕр çыхăнăвĕсен ([[фосфин]]) питĕ наркăмăшлă. [[Çапăçу наркăмăшлă япали|Çапăçу наркăмăшлă япалисем]] [[Зарин]], [[зоман]], [[Табун]], [[V-газсем]] - фосфор çыхăнăвĕсем. Çĕнĕ Шупашкарти &quot;Химпром&quot; пĕрлешӳре [[V-газсем]] тăвакан цехра темиçе авари пулнă, çынсем вилнĕ. &lt;ref&gt;[http://www.seu.ru/cci/lib/books/chemwar/6-7.htm Федоров Л.А. Необъявленная химическая война в России]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
==Изотопӗсем==
{{main|Фосфор изотопĕсем}}

== Асăрхатарусем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==

* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/P/key.html Фосфор Webelements çинче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522153210/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/P/key.html |date=2024-05-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20161020181901/http://n-t.ru/ri/ps/pb015.htm Фосфор хими элеменчĕсен вулавăшĕнчев]


{{Элементсен периодикăллă системи2}}
{{stub}}

[[Категори:Хими элеменчĕсем]]
[[Категори:Металмаррисем]]
[[Категори:Çав тери хăрушăллă япаласем]]</text>
      <sha1>9yadsai1pbj38j0unq2h5msck2ixd0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чикан чĕлхи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23402</id>
    <revision>
      <id>879430</id>
      <parentid>849011</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14562" sha1="jj3pw3whvwbtbhuql2ef1egtms1udk5" xml:space="preserve">{{Чĕлхе
|тĕс = инди-европа
|ят =Чикан чĕлхи
|тăван ят =романы чиб, романэс
|патшалăхсем =Мĕнпур тĕнчери чикансем хушшинче
|регионсем =
|[[официаллă чĕлхе]] ={{Косово ялавĕ}} [[Косово Республики|Косово]] &lt;small&gt;(кăштах йышăннă)&lt;/small&gt;
|йĕркелекен =
|калаçакан йышĕ =4,8 млн.
|рейтинг =
|статус =
|çухалнă =
|категори = [[Еврази чĕлхисем]]
|классификаци =
[[Индии-европа чĕлхисем|Индии-европа çемьи]]
: [[Инди-иран чĕлхисем|Инди-иран турачĕ]]
:: [[Индии-ари чĕлхисем|Индии-ари ушкăнĕ]]
|çыру = [[латиница]], [[кириллица]]
|ГОСТ 7.75-97 =цыг 780
|ISO2 =rom
|ISO3 =
rom — чикан (пĕрлĕ)&lt;br /&gt;
rmn — балкан чиканĕсен&lt;br /&gt;
rml — балти чиканĕсен&lt;br /&gt;
rmc — карпат чиканĕсен&lt;br /&gt;
rmf — финн чиканĕсен&lt;br /&gt;
rmo — синти&lt;br /&gt;
rmr — испан чиканĕсен&lt;br /&gt;
rmy — румын чиканĕсен&lt;br /&gt;
rmw — валли чиканĕсен&lt;br /&gt;
}}
'''Чикан чĕлхи''' ({{lang-rom|Romani chib}} [романи́ чиб]) — [[чикансем|чикансен]] хĕвеланăç турачĕсен чĕлхи. [[Инди-европа чĕлхисем|инди-европа чĕлхисен]] [[инди-ари чĕлхисем|инди-ари турачĕ]] шутне кĕрет.

== Çырулăхĕ ==
[[Чикансем]] пĕрле пурăнакан халăх çырулăхĕпе усă кураççĕ. Çапла, [[СССР]] чиканĕсем 1927 çултанпа [[вырăс алфавичĕ|вырăссен]] çумне '''Ґ ґ''' саспалли хушнă, '''Щ щ''' тата '''ъ''' кăларнă ([[раççей чиканĕсен диалекчĕ|вырăс чиканĕсем]]). [[Югослави]] çĕрĕсенче латин никĕсĕпе ус кураççĕ: '''A a, Ä ä, B b, C c, Č č, Kj kj, D d, Gj gj, Dž dž, E e, F f, G g, H h, X x, I i, J j, K k, L l, Lj lj, M m, N n, Nj nj, O o, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, V v, Z z, Ž ž'''.

Иккĕмĕш Тĕнче вăрçиччен чикан чĕлхипе чылай кăларăм пичетрен тухнă (РОМАНО КАТАЛОГО пăхăр&lt;ref&gt;[http://liloro.ru/library/romano_catalogo.htm Романо каталого] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102012116/http://www.liloro.ru/library/romano_catalogo.htm |date=2012-11-02 }}&lt;/ref&gt; (Раççей патшалăх библиотекинче упранакан 1928—1938 çç. чикан чĕлхипе хайланă кĕнеке ят-йышĕ)).

Чикан чĕлхинче çырулăха [[деванагари]] никĕсĕпе йĕркелесшĕн пулнă. 

''Раççей чиканĕсен диалекчĕн чикан алфавичĕ''&lt;ref&gt;Сергиевский М. В., Баранников А. П. Цыганско-русский словарь. Мускав, 1938.[http://liloro.ru/romanes/sergievsky1.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426111903/http://liloro.ru//romanes/sergievsky1.htm |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;Unicode&quot; style=&quot;font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ґ ґ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|}

''Кэлдэрар диалекчĕн чикан алфавичĕ&lt;ref&gt;Деметер Р. С., Деметер П. С. Цыганско-русский и русско-цыганский словарь (кэлдэрарский диалект). Москва, 1990.[http://www.evertype.com/alphabets/romani.pdf]&lt;/ref&gt;''
{| class=&quot;Unicode&quot; style=&quot;font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF&quot;
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | А а
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Б б
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | В в
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Г г
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ғ ғ
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Д д
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Е е
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ё ё
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ж ж
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | З з
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | И и
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Й й
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | К к
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Кх кх
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Л л
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | М м
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Н н
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | О о
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | П п
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Пх пх
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Р р
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Рр рр
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | С с
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Т т
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Тх тх
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | У у
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ф ф
|-
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Х х
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ц ц
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ч ч
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ш ш
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ы ы
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ь ь
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Э э
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Ю ю
| style=&quot;width:3em; text-align:center; padding: 3px;&quot; | Я я
|}

== Çĕр çинче вырнаçни ==
{{col-begin}}
{{col-3}}
{{flagicon|Romania}}: 433 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Russia}}: 405 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Bulgaria}}: 350 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Serbia}}: 350 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Slovakia}}: 300 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Turkey}}: 280 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Hungary}}: 260 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Macedonia}}: 215 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|France}}: 215 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Greece}}: 160 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Czech Republic}}: 140 000&lt;br /&gt;
{{col-3}}
{{flagicon|Ukraine}}: 113 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Albania}}: 90 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Germany}}: 85 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Moldova}}: 56 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Italy}}: 42 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Bosnia and Herzegovina}}: 40 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Montenegro}}: 30 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Croatia}}: 28 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Belarus}}: 27 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Austria}}: 20 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Latvia}}: 18 500&lt;br /&gt;
{{col-3}}
{{flagicon|Belgium}}: 10 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Sweden}}: 9 500&lt;br /&gt;
{{flagicon|Slovenia}}: 8 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Poland}}: 4 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Lithuania}}: 4 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Finland}}: 3 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|the Netherlands}}: 3 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Denmark}}: 1 500&lt;br /&gt;
{{flagicon|Estonia}}: 1 100&lt;br /&gt;
{{flagicon|the United Kingdom}}: 1 000&lt;br /&gt;
{{flagicon|Spain}}: 1 000&lt;br /&gt;
{{col-end}}

== Сăмахсарсемпе каçăсем ==
* [http://slovarus.info/zyg_ru.php Вырăсла-чикан сăмахсарĕ онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310204407/http://slovarus.info/zyg_ru.php |date=2010-03-10 }}
* [https://web.archive.org/web/20090630113646/http://www.poliglos.info/_langid.php?goto=zyg Вырăсла-чикан сăмахсарĕ (келдэрар диалекчĕ)]
* [http://liloro.ru/romanes/chrestomatia2.htm Чикан чĕлхин хрестоматийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100508150323/http://liloro.ru/romanes/chrestomatia2.htm |date=2010-05-08 }}
* [http://romanoblog.livejournal.com Чикан чĕлхине вĕренекенсен блогĕ (руска рома диалекчĕ)]
* [http://cigane.clan.su/forum/ Чикан канашлăвĕ, «Чикан чĕлхик», «Чикансен кун-çулĕ», «Чикан юрри» тата ытти те.]
* [http://www.genling.nw.ru/Staff/Rusakov/romlit.doc В.Калинин, А.Русаков. Обзор цыганской литературы бывшего Советского Союза, стран СНГ и Балтии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110064149/http://www.genling.nw.ru/Staff/Rusakov/romlit.doc |date=2011-11-10 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* [http://liloro.ru/library/romano_catalogo.htm Список изданий на цыганском языке 1928-38 гг., хранящихся в Российской государственной библиотеке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102012116/http://www.liloro.ru/library/romano_catalogo.htm |date=2012-11-02 }}
* Вентцель Т. В., Цыганский язык, М., 1964;
* Вентцель Т. В., Черенков Л. Н., Диалекты цыганского языка, в сборнике: Языки Азии и Африки, кн. 1, М., 1976;
* Деметер Р.C., Деметер П. С. Цыганско-русский и русско-цыганский словарь (кэлдэрарский диалект). 5300 слов / Под ред. Льва Николаевича Черенкова. — М., 1990.
* Деметер-Чарская О. С. Цыганско-русский и русско-цыганский словарь (северно-русский диалект). — М., 2007
* Истомин (Патканов) П. С. Цыганский язык. М., 1990.
* Кепески К. Ромска граматика. Скопје, 1980.
* Махотин Джура. Аджутипе прэ романи чиб (пособие по цыганскому языку). Тверь, 1993.
* Сергиевский М. В., Баранников А. П. Цыганско-русский словарь. Москва, 1938
* Смирнова-Сеславинская М. В., Цветков Г. Н. Межкультурная русско-цыганская коммуникация (с подробной грамматикой языка цыган ловаря и кэлдэраря, на основе языка ловаря). Пособие для учителей общеобразовательных учреждений. М.: Федеральный институт развития образования, 2009. — С. 430.
* Торопов В. Г. История изучения цыганского языка в России // Цыгане. Сб. статей. М.: Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, 1999. — С. 16-26.
* Торопов В. Г. Крымский диалект цыганского языка. Иваново. 1994.
* Цветков Г. Н. Романэ ворби. Цыганско-русский и русско-цыганский словарь (ловарьский диалект). Москва, Апостроф: 2001.
* [[Шаповал, Виктор Васильевич|Шаповал В. В]]. Самоучитель цыганского языка (русска рома: севернорусский диалект). М.: Астрель, 2007. — 447 с. — ISBN 978-5-17-043115-1 .
* [[Шаповал, Виктор Васильевич|Шаповал В. В]]. Словарь цыганизмов. Москва, 2009. — 771 с.
* Kochanowski J., Gypsy studies, v. 1-2, New Delhi, 1963;
* Rishi W. R., Multilingual Romani dictionary, Chandigarh, 1974.
* Turner R. L., The position of Romani in Indo-Aryan, L., 1927;
* Wolf S. A., Grosses Wörtebuch der Zigeunersprache (Romani tšiw), Mannheim, 1960;

{{Interwiki|code=rmy|Sherutni patrin - शेरुत्नि पात्रीन|чиканла|}}

{{Чикансем}}
{{stub}}

[[Категори:Чикан чĕлхи| ]]
[[Категори:Раççей чĕлхисем]]
[[Категори:Европăри чĕлхесем]]</text>
      <sha1>jj3pw3whvwbtbhuql2ef1egtms1udk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрнă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23436</id>
    <revision>
      <id>879490</id>
      <parentid>794836</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4637" sha1="igkh9y8yogw94qyfnu8a5qbkiz1gi7r" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
| align=&quot;center&quot; | [[Image:Coat of Arms of Mari El.svg|100px|Мари Эл гербĕ]]
| align=&quot;center&quot; | [[Image:Flag of Mari El.svg|100px|Мари Эл Ен ялавĕ]]
|---- bgcolor=&quot;#b9e4FF&quot;
! bgcolor=&quot;#b9e4FF&quot;  | [[Мари Эл гербĕ|Гербĕ]]
! bgcolor=&quot;#b9e4FF&quot;  | [[Мари Ел ялавĕ|Ялавĕ]]
|---- bgcolor=&quot;#e3e3e3&quot;
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#e3e3e3&quot; | '''Юрнă'''
|----
| [[Патшалăх]] || [[Раççей Федерацийĕ]]
|----
| [[Республика]] || [[Мари Эл]]
|----
| [[Район]] || [[Юрнă районĕ]]
|----
| [[Ял тăрăхĕ]] || [[... ял тăрăхĕ]]
|----
| [[Лаптăк]] || км² 
|----
| [[Халăх йышĕ]] ||  &lt;small&gt; 3591 ([[2009]])&lt;/small&gt;
|----
| [[Йышлăхĕ]] || /км²
|----
| Пĕрремĕш асăнни] || 1717
|----
| [[Телефон префиксĕ]] || +7 83644
|----
| [[Почта индексĕ]] ||  425370 
|----
| Геогр. широти || 56° 17″ 13' Ç/N
|---- 
| Геогр. долготи || 46° 17′″ 58' Т/E
|----
| Вăхăт тăрăхĕ || [[UTC+3]], [[çулла]] [[UTC+4]]
|---- 
| ОКАТО (код) ||  
|----
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#e3e3e3;&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom:3px solid gray;&quot; | 
|}

'''Юрнă''' ({{lang-mrj|Йӱрнӹ}}&lt;ref&gt;Горномарийско-русский словарь географических названий / Кырык марла-рушла географи лӹмдер&quot;, Л. П. Васикова, Министерство образования Российской Федерации, Марийский Государственный Университет, Йошкар-Ола, 2003.&lt;/ref&gt;, {{lang-mhr|Йӱрнӧ}}, {{lang-ru|Юрино}}) — [[хула евĕр паççулкă]], [[Мари Эл]] Республикин [[Юрнă районĕ]]н [[администраци центрĕ]].

== Тавралăхĕ ==
[[Атăл]]ăн ([[Шупашкар шывуправĕ]]) сулахай çыранĕнче, [[Ветлуга (юханшыв)|Ветлуга]] вăрринче, вырнаçнă. [[Шупашкар ГЭС-ĕ|Шупашкар ГЭС-не]] тунă хыççăн паççулкă шывилӳ шайĕнчен аяларах пулса ларнă. Хальхи вăхăтра дамбăсемпе хӳтĕленнĕ. 

Паççулкă [[Йошкар-Ола]]ран 105 çм кăнтăр-хĕвеланăçалла вырнаçнă. Çывăх чукун çул чарăнăвĕ — кăнтăр-хĕвелтухăçнелле 80 çм, [[Шупашкар]]та.

== Халăх йышĕ, паççулкă тытăмĕ ==
2009 çулта кунта 3,6 пин çын пурăннă (4251 çын — 2002 çулта).

Паççулкă администрацин пуçлăхĕ — Казакова Валентина Владимировна.

== Кун-çулĕ ==
Яла [[1721]] çулта никĕсленĕ. Хула евĕр паççулкă статусне [[1927]] çулта тивĕçнĕ.

== Паллă вырăнсем ==
[[File:Sheremetev castle by Igor Filippov 1.jpg|thumb|200px|left|Юрнăри [[Шеремет карманĕ]]]]
* [[Шеремет карманĕ]] (1880)
* Михал-Архангел храмĕ (1889)

== Экономика ==
Вăрман хуçалăхĕсем ĕçлеççĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=12 terrus.ru — база данных России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016113210/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=12 |date=2012-10-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20120504015134/http://ruspostindex.ru/12/0.html Мари Элĕн почта индексĕсем]
* [http://www.terrus.ru/sources/stat/okato/id441.shtml ОКАТО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305014727/http://www.terrus.ru/sources/stat/okato/id441.shtml |date=2012-03-05 }}

== Каçăсем ==
* {{Из БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article127868.html}}
* [http://gov.mari.ru/rep/atlas/jurino.phtml Мари Эл ертӳлĕхĕн официаллă серверĕ: Юрнă тата Юрнă районĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202054009/http://www.gov.mari.ru/rep/atlas/jurino.phtml |date=2008-12-02 }}

{{stub}}
{{Юрнă районĕ}}
{{Атăлçи}}

[[Категори:Юрнă районĕ|*]]</text>
      <sha1>igkh9y8yogw94qyfnu8a5qbkiz1gi7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрмен Википедийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23908</id>
    <revision>
      <id>879484</id>
      <parentid>714181</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3688" sha1="2hw289u9kqg9kcvrjq1yjmxn29hz557" xml:space="preserve">{{Сайт карточки
| websitename = Эрмен Википедийĕ
| логотип = [[File:2Լոգո Ֆրիսերիֆ.png|200px]]
| URL = &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://hy.wikipedia.org/ hy.wikipedia.org]&lt;/span&gt;
| скриншот = Wikipedia-logo-hy.png
| коммерци = Çук
| тĕс = [[Тетел-энциклопеди проекчĕ|Эреш энциклопедийĕ]]
| регистраци = Кирлех мар
| чĕлхе(сем) = [[эрмен чĕлхи|эрмен]]
| вырнаçни = [[Майами]], [[Флорида]]
| харпăрçă = [[Фонд Викимедиа]]
| автор = 
| ĕçе пуçланă вăхăт =  [[2005]] çулхи [[нарăс]] уйăхĕ
| ĕçе вĕçленĕ вăхăт =
| хальхи статус = Ӗçлет, аталанса пырать
| çаврăнăш =
| таса тупăш =
| телефон =
}}

'''Эрмен Википедийĕ''' ({{lang-hy|Հայերեն Վիքիպեդիա}}) — [[Википеди]]н [[эрмен чĕлхи]]лле уйрăмĕ.

Эрмен Википедийĕ 2005 çулхи нарăс уйăхĕнче уçăлнă. 

== Кун-çулĕ ==
Эрмен уйрăмĕн «тарăнлăхĕ» ([[:m:Depth]] пăхăр) — 56&lt;ref&gt;[http://s23.org/wikistats/wikipedias_html.php?sort=good_desc List of Wikipedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209225402/http://s23.org/wikistats/wikipedias_html.php?sort=good_desc |date=2014-02-09 }}&lt;/ref&gt;, пахалăхăн çак кăтартăвĕ эрмен Википедийĕ 10 000 ытла статьяллă Википеди уйрăмĕсен ушкăнĕнче лайăххисенчен пĕри шутланать.

2010 çулхи çурлан 3-мĕшĕнче Эрмен Википединче статья йышĕ 10 000 ытла. Вуннăпиннĕмĕш статья — «[[:hy:Միլենիում կամուրջ (այլ կիրառումներ|Միլենիում կամուրջ (այլ կիրառումներ)]]», чăвашла — [[Миллениум кĕперĕ (пĕлтерĕшсем)]].

== Сумлă çăлкуçсем ==
[[2010]] çулхи [[ака, 24|акан 24-мĕшĕнче]] [[Эрмени]]н этем пĕрлĕхĕн телеканалĕпе «Банадзев» ({{lang-hy|Բանաձև}} — «Формула») кăларăма Эрмен Википедине сӳтсе явнă, тĕплĕнрех, Эрмен Википединче [[1915]] çулта Турцире пулса иртнĕ [[эрмен геноцичĕ]] пирки калаçнă&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=wNd8paCb8do Посмотреть ролик на YouTube]&lt;/ref&gt;.

[[2010]] çулхи [[çĕртме, 6|çĕртмен 6-мĕшĕнче]] вырсарни кунхи «Айлур» ({{lang-hy|Հայլուր}}) [[Эрмени]]ри [[Эрменин этем пĕрлĕх инçекуравĕ|Пĕрремĕш каналĕн]] çĕнĕ хыпарсен кăларăмĕнче Википедин эрмен чĕлхиллĕ уйрăмĕ пирки пĕлтернĕ.

== Каçăсем ==
* [[:hy:|Эрмен Википедийĕ]]
* [https://web.archive.org/web/20140707143639/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/38693/ Википедин эрмен чĕлхине куçарас ĕç хастарланчĕ]
* [https://web.archive.org/web/20140707144129/http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/39214/ Эрмен Википединче хастарлăх ӳсет]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

{{wiki-stub}}
{{Википедисем 10000—50000}}

[[Категори:Эрмен чĕлхи]]
[[Категори:Википеди уйрăмĕсем]]</text>
      <sha1>2hw289u9kqg9kcvrjq1yjmxn29hz557</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Ен чĕр чунĕсен ят-йышĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24028</id>
    <revision>
      <id>879400</id>
      <parentid>730041</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35544" sha1="022vh7luzc5wnokgzhilfa7ig281kdz" xml:space="preserve">== [[Кайăксем|Вĕçен кайăксем]] ==
=== [[Аист евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Пĕчĕк чăмăш]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot;&gt;[http://smi21.ru/?mode=publication&amp;publication=906647 Чăваш Енĕн Хĕрлĕ кĕнекине кĕртнĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517170516/http://smi21.ru/?mode=publication&amp;publication=906647 |date=2022-05-17 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|[[:ru:малая выпь|малая выпь]]}})
* [[Пысăк чăмăш]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:большая выпь|большая выпь]]}})
* [[Сăрă чарлан]] ({{lang-ru|[[:ru:серая цапля|серая цапля]]}})
* [[Хура аист]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:чёрный аист|чёрный аист]]}})

=== [[Вĕршĕн евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Хура вĕршĕн]] ({{lang-ru|[[:ru:чёрный стриж|чёрный стриж]]}})

=== [[Кăвакарчăн евĕрлисем|Кăвакарчăн евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Ахаль кăвакарчăн]] ({{lang-ru|[[:ru:сизый голубь|сизый голубь]]}})
* [[Ахаль кулюкка]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная горлица|обыкновенная горлица]]}})
* [[Улаппа]] ({{lang-ru|[[:ru:вяхирь|вяхирь]]}})
* [[Ӳлтек]] ({{lang-ru|[[:ru:клинтух|клинтух]]}})

=== [[Кăйкăр евĕрлисен пайĕ|Кăйкăр евĕрлисен]], е [[Çăткăн вĕçен кайăксем|çăткăн вĕçен кайăксен пайĕ]] ===
==== [[Кăйкăр сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ахаль кăйкăр]], е [[сапсан]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:сапсан|сапсан]]}})
* [[Кăвакарчăнла кăйкăр]] ({{lang-ru|[[:ru:дербник|дербник]]}})
* [[Хĕрхи]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:кобчик|кобчик]]}})
* [[Чĕкеç кăйкăрĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:чеглок|чеглок]]}})
* [[Этелĕк]] ({{lang-ru|[[:ru:балобан|балобан]]}})
* [[Якăлпай]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная пустельга|обыкновенная пустельга]]}})

==== [[Пулă хурчки сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Пулă хурчки]] ({{lang-ru|[[:ru:скопа|скопа]]}})

==== [[Хурчка йышшисем|Хурчка сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Кăвак хăлат]] ({{lang-ru|[[:ru:полевой лунь|полевой лунь]]}})
* [[Кăшкăракан ăмăрткайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:большой подорлик|большой подорлик]]}})
* [[Патша ăмăрткайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:могильник (птица)|могильник]]}})
* [[Пăнчăллă хăлат]] ({{lang-ru|[[:ru:луговой лунь|луговой лунь]]}})
* [[Пĕркĕт]], е [[Пĕркĕт|караппăл]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:беркут|беркут]]}})
* [[Пысăк хурчка]] ({{lang-ru|[[:ru:ястреб-тетеревятник|ястреб-тетеревятник]]}})
* [[Сăпса хурчки]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный осоед|обыкновенный осоед]]}})
* [[Çерçи хурчки]] ({{lang-ru|[[:ru:ястреб-перепелятник|ястреб-перепелятник]]}})
* [[Çĕлен хурчки]] ({{lang-ru|[[:ru:змееяд|змееяд]]}})
* [[Хура хĕрен]] ({{lang-ru|[[:ru:чёрный коршун|чёрный коршун]]}})
* [[Шаланкă]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный канюк|обыкновенный канюк]]}})
* [[Шурă хӳреллĕ ăмăрткайăк]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:орлан-белохвост|орлан-белохвост]]}})
* [[Шурлăх хăлачĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:болотный лунь|болотный лунь]]}})

=== [[Куккук евĕрлисем|Куккук евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Ахаль куккук]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная кукушка|обыкновенная кукушка]]}})
* [[Тухăç куккукĕ]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:глухая кукушка|глухая кукушка]]}})

=== [[Ракша евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Кăвак курак]] ({{lang-ru|[[:ru:сизоворонка|сизоворонка]]}})
* [[Сăпсаçиен]] ({{lang-ru|[[:ru:золотистая щурка|золотистая щурка]]}})
* [[Сенкер пулăç кайăк|Сенкер пулăç-кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:зимородок|зимородок]]}})

=== [[Çерçи евĕрлисем|Çерçи евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Ял çерçийĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:Домовый воробей|Домовый воробей]]}}) 
* [[Уй çерçийĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:Полевой воробей|Полевой воробей]]}}) 

==== [[Вăрăм хӳреллĕ кăсăя сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Вăрăм хӳреллĕ кăсăя]] ({{lang-ru|[[:ru:длиннохвостая синица|длиннохвостая синица]]}})

==== [[Вĕлтрентăрри сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Вĕлтрентăрри]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:крапивник|крапивник]]}})

==== [[Кăсăя йышшисем|Кăсăя сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Кăвак кăсăя]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная лазоревка|обыкновенная лазоревка]]}}, {{lang-la|Cyanistes caeruleus}})
* [[Пысăк кăсăя]] ({{lang-ru|[[:ru:большая синица|большая синица]]}}, {{lang-la|Parus major}})
* [[Тĕпекеллĕ кăсăя|Тĕпеклĕ кăсăя]] ({{lang-ru|[[:ru:хохлатая синица|хохлатая синица]]}}, {{lang-la|Lophophanes cristatus}})
* [[Хура кăсăя]] ({{lang-ru|[[:ru:московка|московка]]}}, {{lang-la|Parus ater}})
* [[Пăвăр пуçлă кăсăя]] ({{lang-ru|[[:ru:буроголовая гаичка|буроголовая гаичка]]}}, {{lang-la|Parus montanus}})
* [[Шурă кăсăя]] ({{lang-ru|[[:ru:белая лазоревка|белая лазоревка]]}}, {{lang-la|Cyanistes cyanus}})

==== [[Курак-çăхан сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Курак]] ({{lang-ru|[[:ru:грач|грач]]}}, {{lang-lat|Corvus frugilegus}})
* [[Сульха]], е кĕпшĕл ({{lang-ru|[[:ru:сойка|сойка]]}}, {{lang-lat|Garrulus glandarius}})
* [[Çăхан]] ({{lang-ru|[[:ru:Ворон|ворон]]}}, {{lang-lat|Corvus corax}})
* [[Ула курак]] ({{lang-ru|[[:ru:серая ворона|серая ворона]]}}, {{lang-lat|Corvus cornix}})
* [[Хура курак]] ({{lang-ru|[[:ru:чёрная ворона|грач]]}}, {{lang-lat|Corvus corone}})
* [[Чакак]] ({{lang-ru|[[:ru:сорока|сорока]]}}, {{lang-lat|Pica pica}})
* [[Чана]] ({{lang-ru|[[:ru:галка|галка]]}}, {{lang-lat|Corvus monedula}})

==== [[Пăрчăкан сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Вăрман тихашки]] ({{lang-ru|[[:ru:лесной конёк|лесной конёк]]}})
* [[Сарă пăрчăкан]] ({{lang-ru|[[:ru:жёлтая трясогузка|жёлтая трясогузка]]}})
* [[Сарă пуçлă пăрчăкан]] ({{lang-ru|[[:ru:желтоголовая трясогузка|желтоголовая трясогузка]]}})
* [[Шурă пăрчăкан]] ({{lang-ru|[[:ru:белая трясогузка|белая трясогузка]]}})

==== [[Пимпĕ сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Кантăр кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:коноплянка (птица)|коноплянка]]}})
* [[Патвар сăмса]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный дубонос|обыкновенный дубонос]]}})
* [[Пимпĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:зяблик|зяблик]]}})
* [[Симĕс кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная зеленушка|обыкновенная зеленушка]]}})
* [[Çирĕктăрри]] ({{lang-ru|[[:ru:чиж|чиж]]}})
* [[Уйăп]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный снегирь|обыкновенный снегирь]]}})
* [[Чăрăш кукăрсăмси]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный клёст|обыкновенный клёст]]}})
* [[Шăкăлчи]] ({{lang-ru|[[:ru:черноголовый щегол|черноголовый щегол]]}})
* [[Ясмăк кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная чечевица|обыкновенная чечевица]]}})

==== [[Сар кайăк йышшисем|Саркайăк сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Сар кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:иволга|иволга]]}})

==== [[Сĕлхе сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Вутхӳре|Ахаль вутхӳре]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная горихвостка|обыкновенная горихвостка]]}})
* [[Ахаль чул кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная каменка|обыкновенная каменка]]}})
* [[Ахаль шăпчăк]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный соловей|обыкновенный соловей]]}})
* [[Кăвак пĕсехе]] ({{lang-ru|[[:ru:варакушка|варакушка]]}})
* [[Пилеш кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:дрозд-рябинник|дрозд-рябинник]]}}, {{lang-lat|Turdus pilaris}})
* [[Пысăк сĕлхе]] ({{lang-ru|[[:ru:деряба|деряба]]}})
* [[Сырлăхан]] ({{lang-ru|[[:ru:певчий дрозд|певчий дрозд]]}})
* [[Улăх кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:луговой чекан|луговой чекан]]}})
* [[Хура кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:чёрный дрозд|чёрный дрозд]]}}, {{lang-lat|Turdus merula}})
* [[Чепчен]] ({{lang-ru|[[:ru:зарянка|зарянка]]}}, {{lang-lat|Erithacus rubecula}})
* [[Шур куç харшиллĕ сĕлхе]] ({{lang-ru|[[:ru:белобровик|белобровик]]}})

==== [[Çерçи сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Кил-çурт çерçийĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:домовой воробей|домовый воробей]]}}, {{lang-la|Passer domesticus}})
* [[Уй çерçийĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:полевой воробей|полевой воробей]]}}, {{lang-la|Passer montanus}})

==== [[Тăри йышшисем|Тăри сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Вăрман тăрийĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:лесной жаворонок|лесной жаворонок]]}})
* [[Уй тăри]] ({{lang-ru|[[:ru:полевой жаворонок|полевой жаворонок]]}})

==== [[Чăрăш кайăкĕсем|Чăрăш кайăкĕ сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Вӑрман чăрăш кайăкĕ|Чăрăш кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:лесная завирушка|лесная завирушка]]}})

==== [[Чечен кайăк йышшисем|Чечен кайăк сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Йăрăм пуçлă хăмăш кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:камышовка-барсучок|камышовка-барсучок]]}})
* [[Йăрăмлă чечен кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:ястребиная славка|ястребиная славка]]}})
* [[Пĕчĕк чечен кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:славка-завирушка|славка-завирушка]]}})
* [[Сад хăмăш кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:садовая камышовка|садовая камышовка]]}})
* [[Сад чечен кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:садовая славка|садовая славка]]}})
* [[Сар куç харшиллĕ кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:пеночка-трещотка|пеночка-трещотка]]}})
* [[Сăрă йĕкĕлти кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:бормотушка|бормотушка]]}})
* [[Сăрă чечен кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:серая славка|серая славка]]}})
* [[Симĕс йĕкĕлти кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:зелёная пересмешка|зелёная пересмешка]]}})
* [[Симĕс чие кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:зелёная пеночка|зелёная пеночка]]}})
* [[Çурхи чие кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:пеночка-весничка|пеночка-весничка]]}})
* [[Тумлам кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:пеночка-теньковка|пеночка-теньковка]]}})
* [[Уй шăрчăк кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный сверчок|обыкновенный сверчок]]}})
* [[Хура пуçлă чечен кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:черноголовая славка|черноголовая славка]]}})
* [[Шурлăх хăмăш кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:болотная камышовка|болотная камышовка]]}})
* [[Юханшыв шăрчăк кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:речной сверчок|речной сверчок]]}})

==== [[Чĕкеç йышшисем|Чĕкеç сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Çĕр чĕкеçĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:береговая ласточка|береговая ласточка]]}})
* [[Хула чĕкеçĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:городская ласточка|городская ласточка]]}})
* [[Ял чĕкеçĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:деревенская ласточка|деревенская ласточка]]}})

==== [[Шăван сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Шăван кайăк]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная пищуха|обыкновенная пищуха]]}})

==== [[Шăлан кайăк йышшисем|Шăлан сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ахаль шăлан кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный жулан|обыкновенный жулан]]}})
* [[Пĕчĕк шăлан кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:чернолобый сорокопут|чернолобый сорокопут]]}})
* [[Пысăк шăлан кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:серый сорокопут|серый сорокопут]]}})

==== [[Шăлин курăс сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Шăлин курăс]] ({{lang-ru|[[:ru:свиристель|свиристель]]}})

==== [[Шăна кайăк йышшисем|Шăна кайăкĕ сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Мăйкăчлă шăна кайăкĕ]] ({{lang-ru|?}})
* [[Пĕчĕк шăна кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:малая мухоловка|малая мухоловка]]}})
* [[Сăрă шăна кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:серая мухоловка|серая мухоловка]]}})
* [[Чăпар шăна кайăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:мухоловка-пеструшка|мухоловка-пеструшка]]}})

==== [[Шăнкăрч йышшисем|Шăнкăрч сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ахаль шăнкăрч]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный скворец|обыкновенный скворец]]}})

==== [[Шăнчас сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Шăнчас]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный поползень|обыкновенный поползень]]}})

==== [[Шĕпшĕл сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ахаль шĕпшĕл]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная овсянка|обыкновенная овсянка]]}})
* [[Йăлăм шĕпшĕлĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:дубровник|дубровник]]}})
* [[Сад шĕпшĕлĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:садовая овсянка|садовая овсянка]]}})
* [[Хăмăш шĕпшĕлĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:тростниковая овсянка|тростниковая овсянка]]}})

==== [[Ылтăн тĕпек сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ылтăн тĕпек]] ({{lang-ru|[[:ru:желтоголовый королёк|желтоголовый королёк]]}})

=== [[Тăмана евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Вăрăм хӳреллĕ тăмана]] ({{lang-ru|[[:ru:длиннохвостая неясыть|длиннохвостая неясыть]]}})
* [[Вăрман тăмани]] ({{lang-ru|[[:ru:серая неясыть|серая неясыть]]}})
* [[Кил-çурт тăмани]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:домовой сыч|домовой сыч]]}})
* [[Пĕчĕк тăмана]] ({{lang-ru|[[:ru:сплюшка|сплюшка]]}})
* [[Çерçи тăмани]] ({{lang-ru|[[:ru:воробьиный сыч|воробьиный сыч]]}})
* [[Тĕклĕ ураллă тăмана]] ({{lang-ru|[[:ru:мохноногий сыч|мохноногий сыч]]}})
* [[Ӳхĕ]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный филин|обыкновенный филин]]}})
* [[Хăлхаллă тăмана]] ({{lang-ru|[[:ru:ушастая сова|ушастая сова]]}})
* [[Хурчкалла тăмана]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:ястребиная сова|ястребиная сова]]}})
* [[Шурă тăмана|Шурă]], е [[поляр тăмани]] ({{lang-ru|[[:ru:белая сова|белая]], или [[:ru:полярная сова|полярная сова]]}})
* [[Шурлăх тăмани]] ({{lang-ru|[[:ru:болотная сова|болотная сова]]}})

=== [[Тăрна евĕрлисен пайĕ]] ===
==== [[Тăрна сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Сăрă тăрна]] ({{lang-ru|[[:ru:серый журавль|серый журавль]]}})

==== [[Шыв автанĕ йышшисем|Шыв автанĕ сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ахаль шыв автанĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:пастушок|пастушок]]}})
* [[Карăш]] ({{lang-ru|[[:ru:коростель|коростель]]}})
* [[Кукша чăх]] ({{lang-ru|[[:ru:лысуха|лысуха]]}})
* [[Пăнчăллă шыв автанĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:погоныш|погоныш]]}})
* [[Пĕчĕк шыв автанĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:малый погоныш|малый погоныш]]}})
* [[Вĕтĕ шывавтань]] ({{lang-ru|[[:ru:погоныш-крошка|погоныш-крошка]]}})
* [[Симĕс ураллă шыв автанĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:камышница|камышница]]}})

=== [[Тур качаки евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Ахаль тур качаки]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный козодой|обыкновенный козодой]]}})

=== [[Улатакка евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Виç пӳрнеллĕ улатакка]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:трёхпалый дятел|трёхпалый дятел]]}})
* [[Кăвак улатакка]] ({{lang-ru|[[:ru:седой дятел|седой дятел]]}})
* [[Мăйпăран]], е [[пуçпăран]] ({{lang-ru|[[:ru:вертишейка|вертишейка]], или [[:ru:вертиголовка|вертиголовка]]}})
* [[Пĕчĕк улатакка]] ({{lang-ru|[[:ru:малый пёстрый дятел|малый пёстрый дятел]]}})
* [[Пысăк улатакка]] ({{lang-ru|[[:ru:большой пёстрый дятел|большой пёстрый дятел]]}})
* [[Симĕс улатакка]] ({{lang-ru|[[:ru:зелёный дятел|зелёный дятел]]}})
* [[Хура улатакка]], е [[тăхран]] ({{lang-ru|[[:ru:чёрный дятел|чёрный дятел]], или [[:ru:желна|желна]]}})
* [[Шурă çурăмлă улатакка]] ({{lang-ru|[[:ru:белоспинный дятел|белоспинный дятел]]}})

=== [[Хур-кăвакал евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Вăрман кăвакалĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный гоголь|обыкновенный гоголь]]}})
* [[Кăвакал-хăй]] ({{lang-ru|[[:ru:кряква|кряква]]}})
* [[Кĕреçе сăмса]] ({{lang-ru|[[:ru:широконоска|широконоска]]}})
* [[Сăрă кăвакал]] ({{lang-ru|[[:ru:серая утка|серая утка]]}})
* [[Симĕс йĕрлĕ шăркалчă]] ({{lang-ru|[[:ru:чирок-свистунок|чирок-свистунок]]}})
* [[Çут çамкаллă кăвакал]] ({{lang-ru|[[:ru:свиязь|свиязь]]}})
* [[Тĕпеклĕ улача]] ({{lang-ru|[[:ru:хохлатая чернеть|хохлатая чернеть]]}})
* [[Хĕлĕх хӳре]] ({{lang-ru|[[:ru:шилохвость|шилохвость]]}})
* [[Хĕрлĕ пуçлă улача]] ({{lang-ru|[[:ru:красноголовый нырок|красноголовый нырок]]}})
* [[Шурă йĕрлĕ шăркалчă]] ({{lang-ru|[[:ru:чирок-трескунок|чирок-трескунок]]}})

=== [[Хыркук евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Хыркук]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:удод|удод]]}})

=== [[Чăмкăç евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Сăрă питлĕ чăмкăç]] ({{lang-ru|[[:ru:серощёкая поганка|серощёкая поганка]]}})
* [[Тĕпеклĕ чăмкăç]] ({{lang-ru|[[:ru:большая поганка|большая поганка]]}})
* [[Хĕрлĕ мăйлă чăмкăç]] ({{lang-ru|[[:ru:красношейная поганка|красношейная поганка]]}})
* [[Хура мăйлă чăмкăç]] ({{lang-ru|[[:ru:черношейная поганка|черношейная поганка]]}})

=== [[Чăх евĕрлисен пайĕ]] ===
==== [[Ăсан сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ахаль ăсан]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный тетерев|обыкновенный тетерев]]}})
* [[Ахаль карăк]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный глухарь|обыкновенный глухарь]]}})
* [[Ахаль пăчăр]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный рябчик|обыкновенный рябчик]]}})

==== [[Фазан сăнлисен йышĕ]] ====
* [[Ахаль путене]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный перепел|обыкновенный перепел]]}})
* [[Сăрă хир чăххи]] ({{lang-ru|[[:ru:серая куропатка|серая куропатка]]}})

=== [[Шăхран евĕрлисем|Шăхран евĕрлисен пайĕ]] ===
==== [[Чарлăк евĕрлисен çурма пайĕ]] ====
* [[Кӳлӗ чарлăкӗ|Ахаль]], е [[Кӳлӗ чарлăкӗ|кӳлĕ чарлăкĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная чайка|обыкновенная]], или [[:ru:озёрная чайка|озёрная чайка]]}})
* [[Кăвак чарлăк]] ({{lang-ru|[[:ru:сизая чайка|сизая чайка]]}})
* [[Пĕчĕк чарлăк]] ({{lang-ru|[[:ru:малая чайка|малая чайка]]}})
* [[Пĕчĕк шыв чĕкеçĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:малая крачка|малая крачка]]}})
* [[Хура шыв чĕкеçĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:чёрная крачка|чёрная крачка]]}})
* [[Шур çунатлă шывчĕкеç|Шур çунатлă шыв чĕкеçĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:белокрылая крачка|белокрылая крачка]]}})
* [[Шывчĕкеçсем|Шыв чĕкеçĕсем]] ({{lang-ru|[[:ru:Крачки|крачки]]}})

==== [[Шыв чăххи евĕрлисен çурма пайĕ]] ====
* [[Ахаль шули]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный перевозчик|перевозчик]]}})
* [[Вăрăм ураллă шăли]] ({{lang-ru|[[:ru:поручейник|поручейник]]}})
* [[Вăрман шули]] ({{lang-ru|[[:ru:черныш (птица)|черныш]]}})
* [[Вĕтел]] ({{lang-ru|[[:ru:дупель|дупель]]}})
* [[Кăрăпчак]] ({{lang-ru|[[:ru:вальдшнеп|вальдшнеп]]}})
* [[Пăра сăмса]] ({{lang-ru|[[:ru:кулик-сорока|кулик-сорока]]}})
* [[Пĕчĕк шăли]] ({{lang-ru|[[:ru:мородунка|мородунка]]}})
* [[Пĕчĕк шур таки]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:гаршнеп|гаршнеп]]}})
* [[Пысăк вервертекен]] ({{lang-ru|[[:ru:большой веретенник|большой веретенник]]}})
* [[Пысăк пĕкĕ сăмса]] ({{lang-ru|[[:ru:большой кроншнеп|большой кроншнеп]]}})
* [[Симĕс ура]] ({{lang-ru|[[:ru:большой улит|большой улит]]}})
* [[Çут пăнчăллă шули]], е [[фифи]] ({{lang-ru|[[:ru:фифи|фифи]]}})
* [[Тăрăхтан]] ({{lang-ru|[[:ru:турухтан|турухтан]]}})
* [[Текерлĕк]] ({{lang-ru|[[:ru:чибис|чибис]]}})
* [[Хĕрлĕ ура]] ({{lang-ru|[[:ru:травник (птица)|травник]]}})
* [[Шур таки]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный бекас|бекас]]}})
* [[Юханшыв шăхранĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:малый зуёк|малый зуёк]]}})

== [[Пулăсем]] ==
=== [[Карп евĕрлисен пайĕ]] ===
==== [[Карпсен йышĕ]] ====
* [[Ăптă (ăктă)|Ăптă]] ({{lang-ru|[[:ru:язь|язь]]}})
* [[Йӳç пулă]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный горчак|горчак]]}})
* [[Кӳлĕ кутанĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:озёрный гольян|озёрный гольян]]}})
* [[Партас]] ({{lang-ru|[[:ru:голавль|голавль]]}})
* [[Сасан]] ({{lang-ru|[[:ru:сазан|сазан]]}})
* [[Сарă карас]] ({{lang-ru|[[:ru:золотой карась|золотой карась]]}})
* [[Сарлака çамка]] ({{lang-ru|[[:ru:толстолобик|толстолобик]]}})
* [[Сенкер пулă]] ({{lang-ru|[[:ru:синец|синец]]}})
* [[Симĕс пулă]] ({{lang-ru|[[:ru:елец (рыба)|елец]]}})
* [[Çĕлен пулли]] ({{lang-ru|[[:ru:усатый голец|усатый голец]]}})  
* [[Çупах]] ({{lang-ru|[[:ru:лещ|лещ]]}})
* [[Çутă карас]] ({{lang-ru|[[:ru:серебряный карась|серебряный карась]]}})
* [[Çыпçăнчăк пулă]] ({{lang-ru|[[:ru:уклейка|уклейка]]}})
* [[Хăрпан (пулă)|Хăрпан]] ({{lang-ru|[[:ru:густера|густера]]}})
* [[кусар пулă|Хăçах]], е [[кусар пулă]] ({{lang-ru|[[:ru:чехонь|чехонь]]}})
* [[Хĕрлĕ çунат]] ({{lang-ru|[[:ru:краснопёрка|краснопёрка]]}})
* [[Хура карас]] ({{lang-ru|[[:ru:линь|линь]]}})
* [[Хура хырăм]] ({{lang-ru|[[:ru:подуст|подуст]]}})
* [[Чапак]], е [[хĕрлĕ куç]] ({{lang-ru|[[:ru:плотва|плотва]]}})
* [[Шарлак пулли]] ({{lang-ru|[[:ru:быстрянка|быстрянка]]}})
* [[Шуркуç]] ({{lang-ru|[[:ru:белоглазка|белоглазка]]}})
* [[Шывçи]] ({{lang-ru|[[:ru:верховка|верховка]]}})
* [[Ыраш пăтри]] ({{lang-ru|[[:ru:пескарь|пескарь]]}})
* [[Юман пулă]], е [[шерĕх]] ({{lang-ru|[[:ru:жерех|жерех]]}})
* [[Юханшыв кутанĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:речной гольян|речной гольян]]}})

==== [[Çĕлен пулăсен йышĕ]] ====
* [[Йăпăлтак]] ({{lang-ru|[[:ru:усатый голец|голец]]}})
* [[Çĕлен пулă]] ({{lang-ru|[[:ru:вьюн|вьюн]]}})
* [[Хăйăр пулли]] ({{lang-ru|[[:ru:щиповка обыкновенная|щиповка]]}})

=== [[Лосось евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Кĕмĕл пулă]] ({{lang-ru|[[:ru:корюшка|корюшка]]}})
* [[Кӳлĕ ăркайĕ]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:озёрная форель|озёрная форель]]}})
* [[Пелядь]] ({{lang-ru|[[:ru:пелядь|пелядь]]}})
* [[Шуркӳль кĕркки]] ({{lang-ru|[[:ru:белозерская ряпушка|белозерская ряпушка]]}})

=== [[Осётр евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Вырăс чалпăшĕ]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:русский осётр|русский осётр]]}})
* [[Лена чалпăшĕ]] ({{lang-ru|[[:ru:ленский осётр|ленский осётр]]}})
* [[Çĕкĕ]], е [[çтерлĕк]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:стерлядь|стерлядь]]}})

=== [[Скорпен евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Чулай пулли]] ({{lang-ru|[[:ru:подкаменщик|подкаменщик]]}})

=== [[Çарлан евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Каспи тюльки|Каспи]], е [[чархал тюльки]] ({{lang-ru|[[:ru:каспийская тюлька|каспийская тюлька]]}})

=== [[Çăрттан евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Çăрттан]] ({{lang-ru|[[:ru:щука|щука]]}})

=== [[Çуйăн евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Ахаль çуйăн]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный сом|обыкновенный сом]]}})

=== [[Треска евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Шампа]] ({{lang-ru|[[:ru:налим|налим]]}})

=== [[Угорь евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Европа угорĕ]], е [[ахаль угорь]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:речной угорь|угорь обыкновенный]]}})

=== [[Уланкă евĕрлисен пайĕ]] ===
* [[Кăртăш]] ({{lang-ru|[[:ru:ёрш|ёрш]]}})
* [[Пĕршĕн]] ({{lang-ru|[[:ru:бёрш|бёрш]]}})
* [[Çăварли]], е [[ротан]] ({{lang-ru|[[:ru:ротан|ротан]]}})
* [[Шăла]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный судак|судак]]}})
* [[Юханшыв уланки]] ({{lang-ru|[[:ru:речной окунь|речной окунь]]}})

== [[Çавра çăварлисем]] ==
* [[Пĕчĕкке минога]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:речная минога|речная минога]]}})

== [[Çĕрти-шыврисем]] ==
=== [[Хӳреллисен пайĕ]] ===
* [[Ахаль шыв калти]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный тритон|обыкновенный тритон]]}})
* [[Тура çурăмлă шыв калти]]&lt;ref name=&quot;ХК&quot; /&gt; ({{lang-ru|[[:ru:гребенчатый тритон|гребенчатый тритон]]}})

=== [[Хӳресĕррисем|Хӳресĕррисен пайĕ]] ===
==== [[Çавра чĕлхеллисен йышĕ]] ====
* [[Хĕрлĕ хырăмлă çавра чĕлхе]] ({{lang-ru|[[:ru:краснобрюхая жерлянка|краснобрюхая жерлянка]]}})

==== [[Ҫӗр шаписем|Çĕр шаписен йышĕ]] ====
* [[Ахаль ҫӗр шапи|Сăрă çĕр шапи]] ({{lang-ru|[[:ru:серая жаба|серая жаба]]}})
* [[Симĕс çĕр шапи]] ({{lang-ru|[[:ru:зелёная жаба|зелёная жаба]]}})

==== [[Чăн шапасем|Чăн шапасен йышĕ]] ====
* [[Курăк шапи]] ({{lang-ru|[[:ru:травяная лягушка|травяная лягушка]]}})
* [[Кӳлĕ шапи]] ({{lang-ru|[[:ru:озёрная лягушка|озёрная лягушка]]}})
* [[Пĕве шапи]] ({{lang-ru|[[:ru:прудовая лягушка|прудовая лягушка]]}})
* [[Шĕвĕр пуçлă шапа]] ({{lang-ru|[[:ru:остромордая лягушка|остромордая лягушка]]}})

==== [[Ыхра шаписен йышĕ]] ====
* [[Ахаль ыхра шапи]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная чесночница|обыкновенная чесночница]]}})

== [[Шуса çӳрекенсем]] ==
=== [[Калтасен çурма пайĕ]] ===
* [[Йăрă калта]] ({{lang-ru|[[:ru:прыткая ящерица|прыткая ящерица]]}})
* [[Туй çĕлен]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная веретеница|обыкновенная веретеница]]}})
* [[Чĕрĕ çуратакан калта]] ({{lang-ru|[[:ru:живородящая ящерица|живородящая ящерица]]}})

=== [[Çĕленсен çурма пайĕ]] ===
* [[Пăхăр çĕлен]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная медянка|обыкновенная медянка]]}})
* [[Хура çĕлен]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенная гадюка|обыкновенная гадюка]]}})
* [[Хурăн пуçлă çĕлен]] ({{lang-ru|[[:ru:обыкновенный уж|обыкновенный уж]]}})

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
; Чăвашла
* {{кĕнеке|автор={{s|Игнатьев Н. Г.}}, {{s|Павлов И. П.}}|пуçелĕк=[[Чĕрчун ячĕсен чăваш-вырăс-латин словарĕ]]|вырăн={{Шуп.}}|издательство=Чăваш кĕнеке издательстви|çул=1993|страница=64}}
* {{кĕнеке|автор={{s|Игнатьев Н. Г.}}, {{s|Яковлев В. А.}}|пуçелĕк=Чăваш ен чĕрчунĕсем: Вĕçен кайăксем|вырăн={{Шуп.}}|издательство=Чăваш кĕнеке издательстви|çул=1997|страница=374}}
* {{кĕнеке|автор={{s|Игнатьев Н. Г.}}, {{s|Шабалкин В. М.}}|пуçелĕк=Чăваш ен чĕр чунĕсем: Çавра çăварлисем. Пулăсем. Çĕрти-шыврисем. Шуса çӳрекенсем|вырăн={{Шуп.}}|издательство=Чăваш кĕнеке издательстви|çул=2001|страница=222|isbn=5-7670-1021-8}}

; Вырăсла
* {{кĕнеке|автор={{s|Олигер И. М.}}, {{s|Сысолетина Л. Г.}}, {{s|Воронов Н. П.}}|пуçелĕк=Животный мир Чувашии|вырăн=Чебоксары|издательство=Чувашкнигоиздат|çул=1966|страница=175}}
* {{кĕнеке|пуçелĕк=Редкие и исчезающие растения и животные Чувашской АССР|яваплă={{s|Олигер А. И}}|вырăн=Чебоксары|издательство=Чувашкнигоиздат|çул=1988|страница=288}}
* {{кĕнеке|автор={{s|Воронов Н. П.}}|пуçелĕк=Они нуждаются в защите|вырăн=Чебоксары|издательство=Чувашкнигоиздат|çул=1990|страница=166}}
* {{кĕнеке|автор={{s|Олигер И. М.}} и др.|пуçелĕк=Животные Чувашии: справочник по изучению природы республики|вырăн=Чебоксары|издательство=Руссика|çул=2008|страница=315}}

== Каçăсем ==
* {{cite news|author=Любовь Зубова|title=Сунарçăсем ӳкĕте кĕртеймен&amp;nbsp;— чылай чĕр чун Хĕрлĕ кĕнекере пур|url=http://hypar.ru/nws/show/57/8517/index.php?id=s221020221221|date=2010-10-22|work=[[Хыпар (хаçат)|Хыпар]]}}</text>
      <sha1>022vh7luzc5wnokgzhilfa7ig281kdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Труд (хаçат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24053</id>
    <revision>
      <id>879322</id>
      <parentid>713220</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4721" sha1="2ov7s43v3j7bg64azp13clttla0kscn" xml:space="preserve">{{Урăх пĕлтерĕшсем|Труд (пĕлтерĕшсем)}}
{{Хаçат
| ят = Труд
| тăван ят   = 
| ӳкерчĕк             = 
| алпусни                 = 
| тĕс                     = 
| формат                  = A3
| никĕсленĕ               = [[нарăс, 19]] [[1921]]
| пичетлеме чарăнни  = 
| хакĕ                    = 
| харпăрçăсем               = 
| кăларакан                = ХАО «Издательский дом &quot;Труд&quot;» (ХАО «[[Аргументы и факты|Аргументы и Факты]]»)
| редактор                = 
| тĕп редактор        = [[Бородин Владимир Алексеевич|Владимир Бородин]]&lt;ref name=&quot;trudnewspaper&quot;&gt;[http://www.trud.ru/static/newspaper.html Труд: Редакция]&lt;/ref&gt;
| штат                    = 
| политика енчен             = 
| чĕлхе                    = [[вырăс чĕлхи|вырăс]]
| тираж                   = 220000&lt;ref&gt;http://www.mediaguide.ru/?p=media_kit&amp;id=5285 газета Труд :: медиа кит издания&lt;/ref&gt;
| тĕп оффис            = [[Мускав]]
| ISSN                    = 
| веб-сайт = [http://www.trud.ru trud.ru]
}}
[[Ӳкерчĕк:Vladimir Putin 22 March 2001-1.jpg|thumb|250 px|[[2002]], [[Владимир Путин]] тата «[[Известия (хаçат)|Известия]]», «[[Комсомольская правда (хаçат)|Комсомольская правда]]», «Труд» тата «[[Московский комсомолец (хаçат)|Московский комсомолец]]» хаçатсен тĕпредĕсем]] 
'''«Труд»''' — «[[ПромСвязьКапитал]]» ушкăнĕн медиаактивĕсене тытса пыракан «[[Медиа3]]» медиаушкăнне кĕрекен «Труд» кăларăм çуртĕнче пичетленсе тухакан [[раççей]] хаçачĕ&lt;ref&gt;''Татьяна Романова''. «Это у вас газеты умирают!», — Александр Страхов, генеральный директор холдинга «Медиа3» // Ведомости, № 199 (2221), 21 октября 2008&lt;/ref&gt;.

== Кун-çулĕ ==
[[1921]] çулхи [[нарăс, 19|нарăсăн 19-мĕшĕнче]] [[Мускав]]ра никĕсленĕ.&lt;ref&gt;http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00080/82000.htm?text=%D1%82%D1%80%D1%83%D0%B4%20(%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0)&amp;stpar3=1.1{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} &quot;Труд&quot; (газета) - Яндекс.Словари&lt;/ref&gt; 
Хаçатра паллă çыравçăсем - [[Владимир Маяковский]] тата [[Николай Рубцов]], [[Нагибин Юрий Маркович|Юрий Нагибин]], [[Евгений Евтушенко]] пичетленнĕ.&lt;ref&gt;http://www.trud.ru/article/21-02-2006/100913_istorija_gazety_bogata_sobytijami_i_imenami.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112204342/http://www.trud.ru/article/21-02-2006/100913_istorija_gazety_bogata_sobytijami_i_imenami.html |date=2012-11-12 }} Труд: ИСТОРИЯ ГАЗЕТЫ БОГАТА СОБЫТИЯМИ И ИМЕНАМИ&lt;/ref&gt;
XX ĕмĕрĕн тăххăрвуннăмĕш çулсемчен [[ВЦСПС]] пичет органĕ шутланнă. [[1990]] çулта хаçат тиражĕ 21,5 млн. экземпляра çитет.

Хаçата вулакансем: 20 — 45 çулхи çынсем.&lt;ref&gt;http://www.nnit.ru/news/n64047/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141204161916/http://www.nnit.ru/news/n64047/ |date=2014-12-04 }} Запущен полностью обновленный сайт одного из старейших массовых изданий в стране - газеты Труд&lt;/ref&gt;

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Известия (хаçат)]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.trud.ru/ Официаллă сайт] «Труд» (ĕçпе пурнăç çинчен хаçат).
* [http://www.trud.ru/7.php Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090712092402/http://trud.ru/7.php |date=2009-07-12 }} «Труд7» (ĕçпе пурнăç çинчен хаçат).

{{press-stub}}
{{РФ пресси}}
[[Категори:Раççей хаçачĕсем]]
[[Категори:СССР хаçачĕсем]]
[[Категори:1921 çулта уçăлнă пичет кăларăмĕсем]]</text>
      <sha1>2ov7s43v3j7bg64azp13clttla0kscn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улатимĕр тракчĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24257</id>
    <revision>
      <id>879339</id>
      <parentid>713380</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3599" sha1="r6bd4388vn6hqjpo91ywfzpmwblkxot" xml:space="preserve">[[File:Vladimirka.jpg|thumb|300px|[[Исаак Левитан]], Владимирка, [[1892]]]]
'''Улатимĕр тракчĕ''' (ахальлĕ '''Улатиимĕркке''') — [[Мускав]]ран [[Улатимĕр (хула)|Улатимĕре]] çити пыракан тăпраллă çул.

== Кун-çулĕ ==
[[XVIII ĕмĕр]]тенпе Улатимĕр тракчĕпе судпа айăпланă çынсене [[Çĕпĕр]]е [[каторга|каторгăна]], çуран утмалла ăсатнă. Алли-урине сăнчăрланă аресленĕ çынсене пысăках мар ушкăнпа çуран «этап тăрăх куçарнă». 15—25 [[çухрăм]] утсан, арестантсене канма, «этапа» чарăннă. Чылайрах канма ятарлă «этап» тата «çурма этап» карталлă [[тĕрме|тĕрмесем]] пулнă. [[Арестант]]сен партине конвой хуралĕ сыхланă. Аресленĕ çынсене çулăн айккипе, тракт çумĕпе лартнă йывăçсен хыçĕпе илсе пынă.

XIX ĕмĕртенпе Улатимĕр тракчĕ Раççейри влаçпа халăх хушшинчи уйрăллăхне кăтартакан паллă пулса тăнă. Çак сăнара Достоевский Ф. М. тата урах çыравçăсем тĕплĕн усă курнă.

[[1919]] çулта Улатимĕр тракчĕн пайне, мускав [[Мускав застави|Рогожа заставинчен]] пуçласа, [[Энтузиастсен шосси]] ят панă. «Энтузиастсем» ятпа куçараканĕ А. В. Луначарский çак трактпа Çĕпĕре куçарнă революционерсемпе политика енпе айăпланăскерсене палăртнă.

Халĕ çак маршрутпа федераци шайĕнчи [[Атăл (автоçул)|М7 «Атăл»]] автоçула хывнă. Çула тӳрлетнĕ хăшпĕр çĕртре, асфальт витĕмĕн аяккинче, ватă чулланă çул курăнать.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Çĕрпӳ кĕперĕ]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20250124120113/https://www.balashiha.ru/toponimika.php Топонимика Балашихи — Большая Владимирская дорога]
* [http://www.rosavtodor.ru/doc/history_new/nignyi.htm Росавтодор — Владимирка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314050842/http://www.rosavtodor.ru/doc/history_new/nignyi.htm |date=2010-03-14 }}
* [http://bie.slovarnik.ru/html/d/distanci8.html Дистанция (заставный дом шоссейного сбора) — Брокгауз-Ефрон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422133641/http://bie.slovarnik.ru/html/d/distanci8.html |date=2012-04-22 }}
* [http://old.kurskcity.ru/book/minihistory/ist89.html 1852—открытие Орловско-Курского шоссе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314014803/http://old.kurskcity.ru/book/minihistory/ist89.html |date=2012-03-14 }}

[[Категори:Раççейĕн кун-çулĕнчи çулсем]]
[[Категори:Мускав облаçĕн транспорчĕ]]
[[Категори:Улатимĕр облаçĕн транспорчĕ]]</text>
      <sha1>r6bd4388vn6hqjpo91ywfzpmwblkxot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24466</id>
    <revision>
      <id>879445</id>
      <parentid>874680</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5994" sha1="sh8mfvi181arfnn1r2drpc9oges6cqr" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:SB_-_Altay_shaman_with_drum.jpg|thumb|Алтай шаман хĕрарăмĕ бубнăпа, чаадыра (çурт) умĕнче]]
[[Ӳкерчĕк:Shona witch doctor (Zimbabwe).jpg|thumb|[[Шона (халăх)|Шона]] халăхĕн [[Зимбабве]] шаманĕ.]]

'''Шама́н''' — тĕн ĕненĕвĕпе килĕшӳллĕ, [[Экстаз|экстаз тăрăмне]] кĕрсе чун-чĕмсемпе тата çутçанталăкран хаватлă вăйсемпе калаçакан пултаруллă [[ăс-тăнлă çын|çын]].

== «Шаман» этимологийĕ ==
Термин тĕнчери чылай челхере тĕл пулать. ''Шаман'' сăмах тунгус-маньчжур чĕлхисенчен пулса тухнă, хĕрсе кайса чун-чĕмсемпе калаçакан этеме пĕлтерет. Раççейре сăмах XVII ĕмĕрте, Çĕпĕртен патшалăх хĕсметĕнчи çыннисен çырăвĕсенчен саралать. Кайран вăл Европăна çитет.&lt;ref&gt;В. Е. Арефьев. Введение в туризм: Учебное пособие. Изд-во АГУ, 2002. — 282 с.&lt;/ref&gt;

== Шамансен ĕç-хĕлĕ ==

[[Ӳкерчĕк:Khagdaev1.JPG|300px|thumb|[[Ольхон]]ăн ([[Байкал]]) çӳлти шаманĕ — [[Хагдаев Валентин|Валентин Хагдаев]] — тăван енĕн кун-çулĕпе йăласем пирки каласа парать]]
[[Ӳкерчĕк:Schamanin während einer Kamlanie-Zeremonie am Feuer in Kysyl.jpg|300px|thumb|right|Шаман церемони чухне, кăвайт умĕнче. [[Кызыл]], [[Тыва]].]]

[[Ӳкерчĕк:Urarina shaman B Dean.jpg|thumb|left|[[Шаман]], 1988 çул.]].
[[Image:Yupik shaman Nushagak.jpg|thumb|Эскимос шаманĕ]]

== Вуламалли ==
* Алексеев Н.А. Шаманизм тюркоязычных народов Сибири (опыт ареального сравнительного исследования)Новосибирск: Наука, Сиб.отделение. 1984.
* [[Богораз]] В.Г. К психологии шаманства у народов Северо-Восточной Азии  . Богораз В.Г. Этнографическое обозрение.-М.,1910. Т.84-85.Кн. 1-2.
* Богораз В.Г. Сказка о Чесоточном шамане “Wapыckalaul [lыmн'ыl]”.- Живая старина, год IX, 1899, вып.  I I, c. 263-270 (чукотский текст  и русский перевод).
* Богораз В.Г. О так называемом языке духов (шаманском) у различных ветвей  эскимосского племени. //   Известия Академии Наук,   серия VI , т.XIII, 1919, с. 489-495. Переиздание: СПб: Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунст-камера), 1995, сс. 97-104.
* Грачева Г.Н. Шаманы у нганасан /.Н. Грачева  // Проблемы истории общественного сознания аборигенов Сибири. Л.1981.- С. 69-89.
* Добжанская О.Шаманская музыка самодийских народов Красноярского края. Норильск, 2008.- 272 с.
* Егоров А.С. [[Эмпедокл]] и проблема греческого шаманизма // Вопросы философии. М., 2007.№ 8. С. 97-105.
* Михайловский В.М. Шаманство (сравнительно-этнографические очерки) / В.М. Михайловский // Этнографическое отделение  Московского университета. М., 1892. Вып. 1. -215 с.
* Новик Е. С. Обряд и фольклор в сибирском шаманизме. Опыт сопоставления структур. М., 1984.
* Смоляк А.В. Шаман: личность, функции, мировоззрение (Народы Нижнего Амура). М.: Наука, 1991.
* Уолш Р.  Дух шаманизма. Тексты трансперсональной  психологии. М.: изд. Трансперсонального Института. 1996. 
* [[Харнер, Майкл]] Путь шамана. М.: Крон-Пресс, 1996.
* [[Элиаде]] М. Шаманизм: архаические техники экстаза. К.: «София», 1998.
* Michael Harner: Der Weg des Schamanen, München, Ullstein, 2004, 247 Seiten, ISBN 3-548-74042-1
* Paul Uccusic: Der Schamane in uns. Schamanismus als neue Selbsterfahrung, Hilfe und Heilung Hugendubel Kreuzlingen, ISBN 978-3-7205-2181-9
* Boileau, Gilles. “Wu and Shaman.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 65.2 (2002), 350–78.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20121225212712/http://mesoamerica.narod.ru/mexican_shamans.html ''Доу Дж.'' Шаманы центральной и северной Мексики]
* [http://asdmagic.ru/shamanizm/buben_shamana/ Шаманăн тум-тирĕпе атрибучĕсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606040826/http://asdmagic.ru/shamanizm/buben_shamana/ |date=2010-06-06 }}
* [https://web.archive.org/web/20091113015750/http://alt-vision.ru/ap/fullfrm.aspx?id=topic$31 Мускаври шаман йăлин фестивалĕ: репортаж]- видео
* [https://web.archive.org/web/20120403183947/http://www.tvdata.ru/rus/religion/mongolian_shamans Монгол шаманĕсем: профессиллĕ видеокадрсем] 
[[Категори:Шаман йăли]]
[[Категори:Чиркӳ ĕçченĕсем]]</text>
      <sha1>sh8mfvi181arfnn1r2drpc9oges6cqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туркменистан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25184</id>
    <revision>
      <id>879328</id>
      <parentid>874959</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7682" sha1="60ln3c7hh0fv31gnei4166fncid5fny" xml:space="preserve">{{Патшалăх
|ChNm = Туркменистан
|NationName = Türkmenistan
|FlagTitle = [[Туркмени ялавĕ]]
|PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag_of_Turkmenistan.svg|125px]]
|CoA = [[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|125px]]
|LctCn = [[Ӳкерчĕк:LocationTurkmenistan.svg|250px]]
|LNGs = [[Туркмен чĕлхи]]
|CapCn = [[Ашхабад]]
|BigCity = [[Ашхабад]]
|TitleGl = [[Президент]]
|PrezName = [[Бердымухаммедов Сердар Гурбангулыевич|Сердар Бердымухамедов]]
|MinList =
|MName =
|SqNumb = 51
|SqAll = 491 200 &lt;ref&gt;[http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&amp;id=3&amp;SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 ИДЦ «Туркменистан»]&lt;/ref&gt;
|YearP = 2009
|NasPop = 4,884,887 &lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html#People CIA World Factbook]&lt;/ref&gt;
|NasPlot = 10
|NasNum = 115
|Valuta = [[Туркмени маначĕ|Манат]]&lt;br /&gt;([[ISO 4217|TMT, код 934]])
|GTOt = +5
|GTDo = +5
|GimnName = [[Туркмени патшалăхĕн гимнĕ|«Garaşsyz, bitarap, Türkmenistanyň döwlet gimni»]]
|Domen = .tm
|Tel = +993
}}

'''Туркменистан'''&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;«Атлас Мира» — М: ПКО «Картография» ISBN 5-85120-243-2&lt;/ref&gt;, '''Тӳркменистан''' (официаллă '''Туркмениста́н''', {{lang-tk|Türkmenistan}}) — [[Вăтам Ази]]ри [[патшалăх]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120614085002/http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01dw «Туркменистан — Золотой век»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/turkmenistan.html Туркменистан. Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240521084455/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/turkmenistan.html |date=2024-05-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Тавралăхĕ ==
[[Афганистан]]па [[Иран]]па кăнтăр енче, [[Казахстан]]па и [[Узбекистан]]па çурçĕр енчен чикĕ тытать. Хĕвелтухăç енчен Каçпи тинĕсĕ вырнаçнă. 
[[Ӳкерчĕк:Turkmenistan satellite photo.jpg|thumb|left|500px|Спутникран тунă Турменистан ӳкерчĕкĕ]]

== Кун-çулĕ ==

Туркменистан- президентлă респрублика. Президент суйлавĕ 5 çулта пĕрре иртет.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120614085002/http://www.turkmenistan.gov.tm/_ru/laws/?laws=01dw Законодательство — «Туркменистан: золотой век»]&lt;/ref&gt;
[[2006]]-мĕш çулхи раштавăн 21-мĕшĕччен Туркменистанăн [[Ниязов Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниязов]] Туркменистанăн пĕрремĕш президенчĕ пулнă. Хальхи вăхăтра туркменсен президенчĕ - [[Бердымухаммедов Гурбангулы Мяликкулиевич|Гурбангулы Бердымухаммедов]].

''Меджлис'' - пилĕк çулта пĕрре суйланать, унта 125 пайташ. 

== Административла пайлану ==
[[Ӳкерчĕк:Turkmenistan 1994 CIA map.jpg|thumb|400px|Туркменистан]]
[[Ӳкерчĕк:Turkmenistan-map RUS.png|thumb|right|400px|Карта]][[Ӳкерчĕк:TurkmenistanNumbered.png|thumb|250px|right|Туркменистан облаçĕсем]]

* [[Ашхабад]] хули;
* [[Ахал велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Аннау]] &lt;ref&gt;[http://science.gov.tm Академия наук Туркменистана/Академия наук Туркменистана]&lt;/ref&gt;
* [[Балкан велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Балканабад]] (Небит-Даг).
* [[Дашогуз велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Дашогуз]] (Ташауз).
* [[Лебап велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Туркменабад]] (Чарджоу).
* [[Мары велаячĕ]]. Тĕп хули — [[Мары]].

== Экономика ==
{{main|Туркменистан экономики}}
2009-мĕш çулта Туркменистан ВВП 16,24 млрд долл. çитнĕ. Çав шутра промăçлăх 34 %, ял хуçалăхĕ — 10 %, сервис — 56 %.

== Халăх йышĕ ==


Туркменистан халăх шучĕ питĕ хăвăрт ӳсет. Республикăра çыравпа 1979-мĕш çулта 2759 пин çын, 1989-мĕш çулта - 3534 пин, 1995-мĕш çулта - 4481 пин çын пурăннă. Юлашки çыру хыççăн та чалăх йышĕ ӳсет. 2001-мĕш çулхи çу уйăхĕн 1 тĕлне халăх йышĕ 5410 пине çитет.

Туркменсемсĕр пуçне Туркменистанра [[узбексем]], [[вырăссем]], [[казахсем]], [[тутарсем]] тата ытти халăх çыннисем пурăнаççĕ. 

== Хĕçпăшаллă вăйсем ==
Нейтраллă патшалăх пулнă май хĕçпăшаллă вăсем сахал.

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.turkmenistan.gov.tm Новостной сайт «Туркменистан. Золотой Век»]
* [http://www.hrca.org.ru/Turkmenistan/ Права человека в Туркменистане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221095446/http://hrca.org.ru/Turkmenistan/ |date=2010-12-21 }}
* [http://www.chrono-tm.org/ «Хроника Туркменистана». Издание Туркменской Инициативы по Правам Человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101210070513/http://www.chrono-tm.org/ |date=2010-12-10 }}
* [http://turkmenistan.ru/ Интернет-газета Туркменистан.ру]
* [http://www.vestniktm.com/ Рекламный Вестник Туркменистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202101023/http://vestniktm.com/ |date=2011-02-02 }}
* [http://turkmenistan-visa.ru/ Виза в Туркменистан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110305121802/http://www.turkmenistan-visa.ru/ |date=2011-03-05 }}
* [http://www.turkmeninform.com/ ИП «ТУРКМЕНинформ»]
* [http://www.easttime.ru/countries/topics/1/2/32.html Кабинет Министров Республики Туркменистан (с ноября 2002)]
* [http://iwpr.net/ru/report-news/казахи-туркменистана-протестуют-против-закрытия-школ КАЗАХИ ТУРКМЕНИСТАНА ПРОТЕСТУЮТ ПРОТИВ ЗАКРЫТИЯ ШКОЛ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121208165810/http://iwpr.net/ru/report-news/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%83%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB |date=2012-12-08 }}

{{Ази патшалăхĕсем}}

[[Категори:Туркменистан]]
[[Категори:Нейтраллă патшалăхсем]]
[[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>60ln3c7hh0fv31gnei4166fncid5fny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Енĕн экономики</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25333</id>
    <revision>
      <id>879401</id>
      <parentid>873915</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11698" sha1="0mpbdexqxifisbs8rj4ruh6dystayce" xml:space="preserve">'''Чăваш Енĕн экономики''' «вăтаммисемпе» аутсайдерсем хушшшинче шутланать. Кашни çын шутне РШЯ (регионри пурнăç хакĕпе танлаштарнăскер), Раççейри вăтамринчен  54% шутланать. [[Раççей Федерацин Атăлçи федераци тăрăхĕ|Атăлçи федераци тăрăхĕнче]] кăтартусемпе начар аталаннă кӳршĕ [[Пенза облаçĕ|Пензăпа]] [[Киров облаçĕ|Киров]] [[облаç]]ĕсемпе, [[Атăл-Нухрат экономика районĕ]]нчи Мордва тата [[Мари Эл]] республикисенчен лайăхрах пулать. Ял хуçалăх индустринче РШЯ Раççей Федерацирин вăтам кăтартăвенчен икĕ хут лайăхрах (9,4 тата 4,9% танлаштарсан), РШЯ промăçлаха 31% парать (РФ вăтамран – 33,2%).

== Пĕрлехи хыпар ==
Республика  промăçлăхĕн тĕп отраçлĕ — машинăтаваслăх тата металлообработка:

=== [[Шупашкар]]та: ===
[[Прибор тăвакан савут]], [[Шупашкарти В. И. Чапаев ячĕллĕ ĕçлев пĕрлешĕвĕ]], Электроникăпа механика савучĕ, «Контур» савут (микросваркăпа микропайка валли инструмент, алмаз инструменчĕ, видеокассетăсем тата ур.), «Текстильмаш» (тĕрт станокĕсем), [[Шупашкарти промăçлăх тракторĕсен савучĕ]]&lt;ref&gt;[http://www.promtractor.ru УАО «Шупашкарти промăçлă тракторсен савучĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814173059/http://www.promtractor.ru/ |date=2011-08-14 }}&lt;/ref&gt;, ХАО НПВФ &quot;Сварка&lt;ref&gt;[http://www.svarka21.ru ХАО НПВФ &quot;Сварка]&quot;&lt;/ref&gt;, Электросила&lt;ref&gt;[http://www.silelectro.ru/%20 &quot;Электросила&quot;]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, агрегат савучĕ&lt;ref&gt;[http://www.chaz.ru УАО «Шупашкарти агрегат завочĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100625045349/http://www.chaz.ru/ |date=2010-06-25 }}&lt;/ref&gt;, цистернăсем тăвакан &quot;Çеçпĕл&quot; фирма, Суту-илӳ хатĕрсемтăвакан [http://www.abat.ru/&quot;Торгтехника&quot;], [http://www.elinox.ru/ &quot;Элинокс&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329203627/http://www.elinox.ru/ |date=2012-03-29 }} ; урăх хуласенче: «[[Чăвашкабель]]»&lt;ref&gt;[http://www.chuvashcable.ru АО «Шупашкарти кабель япалисен савучĕ Чăвашкабель»]&lt;/ref&gt;, Элара&lt;ref&gt;[http://www.elara.ru Шупашкарти прибор тăвакан савут — УАО НПК «Элара»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110216042136/http://www.elara.ru/ |date=2011-02-16 }}&lt;/ref&gt;, Электроаппаратура савучĕ&lt;ref&gt;[http://www.cheaz.ru ХАО «Шупашкарти электроаппаратура савучĕ»]&lt;/ref&gt;, Электроникăпа механика савучĕ&lt;ref&gt;[http://zeim.ru УАО «Электроникăпа механика савучĕ»]&lt;/ref&gt;Шупашкарти электромеханика савучĕ&lt;ref&gt;[http://chemz.ru ХАО «Шупашкарти электромеханика савучĕ»]&lt;/ref&gt;, Электровиçев приборĕсен савучĕ «Электроприбор»&lt;ref&gt;[http://www.elpribor.ru Шупашкарти электроаппаратура савучĕ Электроприбор&quot;]&lt;/ref&gt;, Пăрăх савучĕ&lt;ref&gt;[http://www.chetz.ru/ Шупашкарти пăрăх савучĕ]&lt;/ref&gt;, Меркурий НПК&lt;ref&gt;[http://www.npk-mercury.ru/ НПК &quot;Меркурий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612030822/http://www.npk-mercury.ru/ |date=2011-06-12 }}&lt;/ref&gt;

=== Сĕнтĕрвăррире ===
Кабель савучĕ [[Сĕнтĕрвăрри]] хули;

=== Çĕмĕрлере ===
[[Çĕмĕрлери ятарлă автомобильсен савучĕ]] (промăçлă тракторсем, ял хуçалăх машинисемпе автомобильсем валли янтă пайсем)&lt;ref&gt;[http://www.shumerkaf.ru УАО «Çĕмĕрлери ятарлă автомобильсен завочĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027145736/http://www.shumerkaf.ru/ |date=2010-10-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.specmobili.ru УАО «Çĕмĕрлери ятарлă автомобильсен завочĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171123004552/http://www.specmobili.ru/ |date=2017-11-23 }}&lt;/ref&gt;, УАО «Çĕмĕрлери сăран-тир Фабрики».

=== Канашра ===
[[Канашри автоагрегат савучĕ]]&lt;ref&gt;[http://self.bus.ru/kaaz.htm УАО «Канашри автоагрегат завочĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220160216/http://self.bus.ru/kaaz.htm |date=2009-02-20 }}&lt;/ref&gt;, [[Канашри электропогрузчиксен савучĕ]]&lt;ref&gt;[http://www.elektrokar.ru УАО «Канашри электропогрузчик завочĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228213418/http://www.elektrokar.ru/ |date=2011-02-28 }}&lt;/ref&gt;, [[Канашри вакун юсав савучĕ]], Канашри технологи оснасткин савучĕ&lt;ref&gt;[http://www.kzto.splitstone.ru/%20 Канашри технологи оснасткин савучĕ]&lt;/ref&gt; тата ур.

=== Куславкка ===
[[Куславккари автофургонсен комбиначĕ]]&lt;ref&gt;АУОТ [[«Куславккари автофургон комбиначĕ»]]&lt;/ref&gt; вырнаçнă.

== Улатăр ==
Улатăрта  механика савучĕ ĕçлет.

== Хими промăçлăхĕ ==
=== Çĕнĕ Шупашкар ===
Хими промăçлăхĕ аталаннă («Химпром»&lt;ref&gt;[http://www.himprom.chuvashia.com Шупашкарти ĔП «Химпром»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080419104045/http://www.himprom.chuvashia.com/ |date=2008-04-19 }}&lt;/ref&gt; , [[Çĕнĕ Шупашкар]]), Вăрнарти хутăш препартсен савучĕ;

== Çăмăл промăçлăх: ==
[[Атăл текстиль компанийĕ]]&lt;ref&gt;[http://www.textil.chuvashia.com УАО «Текстильмаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723104756/http://www.textil.chuvashia.com/ |date=2008-07-23 }}&lt;/ref&gt; («Шупашкарти мамăк-хут комбиначĕ», «Лента»&lt;ref&gt;[http://www.lentacheb.ru АО «Лента»]&lt;/ref&gt;, «Шупашкар трикотажĕ»), Шупашкарти мамăк фабрики, * УАО «Çĕнĕ Шупашкарти мамăк тĕртев фабрики „Пике“», Паха тĕрĕ&lt;ref&gt;[http://www.pahatere.ru ООО «Паха тĕрĕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115113200/http://pahatere.ru/ |date=2018-11-15 }}&lt;/ref&gt;.

== Энергетика ==
[[Атăл]] çинче [[Чăвашэнерго]] шутне кĕрекен [[Шупашкар ГЭСĕ]] 800 МВт (проект хăвачĕ 1404 МВт) ĕçлет (халиччен те проектри хăватне çитермен).

Çаплах, Чăвашэнерго шутне [[Шупашкарти ТЭЦ-2]] (çитнĕ хăвачĕ 460 МВт, 1270 Гкал/сех), [[Çĕнĕ Шупашкарти ТЭЦ-3]] (430 МВт, 1339 Гкал/сех), [[Шупашкарти ТЭЦ-1]] (12 МВт, 260 Гкал/сех), [[Улатăрти ТЭЦ]] (40 Гкал/сех) кĕрет.

== Апат-çимĕç промăçлăхĕ ==
Апат-çимĕç промыçлăхĕнче [http://www.akkond.ru/ &quot;Акконд&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205004439/http://www.akkond.ru/ |date=2010-12-05 }} кондитер фабрики палăрса тăрать. Шупашкарпа Вăрнарта аш-какай тирпейлекен комбинатсем ĕçлеççĕ. 

«Чебоксарский» ликёрпа-водка савучĕ, Етĕрнери тата Сĕнтĕрвăрри спирт савучĕсем халь ĕçлемеççĕ.

== Транспорт ==
Республикăра [[Шупашкар (аэропорт)|Шупашкар]] аэропорчĕ&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/home/chuv_avia/ Шупашкар  авиапредприятийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408205933/http://gov.cap.ru/home/chuv_avia/ |date=2009-04-08 }}&lt;/ref&gt; ĕçлет.
 
Чăваш Ен çĕрĕ витĕр федераци шайĕнчи [[Атăл (автомагистраль)|М7 «Атăл»]] автомобиль çулĕ иртет. Çаплах, «[[Шупашкар]]—[[Чĕмпĕр]]», «[[Çĕрпӳ]]—[[Хусан]]» тата республика автоçулсем (2342 [[çм]]) пур.
* «[[Транс Çĕпĕр магистралĕ|Транссибăн]] Кăнтăр тĕлĕ» 
* Нефть пăрăхĕ [[Элмет]] — [[Чулхула]]-2,3 138000 тонна/тлк
* [[Нижнекамск НПЗ]] — [[Элмет]] — [[Чулхула]] нефть пăрăхĕ - 1 2500 тн/тлк
* [[Ямбург]] — Анăç чикĕ, [[Ямбург]] — [[Елец]]-1,2, [[Уренгой]] — [[Ужгород]], [[Уренгой]] — Центр-1,2, [[Ямбург]] — [[Тулă]]-1,2 тата [[Анат Турă]] — [[Пермь]] — [[Чулхула]] магистраль газ пăрăхĕсем. Пĕтĕм ĕçлевĕ — 810 млн м³/çек

ЛЭПăн «[[Кострома ГРЭСĕ]]—[[Чулхула]]—[[Хусан]]—[[Зая ГРЭСĕ] инçе магистралĕ ĕçлет.

== Банксем ==
Чăваш Енре пысăк Раççей банксем хăвăн филиалсем уçнă : Сбербанк РФ, ВТБ, Альфа-банк, Уралсиб т.ыт.
Вырăнти банксем :
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Чăваш Енри банксем
! Банк ячĕ !! Хула  !! Актив ( млн. тенке ), 1 ака 2011 !! Вырăн  
|-
| Чувашкредитпромбанк || Шупашкар || 3 881  || 366
|-
| Мегаполис || Шупашкар || 1 567 || 579
|-
| ОБР || Шупашкар || 1 271 || 636
|-
| Шумерлинский || Çĕмĕрле || 1 160 || 647
|-
| Бизнес для бизнеса || Етĕрне || 674 || 760
|}

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=24 Чăваш Республикин экономика ататланăвĕн, промăçлăхăн тата суту-илӳ министерстви]
* [http://www.socpol.ru/atlas/portraits/chuv.shtml Чăваш Енĕн социаллă-экономикăллă портречĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926204200/http://www.socpol.ru/atlas/portraits/chuv.shtml |date=2013-09-26 }}
* [http://www.grani21.ru/news/ekonomika-chuvashii-idet-pravilnym-putem Чăваш Ен экономики тĕрĕс çулпа пырать]
{{stub}}

{{Чăваш Ен темăсенче}}

[[Категори:Чăваш Ен]]</text>
      <sha1>0mpbdexqxifisbs8rj4ruh6dystayce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шурале (поэма)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25371</id>
    <revision>
      <id>879464</id>
      <parentid>714087</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2837" sha1="e2yl7wumhz67x7y7enh05pggbiou33s" xml:space="preserve">{{пĕлтерĕшсем|Шурале (пĕлтерĕшсем)}}
{{Литература хайлавĕ
|Ячĕ= Шурале
|Тăван ячĕ = Şüräle
|Ӳкерчĕк =
|Алпусни =
|Жанр = [[поэма]]
|Автор = [[Габдулла Тукай]]
|Тăван чĕлхи = тутар
|Хайланă = 
|Пичетленĕ = 
|Уйрăм кăларăм = 
|Куçару =  
|Викивулавăш-текст=
}}
'''Шурале''' — [[Габдулла Тукай]] тутар поэчĕн ĕçĕ.&lt;ref&gt;{{tt icon}} [http://kitapxane.noka.ru/authors/tuqay/shurale Şüräle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215092716/http://kitapxane.noka.ru/authors/tuqay/shurale |date=2007-12-15 }}, Ğabdulla Tuqay, 1907&lt;/ref&gt; 1907 çулта тутар халăх пултарулăхĕнчен çырса хайланă.&lt;ref&gt;[http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=695&amp;section=0&amp;heading=0 Айгуль Габаши, «ШУРАЛЕ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113155253/http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=695&amp;section=0&amp;heading=0 |date=2016-01-13 }}, &quot;Татарский мир&quot; журнал, 3 №, 2005&lt;/ref&gt;

Поэма сюжечĕпе [[Шурале (балет)|«Шурале»]] балет лартнă.

1987 çулта [[Союзмультфильм]]ра [[Шурале (мультфильм)|«Шурале»]] мультипликаци фильмне çапса илнĕ.

== Сюжет ==
Кăрлай ялĕнчи çамрăк йĕкĕт каç пулттипе вăрмана вутă патне каять, унта ăна [[Шурале (халапри шуйтан)|шурале]] тĕл пулать. Шурале йĕкĕте кăтăкласа вĕлересшĕн пулать, анчах та тутар каччи усала улталаса вилĕмрен хăтăлать.
== Çавăн пекех ==
* [[Арçури (поэма)|&quot;Арçури&quot; поэма]].

== Вуламалли ==
* Паллă мар автор. [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:2JQ8PQJx85oJ:https://edu.tatar.ru/upload/images/files/%25D0%25A3%25C3%25A7%25C4%2583%2520%25D1%2583%25D1%2580%25D0%25BE%25D0%25BA.docx%2B%D0%B0%D1%80%C3%A7%D1%83%D1%80%D0%B8+%D0%BC%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D1%84%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2+%D1%88%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5&amp;newwindow=1&amp;hl=ru&amp;gbv=2&amp;ct=clnk Урок теми: Михаил Федоровăн «Арçури» поэмипе Габдулла Тукайăн «Шурале» сăвалла юмахне танлаштарни.]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}} 

== Каçăсем ==
* [http://www.shurale.ru/ Текст поэмы на татарском и русском языках, с иллюстрациями.]

{{book-stub}}

[[Категори:Поэмăсем]]</text>
      <sha1>e2yl7wumhz67x7y7enh05pggbiou33s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ытарлăх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25934</id>
    <revision>
      <id>879472</id>
      <parentid>876900</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7931" sha1="j6tra35hip6cm1mgncndebjtaax3a6q" xml:space="preserve">[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - The Return of the Prodigal Son.jpg|thumb|200px|[[Рембрандт]] [[Çапкаланчăк ывăлĕ пирки ытарăш|«Çапкаланчăк ывăлĕ таврăнни»]] (1666-69 тĕлн., [[Эрмитаж]])]]

'''Ытарăш''' — пĕчĕк вĕрентӳллĕ [[дидактика|дидактик]]-[[аллегори]]ллĕ [[литература]] [[жанр]]ĕ, хăйĕн шутне [[мораль]] е [[тĕн]] енчен вĕрентӳ  ([[ăслай]]) кĕрет.

[[Юптару]]па çывăх; хăйĕн [[модификаци]]семпе — тĕнче [[фольклор]]ĕпе [[литература|литературинче]] хăйне евĕр пулăм.

== Ытарăш ăнлавĕ ==

== [[Библи|Пайпăл]] ытарашĕсем ==

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Соломон ытарăшĕсем]]
* [[Иисус Христос ытарăшĕсем]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://pritchi.ru «Самые разные притчи» (Притчи.ру)]
* [http://www.pritchi.net «Притчи и сказки Востока и Запада»]
* [http://pritchi.by «Собрание интересных притч»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218020104/http://pritchi.by/ |date=2014-12-18 }}
* [http://artpsiholog.ru/pritchi/ Интересные притчи на все случаи жизни]
* [http://sarlib.narod.ru/index.html «Большое собрание притч в виде PDF-документа»]
* [http://community.livejournal.com/pritchi/ Сообщество «Притчи» в Живом Журнале]
* [http://www.habrahabr.ru/blog/parables/ Сообщество «Притчи» на «Хабрахабре»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523182744/http://habrahabr.ru/blog/parables/ |date=2008-05-23 }}
* [http://pritchi.castle.by/ Притчи или философские рассказы]
* [http://pritchi.mozgun.ru/ Притчи о жизни и любви]
* [http://astrovic.ru/lib/parables/00.htm Притчи человечества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629064104/http://astrovic.ru/lib/parables/00.htm |date=2011-06-29 }}
* [http://www.greatmind.info/articles.php?aid=10 Сравнение притчи и афоризма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104095135/http://www.greatmind.info/articles.php?aid=10 |date=2011-01-04 }}
* [http://inoskaz.com/ Лучшие легенды и притчи]
* [https://web.archive.org/web/20110404160858/http://prichi.net/ Все притчи и афоризмы]
* [http://www.smisl-zhizni.ru/ Притчи о смысле жизни человека. Христианские притчи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321110820/http://www.smisl-zhizni.ru/ |date=2011-03-21 }}

== Вуламалли ==

* Агранович С. З., Саморукова И. В. Гармония-цель-гармония: Художественное сознание в зеркале притчи. М., 1997.
* Берестовская, Л. Е. Библейские притчи в контексте религиозной когнитологии // Вестн. Пятигор. гос. лингв. ун-та. — Пятигорск, 2000. — N 2. — С. 60-63.
* Давыдова Т.,Пронин. В. Басня и притча // Лит. учеба. — М., 2003. — N 3. — С. 195—197.
* Данилова Т. В. Архетипические корни притчи // Рациональность и семиотика дискурса. — Киев, 1994. — C. 59-73.
* Кафка Ф. О притчах // Кафка Ф. Превращение. М., 2005.
* Кузнецов И. В. Коммуникативная стратегия притчи русских повестях XVII—XIX веков. Новосибирск, 2003.
* Кузьмина Р. И. Притча как условная художественная форма // Метод, жанр, поэтика в зарубежной литературе. — Фрунзе, 1990 — С. 19-37.
* Кушнарева Л. И. Эволюция притчи // Сфера языка и прагматика речевого общения. Краснодар, 2002.
* Кушнарева Л. И. Притча как жанр // Язык. Этнос. Сознание = Language, ethnicity and the mind. — Майкоп, 2003. — Т. 2. — С. 205—208.
* Лапшин В. А. Пьесы-притчи Б. Брехта // Вестник Московского университета. Сер. Филология. — 1973. -№ 4 — С. 35-45.
* Левина Е.Притча в искусстве XX века : Музыкальный и драматический театр, литература // Искусство XX века. В 2 т. — Н.Новгород, 1997. Т. 2. — С.23-39.
* Мельникова С. В. Роль евангельской традиции притчеобразных форм в русской литературе //Высшая школа : проблемы преподавания словесности. — Улан-Удэ, 2003. — С. 144—148.
* Мищенко В. Г. Страшные притчи Стивена Кинга // Кинг С. Воспламеняющая взглядом. — Минск, 1992. — С. 351—358.
* Мусхелишвили Н. Л., Шрейдер Ю. А. Притча как средство инициации живого знания // Философские науки. — 1989. — № 9. — С. 101—104.
* Радь Э . А . Конфликт поколений и ситуация выбора в произведениях литературы Древней Руси и XVIII века (К истории сюжета о блудном сыне) Самара, 2002.Скороденко С. Притчи Уильяма Голдинга // Шпиль и другое повести. — М., 1981. — С.5 — 21.
* Товстенко О. О. Специфика притчи как жанра художественного творчества : Притча как архетипическая форма литературы // Вестн. Киев. ун-та. Ром.-герм. филология. — Киев, 1989. — Вып. 23. — С. 121—124.
* Тюпа В. И. Грани и границы притчи // Традиция и литературный процесс. Новосибирск, 1999. С. 381—387.
* Тюпа В. И. Притча о блудном сыне в контексте &quot; Повестей Белкина &quot; как художественного целого // Болдинские чтения. Горький, 1984. С. 67-81.
* Цветков А. Возможности и границы притчи // Вопросы литературы. — 1973. — № 5. — С. 152—170.
* Чамеев А. Уильям Голдинг — сочинитель притч // Голдинг У. Бог-скорпион. — СПб., 2001. С. 5-29.

{{lit-stub}}

[[Категори:Литература жанрĕсем]]

[[bg:Парабола (литература)]]
[[cs:Podobenství]]
[[da:Parabel (lignelse)]]
[[de:Parabel (Sprache)]]
[[el:Παραβολή (θεολογία)]]
[[en:Parable]]
[[eo:Parabolo (retoriko)]]
[[es:Parábola (literatura)]]
[[fi:Vertaus]]
[[fr:Parabole (rhétorique)]]
[[hr:Parabola (figura)]]
[[hu:Példabeszéd]]
[[it:Parabola (letteratura)]]
[[nl:Parabel]]
[[no:Parabel (lignelse)]]
[[pl:Przypowieść]]
[[pt:Parábola (figura de estilo)]]
[[ru:Притча]]
[[sh:Parabola (figura)]]
[[sk:Podobenstvo]]
[[sv:Parabel (liknelse)]]
[[th:ตำนานแฝงคำสอน]]
[[tl:Parabula]]
[[uk:Притча]]
[[zh:比喻]]</text>
      <sha1>j6tra35hip6cm1mgncndebjtaax3a6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чалка парăс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26034</id>
    <revision>
      <id>879421</id>
      <parentid>835704</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2812" sha1="oe1s99fwclcrp01kjn34ltmlxpglxs6" xml:space="preserve">{{литература ĕçĕ
| Ячĕ = Чалка парăс
| Тăван ячĕ = Алые паруса
| Ӳкерчĕк = Scarlet_Sails_first_edition_cover.jpg
| Алпусни = 
| Жанр  = роман
| Автор  = Александр Грин
| Тăван ячĕн чĕлхи = вырăс 
| Хайланă = [[1916]]—[[1922]]
| Пичетленĕ = 
| Уйрăм кăларăм = 
}}
{{Пĕлтерĕшсем}}
'''«Чалка парăс»''' — [[Александр Грин]] çыравçăн -феери-романĕ.

== Литература ==
* {{кĕнеке |автор=[[Варламов Алексей Николаевич|Варламов А. Н.]] |ref=Варламов А. Н.
 |пуçелĕк=Александр Грин. Биография |каçă=https://archive.org/details/aleksandrgrinbio0000varl|вырăн=М. |издательство=ЭКСМО |çул=2010 |страниц=544 |серия=Лауреаты литературных премий |isbn=978-5-699-38651-2
}}
* ''Петровский М. С.'' Романс и феерия. О происхождении сюжета «Алых парусов» А. С. Грина // А. С. Грин: взгляд из XXI века. К 125-летию Александра Грина: Сб. статей по материалам Международной науч. конф. Киров, 2005. С. 155—164.
* {{кĕнеке |автор=[[Семибратов Владимир Константинович|Семибратов В. К.]] |пай=«Алые паруса» в контексте эпохи |isbn=978-3-659-58526-5 |пуçелĕк=«Жить густо и смело». Александр Грин в контексте эпохи |издательство=Saarbrücken Academic Publishing |çул=2014 |ref=Семибратов В. К. |страницы=38—43
}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20251114004946/http://nbchr.ru/images/nb/docs/ellib/grin_a.pdf «Хĕрлĕ парăс» чăвашла]
* [http://lib.1september.ru/2005/11/18.htm «Алые паруса Александра Грина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219082754/http://lib.1september.ru/2005/11/18.htm |date=2010-02-19 }} — [[Варламов Алексей Николаевич|Алексей Варламовăн]] статьи
* [http://www.parusa.ru/ Мюзикл Максима Дунаевского «Алые паруса»] — мюзикл сайчĕ

{{Александр Степанович Грин}}
{{book-stub}}

[[Категори:Александр Гринăн повеçĕсем]]
[[Категори:1922 çулхи повеçсем]]
[[Категори:Гринланди]]
[[Категори:Литература хайлавĕсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>oe1s99fwclcrp01kjn34ltmlxpglxs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕçпе çӳрекенсен орденĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26059</id>
    <revision>
      <id>879358</id>
      <parentid>835702</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4653" sha1="h9buo4lxjxxufh4wdybpdvy9vs8no51" xml:space="preserve">{{Çар ушкăн пайĕ
|ячĕ= Fratres militiae Christi Livoniae &lt;br /&gt;Хĕçпе çӳрекенсен, Христос еткерĕсен Ливон тăванлăхĕ&lt;br /&gt;

[[File:Zakon Kawalerów Mieczowych COA.svg|100px]]
|алпусни=Орденăн гербĕ
|ӳкерчĕк=[[File:Kalavijuociai.jpg|150px]]
|алпусни=Печать ордена
|çулсем= [[1202]] - [[1237]]
|патшалăх= 
|пăхăну=Роман паппи
|шутĕнче=
|тĕс= Христиансен вăрçă орденĕ
|роль= 
|калăпăш= 
|команда_тытăмĕ=
|вырнаçăвĕ=
|витлевсем=
|хӳтĕлевçĕ=
|йыхрав=
|сăрăсем=Белый плащ с красными [[Мальтийский крест (символ)|мальтийским крестом]] и мечом
|марш=
|талисман=
|кăрал=
|çапăçусем=
|уйăру_паллисем=
|хальхи_командир=
|паллă_командирсем=Винно фон Рорбах &lt;br /&gt;Волквин фон Винтерштайн
}}


'''Христос еткерĕсен тăванлăхĕ''' ({{lang-la|Fratres militiæ Christi}}) &lt;ref name=&quot;Hronika&quot;&gt;[http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/chronicle/albert_year4.htm «Хроника» Генриха Латвийского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921192224/http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/chronicle/albert_year4.htm |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;, ытларах '''хĕçпе çӳрекенсен орденĕ''' е '''хĕç тăванĕсен орденĕ''' ({{lang-de|Schwertbrüderorden}}) &lt;ref&gt;Наименование меченосцы, gladiferi, ensiferi — позднейшее и в «Хронике Генриха Латвийского» ни разу не встречается.&lt;/ref&gt; ятпа паллă — [[1202]] çулта [[Рига|Ригăра]] çав вăхăтра [[Альберт фон Буксгевден|Альберта фон Буксгевден]] (''Albert von Buxhöwden'' [[1165]]—[[1229]]) [[епископ]]а улăштарнă (Теодорих [[епископ]]ăн шăллĕ пулнă) Теодорих Торейдский (Дитрих)йĕркеленĕ рыцăрьсен чун-чĕм орденĕ &lt;ref name=&quot;Hronika&quot;/&gt; . 

== Кун-çулĕ ==

Орденăн пĕрремĕш магистрĕ [[Винно фон Рорбах]] ([[1202]]—[[1209]]), иккĕмĕш, вăлах юлашки — [[Фольквин фон Винтерштайн]] ([[1209]]—[[1236]]) пулнă.

== Хронологи ==
{{Латви кун-çулĕ}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* [http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm «Хроника Ливонии» Генриха Латвийского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221083442/http://www.junik.lv/~link/livonia/chronicles/henricus/index.htm |date=2020-02-21 }}
* [http://imperiatritza.narod.ru/map/novgorod.html Карта. Новгородская земля в XII-начале XIII в и орден Меченосцев//сайт Натальи Гавриловой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822122445/http://imperiatritza.narod.ru/map/novgorod.html |date=2007-08-22 }}
* [http://annals.xlegio.ru/balt/small/bunge.htm Бунге Ф.Г. Орден меченосцев, 1875 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904030110/http://annals.xlegio.ru/balt/small/bunge.htm |date=2009-09-04 }}

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Ливон орденĕ]]
* [[Тевтон орденĕ]]
* [[Çурçĕр хĕрес харçисем]]

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20130517043858/http://kurlandia.ru/konets-ordena-mechenostsev Орден меченосцев в Прибалтике]
* Конопленко А.А. [http://ordoteutonicus.ru/obzory-literatury/46-orden-mechenostsev-v-politicheskoj-istorii-livonii.html Орден меченосцев в политической истории Ливонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226223640/http://ordoteutonicus.ru/obzory-literatury/46-orden-mechenostsev-v-politicheskoj-istorii-livonii.html |date=2011-02-26 }}. Автореферат  — сайт ORDOTEUTONICUS.RU (проверено 13 декабря 2010)

{{Ливон конфедерацийĕ}}
{{Католици тĕнĕн орденĕсем}}

[[Категори:Католицизм]]
[[Категори:Эстони кун-çулĕ]]
[[Категори:Рыцăрь орденĕсем]]</text>
      <sha1>h9buo4lxjxxufh4wdybpdvy9vs8no51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Химки (хула тăрăхĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26231</id>
    <revision>
      <id>879372</id>
      <parentid>841508</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="486" sha1="jwrmjtiuhc6j2bcopd89crjow6higsi" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Химки|[[Ӳкерчĕк:Герб Химок.svg|150px]]|[[Раççей]]|[[Мускав облаçĕ]]|[[1850]]|[[1939]]|250|2024| }}
'''Химки''' - [[Мускав облаçĕ|Мускав облаçри]] хула тăрăхĕ. 

этимология [https://web.archive.org/web/20241211185859/http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B0]

{{Мускав облаçĕ}}

[[Категори:Мускав облаçĕн хулисем]]</text>
      <sha1>jwrmjtiuhc6j2bcopd89crjow6higsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магадан облаçĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26259</id>
    <revision>
      <id>879326</id>
      <parentid>834534</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59356-77</username>
        <id>41367</id>
      </contributor>
      <origin>879326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9817" sha1="adakc1qr0ner6ijl6zo76stkftwtd9s" xml:space="preserve">{{РФ субъекчĕ
|RuNm = Магадан облаçĕ
|OfNm1 = Магаданская область
|OfNm2 = &amp;nbsp;
|FSFlag = Flag of Magadan Oblast.svg
|FSCoA = Coat of Arms of Magadan oblast.svg
|FlagLnk = Магадан облаçĕн ялавĕ
|CoALnk = Магадан облаçĕн гербĕ
|FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Magadan Oblast.svg
|FSCtrWhat = Тĕп хули
|FSCtrNm = [[Магадан]]
|AreaRnk = 11
|TotArea = 462 464
|WaterPrcnt =
|PopRnk = 83
|PopQty = 134 315
|PopCtDate = 2023
|PopDens = 0,29 çын
|FedDistrNm = [[Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ]]
|EcRegNm = [[Инçет Тухăç экономика районĕ]]
|CadNo = 49
|LangLangs = s
|OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăс]]
|HeadTtl = Губернатор
|HeadNm = [[Носов Сергей Константинович]]
|ViceTtl = Облаç думин председателĕ
|ViceNm = [[Абрамов Сергей Васильевич]]
|LegislTtl =
|LegislNm =
|FSAnthem = [[Магадан облаçĕн гимнĕ]]
|FSUTC = +1100
}}

'''Магада́н облаçĕ''' ({{lang-ru|Магаданская облась}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н çурçĕр-хĕвелтухăçĕнче вырнаçнă субъекчĕ. [[Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ]], [[Инçет Тухăç экономика районĕ]] кĕрекен облаç. Тĕп хули — [[Магадан]] хули. 2018 çултан облаç губернаторĕ — [[Носов Сергей Константинович]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/57572 |title=Указ «О досрочном прекращении полномочий губернатора Магаданской области» / kremlin.ru, 28 мая 2018 года |access-date=2018-05-28 |archive-date=2018-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528102358/http://kremlin.ru/events/president/news/57572 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Выборы губернатора Магаданской области|url=http://www.magadan.vybory.izbirkom.ru/region/region/magadan?action=show&amp;root=1&amp;tvd=2492000299548&amp;vrn=2492000299544&amp;region=49&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;vibid=2492000299548&amp;type=234|accessdate=2018-09-12|archive-date=2018-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204333/http://www.magadan.vybory.izbirkom.ru/region/region/magadan?action=show&amp;root=1&amp;tvd=2492000299548&amp;vrn=2492000299544&amp;region=49&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;vibid=2492000299548&amp;type=234|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Географи ==
Облаç [[Охотск тинĕсĕ]]пе [[Лăпкă океан]] хĕрринче вырнаçнă. Облаçĕн ¾ пайне [[тундра|тундрăпа]] вăрманлă тундры йышăнать. Чи çӳллĕ тăвĕсем - Юрлă (Магадан облаçĕнчи ту) (2293 м) тата  [[Абориген (ту)|Абориген]] (2287 м).
Пысăк юханшывĕсем: [[Колыма (юханшыв)|Колыма]], [[Аян-Юрях (юханшыв)|Аян-Юрях]].
== Халăх йышĕ ==

Облаçра 161 пин çын ([[2010]]) пурăнать, тачăлăхĕ: 0,35 çынл/км² ([[2009]]). Хулара пурăнакансен виçи: 95,3 % ([[2009]]). Ку кăтартупа облаç [[Мускав|Мускавпа]] тата [[Санкт-Петербург]]ран кăна каярах.  Халăхăн 70 % яхăн [[Магадан]] хулинче ([[2008]] çулта114,9 пин çын ) пурăнать.

[[Пĕтĕм Раççейри пурăнан халăха 2002 çулта çырни|2002-мĕш çулхи çырав]] Магадан облаçĕнче 182 726 çын пурăннине палăртнă.
{| class=&quot;standard&quot;
!Халăх||[[2002]] çулти халăх йыщĕ, пин
|-
|[[Вырăссем]]|| 146,5 (80,2 %)
|-
|[[Украинсем]]|| 18,1 (9,9 %)
|-
|[[Эвенсем]]|| 2,5 (1,4 %)
|-
|[[Белоруссем]]|| 2,2 (1,2 %)
|-
|[[Тутарсем]]|| 2,0 (1,1 %)
|-
|[[Коряксем]]|| 0,88 (0,5 %)
|-
|[[Ингушсем]]|| 0,8 (0,45 %)
|-
|[[Нимĕçсем]]|| 0,7 (0,45 %)
|-
|[[Итĕлменсем]]|| 0,65 (0,35 %)
|-
|&lt;small&gt;500 çынран нумайрах халăхсене кăтартнă &lt;/small&gt;
|}

== Пурăнан вырăнсем ==

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#C0C0C0&quot; | '''2010-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕш тĕлне&lt;br /&gt; 2 пин çынран нумайрах пурăнан вырăнĕсем''' 
|-
|
&lt;table width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Магадан]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}98,9&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Ягодное (Магадан облаçĕ)|Ягодное]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}3,7&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Ола]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}6,3&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Синегорье]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}2,9&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;&quot;&gt; [[Сусуман]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}5,8&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Сеймчан (посёлок)|Сеймчан]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}2,5&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Сокол (Магадан облаçĕ)|Сокол]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳсни}}5,2&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Уптар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}2,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Палатка (Магадан облаçĕ)|Палатка]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}4,2&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Оротукан (посёлок)|Оротукан]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}2,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Омсукчан]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}4,0&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Стекольный]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}2,0&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[Усть-Омчуг]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;{{ӳкни}}4,0&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
  
&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;

Облаçре [[ылтăн]], [[кĕмĕл]], [[тăхлан]], [[вольфрам]] нумай,  [[пăхăр]], [[молибден]], [[нефть]] тата [[газ конденсачĕ]] тĕл пулаççĕ.
Ылтăн хакĕ ӳсет пулсан та, Колыма тăрăхĕнче ылтăн кăларасси чакса пырать.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{Commonscat|Magadan Oblast}}
* [http://www.magadan.ru Администрация Магаданской области]
* [http://www.magoblduma.ru/news Магаданская областная дума] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110509033605/http://www.magoblduma.ru/news/ |date=2011-05-09 }}
* [http://dfoportal.info/area08x/ Законодательство Магаданской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125120929/http://dfoportal.info/area08x/ |date=2009-11-25 }}
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=49 Магаданская область в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014150020/http://www.terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&amp;id=49 |date=2008-10-14 }}
* [http://www.stat.mgdn.ru Магаданстат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624003147/http://www.stat.mgdn.ru/ |date=2008-06-24 }}
* [http://www.kolyma.ru Информационный сервер Колыма. Ру]
* [http://www.raexpert.ru/database/regions/magadan Рейтинг Магаданской области от Эксперт РА]
* [http://mamarama.ru/view/region/id/260 Магаданский Край Новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901221147/http://mamarama.ru/view/region/id/260/ |date=2009-09-01 }}
* [http://severdv.ru Новости Магаданской Области]
* [http://globalsib.com/newsblog/index.html?tagID=282 GlobalSib.com Новости Магаданской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426145114/http://globalsib.com/newsblog/index.html?tagID=282 |date=2009-04-26 }}

{{Магадан облаçĕ}}
{{Инçет Тухăç Федераллă Округĕ}}
{{Раççей Федераци субъекчĕсем}}

[[Категори:Магадан облаçĕ|*]]</text>
      <sha1>adakc1qr0ner6ijl6zo76stkftwtd9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатура (хула)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26403</id>
    <revision>
      <id>879450</id>
      <parentid>873667</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="886" sha1="2i6ehmf4zd5b6g6meyahkxw6ix46kxe" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Shatura (Moscow oblast) (2003).png|thumb|250px|right|Шатура гербĕ]]
'''Шатура''' — [[Мускав облаçĕ]]нчи хула. [[1423]] çулта никĕсленĕ.

== Компанисем ==
* УАО «МК Шатура» (1961) — сĕтел-пукан савучĕ;
* УАО «Шатураторф»;
* УАО «Шатура ГРЭСĕ».

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.shatura.ru Шатура хулин официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628053700/http://www.shatura.ru/ |date=2017-06-28 }}
* [https://web.archive.org/web/20110430032817/http://www.shatura.com/ «Шатура» компанин сайчĕ]
{{Мускав облаçĕ}}
{{Мускав облаçĕн райцентрĕсем}}</text>
      <sha1>2i6ehmf4zd5b6g6meyahkxw6ix46kxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Чураппанĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28214</id>
    <revision>
      <id>879408</id>
      <parentid>770596</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8790" sha1="gkfxqfy2jbvkessvsv9g9n5ub8748mq" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Чăваш Чураппанĕ
 |тăван çĕлĕк              = Чăваш Чураппанĕ
 |герб                     = Coat of arms of Tatarstan.svg
 |ялав                     = Flag of Tatarstan.svg
  |lat_deg =54 |lat_min =47 |lat_sec = 29
  |lon_deg =48 |lon_min =27 |lon_sec = 25
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Тутарстан
 |регион тапăлра           = Тутарстан 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Теччĕ районĕ
 |район тапăлра            = Теччĕ районĕ{{!}}Теччĕ
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Пăхăрçă ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Пăхăрçă ял тăрăхĕ{{!}}Пăхăрçă
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           = 271 {{!}} 271
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2015
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = чăвашчураппансем, чураппансем
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 84373
 |автомобиль кочĕ          = 16, 116 
 |цифрăллă идентификатор   = 92255812000
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Чăваш Чураппанĕ''', — [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Теччĕ районĕ|Теччĕ районĕн]] ялĕ. 

==Тавралăхĕ==

Чăваш Чураппанĕ [[Теччĕ]]рен 45 çухрăмра вырнаçнă. Яла газ та, шыв та кĕнĕ. Шкул, вулавăш, медицина пункчĕ, лавкка пур. Аслă вăрçăра пуç хунă ентешĕсене асăнса пĕчĕк палăк ларать.

==Кун-çулĕ==

Ĕлĕк Чураппан ялĕ хальхи вырăнта пулман. Вăл лапра, Вырăс кӳлли леш енче, [[Ахтапан]] ялĕ çумĕнче вырнаçнă. Ахтапан пасарне каякан çул Чураппан ялĕ витĕр иртсе кайнă. Иртен-çӳренсем кунта пурăнакан халăха тарăхтарса çитернĕ: çуса хунă кĕпе-йĕме вăрланă, килĕ-çурчĕсене çаратнă тата ытти те. Çак мăшкăла тӳсеймесĕр чăвашсем çултан аяккарах сăрт çине килсе вырнаçаççĕ. Çакăн пек легенда каласа пачĕç пире вырăнтисем. Н.И.Ашмарин словарĕнче «чураппан» сăмаха çапла ăнлантарнă: «Чураппан – тĕне кĕмен чăваш ячĕ. Тăмпай ывăлĕ. Вăл çак яла пуçласа яракан шутланать» &lt;ref&gt;[http://www.suvar.su/151.html Сувар хаçăт Чуруппан çинчен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412085024/http://www.suvar.su/151.html |date=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

==Паллă çынсем==
* [[Акимов Степан Акимович]] ([[1863]]-[[1924]]) — [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]]н вĕрентевçи, [[Париж]]ри университетăн ([[Сорбонна|Сорбоннăн]]) çутçанталăк уйрăмне пĕтернĕскер ([[1906]]).&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=317 ЧУВАШСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ]&lt;/ref&gt;
* [[Аксаков Николай Павлович]] — Волхов фронтĕнчи  паллă снайпер, 138 тăшмана пĕтернĕ. Снайпер винтовкине Волхов фрончĕн çарпуçĕ Кирилл Афанасьевич Мерецков парнеленĕ&lt;ref&gt;[http://podvignaroda.mil.ru/?#id=21023160&amp;tab=navDetailManAward  Подвиг народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315134729/http://podvignaroda.mil.ru/#id=21023160&amp;tab=navDetailManAward |date=2012-03-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-32013-print-1.htm &quot;Снайперская пуля всегда в карауле&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316092942/http://www.e-vid.ru/index-m-192-p-63-article-32013-print-1.htm |date=2016-03-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wio.ru/galgrnd/sniper/aksakov.htm Soviet sniper Nikolay Pavlovich Aksakov]&lt;/ref&gt;;
* Барсуков Николай Александрович ([[1914]] çур.) - ветеринари ăслăхĕсен докторĕ;&lt;ref&gt;[[Волков Геннадий Никандровичур|Хуначи Кашкăр]]. Юманпа хĕвел. Ш., 1975. — С. 103-104. —С(чув) К 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Димитриев В.Д. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=385 Барсуков Н.А.] — электронла чăваш энциклопедийĕ.&lt;/ref&gt;
* [[Васильев Иван Васильевич]] - [[юрăç]] ([[баритон]]), педагог, ЧАССР тава тивĕслĕ вĕрентӳçи.
* Неверова Надежда &lt;&lt;small&gt;ашшĕ ячĕ халлĕхе паллă мар&lt;/small&gt;&gt; - «Чувашия» патшалăх телерадиокомпанин дикторĕ.
*[[Садовников Григорий Данилович]] -[[Мухтав орденĕ]]н тулли кавалерĕ &lt;ref&gt;[http://region.krasu.ru/node/966 Народная энциклопедия &quot;Мой Красноярск&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&amp;000/Src/0003/413ca58c Библиотека &quot;Люди и книги&quot;]&lt;/ref&gt;;
* [[Семёнов Анатолий Семёнович]] (?- [[1919]]) — [[Раççей империйĕ|Раççей империйĕнчи]] [[патша]] [[çар|çарĕн]] штабс-капитанĕ, [[XX ĕмĕр]]ти [[Граждан вăрçи|Граждан вăрçинче]] [[Хĕрлĕ çар|Хĕрлĕ çарăн]] перевçĕсен 49-мĕш дивизийĕн 439-мĕш [[полк]]ĕн [[командир|командирĕ]]&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=49&amp;id=1540452 Чувашия в период Гражданской войны]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=75&amp;id=85260 БОЧКАРЕВ ИВАН ПЕТРОВИЧ.]&lt;/ref&gt;.
* Степанов (Шатаев) Иван Степанович ([[1876]]-?) — [[1918]]-мĕш çулта РСФСР Конституцине куçаракансенчен пĕри пулнă&lt;ref&gt;И.Я.Яковлев. Из переписки. Часть 1. Чебоксары, [[1989]]. — С.310-11.&lt;/ref&gt;; çавăн чухне И. Я. Яковлевăн «Халалне» те вăлах чăвашла куçарнă теççĕ&lt;ref&gt;[https://chuvash.org/content/5647-Выявлена%20ранняя%20рукописная%20редакция%20«Завещания%20чувашскому%20народу».html Виталий Эрдиван: Выявлена ранняя рукописная редакция «Завещания чувашскому народу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714151401/https://chuvash.org/content/5647-%D0%92%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%C2%AB%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%C2%BB.html |date=2021-07-14 }} — Аçтахар сайчĕ.&lt;/ref&gt;.

==Вуламалли==

==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем==

{{Теччĕ районĕ}}
{{Tatar-geo-stub}}

[[Категори:Тутарстан]]
[[Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>gkfxqfy2jbvkessvsv9g9n5ub8748mq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чакăлтăм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28232</id>
    <revision>
      <id>879419</id>
      <parentid>872524</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4376" sha1="ok891ryubswy8g9ysprhnpz8v0xlhc3" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
| align=&quot;center&quot; | [[Image:Coat of arms of Tatarstan.svg|100px|Тутарстан гербĕ]]
| align=&quot;center&quot; | [[Image:Flag of Tatarstan.svg|100px|Тутарстан ялавĕ]]|
|---- bgcolor=&quot;#b9e4FF&quot;
! bgcolor=&quot;#b9e4FF&quot;  | [[Тутарстан гербĕ|Гербĕ]]
! bgcolor=&quot;#b9e4FF&quot;  | [[Тутарстан ялавĕ|Ялавĕ]]
|---- bgcolor=&quot;#e3e3e3&quot;
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#e3e3e3&quot; | '''Чакăлтăм'''
|----
| [[Патшалăх]] || [[Раççей Федерацийĕ]]
|----
| [[Республика]] || [[Тутарстан|Тутарстан Республики]]
|----
| [[Район]] || [[Тутарстанăн Теччĕ районĕ|Теччĕ районĕ]]
|----
| [[Ял тăрăхĕ]] || [[Пăхăрçă ял тăрăхĕ]]
|----
| [[Лаптăк]] || км² 
|----
| [[Халăх йышĕ]] ||124 &lt;small&gt;2009 &lt;/small&gt;
|----
| [[Йышлăхĕ]] || /км²
|----
| [[Телефон префиксĕ]] || +7 84373
|----
| [[Почта индексĕ]] || 422384
|----
| Геогр. широти || 54°46′49″ Ç/N
|---- 
| Геогр. долготи || 48°24′29″ Т/E
|----
| Вăхăт тăрăхĕ || [[UTC+3]], [[çулла]] [[UTC+4]]
|---- 
| ОКАТО (код) ||  92255812005
|----
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#e3e3e3;&quot; colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom:3px solid gray;&quot; | 
|}

{{Капăрлатмалла}}

'''Чакăлтăм''' ({{lang-ru|Чувашский Чикылдым}},  {{lang-tt|Чуаш Чагылдымы}}) [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Теччĕ районĕ|Теччĕ районĕн]] чăваш ялĕ. Ялтан район центрне 45 километр, [[Хусан|Хусана]] – 205, Пăвари чукун çул патне çитме 30 километр. Ял Теччĕ хулинчен кăнтăр хĕвел анăçнелле, Теччĕпе Пăва районĕсен чиккинче, [[Сĕве]] шывĕнчен 2 километрта вырнаçнă. Тархан – [[Пăва]] трассинчен 500 метр асфальт сарман çулпа утсан Чакăлтăма çитме пулать.

==Тавралăхĕ==
 
==Халăх йышĕ, ял тытăмĕ==
===Урамсем===
Урамсен халăхри ячĕсем: Питен кас (Чапаев урамĕ), Аял кас (Ленин урамĕ), Тутар кас (Газинур урамĕ).

==Кун-çулĕ==
[[Сĕве]] шывĕн сылтăм çыранĕнче XVIII ĕмĕрĕн çурринче Чакăлтăм ялĕ ӳссе ларнă. Ăна таркăнсем пуçарса янă – икĕ тутар çемйипе пĕр чăваш çемйи. Халăхра ял ячĕ тутарсен «чакылдым» сăмахĕнчен тухнă теççĕ: «Кая килеп чакылдым?» – «Ăçта килсе çаклантăм?»
Вăхăт иртнĕ май ялта чăваш çемйисем нумайланнă, 1812 çул тĕлне 15 чăваш çурчĕ пулнă, вĕсенчен ытларахăшĕ вăтам хресченсем пулнă. 1917 çулхи революци хыççăн ял совечĕ йĕркеленĕ, унăн пĕрремĕш председателĕ Сэнгэт Мавлютов пулнă, секретарĕ – Алексей Жарков. 1933 çулта икĕ колхоз йĕркеленĕ: «Ленин çулĕпе» тата «Чулпан».
Тăван çĕршывăн Аслă вăрçине 103 çын хутшăннă, вĕсенчен 63-шĕ вăрçă хирĕнчен таврăнайман. 

==Паллă çынсем==

==Вуламалли==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [https://web.archive.org/web/20160820004926/http://suvar.su/2066.html Сувар хаçат. ЧУН ТУРТНИПЕ]
* [http://www.suvar.su/2066.html Сувар хаçат. ЧАКĂЛТĂМ, ЧИКИЛДЫМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820004926/http://suvar.su/2066.html |date=2016-08-20 }}
{{Теччĕ районĕ}}
[[Категори:Тутарстан]]
[[Категори:Тутарстанри Теччĕ районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>ok891ryubswy8g9ysprhnpz8v0xlhc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>УЕФА</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29886</id>
    <revision>
      <id>879332</id>
      <parentid>835700</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14625" sha1="77tciznez8xys6dildtoolgaao16hxf" xml:space="preserve">{{Йĕркеленӳ
|ячĕ        = УЕФА
|альтернативлă  = 
|логотип         = UEFA logo.svg
|логотип_анлăшĕ = 200px
|алпусни         = 
|карттă1          = UEFA member associations map.svg
|карттă_анлăшĕ1   = 250 px
|халап1        = УЕФА картти
|карттă2          = 
|карттă_анлăшĕ2   = 
|халап2        = 
|пайташлăх        = 53 наци ассоциацийĕ
|центр_тĕсĕ      = Штаб-хваттер
|центр           = {{Швейцари ялавĕ|17px}} [[Ньон (Швейцари)|Ньон]]
|тĕс             = Спорт федерацийĕ
|чĕлхесем           = Акăлчан&lt;br /&gt;Нимĕç&lt;br /&gt;Франци
|ертӳç_ĕç_вырăнĕ1 = Президент
|ертӳç_ячĕ1       = [[Чеферин Александер|Александер Чеферин]]
|ертӳç_ĕç_вырăнĕ2 = Тĕп секретарь
|ертӳç_ячĕ2       = [[Теодоридис Теодор|Теодор Теодоридис]]
&lt;!-- ... --&gt;
|ертӳç_ĕç_вырăнĕ6 = 
|ертӳç_ячĕ6       = 
|никĕслевçĕ1        = 
|никĕслев_пулăмĕ1 = Никĕсленĕ
|никĕслев_вăхăчĕ1    = [[çĕртме, 15]]-[[1954]] çул
|никĕслевçĕ2        = 
|никĕслев_пулăмĕ2 = 
|никĕслев_вăхăчĕ2    = 
&lt;!-- ... --&gt;
|никĕслевçĕ6        = 
|никĕслев_пулăмĕ6 = 
|никĕслев_вăхăчĕ6    = 
|пĕтерӳ_пулăмĕ = 
|пĕтерӳ_вăхăчĕ   = 
|сайт            = www.uefa.com
|асăрхав1     = 
|асăрхав2     = 
&lt;!-- ... --&gt;
|асăрхав5     = 
}}
'''Европа футбо́л ассоциа́цисен пĕрлешĕвĕ''' ({{lang-en|Union of European Football Associations}}, кĕск. '''UEFA''', чăвашла/вырăсла транслитерацире '''УЕФА''') — [[Европа|Европăри]] тата [[Ази|Азин]] анăçри хăшпĕр регионĕсенчи [[футбол]] ĕç-пуçне тытса пыракан [[организаци]]. Вăл европа патшалăхĕсен наци футбол ассоциацисене пĕрлештерет. УЕФА европа [[Футбол клубĕ|клубĕсен]] тата наци пĕрлĕ командисен мĕнпур ăмăртăвĕсене йĕркелет, янравра тата трансляцире тупăшланă укçа-тенкĕне хăйĕн йышĕнчи клубсене тата наци ассоциацисене валеçсе парать.

УЕФА [[ФИФА]] йышне кĕрекен улттă континентри конфедерацирен пĕрри шутланать, сăмах май УЕФА вĕсенчен сумлăраххи те пуянраххи. Чылайрахăш тĕнчери чаплă футболистсем Европăра, [[Англи Премьер-лиги|Англи]], [[Итали футбол чемпионачĕ|Итали]], [[Ла Лига|Испани]] тата [[Германи футбол чемпионачĕ|Германи]], шалу укçи хулăм пулнипе выляççĕ. Çаплах УЕФА шутне тĕнчери вăйлă командăсем кĕнипе çак конфедераци пайташĕсем тĕнче чемпионатĕсене йышлăн хутшăнаççĕ: сăмахран [[Тĕнчери 2006 çулхи футбол чемпионачĕ|тĕнчери 2006 çулхи футбол чемпионатĕнче]] 32 командăран УЕФА шутĕнчен 14-ĕ тупăшнă.

[[Франци]], [[Итали]] тата [[Бельги]] футбол федерацийĕсем пуçланă консультацисене ирттернĕ хыççăн УЕФА [[1954]] çулхи [[çĕртме, 15|çĕртмен 15-мĕшĕнче]] [[Базель|Базельре]] ([[Швейцари]]) УЕФА никĕсленĕ. Малтанах УЕФА йышне 25 патшалăх кĕнĕ, халĕ çак хисеп 53-е çитнĕ. УЕФА штаб-хваттерĕ [[Парис]]ре [[1959]] çулчен вырнаçнă, çак çулта вăл [[Берн]]а куçать. [[1995]] çултанпа вăл швейцар [[Ньон (Швейцари)|Ньонĕнче]] ĕçлет. УЕФА пĕрремĕш  [[УЕФА тĕп секретарĕ|тĕп секретарĕ]] вырăнĕнче [[Делоне Анри|Анри Делоне]], [[УЕФА президенчĕ|президенчĕ]] вырăнĕнче — [[Шварц Эббе|Эббе Шварц]] ĕçленĕ.

Наци ассоциацисен интересĕсене хӳтĕлесе УЕФА тăтăшах [[Европа комиссийĕ|Еврокомиссипе]] хирĕçнĕ. [[1990-мĕш çулсем|1990-мĕш çулсенче]]  телетрансляци прави  тата уйрăмах тĕнчери трансферсем пирки ([[Босман йĕркелехĕ]]) тавлашнă.

УЕФ нацийӗсен лиги  - Европӑри пӗрлештернӗ Европа хушшинче иртекен пӗтӗм тӗнчери футбол турнирӗ. Пӗрремӗш хут 2018 ҫулта тӗнче чемпионатне вӗҫлеме тивӗҫлӗ срокра палӑртнӑ. Турнирта класра ӳсмелли тата чакмалли принципсем ӗҫлеҫҫӗ. Турнир ирттермелли уйрӑмлӑх-2 ҫулта пӗрре, ҫӗнтерекене тупса палӑртасси-паллӑ мар ҫулсемпе. УЕФ заявленийӗпе килӗшӳллӗн матч турнира 2014 ҫул тӗлне пӗтӗм тӗнчери юлташла матчсенчен чылайӑшӗ ирттерекен срокра ирттерӗҫ, турнир ҫав матчсене улӑштарӗ тесе шутлаҫҫӗ. Турнир Европа чемпионачӗсемпе тӗнче чемпионачӗсем патне суйлав циклӗсемпе ҫыхӑннӑ, ҫак ӑмӑртусен финал стадине наци сборнӑйӗсен ретне тухма хушма май панӑ.&lt;ref&gt;[https://sportandbets.com/news/futbol/liga_natsiy_uefa_2022_rezultaty-14-06/ УЕФA Лига Нацисен 2022: иртмелли сроксем, вӑйӑ календарӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220719201602/https://sportandbets.com/news/futbol/liga_natsiy_uefa_2022_rezultaty-14-06/ |date=2022-07-19 }}&lt;/ref&gt;

== УЕФА президенчĕсем ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!
! Ят
! Патшалăх
! Хушă
|-
! 1.
| [[Шварц Эббе|Эббе Шварц]]
| {{Дани ялавĕ}}[[Дани]]
| 1954—1962
|-
! 2.
| [[Видеркер Густав|Густав Видеркер]]
| {{Швейцари ялавĕ}}[[Швейцари]]
| 1962—1972
|-
! 3.
| [[Франки Артемио|Артемио Франки]]
| {{Итали ялавĕ}}[[Итали]]
| 1972—1983
|-
! 4.
| [[Жорж Жак|Жак Жорж]]
| {{ялавлани|Франци}}
| 1983—1990
|-
! 5.
| [[Юханссон Леннарт|Леннарт Юханссон]]
| {{ялавлани|Швеци}}
| 1990—2007
|-
! 6.
| [[Платини Мишель|Мишель Платини]]
| {{ялавлани|Франци}}
| 2007 -2015
|-
! 7.
| [[Чеферин Александер|Александер Чеферин]]
| {{ялавлани|Словени}}
| 2016—х.в.
|}

== Пайташсен ят-йышĕ ==

{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background-color:transparent; width:100%;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;width:25%; text-align:left;&quot; |
* {{Австри ялавĕ}} [[Австри футбол пĕрлешĕвĕ|Австри]]
* {{Азербайджан ялавĕ}} [[Азербайджан футбол федерацисен ассоциацийĕ|Азербайджан]]
* {{Албани ялавĕ}} [[Албани футбол ассоциацийĕ|Албани]]
* {{Англи ялавĕ}} '''[[Англи футбол ассоциацийĕ|Англи]]'''
* {{Андорра ялавĕ}} [[Андорра футбол федерацийĕ|Андорра]]
* {{Армени ялавĕ}} [[Эрмени футбол федерацийĕ|Эрмени]]
* {{Беларуç ялавĕ}} [[Беларуç футбол федерацийĕ|Беларуç]]
* {{Бельги ялавĕ}} [[Бельги патшин футбол ассоциацийĕ|Бельги]]
* {{Болгари ялавĕ}} [[Болгари футбол пĕрлешĕвĕ|Болгари]]
* {{Босни тата Герцеговина ялавĕ}} [[Босни тата Герцеговина футбол пĕрлешĕвĕ|Босни тата Герцеговина]]
* {{Венгри ялавĕ}} [[Венгри футбол федерацийĕ|Венгри]]
* {{Германи ялавĕ}} '''[[Германи футбол пĕрлешĕвĕ|Германи]]'''
* {{Греци ялавĕ}} ''[[Греци футбол федерацийĕ|Греци]]''
* {{Грузи ялавĕ}} [[Грузи футбол федерацийĕ|Грузи]]
| style=&quot;width:25%; text-align:left;&quot; |
* {{Дани ялавĕ}} [[Дани фтбол ассоциацийĕ|Дани]]
* {{Израиль ялавĕ}} [[Израиль футбол ассоциацийĕ|Израиль]]
* {{Ирланди ялавĕ}} [[Ирланди футбол ассоциацийĕ|Ирланди]]
* {{Исланди ялавĕ}} [[Исланди футбол ассоциацийĕ|Исланди]]
* {{Испани ялавĕ}} '''''[[Испан патшин футбол федерацийĕ|Испани]]'''''
* {{Итали ялавĕ}} '''''[[Итали футбол федерацийĕ|Итали]]'''''
* {{Казахстан ялавĕ}} [[Казахстан футбол федерацийĕ|Казахстан]]
* {{Кипр ялавĕ}} [[Кипр футбол ассоциацийĕ|Кипр]]
* {{Латви ялавĕ}} [[Латви футбол федерацийĕ|Латви]]
* {{Литва ялавĕ}} [[Литва футбол федерацийĕ|Литва]]
* {{Лихтенштейн ялавĕ}} [[Лихтенштейн футбол пĕрлешĕвĕ|Лихтенштейн]]
* {{Люксембург ялавĕ}} [[Люксембург футбол федерацийĕ|Люксембург]]
* {{Македони ялавĕ}} [[Македони футбол федерацийĕ|Македони]]
* {{Мальта ялавĕ}} [[Мальта футбол ассоциацийĕ|Мальта]]
| style=&quot;width:25%; text-align:left;&quot; |
* {{Молдави ялавĕ}} [[Молдова футбол ассоциацийĕ|Молдави]]
* {{Нидерландсен ялавĕ}} ''[[Нидерландсен футбол федерацийĕ|Нидерландсем]]''
* {{Норвеги ялавĕ}} [[Норвеги футбол ассоциацийĕ|Норвеги]]
* {{Польша ялавĕ}} [[Польша футбол пĕрлешĕвĕ|Польша]]
* {{Португали ялавĕ}} [[Португали футбол федерацийĕ|Португали]]
* {{РФ ялавĕ}} ''[[Раççей футбол пĕрлешĕвĕ|Раççей]]''
* {{Румыни ялавĕ}} [[Румыни футбол федерацийĕ|Румыни]]
* {{Сан-Марино ялавĕ}} [[Сан-Марино футбол федерацийĕ|Сан-Марино]]
* {{Çурçĕр Ирланди ялавĕ}} [[Çурçĕр Ирланди футбол ассоциацийĕ|Çурçĕр Ирланди]]
* {{Серби ялавĕ}} [[Серби футбол ассоциацийĕ|Серби]]
* {{Словаки ялавĕ}} [[Словаки футбол ассоциацийĕ|Словаки]]
* {{Словени ялавĕ}} [[Словени футбол ассоциацийĕ|Словени]]
* {{Турци ялавĕ}} [[Турци футбол федерацийĕ|Турци]]
* {{Украина ялавĕ}} [[Украина футбол федерацийĕ|Украина]]
| style=&quot;width:25%; text-align:left;&quot; |
* {{Уэльс ялавĕ}} [[Уэльс футбол ассоциацийĕ|Уэльс]]
* {{Фарер утравĕсен ялавĕ}} [[Фарер утравĕсен футбол федерацийĕ|Фарер утравĕсем]]
* {{Финлянди ялавĕ}} [[Финлянди футбол ассоциацийĕ|Финлянди]]
* {{Франци ялавĕ}} '''''[[Франци футбол федерацийĕ|Франци]]'''''
* {{Хорвати ялавĕ}} [[Хорвати футбол федерацийĕ|Хорвати]]
* {{Черногори ялавĕ}} [[Черногори футбол ассоциацийĕ|Черногори]]
* {{Чехи ялавĕ}} [[Чехи футбол ассоциацийĕ|Чехи]]
* {{Швейцари ялавĕ}} [[Швейцари футбол ассоциацийĕ|Швейцари]]
* {{Швеци ялавĕ}} [[Швеци футбол ассоциацийĕ|Швеци]]
* {{Шотланди ялавĕ}} [[Шотланди футбол ассоциацийĕ|Шотланди]]
* {{Эстони ялавĕ}} [[Эстони футбол ассоциацийĕ|Эстони]]
|}

==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://ru.uefa.com/index.html Официаллă сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222171722/http://ru.uefa.com/index.html |date=2014-12-22 }}
* [http://www.eurocups.ru/index.php Еврокубоксем цифрăсенче, сайт]

{{УЕФА турнирĕсем}}
{{УЕФА ертӳçисем}}
{{ФИФА}}
{{Наци футбол ассоциацисем (УЕФА)}}
{{Европа футбол пухăм командисем}}
{{Тĕнчери хĕрарăм футболĕ (ФИФА)}}
{{Европа футбол пухăм командисем}}
{{Тĕнчери клуб футболĕ}}
{{УЕФА лигисем}}
{{УЕФА хĕрарăм лигисем}}
{{Мини-футбол}}
{{Европа мини-футбол пухăм командисем}}
{{Тĕнчери клуб футзалĕ (ФИФА)}}
{{Европа премьер футзал лигисем (УЕФА)}}
{{Пляж футболĕ}}

[[Категори:УЕФА| ]]
[[Категори:Тĕнчери футбола йеркелекен органсем|Европа]]</text>
      <sha1>77tciznez8xys6dildtoolgaao16hxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чиркова-Лозовая Светлана Михайловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30284</id>
    <revision>
      <id>879431</id>
      <parentid>871426</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5581" sha1="9c6fikmee4m0mzlxt2dqj92jzi2lr89" xml:space="preserve">{{Спортсмен
 |ят                  = Светлана Чиркова-Лозовая
 |портрет             = Svetlana Tširkova-Lozovaja, endine NSV Liidu vehkleja ja hilisem Eesti vehklemistreener 1984.jpg
 |пысăкăш             = 
 |алпусни             = 
 |арлăх               = хĕрарăм
 |тулли ят            = Светлана Михайловна Чиркова-Лозовая
 |тăван ят            = 
 |витлевсем           = 
 |нацилĕх             = {{Flagicon|USSR}} {{Эстони ялавĕ}}
 |ăстаçăлăх           = [[фехтовани]]
 |клуб                =
 |çуралнă вăхăт       = [[1945]], [[чӳк, 5]]
 |çуралнă вырăн       = [[Тупнер]], [[Çĕрпӳ районĕ]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]
 |вилнĕ вăхăт         = 
 |вилнĕ вырăн         = 
 |карьера çулĕсем     =
 |ĕçлĕх ен            = 
 |тренерсем           = Виталий Аркадьев
 |çӳллĕш            = 168 см
 |йывăрăш             = 63 кг
 |медальсем           = 
{{турнир|[[Çуллахи Олимп вăййисем]]}}
{{медаль|Ылтăн| [[1968 çуллахи Олимп вăййисем|Мехико 1968]] | [[фехтовани 1968 çуллахи Олимп вăййисенче|командлă рапира]]}}
{{медаль|Ылтăн| [[1972 çуллахи Олимп вăййисем|Мюнхен 1972]] | [[фехтовани 1968 çуллахи Олимп вăййисенче|командлă рапира]]}}
{{турнир|[[Тĕнче чемпионачĕсем]]}}
{{медаль|Бронза| [[1969 çулхи фехтованипе тĕнче чемпионачĕ|Гавана 1969]] | [[1969 çулхи тĕнче фехтованипе чемпионачĕнче|рапира]]}}
{{медаль|Кĕмĕл| [[1969 çулхи фехтованипе тĕнче чемпионачĕ|Гавана 1969]] | [[1969 çулхи фехтованипе тĕнче чемпионачĕнче|командлă рапира]]}}
{{медаль|Ылтăн| [[1970 çулхи фехтованипе тĕнче чемпионачĕ|Анкара 1970]] | [[ 1970 çулхи фехтованипе тĕнче чемпионачĕнче|командлă рапира]]}}
{{медаль|Ылтăн| [[1971 çулхи фехтованипе тĕнче чемпионачĕ|Вена 1971]] | [[1971 çулхи фехтованипе тĕнче чемпионачĕнче|командлă рапира]]}}
}}
'''Чиркова-Лозовая Светлана Михайловна''' (1945 çулхи [[чӳк, 5|чӳк уйăхĕн 5-мĕшĕ]], [[Тупнер]] ялĕ, [[Çĕрпӳ районĕ]], [[Чăваш АССР]] çур.)- чăвашран тухнă паллă совет тата эстон спортсменĕ, рапирист, икĕ хут [[Чăвашсем-Олимп чемпионĕсем|Олимп чемпионĕ]], [[СССР]] тава тивĕçлĕ спорт ăсти.

==Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ==
1950-мĕш çулта амăшĕпе пĕрле  Эстоние, Таллин хулине куçса кайнă. Чăвашла çеç калаçма пултарнипе шкула пĕр çул каярах кайнă &lt;ref&gt;[http://sovch.chuvashia.com/?p=7684 А.Белов По времени со шпагой] &lt;/ref&gt;. 7-мĕш классра фехтовани секцине çӳреме тытăннă. 1967-мĕш çулта Эстони чемпионĕ ятне тивĕçнĕ, каярах тата 6 хутчен çак ята çирĕплетнĕ.
 
1977-мĕш çултанпа тренер пулса ĕçлет. Икĕ ывăлĕ те (Эдуард Бер (1975) тата Кирилл Лозовой)  фехтованипе енĕпе аталанаççĕ.

=== Вĕренӳ ===
Таллинри педагогика институчĕ - 1973.

=== Хутшăннă ăмăртусем, çитĕнĕвĕсем ===
* Икĕ хут олимп чемпионĕ (1968, 1972);
* Тĕнче чемпионĕ: (кĕмел тата йĕс медальсем (1969) , ылтăн (1970-1971).

==Чысĕсем==
*[[СССР]] тава тивĕçлĕ спорт ăсти - 19672.
*3-мĕш шайри Шурă Çăлтăр орденĕ - 2006.
*Эстони олимп комитечĕн хисеплĕ пайташĕ. 

==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://rusfencing.ru/cntnt/o_fehtovan/kto_est_kt/ch1/chirkova_s.html Профиль на сайте Федерации фехтования России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422132645/http://rusfencing.ru/cntnt/o_fehtovan/kto_est_kt/ch1/chirkova_s.html |date=2012-04-22 }}
* [http://www.moles.ee/02/Oct/17/22-1.php Николай Хрусталев. Моя звезда меня не подводит]
* [http://rux.postimees.ee/141108/dopolnitelno/persona/44009.php Андрей Бабин. Чиркова-Лозовая: Я любимая дочь Эстонии]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120808223513/http://www.spordiinfo.ee/esbl/biograafia/Svetlana_T%9Airkova Биография в энциклопедии ESBL] {{ref-et}}

[[Категори:Олимп вăййисем]]
[[Категори:Олимп чемпионĕсем]]
[[Категори:Чăваш спортсменĕсем]]</text>
      <sha1>9c6fikmee4m0mzlxt2dqj92jzi2lr89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30715</id>
    <revision>
      <id>879418</id>
      <parentid>865102</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3908" sha1="j9n6yg60ho9arqy2rlc1p6gworinb37" xml:space="preserve">{{Патшалăх
|ChNm = Чад
|NationName = République du Tchad &lt;br /&gt;{{lang|ar|جمهورية تشاد}}&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Jumhūriyyat Tshād&lt;/small&gt;''
|FlagTitle = [[Чад ялавĕ]]
|PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag of Chad.svg|125px]]
|LctCn = [[Ӳкерчĕк:Chad (orthographic projection).svg|250px]]
|CoA = [[Ӳкерчĕк:Coat of arms of Chad.svg|125px]]
|CoATitle = [[Чад гербĕ]]
|LNGs = [[франци чĕлхи]]
|CapCn = [[Нджамена]]
|BigCity = [[Нджамена]]
|TitleGl = [[Чад президенчĕсем|Президент]]
|PrezName = [[Деби Идрис|Идрис Деби]]
|MinList = 
|MName = 
|SqNumb = 20
|SqAll = 1&amp;nbsp;284&amp;nbsp;000
|YearP = 2013
|NasPop = 11&amp;nbsp;193&amp;nbsp;000
|NasPlot = 8,72
|NasNum = 74
|Valuta = [[Франк КФА BEAC]]
|GTOt = +01
|GTDo = +01
|GimnName = [[Чад патшалăхĕн гимнĕ|La Tchadienne]]
|Domen = .td
|Tel = 235
}}

'''Чад''' — Тĕп Африкăра вырнаçнă патшалăх. Тĕп хули — [[Нджамена]].  [[Нигер]]па, [[Нигери|Нигерипе]], [[Камерун]]па, [[Тĕп африка республики]]пе, [[Судан]]па тата [[Ливи|Ливипе]] чикĕ тытать.

== Административла пайлану ==
{{main|Чадăн адмистративла пайланăвĕ}}
Патшалăх 22 региона пайланать. 2008-мĕш çулччен 18 префектура пулнă. 

Чи пысăк хуласем ([[2009 çул]])&lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/Chad.html Chad] - Population Statistics&lt;/ref&gt;:
* [[Нджамена]] (951 418 çын)
* [[Мунду]] (137 251 çын)
* [[Абеше]] (97 963 çын).
* [[Сарх]] (97 224 çын)

== Экономика ==
{{main|Чад экономики}}
Çутçанталăк ресурсĕсем - [[нефть]], [[боксит]], [[уран (элемент)|уран]], [[ылтăн]], [[берилл]], [[тăхлан]], [[тантал (элемент)|тантал]], [[пăхăр]] çĕруправĕсем.
[[2009]] çулхи çын пуçне ВВП - 1,6 пин долл. (тĕнчере 196-мĕш вырăн). Халăхăн 80 % чухăнлăх шайĕнчен сахалрах тупăшлă.  
Ял хуçалăхĕ чи пысăк шайра (57 % ВВП). Халăхăн 80 % натураллă хуçалăхпа пурăнать, нумарах чухне [[сурăх]], [[качака]], [[тĕве]] ĕрчетеççĕ.

== Истори ==
[[Ӳкерчĕк:Chad relief map 1991, CIA.jpg|thumb|300px|right|Чад картти]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/CHAD.html  Чад в энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226232722/http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/CHAD.html |date=2018-12-26 }}
* [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%A7%D0%B0%D0%B4  Чад в энциклопедии «Вокруг света»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820190846/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%A7%D0%B0%D0%B4 |date=2020-08-20 }}
* [https://web.archive.org/web/20121015111721/http://archive.travel.ru/chad/  Чад на Travel.Ru]

{{Африкăри патшалăхсем}}
{{Африка пĕрлешĕвĕ}}
{{Франкофони}}
{{Франс чĕлхиллĕ патшалăхсем}}

[[Категори:Чад|Чад]]
[[Категори:Франс чĕлхиллĕ патшалăхсем]]
[[Категори:Унитарлă патшалăхĕсем]]
[[Категори:Францире колони пулнисем]]
[[Категори:Тинĕс патне тухман патшалăхсем]]
[[Категори:Тĕп Африка]]
[[Категори:Африкăри патшалăхсем]]</text>
      <sha1>j9n6yg60ho9arqy2rlc1p6gworinb37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ту хрусталĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31345</id>
    <revision>
      <id>879323</id>
      <parentid>835699</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="8ytw1lkjw4lkerm23j2q5a6skq6g4y7" xml:space="preserve">{{Минерал
 |Ячĕ          = Ту хрусталĕ
 |Ӳкерчĕк      = Quartz Saint Lary Ariège.jpg
 |Алпусни      = 
 |Формула      = SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 |Тĕс          = Тĕссĕр
 |Йĕр тĕсĕ     = 
 |Ялтăру       = Кантăк
 |Янкăрлăх     = Тăрă
 |Çыпăçтарулăх = Ромбоэдрпа паллă мар
 |Сингони      = [[Тригональ сингонийĕ|Тригональ]]
 |Хытăлăх      = 7,0
 |Катăлни      = Яка мар, хăш чух раковистый
 |Хутăш        = 
 |Тачăлăх      = 2,6
 |Çутă пăрăнни = 
}}
[[File:Quartz crystals druse.jpg|thumb|220px|Ту храсталĕн [[Друза|друзĕ]], 8 см. [[Полярçумри Урал]], [http://mindraw.web.ru mindraw.web.ru].]] 
'''Ту хрусталĕ''' — минерал, [[кремний]]ĕн çутçанталăкри таса двуокиçĕ, тĕссĕр, [[кварц]]ăн тăрă тĕслĕхĕ, [[кремнезём]]ăн (SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) кристаллă модификацийĕсенчен пĕрри. Ту хрусталĕн дефектсăр таса кристаллĕсем сайра тĕл пулаççĕ, çавăнпа хаклă шутланаççĕ. 3—5 см пысăкăш кристалсемпе усă кураççĕ. Формипе кристаллĕсем призма евĕр, тригональ-трапеци евĕрлĕ.

== Тĕрлĕ тĕсĕсем ==
[[Аметист]], [[Цитрин]], [[Раухтопаз]] (тетĕмлĕ [[кварц]]), [[Морион (чул)|Морион]], [[Волосатик]], «[[Венера (халаплăх)|Венера]] çӳçĕсем»([[Рутил]] хутăшĕпе).

== Халаплăх ==
[[File:MitchellHedgesCrystalSkull.jpg|thumb|265px|[[Хрусталь пуç шăмми]] Британ музейĕнче.]]
Японире ту хрустальне вĕриçĕленĕн шăнса хытнă сывлавĕ теççĕ.

[[Сăртăш]] тĕнĕнче тӳпе ту хрусталĕнчен тытăнса тăрать тенĕ.

Чăнлавсенче турăсем амброзие ту хрусталĕнчен тунă кубоксенчен çеç ĕçеççĕ. 
[[File:2009 Кварц сер.Минералы Украины.jpg|thumb|200px|Ту хрусталĕ почтă маркки çинче, [[2009]]]]

== Çавăн пекех ==
* [[Хрусталь]]

== Каçăсем ==
* [http://kristallov.net/gornyij_xrustal.html Ту хрусталĕ Кристаллов.NET çинче] {{ref-ru}}
* [http://geo.web.ru/druza/m-gornyi.htm Ту храсталĕн фтографисем.]
* [http://mindraw.web.ru/mineral1.htm Ту хрусталĕ тата кварцăн ытти тĕслĕхĕсем.]
* [http://www.alhimik.ru/read/stones13.html В. А. Байдерин Рассказы о камне]
* [https://web.archive.org/web/20121219124759/http://www.aferizm.ru/chydesa/kristal_skills.htm История о хрустальном черепе]

[[Категори:Хаклă чулсем]]
[[Категори:Кварц тĕсĕсем]]</text>
      <sha1>8ytw1lkjw4lkerm23j2q5a6skq6g4y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хирбю Григорий Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38779</id>
    <revision>
      <id>879373</id>
      <parentid>793720</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8089" sha1="e7zjlttrpysx1wi933467d1xozruk9d" xml:space="preserve">{{Мусăкçă
 |Ят                  = Григорий Хирпю
 |Ӳкерчĕк             = 
 |Ӳкерчĕке ăнлантарни = 
 |Фон                = non_performing_personnel-м
 |Çуралнă_чухнехи_ят= Григорий Яковлевич Хирбиков
 |Çуралнă_вăхăт      = [[1911]]
 |Çуралнă_вырăн      = [[Чикмеçын]] ялĕ, [[Кĕчкей вулăсĕ (Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕ)|Кĕчкей вулăсĕ]], [[Шупашкар уесĕ]], {{ÇВ|Хусан кĕперни|Хусан кĕпернинче}}, &lt;br /&gt; [[Раççей империйĕ]]
 |Вилнĕ вăхăт        =  [[1983]], [[çурла, 17]]
 |Вилнĕ_вырăн        = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, {{ВВ|Чăваш АССР|Чăваш Енре}}, [[СССР]]
 |Патшалăх           = {{RUS}} &lt;br /&gt;{{USSR}}
 |Профессисем        = композитор, мусăк педагогĕ
 |Инструментсем      = [[фортепиано]]
 |Жанрсем            = [[классика мусăкĕ]]
 |Чыславсем          = 
 |Парнесем           = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1945) {{!!}} {{РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ|1968}} {{!!}} {{РСФСР халăх артисчĕ|1974}} {{!!}} К. В. Иванов ячĕллĕ Чăваш АССР патшалăх парни (1969)
{{!}}}
 |Викиампар        = 
}}
'''Григорий Яковлевич Хирпю''' ([[1911]] çул, [[Чикмеçын]] ялĕ (1964-мĕш çултан Аксарин ялне кĕрет), [[Кĕчкей вулăсĕ (Хусан кĕпернин Шупашкар уесĕ)|Кĕчкей вулăсĕ]], [[Шупашкар уесĕ]], [[Хусан кĕперни]] (халĕ [[Чăваш Республики]]н [[Сĕнтĕрвăрри районĕ]]), [[Раççей империйĕ]] — [[1983]] çулхи [[çурла, 17|çурлан 17-мĕшĕ]], [[Шупашкар]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — чаплă чăваш композиторĕ, [[РСФСР халăх артисчĕ]]&lt;ref&gt;[http://www.nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/khirbju-grigorijj-jakovlevich/ Деятели культуры и искусства: Артисты и музыканты: Хирбю Григорий Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104235639/http://www.nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/khirbju-grigorijj-jakovlevich/ |date=2013-11-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1129 Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;.

== Биографи ==
Григорий Яковлевич 1911 çулта Хусана кĕпернине кĕнĕ Шупашкар уесĕн (халĕ Чăваш Республикин Сĕнтĕрвăрри районĕ) Чикмеçын ялĕнче çуралнă.

Консерваторире пĕлӳ илнĕ хыççăн Г. Хирпю Шупашкара таврăнса Чăвашрадио вокал ансамбльне ертсе пынă.

Григорий Хирбю 1983 çулхи çурлан 17-мĕшĕнчен çут тĕнчерен уйрăлса кайнă.

== Пултарулăх ĕçĕсем ==
1951 çултанпа кĕвĕ хайланипе çеç пурăннă. Г. Я. Хирбю ĕçĕсем жанрĕпе те, ăшĕпе те халăх чунĕн ăшшине, кĕввине уйрăлса тăраççĕ.

Композитор хăйĕн ĕç-хĕлĕнче 700 ытла юрă-хор хайлавне çырнă.

=== Халăх кăмăлĕнчи юрăсем ===
«Ăмăртуллă çар», «Эпĕр вăйлă», «Çĕршыв илемĕ», «Атăл», «Туслăх маршĕ», «Пирĕн туслăх ĕмĕре», «Çунатлă ĕмĕр», «Колхоз такмакĕсем», «Ĕç геройĕсен юрри», «Çамрăклăх», «Пирĕн юрă янратăр ялан», «Укăл­ча умĕнче», «Çĕмĕрт», «Пĕр саншăн çеç», «Шупашкар каçĕсем».

== Чыслани ==
* Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1945) 
* РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ (1968)
* РСФСР халăх артисчĕ (1974)
* К. В. Иванов ячĕллĕ Чăваш АССР патшалăх парни (1969)
* Чăваш АССР Ĕç Мухтавĕпе Паттăрлăх Хисеп Кенекине кĕртнĕ

== Асăнмалăх ==
* Хирбю архивĕ, Чăваш Республикин патшалăх фодчĕ, Шупашкар.
* Хирбю урамĕ, Шупашкар. 
* Асăну хăми, Шупрашкар.

== Вуламалли ==
# Илюхин Ю. А. Григорий Хирбю / Ю. А. Илюхин. — Чебоксары, 1985.
#[http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/ellibn/hirby_ego_vremja.pdf Композитор Григорий Хирбю и его время] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021211531/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/ellibn/hirby_ego_vremja.pdf |date=2020-10-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021211531/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/kzd/ellibn/hirby_ego_vremja.pdf |date=2020-10-21 }}&lt;nowiki&gt; : исслед., воспоминания и материалы / Чуваш. гос. ин-т культуры и иск-в, Чуваш. гос. ин-т гуманит. наук ; [науч. ред. и предисл. М. Г. Кондратьева]. – Чебоксары : ЧГИГН, 2003. – 112 с. : портр., ноты. &lt;/nowiki&gt;
# Бушуева, Л. И. Ю. А. Илюхин // Бушуева, Л. И. Чăваш Енĕн композиторĕсем / Л. И. Бушуева. - Шупашкар, 2014.
#Бушуева, Л. И. Хирбю (Хирбиков) Григорий Яковлевич / Л. И. Бушуева // [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1129 Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 391-392.]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.gasi.archives21.ru/default.aspx?page=./3699/3953/4404 Государственный архив современной истории Чувашской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030192348/http://www.gasi.archives21.ru/default.aspx?page=./3699/3953/4404 |date=2020-10-30 }}
*[http://www.nbchr.ru/index.php?option=com_irbis&amp;view=irbis&amp;Itemid=1341 Знаменательные и памятные даты Чувашии]
*[https://web.archive.org/web/20131104235639/http://www.nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/khirbju-grigorijj-jakovlevich/ Культурное наследие Чувашии → Хирбю Григорий Яковлевич]
* [https://web.archive.org/web/20230528015738/http://kanash.su/311.html Халăх композиторĕ] 
* [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1129 Чăваш энциклопедийĕ]
* [http://chuvash.org/news/14236.html Патшалӑх истори архивӗ Хирпӳ куравне хатӗрленӗ]
* [http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=12&amp;type=news&amp;id=3429473 Юные музыканты посетили выставку, посвящённую 105-летию композитора Григория Хирбю]
{{Чăваш АССР К. В. Иванов ячĕллĕ патшалăх преми лауреачĕсем}}
{{Чăваш Комсомолĕн Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ преми лауреачĕсем}}
{{composer-stub}}

[[Категори:Чăваш Енĕн композиторĕсем]]
[[Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕсем]]
[[Категори:Нарспи]]</text>
      <sha1>e7zjlttrpysx1wi933467d1xozruk9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Техĕмсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38900</id>
    <revision>
      <id>879313</id>
      <parentid>713135</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1961" sha1="5wc6y4ql22i2ifcb7aa4axcm4e8xjuu" xml:space="preserve">'''Техĕмсем''' — пĕчĕк дозăпа апат-çимĕçе тĕрлĕ тĕллевпе, ытларах тутине лайăхлатма, хушмалли  ӳсентăрансен тĕрлĕ пайĕсем.

== Пĕрлехи хыпарсем ==
{{Çырмалла}}

== Литература ==
* {{Кĕнеке
 |автор        = Похлёбкин В.В.
 |пуçелĕк      = Кулинарный словарь
 |пай          = Пряности
 |каçă пайĕ    = http://www.langet.ru/html/p/pr8nosti.html
 |вырăн        = М.
 |издательство = Э
 |çул          = 2015
 |страницы     = 303
 |страниц      = 456
 |ref          = Похлёбкин
}}
* {{Кĕнеке
 |автор         = [[Похлёбкин Вильям Васильевич|Похлёбкин В.В.]]
 |пуçелĕк       = Всё о пряностях
 |вырăн         = М.
 |издательство  = Пищевая промышленность
 |çул           = 1974
 |страниц       = 207
 |ref           = Похлёбкин
}}
* {{Статья
 |автор         = Кольчинский А.Г.
 |пуçелĕк      = Дюжина классических пряностей глазами химика
 |кăларăм       = [[Химия и жизнь]]
 |тĕс           = журнал
 |çул           = 1992
 |номер         = 5, 6
 |страницы      = 62—66, 54—59
 |ref           = Кольчинский
}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
 
== Каçăсем ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Техĕмсем}}
* [https://web.archive.org/web/20110828153736/http://www.lib.aldebaran.ru/author/pohlyobkin_vilyam/pohlyobkin_vilyam_vse_o_pryanostya.. :: Вильям Похлёбкин :: Все о пряностях].

{{Техĕмлĕхсем}}

[[Категори:Техĕмлĕхсем|*]]
[[Категори:Эфир çăвĕсем]]

[[ru:Пряности]]</text>
      <sha1>5wc6y4ql22i2ifcb7aa4axcm4e8xjuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шитиков Георгий Трофимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48731</id>
    <revision>
      <id>879455</id>
      <parentid>837031</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3305" sha1="2ipeqf8mt2zal8el5tec2men2gomuxj" xml:space="preserve">{{Ăсчах
|Ят                  = Шитиков Георгий Трофимович
|Тăван ят       = Шитиков Георгий Трофимович
|Ӳкерчĕк             = 
|Анлăшĕ               = 260px
|Ӳкерчĕке ăнлантарни    =
|Алпусни              = 
|Çуралнă вăхăт       = [[1903]]
|Çуралнă вырăн       =
|Вилнĕ вăхăт          = [[1978]]
|Вилнĕ вырăн         = 
|Гражданлăх          = {{Flagicon|USSR}}
|Ăслăлăх сфери        = 
|Ĕçлев вырăнĕ =   
|Альма-матер          = 
|Ăслăлăх ертӳçи = 
|Паллă вĕренекенсем   =
|Паллă         = çар радиоçыхăну хатерĕсем ăсталакан
|Чыславсемпе парнесем =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ}} {{!}}{{!}}  {{Хĕрлĕ Çăлтăр орденĕ}} {{!}}{{!}}  {{«Тăван Çĕршывăн 1941-1945 çç. Аслă вăрçинче çĕнтерни çирĕм çул» медаль}}  
{{!}}-
{{!}}  {{«Тăван Çĕршывăн 1941-1945 çç. Аслă вăрçинче çĕнтерни вăтăр çул» медаль}} {{!}}{{!}} {{Сталин парни|1943}} {{!}}{{!}} {{СССР патшалăх парни}}
{{!}}-

{{!}}}
| Сайт =
}}
''' Георгий Трофимович Шитиков ''' – (1903  -  1978 ) - техника ăслăхĕсен тухтарĕ, профессор, РСФСР ăслăхпа техника тава тивĕçлĕ ĕçченĕ, ССРС Патшалăх парни тата Сталин парни лауреачĕ.

Çар радиотехника конструкторĕ. Совет Союзенчи чи пĕрремĕш УКВ ЧМ радиостанцине сталасине тата ĕçе кĕртессине ертсе пынă. 

==Вуламалли==
* [http://www.people.su/125239 Георгий Трофимович Шитиков. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806054447/http://www.people.su/125239 |date=2014-08-06 }}
* [http://www.radiomuseum.ru/MP/ist.htm Музей радио. Как это было… Страницы истории первого поколения радиосредств.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103222720/http://www.radiomuseum.ru/MP/ist.htm |date=2014-11-03 }}
* ''Шитиков Г. Т.'' Как создавались УКВ-радиостанции с частотной модуляцией А-7, А-7-А и А-7-Б.//В кн.: [https://web.archive.org/web/20140904085113/http://www.army.informost.ru/2010/sbornik/Sbornik-2010.zip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904085113/https://web.archive.org/web/20140904085113/http://www.army.informost.ru/2010/sbornik/Sbornik-2010.zip |date=2014-09-04 }} Связь в Вооруженных Силах Российской Федерации. Тематический сборник, 2010]
* ''Громов В.'' Московский радиозавод в годы войны.//Радио, 2011, № 9, с. 9

==Каçăсем==
{{Commons|}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:1903 çулта çуралнисем]]</text>
      <sha1>2ipeqf8mt2zal8el5tec2men2gomuxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарида (юрăç)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48886</id>
    <revision>
      <id>879346</id>
      <parentid>866790</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21842" sha1="q99604p9as40smtivu733q1swg5wt15" xml:space="preserve">{{Мусăкçă
 |Ят               = Фарида 
 |Тăван_ят         = Фарида Файзуллина
 |Ӳкерчĕк       = 
 |Ӳкерчĕке_ăнлантарни = 
 |Тулли_ят         = Файзуллина Феридя Фетахетдиновна
 |Çуралнă_вăхăт    = [[нарăс, 27]]
 |Çуралнă_вырăн    = [[Начар Упи|Красномайск (Начар Упи)]], {{ÇВ|Патăрьел районĕ|Патăрьел районĕнче}}, {{ÇВ|Чăваш АССР|Чăваш Енре}}, [[РСФСР]], [[СССР]]
 |Вилнĕ_вăхăт      = 
 |Вилнĕ_вырăн      = 
 |Патшалăх         =  {{Flagicon|USSR}} [[СССР]],&lt;br /&gt;{{Flagicon|RUS}} [[Раççей]] 
 |Профессисем      = чăваш, тутар тата вырăс  эстрада юрăçи, [[композитор]], [[менеджер]]
 |Инструментсем    = 
 |Жанрсем          = [[эстрада мусăкĕ]], [[поп-мусăк]],  [[халăх мусăкĕ]]
 |Ушкăнсем         = 
 |Лейблсем         = 
 |Парнесем         = &quot;Саккам чăвашĕсен &quot;УЧУК&quot; фестивалĕн сасси&quot; [[ят]] ([[2014]]), ЮТВ телеканал ирттернĕ конкурсра Стас Владимировпа пĕрле &quot;çулталăк дуэчĕ&quot; ят ([[2015]]), ЮТВ телеканалăн конкурсĕнче &quot;çулталăк юрăçи&quot; ят ([[2016]]), [[Чăваш наци конгресĕ]]н хисеп грамоти ([[2015]])&lt;ref name=&quot;Б&quot;&gt;[http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=58&amp;id=2197547 2016.03.06 Глава администрации (Батыревского) района встретился с землячкой- известной эстрадной певицей Фаридой.]&lt;/ref&gt;, Чăваш Ен Патшалăх канашĕн хисеп грамоти ([[2016]]), [[Чăваш республики]]н [[культура]] тава тивĕçлĕ ĕçлевçĕ ([[2018]])
 |Сайт             =https://t.me/farida54U5Bn6UVUxYTcy 
 |Викиампар        = 
}}
'''Фарида''', '''Фарида Файзуллина'''(Файзуллина Феридя Фетахетдиновна, [[Тутар чĕлхи|тутар.]] ''Фәридә Фәтахетдин кызы Фәйзуллина'') — [[Чăвашсем|чăваш]] тата [[Тутарсем|тутар]]  эстрада [[юрăç]]и (çавăн пекех [[вырăс чĕлхи|вырăсла та]] юрлать&lt;sup&gt;[[Ыйтусем|[''çăлкуç кирлĕ'']]]&lt;/sup&gt;),  [[композитор]], кану-культура тĕлĕшпе [[менеджер]]. [[Чăваш республики|Чăваш Республики]]н [[культура]] тава тивĕçлĕ ĕçлевçи ([[2018]])&lt;ref&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/2018/07/10/167570/ Чуваш халкы җырчысы, татар кызы Фәридә Фәйзуллинаны ике республика җитәкчесе котлады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719182544/https://tatar-inform.tatar/news/2018/07/10/167570/ |date=2019-07-19 }} — Татар-информ.&lt;/ref&gt;.

https://ok.ru/group/51962395820222

== Кунçул, пултарулăх ==
[[Чăваш Ен]]ти [[Патăрьел районĕ]]нчи [[Начар Упи]] [[ял]]ĕнчи&lt;ref name=&quot;Б&quot; /&gt; 8 киллĕ&lt;ref name=&quot;ЫФ&quot;&gt;Степанов, Владимир.[http://hypar.ru/cv/ytaraymi-farida-0 Ытарайми Фарида], Хыпар, 2014 раштав 30&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Фарида хăй 7-8 кил тет.&lt;/ref&gt; ''Тутаркасси'' [[урам]]ĕнче&lt;ref&gt;[http://mapdata.ru/chuvashiya/batirevskiy-rayon/derevnya-krasnomaysk/tatarskaya-ulica/ Начар Упири Тутаркасси урамĕ.]&lt;/ref&gt;  çуралса ÿснĕ. Ача чухне ялти [[Вулавăш|кĕнекесарти]] тутарла, вырăсла кăларăмсене çеç мар, чăвашлисене те ([[кĕнеке]]сем, [[журнал]]сем, [[хаçат]]сем) иле-иле вуланă. [[Туркай Валерий Владимирович|Валери Туркай]] ĕнентернĕ тăрăх, уйрăмах [[Петĕр Хусанкай]]ăн &quot;Таня&quot; [[поэма|поэмине]] (паллах, [[чăваш чĕлхи|чăвашла]], [[оригинал]] [[чĕлхе|чĕлхипе]]) вулама юратнă&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=a5Oo8qh4v1I П.П.Хусанкай çуралнăранпа 110 çул çитнине халаласа....] — 1:04:25 хыççăн пăхăр.&lt;/ref&gt;. Хăй вара ача чухне [[Илпек Микулайĕ]]н [[Хура çăкăр (роман)|&quot;Хура çакăр&quot; роман]]не (икĕ кĕнекеллĕ) тата [[Мранькка Никифор Фёдорович|Никифор Мраньккан]] [[Ĕмĕр сакки сарлака (роман)|&quot;Ĕмĕр сакки сарлака&quot; роман]]не (5-6 [[кĕнеке]]ллĕ) вуласа ÿсни пирки калать&lt;ref name=&quot;ИТ&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=tQiBv3Y4cyg Ирхи тĕпел. Фарида тата Марина Карягина.]&lt;/ref&gt;. Паллах, чăваш [[шкул]]не çÿренĕскер&lt;ref&gt;Начар Упири тулли мар вăтам (8 сул вĕренмелли) шкула тесе ăнланмалла.&lt;/ref&gt;, ытти [[хайлав]]семпе те паллашнă вăл. [[Чăваш чĕлхи]]не, тен, ун чухне [[тутар чĕлхи]]нчен те аванрах пĕлнĕ пуль (ку каллех хăй каланă тăрăх&lt;ref name=&quot;ИТ&quot; /&gt;). 
{{Цитата|Пирĕн чипер пике чăваш культурин хуранĕнче пиçсе çитĕннĕ, шкула та чăваш ачисемпех çÿренĕ&lt;ref name=&quot;ЫФ&quot; /&gt;.}}
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|tt|Мәктәптә чуашча укыган; татар теле — гаиләдән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qEeIC8MCJ30 Иң популяр чуваш җырчысы - татар кызы Фәридә Фәйзуллина (Фарида)] — 0:20 хыççăн пăхăр.&lt;/ref&gt;.}}&lt;Куçару: '''Шкулта чăвашла вĕреннĕ. Тутар чĕлхи — килйышран.'''&gt;
{{Цитата вĕçĕ}}
Çакăн пиркиех юрăçă хăй те интервьюсенче калать&lt;ref name=&quot;ТИ&quot;&gt;[https://tatar-inform.tatar/news/2016/11/15/129687/ Иң популяр чуваш җырчысы Фәридә Фәйзуллина уңышының сәбәбен күп телләр белүендә күрә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219190153/http://tatar-inform.tatar/news/2016/11/15/129687/ |date=2017-12-19 }} (тутарла) — 15 ноябрь 2016, 13:26(Казан, 15 ноябрь, “Татар-информ”, Рәмис Латыйпов, Гөлүзә Гыймадиева)&lt;/ref&gt;.:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|tt|Мәктәптә чип-чиста чувашча укыдык. Үсеп җиткәч кенә шигырьләр эзләп, җырлар язып, саф татарчага өйрәндем. Урамда чуваш теле бик күп булса да, безнең әти-әни өйгә атлап кергәч, татарча сөйләшергә куша иде. Аның тәртибе шул иде.  Алар инде мәрхүмнәр. Минем аларга рәхмәтләр әйтәсем килә, чөнки тормышта бик күп чувашча булган очракта да алар шушы татар телемне оныттырмаганнар.}} &lt;Куçару: '''Шкулта тап-таса чăвашла вĕрентĕмĕр.''' Ӳссе çитнĕçем кăна, сăвăсем, юрăсем çырнă май, чăн тутарла вĕренсе çитрĕм. Урамра чăваш чĕлхи малта тăнă та, пÿрте кĕрсен атте-анне тутарла калаçма хушатчĕç. Вĕсен йĕрки çаплаччĕ. Ĕнтĕ атте-анне çĕре кĕчĕç. Эп вĕсене тав тăватăп, мĕншĕн тесен ман пурнăçра чăвашлăх нумай пулнă та, вĕсем вара тутар чĕлхи пирки те манман.&gt;
{{Цитата вĕçĕ}}
Ачалăхне Фарида хăй çапла аса илет&lt;ref name=&quot;ЫФ&quot; /&gt;: 
{{Цитата|Хама мĕн астунăранпах юрăç пулма ĕмĕтленнĕ. Фльăрапа&lt;ref&gt;Фаридан йĕкĕреш хăраххи.&lt;/ref&gt; ялан юрлаттăмăр эпир. Чăваш юррисене шăрантараттăмăр, вырăсла та янраттараттăмăр. Тутарла вара юрламанпа пĕрех. Тутар юррисемлĕ пластинкăсем пурччĕ килте, çавсене вара ялан итлеттĕмĕр. Мĕн пĕчĕкрен хамăрăн «концертсемпе» çынсене савăнтарнă. Пĕчĕк ачасем пек мар, ÿссе çитĕннĕ хĕрсем, чăн-чăн артисткăсем пекех туяттăмăр хамăра.

Мускавран тăвансем пырса çÿретчĕç пирĕн пата. Вĕсем килсен ятарлă программа хатĕрлеттĕмĕр Фльăрапа. Хыçлă икĕ тенкеле юнашар лартаттăмăр та, хăпарса тăраттăмăр та «сцена» çине - пуçлаттăмăр вара уяв концертне. Питĕ хавхаланса, тăрăшса юрлаттăмăр.}}
Хăйне мĕнле чăваш юррисем уйрăмах килĕшни пирки калани&lt;ref name=&quot;ЫФ&quot; /&gt;:
{{Цитата|Нумай юрă килĕ­­шет те... Çапах та «Шăнкрав курăкĕ», «Сир, анне, чÿрече каррине» юрăсене ыттисенчен уйăратăп. Халĕ вĕ­­­­сене юрланă чухне ĕнтĕ хама ача чухнехи пек мăн çынла мар, пачах тепĕр майлăн туятăп: пысăк мар эпĕ - хыç­­лă тенкел çи­­не хăпарса тăрса юрă шă­­­­­­­­­­­­­­­­­рантаракан пĕчĕк хĕрача каллех.}}
Юррисен сăввисем пирки акă мĕн тет Фарида&lt;ref name=&quot;ЫФ&quot; /&gt;:
{{Цитата|Юрăсен сăмаххисене хам çырмастăп. Чăваш поэчĕсенчен ытларах Валерий Раштавпа ĕçлетĕп, 20-рен ытла юрă текстне çырса пачĕ вăл. Инкеке лекнĕ пулсан та пуçне усмасть Валерий. Чунĕ унăн çутă та тарăн. Кăмăлĕ хурçăран та çирĕп. Юратуллă та савăнăçлă юрăсем çырать, вĕсем итлекенĕн чунне çунатлатаççĕ. Валерий Раштав поэт - сусăррисемшĕн кăна мар, сыввисемшĕн те маттурисемшĕн чĕр тĕслĕх: акă вăл чун хăвачĕн иксĕлми таппи. Манăн тепĕр автор - Василий Шихранов. Унăн пултаруллăхĕнче те ялкăш хĕлхем пур. Çак поэтсен сăввисем манăн чуна çывăх. Поэт пулнă пулсан хам та çавăн пеках çыраттăмччĕ пуль.

Сăмахсăр юрă пулмасть. Юрă вара çыннăн чун уççи. Çавăнпа кашни юрăçăн хайлавсен авторĕсем камсем пулнине пĕлтермеллех.}}
Чăваш эстрадинчи хăйĕн [[кумир]]ĕ тесе [[Христофоров Иван Иванович|Иван Христофорова]] шутлать, ун умĕнче пуçне таять&lt;ref name=&quot;ЫФ&quot; /&gt;.

Хăй кĕвĕленĕ юрăсене ытларах юрлать концертсенче Фарида. Ытти чăваш, тутар тата вырăс композиторĕсен юррисене те юрлать.

[[Шкул]] пĕтерсен Фарида пилĕк çул [[Мускав]]ра  пурăннă ([[1980]]-[[1985]]), умпĕлÿ илнĕ хыççăн чÿрече блокĕсем тăвакан цехра оператор пулса ĕçленĕ&lt;ref name=&quot;ТИ&quot; /&gt;. Унтан Тутарстанти [[Теччĕ районĕ]]нчи райпо тытăмĕнче ревизорта ĕçленĕ, [[Алабердино]] тутар ялĕнче Культура çуртне ертсе пынă. Çавăнпа пĕрлех [[Хусан]]ти Культура институтĕнче вĕреннĕ те кану-культура пĕрлĕхĕсен  менеждерĕн дипломне алла илнĕ. Хĕрĕ çавăнта пурăннă май,  [[Çыранçи Чаллă]] хулинчи &quot;Эврика&quot; культура центрĕнче артистка-вокалистка пулса ĕçленĕ. Хайхи хĕрĕ [[Хусан]]ти авиаци институтĕнче (КАИ) вĕренме пуçласан, вăл унпа пĕрле Хусана куçать. 

Чăн малтан хăй ăсталанă тутарла юрăсен альбомĕ тухнă. Унтан — чăвашла юрăсен альбомĕсем.
=== Пайăр пурнăç ===
[[Тетел]]те Фарида миçемĕш [[çул]]та çурални тĕлĕшпе [[информаци]] тупма йывăр. Ахăртнех, [[хĕрарăм]] пирки вăл [[хыпар]]а пĕлмесен те юрать теççĕ пулмалла. Анчах та кун пек пайрăм  эстрада [[юрăçă|юрăçине]] пырса тивмест (калăпăр, [[спортсмен]]сене пырса тивмен пек). Çуралнă вăхăта (çулне) юрăхлă шăпташайлăхпа тавçăрса илме пулать. Фарида [[1980]]-[[1985]]-мĕш çулсенче [[Мускав]]ра пурăннă. [[Шкул]] хыççăн. Вăтам шкул пирки е сакăр çул вĕренмелли шкул пирки кунта [[сăмах]] пырать — çакă паллă мар. Ăна та, кăна та шута илсен,  [[1963]]-[[1965]]-мĕш çулсен хушăкне пырса тухатпăр. Шкула тĕрлĕ сăлтавсене пула пĕр çул маларах е каярах кайма тивме пултарнине шута илсен — [[1962]]-[[1966]]-мĕш çулсен хушши. 

[[Ютуб]]ри пĕр видеоклипра &quot;Хусан пики&quot; тенĕ Фаридана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tvvvoj3ejuo Хусан пики ФАРИДА юрлать.]&lt;/ref&gt;. Чăннипе вара унăн пурнăçĕн ытларах пайĕ унта мар иртнĕ. Хусанта пурăнма çеç пуçлать-ха вăл.

== Кăсăклă фактсем ==
* &quot;Ман килес&quot; текен юррăн клипне [[Тутарстан]]ри [[Элмет районĕ]]нчи [[Патраклă]] ({{lang-ru|Старое Суркино}}, {{lang-tt|Иске Суркино}}) [[чăвашсем|чăваш]] [[ял]]ĕн таврашĕнче ÿкернĕ&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=LvVv2RB0KWc Фарида. Ман килес. 21channelplus. Опубликовано: 22 окт. 2015 г.]&lt;/ref&gt;.
* Çак &quot;Ман килес&quot; текен юрра урăх [[ят]]па (&quot;Келешем&quot;) тата урăх [[сăвă]]па (Рустем Замалетдинов [[сăмах]]ĕсем) Айгуль Сагеева юрлать. Вăл [[юрă]] (аудио) [[Тетел]]те пур (Размер: 5,79 МБ; Формат: mp3; Янрав вăхăчĕ: 04:12)&lt;ref&gt;[https://get-tune.cc/song/185272-ajgul-sageeva/18716507-keleshem.-rustem-zamaletdinov-suz.-feride-fejzullina-koe-ildar-nugumanov-aranzhir/ Айгуль Сагеева Келэшем.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Анчах та çав [[япала]]на &quot;плагиат&quot; теме çук, мĕншĕн тесен [[кĕвĕ]] [[автор]]не кăтартнă (&quot;Фэридэ Фэйзуллина кое&quot; тенĕ) тата, каларăмăр ĕнтĕ, сăмахĕсем те урăххин, — вĕсен авторне те асăннă. &quot;Ман килес&quot; текеннин [[текст]]не çыраканни вара, паллă ĕнтĕ, Валерий Раштав. Леш юрра илес пулсан вара, унта Келеш — [[ял]] [[ят|ячĕ]]. [[Туртăм категорийĕ]]н пĕрреллĕ [[хисеп]]ри пĕрремĕш [[сăпат]]ĕнче шăпах Келешем ([[чăваш чĕлхи|чăвашла]] куçарсан Келешĕм) пулать.

Кун пек пĕр харăсах чăвашла та, тутарла та сăвăсемлĕ юрăсем Фаридан татах та пур. 

В честь знаменитой певицы названа серия гитар Farida. 

'''. Чăваш халăхĕшĕн вăл ФАРИДА &lt;кун пирки стаья ятенчех каланă&gt;. Тутарта-ФАРИДА ФАЙЗУЛЛИНА &lt;Ăстан пĕлен? Википедири тутарла статья на вуласа пăхрăн-и?&gt;.''' 

Çакнашкал альбомсем тухнă:&lt;br&gt;

—Татар телендә “Яшисе килә җырда” (2009 ел).&lt;br&gt;

—Чăвашла “Аван-и, ман килес... (Исәнмесез, мин килдем... )&quot; (2012).&lt;br&gt;

--Чӑвашла &quot;Юррӑмсем-ҫунатӑмсем(Мои песни - мои крылья)&quot; (2014).&lt;ref&gt;[https://ok.ru/group/51962395820222]&lt;/ref&gt;

--Чӑвашла &quot;Ытарайми тӑванӑмсем (Родные мои, ненаглядные)&quot; (2016).

--Чӑвашла &quot;Юрӑ пулсан пурнӑҫ пур... &quot;(2017).


== Вуламалли ==
*[http://kanash.su/2461.html ЧĂВАШ ЧĔЛХИНЕ ЮРАТНĂРАН. Фаридаран Алёна Селиванова илнĕ интервью.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130133144/http://kanash.su/2461.html |date=2017-11-30 }} — Чĕмпĕрти &quot;Канаш&quot; хаçат, 1365-мĕш (2016.04.22) кăларăм
*Акапасар.[https://chuvash.org/blogs/comments/3135.html Фарида сасси.] Чăваш халăх сайтĕнчи статья.
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [https://tatar-inform.tatar/news/2018/10/30/174351/ Чуваш җырчысы Фәридә Фәйзуллина Казанда өч телдә концерт куйды]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — 30 октябрь 2018, 19:14 , Фото: Салават Камалетдинов — Татар-информ.
* [https://www.youtube.com/watch?v=oVow9pGIdCg Фарида Файзуллина. Ман килес.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=CHNbquj4fwA Фарида Файзуллина. Хăна юрри.]
* [http://www.tatar-inform.ru/news/2017/03/06/542194/ Татарская певица поздравила чувашских женщин с 8 Марта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307201513/http://www.tatar-inform.ru/news/2017/03/06/542194/ |date=2017-03-07 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=7n1xjwy7BrY Фарида. Интервью (тутарла)] — Чуваш эстрадасының иң популяр җырчыларының берсе Фәридә Фәйзуллина Фарида белән интервью 1 (Чăваш эстрадин чи популярлă юрăçисенчен пĕри Фарида Файзуллина/Фарида панă интервью 1).
* [https://m.ok.ru/dk?st.cmd=movieLayer&amp;st.discId=89905236506&amp;st.retLoc=default&amp;st.discType=MOVIE&amp;st.mvId=89905236506&amp;st.stpos=rec_14&amp;_prevCmd=movieLayer&amp;tkn=7051&amp;__dp=y Фарида тата Флера чăвашла юрлаççĕ.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=M6aBEoQ7bj4 В. Раштав,Фарида: &quot;Хăнара анчах&quot;].
* [http://tekstovoi.ru/text/951378622_501236918p514646906_text_pesni_man_kiles.html &quot;Ман килес&quot; юррăн сăввин тексчĕ.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=DmprrQj7BQc Этимология этнонима «чуваш»] — (Кунта &quot;чăваш&quot; [[этноним]]а паянхи [[ăслăх|ăслав]] шайĕнче ăнлантарнă теме çук, анчах [[фон]] вырăнне янракан  '''Фарида юрри''' тĕлĕшпе нимĕнле ÿпкев те пулма пултараймасть).
* [https://chuvash.org/content/4760-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B0%20%D2%AB%D0%B8%D0%BD%D0%B5%20%D1%87%D3%91%D0%B2%D0%B0%D1%88%20%D1%85%D3%91%D0%B9%20%D1%87%D1%83%D0%BD%D3%97%20%D2%AB%D0%B8%D0%BD%D0%B5%20%D0%BF%D3%91%D1%85%D0%BD%D3%91%20%D0%BF%D0%B5%D0%BA%20%D0%BF%D3%91%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8C%E2%80%A6.html Юрий Яковлев: Фарида ҫине чӑваш хӑй чунӗ ҫине пӑхнӑ пек пӑхать…]
*[https://www.youtube.com/watch?v=NGL7Z10Yzgs Ирхи тĕпел. Выпуск 23.07.2019]
[[Категори:Мусăкçăсем, алфавитпа]]
[[Категори:Юрăçсем, афавитпа]]
[[Категори:Раççей юрăçисем]]
[[Категори:Чăваш юрăçисем]]
[[Категори:Тутар юрăçисем]]</text>
      <sha1>q99604p9as40smtivu733q1swg5wt15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чӑваш чӗлхин ӑнтлантаруллӑ сӑмах кӗнеки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48988</id>
    <revision>
      <id>879438</id>
      <parentid>752645</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5136" sha1="bfs208cm0l9860mlkyysw1su249cac7" xml:space="preserve">{{Кăларăм
|Ячĕ         = Чӑваш чӗлхин ӑнтлантаруллӑ сӑмах кӗнеки
|Ӳкерчĕк     = Samahsar.jpg
|Анлăшĕ      = 200px
|Алпусни     = Сӑмахсарăн А-И кӑларӑм хуплашки
|Автор       =
|Кăларамçă   = Чăваш кĕнеке издательстви
|Жанр        = сăмахсар
|Чĕлхе       = чăваш
|Кăларăм чĕлхи = чăвашла
|Тăлмач        =
|Ĕлкелени      =
|ISBN          = 978-5-7670-1890-1
}}
'''Чӑваш чӗлхин ӑнлантаруллӑ сӑмах кӗнеки''' — ҫичӗ томлӑ ӑнлантаруллӑ [[Чăваш сăмахсарĕсем|чӑваш сӑмахсарӗ]]. [[Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ]] тата [[Чăваш кĕнеке издательстви]] пĕрлехи ĕçĕ. [[Кĕнеке]]ре чăваш [[сăмах]]ĕсен [[семантика|семантики]] пирки те информаци пур. Çавăн пекех сăмахсемпе усă курнин уйрăмлăхне ăнлантарнă. Авторсем сăмахсен, сăмах çаврăнăшĕсен ăнлантарăвне илсе кăтартнă, вĕсемпе илемлĕ [[литература|литературăра]], публицистикăра, фольклорта усă курнă тĕслĕхсемпе паллаштарнă. Издательство сайтĕнчи аннотацире каланă тăрăх, «словаре Совет тапхăрĕ хыççăн чăваш чĕлхи лексикинче пулнă улшăнусемпе килĕшӳллĕн» хатĕрленĕ.

== Кӑларнисем ==
* А-И, 2011 ҫулта кӑларнӑ
* Й-К, 2014 ҫулта кӑларнӑ&lt;ref&gt;[http://chgign.ru/330-ch259vash-ch277lhin-259nlantarull259-s259mah-k277nekin-ikk277m277sh-tom277-kun-231uti-kurch277.html «Чăваш чĕлхин ăнлантаруллă сăмах кĕнекин» иккĕмĕш томĕ кун çути курчĕ. (chgign.ru сайтри хыпар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223200941/http://chgign.ru/330-ch259vash-ch277lhin-259nlantarull259-s259mah-k277nekin-ikk277m277sh-tom277-kun-231uti-kurch277.html |date=2017-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://chuvash.org/news/5057.html Чăваш чĕлхи: Чăваш чĕлхин ăнлантаруллă сăмах кĕнекин иккĕмĕш томĕ тухнă (chuvash.org сайтри хыпар)]&lt;/ref&gt;.

== Хатĕрлекенĕсем ==
* [[Батченко Елена Игнатьевна|Батченко Е.И.]]
* [[Дегтярёв Геннадий Анатольевич|Дегтярёв Г.А.]]
* [[Кузнецов Александр Валерьянович|Кузнецов А.В.]]
* [[Плотников Николай Алексеевич|Плотников Н.А.]]

== Ӗҫӗ ==
Çăмăл тухман ку кĕнеке. Вăл нумай çыннăн тăрăшуллă ĕçĕ. 50 çула яхăн пухнă ăна. 1959 çулта Чăваш АССР Министрсен Канашĕ çумĕнчи ăслăлăх тĕпчев институчĕн Ăслăх канашĕн анлă ларăвĕнче чĕлхе уйрăмĕн пуçлăхĕ И.А.Андреев чăваш чĕлхин паянхи куна тивĕçтерекен словарĕ кирлине каланă, кун валли сăмах кĕнекин картотекине хатĕрлеме сĕннĕ. Чăнах та çак картотекăна 1964 çултанпа пуçтарма тытăннă. Чăваш çыравçисен хайлавĕсенчен, куçарусенчен, хаçат-журналтан, халăх сăмахлăхĕнчен тата ытти литературăран сăмах пĕлтерĕшĕсене, калаçури уйрăмлăхсене çырса илнĕ. Анчах 1991 çулта йывăр лару-тăрăва пула картотека çĕнĕ тĕслĕхсемпе пуянланма пăрахнă. Пурпĕр вуçех пăчланман ку ĕç, 1992 çулта С.Р.Малютинпа В.П.Иванов йĕркелесе янипе чăваш чĕлхин ăнлантаруллă сăмах кĕнекине хатĕрлеме тытăннă. Анчах каллех укçа-тенкĕ, сăмах ăстисем çитменнипе тата словарьшĕн яваплă Ю.Ф.Ефимов, Г.В.Лукояновпа И.П.Павлов чĕлхеçĕсем вăхăтсăр çĕре кĕнипе ĕç малалла каяйман.&lt;ref&gt;[http://suvar.su/4626.html КĔНЕКЕСЕН КĔНЕКИ (Сувар хаҫатӗнчи хыпар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819194540/http://suvar.su/4626.html |date=2016-08-19 }}&lt;/ref&gt;

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

=== Каҫӑсем ===
* [http://www.youtube.com/watch?v=NNUoj6B6LSM Сӑмахсарпа паллаштаракан видео, youtube]
{{book-stub}}</text>
      <sha1>bfs208cm0l9860mlkyysw1su249cac7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фауст (Рембрандт гравюри)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52479</id>
    <revision>
      <id>879347</id>
      <parentid>713457</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4035" sha1="dnbdosddwlqz3noztiebjij951ppt9q" xml:space="preserve">{{Ӳнер хайлавĕ
|тĕс             = гравюра
|файл            = B270 Rembrandt.jpg
|пысăкăш         = 300px
|ячĕ             = Фауст (I тăрăм)
|оригинал        = Faust
|автор           = [[Рембрандт]]
|çул             = 1652 тĕл.
|техника         = [[Офорт]]
|çӳллĕш        = 20,9
|анлăш           = 16,1
|вырнаçăвĕ       = Амстердам
|музей           = [[Патшалăх музейĕ (Амстердам)|Рейксмюзеум]]
}}
{{урăх пĕлтерĕшсем|Фауст (пĕлтерĕшсем)}}

'''«Фауст»''' ({{lang-nl|Faust}}, {{lang-en|B270 Faust About 1652}}) — тăваттă тăрăмлă [[Рембрандт офорчĕсем|Рембрандт офорчĕсенчен]] пĕрри. Чи малтанах «[[Алхими|Алхимик]] хăйĕн кабинетĕнче» ятлă пулнă, анчах та XVIII ĕмĕрте «[[Фауст]]» ята тивĕçнĕ. [[Иоган Вольфганг Гёте|Гёте]] çак офорта [[1790]] çулта тухнă «[[Фауст (Гёте)|Фауст]]» хуплашки çине лартсан иккĕмĕш ячĕ çирĕпленсе юлнă.

== Пĕрлехи хыпарсем ==
Офорт çинче ăсчаха кăтартнă, çакна кĕнекесем, сылтăм аллинчи кăранташ, глобус, пуç шăмми палăртаççĕ. Ăна [[Марло Кристофер|Кристофер Марло]] акăлчан драматургĕн «Фаустус тухтăрăн синкеклĕ кун-çулĕ» пьесинчи [[Фауст Иоганн|Иоганн Фауст]] персонажĕ теме те пулать.

Чӳречере çутатакан çавракăш курăнать, унăн варринче тăваттă сас палли тăрать: [[INRI]], вĕсем [[Иисус Христос|Христоса]] пăталаса çакнă хĕрес çинчи пекех: «Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum», анчах та алхимиксен INRI аббревиатурăн иккĕмĕш пĕлтерĕшĕ — «Ignis Natura Renovatur Integram» — «Пĕтĕм çутçанталăк пĕрмаях çулăмпа çĕнелет» пур. Малалла çавракăшра сехет юппи чупнă май çак текст пур:
{{цитата|ADAM Te DAGERAM AMRTET ALGAR ALGASTNA.}}

Ку [[анаграмма]], чăн-чăн тексчĕ паллă мар, его можно получить из исходного перестановкой букв. Çавракăш варринчен алă тухать, вăл тăрăхла çавракăш ĕлкиллĕ темĕскерне кăтартать.

== Вуламалли ==
{{see also|Рембрандт офорчĕсем}}
* {{кĕнеке
|автор        = Поль Декарг
|пуçелĕк      = Рембрандт
|издательство = Молодая гвардия
|çул          = 2000
}}
* {{кĕнеке
|автор        = Мелисса Рикетс
|пуçелĕк      = Рембрандт
|издательство = Айрис-Пресс
|çул          = 2006
}}
* {{кĕнеке
|автор        = Вержбицкий А.
|пуçелĕк      = Творчество Рембрандта
|каçă         = http://www.lib.ru/CULTURE/WERZHBICKIJ/rembrandt.txt
}}
* The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1994.

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20060522053032/http://www.rijksmuseum.nl/aria/aria_assets/RP-P-1939-119?lang=nl Офорт Рейксмюзеум сайтĕнче]

{{Рембрандт}}

[[Категори:Рембрандт гравюрисем]]
[[Категори:1652 çулăн гравюрисем]]
[[Категори:Амстердамри патшалăх музейĕ]]
[[Категори:Ӳкерчĕксем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>dnbdosddwlqz3noztiebjij951ppt9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яблочков Павел Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55130</id>
    <revision>
      <id>879493</id>
      <parentid>870926</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7409" sha1="k4ujqmy7eom3alaoulu28ayg6mdo2v5" xml:space="preserve">{{Ăсчах
|Ят                  = Яблочков Павел Николаевич
|Тăван ят       = 
| Ӳкерчĕк             = Yablochkov 1.jpg
| Анлăшĕ               = 260px
| Ӳкерчĕке ăнлантарни    =
|Алпусни              = 
|Çуралнă вăхăт       = 26.9.1847 (14)
|Çуралнă вырăн       =[[Сердобск уесĕ]], [[Сарăту кĕперни]], [[Раççей империйĕ]]
|Вилнĕ вăхăт          = 31.3.1894 (19)
|Вилнĕ вырăн         = [[Сарăту]], Раççей империйĕ
|Гражданлăх          = Раççей империйĕ
|Ăслăх сфери        = [[электротехника]]
| Ĕçлев вырăнĕ =   
| Ăсчах степенĕ=
| Ăсчах хисепĕ ={{Ăсчах хисепĕ|}}
|Альма-матер          = [[Николай инженер училищи]], халь ВИТУ
|Ăслăлăх ертӳçи = 
|Паллă вĕренекенсем   =
|Паллă         = ун ятне пана электричество çуртине шутласа кăлараканĕ
| Чыславсемпе парнесем =
[[Хисепле легион орденĕ]], Франци физика пĕрлĕхен пайташĕ ( [[1876]]), Император [[Вырăс техника пĕрлĕхĕ|Вырăс техника пĕрлĕхĕн]] ятлă медаль ([[1879]])
{{!}}
{{!}}}
|Сайт =
}}

''' Павел Николаевич Яблочков ''' – (26.9.1847 (14) Сердобск уесĕ -  31.3.1894 (19), [[Сарăту]], Раççей империйĕ) - [[электротехника]] енĕпе ĕçленĕ ăсчах. 

==== «[[Яблочков çурти]]» ====
[[Ӳкерчĕк :Виртуальная виньетка Ртищево. Свеча Яблочкова.jpg|thumb|200px|«[[Яблочков çурти]]»]]
[[Ӳкерчĕк :Jablotjkovska ljuset.jpg|thumb|200px|Яблочков çурти»]]
1876-меш çулхи çуркунне электричество çуртин схемине туса пĕтерсе пуш уйăхен 23-мĕшĕнче №&amp;nbsp;112024 франци [[патент|патентне]] илет. Яблочков çурти А. Н. Лодыгин кăмрăк лампинчен ансатрахб йӳнерех тата усă курма меллерех пулать. Унта пружинăсемпе механизмсем çук. Вăл каолинпа уйăрнă икĕ стрежентен тăрать.  

== Вуламалли ==
* {{кĕнеке
 |автор         = [[Капцов, Николай Александрович|Капцов Н. А.]]
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |пуçелĕк      = Павел Николаевич Яблочков, 1847-1894: Его жизнь и деятельность
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Гостехиздат
 |год           = 1957
 |страницы      = 
 |страниц       = 96
 |серия         = [[Люди русской науки]]
 |тираж         = 
}}
* История Саратовского края 1590—1917: Хрестоматия. — Второе изд., перераб. и доп./ ''под ред. В. А. Осипова, З. Е. Гусаковой, В. М. Гохлернер.'' — Саратов: Изд-во Саратовского ун-та, 1983. — С. 122—123, С. 126—127.
* ''Капцов Н. А.'' Яблочков — слава и гордость русской электротехники (1847—1894). — М: Военное изд-во Министерства вооружённых сил СССР, 1948.
* {{кĕнеке
 |автор         = [[Карпачёв Сергей Павлович|Карпачёв С. П.]]
 |часть         = П. Н. Яблочков (1847—1894)
 |ссылка часть  = 
 |пуçелĕк      = Масонство и масоны: Сб. статей. Вып. 1
 |ссылка        = 
 |ответственный = Отв. ред. С. П. Карпачёв
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Эра
 |год           = 1994
 |страницы      = 66-76
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}}
* ''Куванов А.'' Он дал миру русский свет // Путь Ленина. — 1973. — 27 сент.
* ''Кузнецов И.'' Так где же родился Яблочков? // Перекрёсток России. — 2000. — 20 июня.
* ''Малинин Г. А.'' Изобретатель «русского света»: [О П. Н. Яблочкове]. — Саратов: Приволжское книжное издательство, 1984. — 112 с — (Их имена в истории края).
* ''Малинин Г. А.'' Памятники и памятные места Саратовской области (издание 3-е, испр. и доп.). — Саратов: Приволжское книжное издательство, 1979. — С. 215—217.
* ''Павлова О. В.'' Изобретатель «русского света» // Перекрёсток России. — 1997. — 13 сент.
* Родина творца «русского солнца» погрузилась во тьму // Саратовские вести. — 2001. — 27 ноября. — С. 3
* ''Чеканов А. А.'' [[Николай Николаевич Бенардос]]. — М.: Наука, 1983.
* {{ВТ-РБС|Яблочков, Павел Николаевич}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Яблочков, Павел Николаевич}}

==Каçăсем==
* [http://www.fedordostoevsky.ru/around/Yablochkov_P_N/ Яблочков П.Н. в проекте «Федор Михайлович Достоевский. Антология жизни и творчества»]
* [https://web.archive.org/web/20240321235403/http://xn--80aaainasb8beldlpced.xn--p1ai/review/2006-04-09/kto-izobrel-lampochku/ Выставка «Русский свет Павла Яблочкова»] в [[Саратов]]е
* Иванов А. [http://history-gatchina.ru/town/electro/electro1.htm Электрификация Гатчины до 1881 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132927/http://history-gatchina.ru/town/electro/electro1.htm |date=2016-03-04 }} // [http://history-gatchina.ru/ Исторический журнал «Гатчина сквозь столетия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506111113/http://history-gatchina.ru/ |date=2008-05-06 }}
* {{статья|автор=Корзинов, Николай.|заглавие=Успехи электрического освещения и заслуги П.Н. Яблочкова (статья из журнала «Наука и Жизнь» № 39 за 1890 год)|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/17790/|издание=«[[Наука и Жизнь]]»|год=2010 }}

{{Commons|}}
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}


[[Категори:Сараăту кĕпернинче çуралнисем]]
[[Категори:XIX ĕмер ăсчахĕсем]]</text>
      <sha1>k4ujqmy7eom3alaoulu28ayg6mdo2v5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энни Леннокс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56776</id>
    <revision>
      <id>879479</id>
      <parentid>876197</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15743" sha1="s5xh63dzd66qm4zj4yyr70qrj1owoig" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Леннокс}}
{{Мусăкçă
 |Ят               = Энни Леннокс
 |Тăван_ят         = Annie Lennox
 |Фото             = Annie Lennox SING campaign, Vienna 2010 b.jpg
 |Фото_ăнлантарни  = Энни Леннокс. [[2010]] çул.
 |Тулли_ят         = Ann Lennox
 |Çуралнă_вăхăт    = [[1954]], [[раштав, 25]]
 |Çуралнă_вырăн    = [[Абердин]], [[Шотланди]]
 |Вилнĕ_вăхăт      = 
 |Вилнĕ_вырăн      = 
 |Хастар_çулсем    = [[1977]] — хал. вăх.
 |Патшалăх         = {{GBR}}
 |Профессисем      = [[Автор-исполнитель]]
 |Инструментсем    = [[вокал]], [[клавишлисем]]
 |Юрăç_сасси       = [[контральто]]  
 |Жанрсем          = [[Рок]], [[поп-мусăк|поп]], {{s|[[Çĕнĕ хум (мусăк)|Çĕнĕ хум]]}}
 |Ушкăнсем         = [[The Tourists]], [[Eurythmics]]
 |Лейблсем         = [[RCA Records|RCA]], [[BMG]], [[Arista]]
 |Чыславсем        = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Британи империни орденĕ|CBE}}
{{!}}}
 |Сайт             = [http://www.annielennox.com/ Официаллă сайт]
 |Викиампар        = 
}}

'''Энни Леннокс''' ({{lang-en|Annie Lennox}}; [[раштав, 25]], [[1954]], [[Абердин]], [[Шотланди]]) — шотланд юрăçи. Хăйĕн карьеринче вăл «[[Оскар (парне)|Оскар]]», «[[Ылтăн глобус]]», тăваттă «[[Грэмми]]» тата саккăр «[[BRIT Awards]]» парнене тивĕçнĕ.

== Биографи ==
Энни патшалăхăн мусăк академине вĕренме кĕнĕ, анчах та диплома алла иличчен темиçе эрне юлсан пăрахнă. Автомойкăна ĕçлеме вырнаçнă, пĕр юлташ ăна [[Стюарт Дэвид Аллан|Дэвид Стюартпа]] паллаштарнă - вĕсем çывăх туслашса кайнă. Пĕр хушă юратупа пурăннă та тепĕртакран уйрăлнă. Çапах та Леннокс тата Стюарт [[The Tourists]] группăна йĕркеленĕ. Ытлах тупăшлă проект пулмасан та, мусăк критикĕсем çамрăк мусăкçăсен пĕрремĕш ĕçне лайăх хакланă.

== Дискографи ==

=== Альбомсем ===

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;| Çул
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;230&quot;| Альбом
!colspan=&quot;10&quot;| Чартсенчи ч çӳллĕ позицисем
!rowspan=&quot;2&quot;| Сертификацисем
|-
!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[UK Albums Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=uk&gt;{{cite web|url=http://www.theofficialcharts.com/artist/_/annie%20lennox/|title=UK Charts &gt; Annie Lennox|publisher=[[Official Charts Company]]|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/68693PqD5|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=aus&gt;{{cite web|url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=annie+lennox|title=Australian Charts &gt; Annie Lennox|publisher=australian-charts.com Hung Medien|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/68694E6A7|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=aut&gt;{{cite web|url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=annie+lennox|title=Austrian Charts &gt; Annie Lennox|language=German|publisher=austriancharts.at Hung Medien|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/68695JOBQ|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=fra&gt;{{cite web|url=http://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=annie+lennox|title=French Charts &gt; Annie Lennox|language=French|publisher=lescharts.com Hung Medien|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/68696Ca8p|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Media Control Charts|GER]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=geralb&gt;{{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/LENNOX%2CANNIE?sort=entry&amp;type=longplay|title=Charverfolgung / Lennox, Annie / Longplay|publisher=musicline.de PhonoNet|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/686972oXw|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Irish Album Chart|IRE]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=ire&gt;{{cite web|url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=annie+lennox|title=Irish Charts &gt; Annie Lennox|publisher=irish-charts.com Hung Medien|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/68698DSZe|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[MegaCharts#Albums|NL]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=nlalb&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/search.asp?search=annie+lennox&amp;cat=a|title=Dutch Album Charts &gt; Annie Lennox|language=Dutch|publisher=dutchcharts.nl Hung Medien|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/686993VXV|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Sverigetopplistan|SWE]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=swe&gt;{{cite web|url=http://swedishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=annie+lennox|title=Swedish Charts &gt; Annie Lennox|publisher=swedishcharts.com Hung Medien|accessdate=30-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/68699mfMP|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Swiss Music Charts|SWI]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=swi&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=annie+lennox|title=Swiss Charts &gt; Annie Lennox|language=German|publisher=hitparade.ch Hung Medien|accessdate=30-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/6869AcW5w|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Billboard 200|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=usbook&gt;{{cite book|first=Joel|last=Whitburn|year=2009|title=Top Pop Singles &amp; Albums|url=https://archive.org/details/joelwhitburnstop0000unse|edition=12th|publisher=Record Research Inc|isbn=0-89820-180-2|accessdate=2010-08-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|1992
|align=&quot;left&quot;| '''''[[Diva (альбом)|Diva]]'''''
* Дата выхода: 1 апреля 1992
* Label: [[RCA Records|RCA]] &lt;small&gt;(#75326)&lt;/small&gt;
* Formats: [[Compact Disc|CD]], [[Compact Cassette|cassette]]
| 1
| 7
| 3
| 48
| 6
| —
| —
| 5
| 5
| 23
|align=&quot;left&quot;|
* [[British Phonographic Industry|UK]]: 4× Platinum&lt;ref name=bpi&gt;{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|title=BPI &gt; Certified Awards|publisher=[[British Phonographic Industry]]|accessdate=11-12-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/61DmdedGq|archivedate=2011-08-26}}&lt;/ref&gt;
* [[International Federation of the Phonographic Industry|GER]]: Gold&lt;ref name=ifpiger&gt;{{cite gold platin|accessdate=24-05-2010}}&lt;/ref&gt;
* [[Recording Industry Association of America|US]]: 2× Platinum&lt;ref name=riaa&gt;{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS|title=RIAA Gold &amp; Platinum|publisher=[[Recording Industry Association of America]]|accessdate=24-05-2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/66Bq59G9a|archivedate=2012-03-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|1995
|align=&quot;left&quot;| '''''[[Medusa (альбом Энни Леннокс)|Medusa]]'''''
* Дата выхода: 6 марта 1995
* Label: RCA &lt;small&gt;(#74321257172)&lt;/small&gt;
* Formats: CD, cassette
| 1
| 5
| 2
| 5
| 4
| —
| 7
| 4
| 6
| 11
|align=&quot;left&quot;|
* UK: 2× Platinum&lt;ref name=bpi/&gt;
* GER: Gold&lt;ref name=ifpiger/&gt;
* US: 2× Platinum&lt;ref name=riaa/&gt;
|-
|2003
|align=&quot;left&quot;| '''''[[Bare]]'''''
* Дата выхода: 9 июня 2003
* Label: RCA &lt;small&gt;(#82876524052)&lt;/small&gt;
* Formats: CD, [[Music download|digital download]]
| 3
| 10
| 17
| 34
| 5
| 23
| 18
| 29
| 7
| 4
|align=&quot;left&quot;|
* UK: Gold&lt;ref name=bpi/&gt;
* US: Gold&lt;ref name=riaa/&gt;
|-
|2007
|align=&quot;left&quot;| '''''[[Songs of Mass Destruction]]'''''
* Дата выхода: 1 октября 2007
* Label: RCA &lt;small&gt;(#88697152582)&lt;/small&gt;
* Formats: CD, digital download
| 7
| 41
| 25
| 28
| 15
| 21
| 26
| 26
| 7
| 9
|align=&quot;left&quot;|
|-
|2010
|align=&quot;left&quot;| '''''[[A Christmas Cornucopia]]'''''
* Дата выхода: 15 ноября 2010
* Label: [[Island Records|Island]]
* Formats: CD, [[LP record|LP]], digital download
| 16
| 86
| 42
| 115
| 37
| —
| —
| 24
| 38
| 35

|align=&quot;left&quot;|
* UK: Gold&lt;ref&gt;[http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/Search.aspx Certified Awards Search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115055129/http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |date=2013-01-15 }}&lt;/ref&gt;
|-
|2014
|align=&quot;left&quot;| '''''[[Nostalgia]]'''''
* Дата выхода: 21 октября 2014
* Label: Blue Note (BLU)
* Formats: CD, [[LP record|LP]], digital download
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|align=&quot;left&quot;|
|-
|colspan=&quot;20&quot; style=&quot;font-size:8pt&quot;| «—» denotes album that did not chart or was not released
|-
|}
=== Синглсем ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;| Çул
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;230&quot;| Сингл
!colspan=&quot;10&quot;| Чартсенчи чи çӳллĕ позицисем
!rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
|-
!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[UK Singles Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=uk/&gt;
!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[ARIA Charts|AUS]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=aus/&gt;
!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Ö3 Austria Top 40|AUT]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=aut/&gt;
!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=fra/&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Media Control Charts|GER]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/LENNOX%2CANNIE/single?sort=entry|title=Charverfolgung / Lennox, Annie / Single|publisher=musicline.de PhonoNet|accessdate=2010-05-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6869C1yOV|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Irish Singles Chart|IRE]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://irishcharts.ie/search/placement?page=2|title=Irish Singles Charts &gt; Annie Lennox|publisher=[[Irish Recorded Music Association]]|accessdate=2010-05-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6869D64Jy|archivedate=2012-06-01}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Dutch Top 40|NL]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.top40.nl/search.aspx?keyword=annie%20lennox|title=Dutch Top 40 &gt; Annie Lennox|language=Dutch|publisher=Stichting Nederlandse Top 40|accessdate=2010-08-09|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;

!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Sverigetopplistan|SWE]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=swe/&gt;
!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Swiss Music Charts|SWI]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=swi/&gt;
!style=&quot;width:3em;font-size:75%;&quot;|[[Billboard Hot 100|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=usbook/&gt;
|-
|1988
|align=&quot;left&quot;| «[[Put a Little Love in Your Heart]]»&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(with [[Al Green]])&lt;/small&gt;
| 28
| 6
| 4
| —
| 20
| 30
| 13
| —
| 11
| 9
|align=&quot;left&quot;| ''[[Scrooged]]'' soundtrack
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 1992
|align=&quot;left&quot;| «[[Why (песня Энни Леннокс|Why]]»
| 5
| 17
| 11
| —
| 12
| 5
| 6
| 10
| 6
| 34
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;5&quot;| ''Diva''
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[Precious (песня Энни Леннокс)|Precious]]»
| 23
| 83
| —
| —
| 49
| —
| 30
| 28
| 37
| —
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[Walking on Broken Glass]]»
| 8
| 58
| —
| —
| 51
| 8
| —
| 31
| —
| 14
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[Cold (песня Энни Леннокс)|Cold]]»
| 26
| 80
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1993
|align=&quot;left&quot;| «[[Little Bird (песня Энни Леннокс)|Little Bird]]»
|rowspan=&quot;2&quot;| 3
| 38
| —
| —
| 29
|rowspan=&quot;2&quot;| 3
| —
| —
|rowspan=&quot;2&quot;| 34
| 49
|-
|align=&quot;left&quot;|«[[Love Song for a Vampire]]»
| —
| —
| 10
| —
| —
| —
| —
|align=&quot;left&quot;| ''[[Bram Stoker's Dracula]]'' soundtrack
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 1995
|align=&quot;left&quot;| «[[No More I Love You's]]»
| 2
| 16
| 11
| 13
| 27
| 2
| 23
| 15
| 14
| 23
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;4&quot;| ''Medusa''
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[A Whiter Shade of Pale]]»
| 16
| 56
| —
| 17
| 77
| 25
| —
| —
| 26
| 101
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[Waiting in Vain]]»
| 31
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[Something So Right]]» &lt;small&gt;(with [[Paul Simon]])&lt;/small&gt;
| 44
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|2003
|align=&quot;left&quot;| «[[Pavement Cracks]]»
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|align=&quot;left&quot; rowspan=&quot;3&quot;| ''Bare''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2004
|align=&quot;left&quot;| «[[A Thousand Beautiful Things]]»
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[Wonderful (песня Энни Леннокс)|Wonderful]]»
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2007
|align=&quot;left&quot;| «[[Dark Road]]»
| 58
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| 45
| —
|align=left rowspan=2| ''Songs of Mass Destruction''
|-
|align=left|«[[Sing (песня Энни Леннокс)|Sing]]»
| 161
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|2008
|align=left|«[[Many Rivers to Cross]]»
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| 80
|align=left rowspan=3|''The Annie Lennox Collection''
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2009
|align=left|«[[:en:Shining Light#Annie Lennox version|Shining Light]]»
| 39
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|align=left|«[[Pattern of My Life]]»
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|align=&quot;left&quot;| «[[Full Steam]]» &lt;small&gt;(with [[David Gray (певец)|David Gray]])&lt;/small&gt;
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|align=&quot;left&quot;| ''[[Draw the Line (альбом Дэвида Грея)|Draw the Line]]''
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2010
|align=&quot;left&quot;| «[[Universal Child]]»
| 88
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|align=&quot;left&quot; rowspan=2| ''A Christmas Cornucopia''
|-
|align=left| «[[God rest you merry, gentlemen|God Rest Ye Merry Gentlemen]]»
| 126
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-
|align=&quot;center&quot; colspan=&quot;14&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| «—» означает, что сингл не был в чарте или выпущен.
|-
|}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Вуламалли ==
* {{Harvard reference
 | surname1= Sutherland
 | given1=Bryony
 | surname2= Ellis
 | given2=Lucy
 | surname3=
 | given3=
 | authorlink1=
 | authorlink2=
 | authorlink3=
 | year= 2002
 | title=Annie Lennox: The Biography
 | place=
 | edition=
 | publisher=Omnibus Press
 | url=http://books.google.com/books?id=AIvGU3nuZL0C
 | isbn= 0711991928
}}

== Каçăсем ==
* [http://www.annielennox.com/ Официаллă сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206180756/http://www.annielennox.com/ |date=2010-12-06 }}
* [http://eurythmics.com/ Сайт Eurythmics]
* {{Facebook|annielennox|Энни Леннокс}}
* {{twitter|AnnieLennox|Энни Леннокс}}
* [http://ru.lennox.bewithmusic.com/ фото, видео и песни Энни Леннокс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309155730/http://ru.lennox.bewithmusic.com/ |date=2016-03-09 }}

[[Категори:Аслă Британи юрăçисем]]
[[Категори:Ivor Novello Awards парне лауреачĕсем]]
[[Категори:BRIT Awards парне лауреачĕсем]]
[[Категори:«Ылтăн глобус» парне лауреачĕсем]]
[[Категори:«Оскар» парне лауреачĕсем]]
[[Категори:MTV Video Music Awards çĕнтерӳçисем]]
[[Категори:«Грэмми» парне лауреачĕсем]]</text>
      <sha1>s5xh63dzd66qm4zj4yyr70qrj1owoig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăмпаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57542</id>
    <revision>
      <id>879414</id>
      <parentid>856509</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7901" sha1="akucg8wxsrq4lyuopy5xzvxw4qtd840" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Чăмпаль
 |тăван çĕлĕк              = ({{lang-tt|Яңа Тимерчән}})
 |герб                     = Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png
 |ялав                     = Флаг Ульяновской области (2013).svg
 | lat_deg = 54 |lat_min =30|lat_sec =32
 | lon_deg = 47 |lon_min =55|lon_sec =26
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăккăшĕ = 
 |район карттин пысăккăшĕ  = 
 |регион                   = Чĕмпĕр облаçĕ
 |регион тапăлра           = Чĕмпĕр облаçĕ 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Чăнлă районĕ
 |район тапăлра            = Чăнлă районĕ{{!}}Чăнлă
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Аслă Накаткин ял хутлăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Аслă Накаткин ял хутлăхĕ{{!}}Аслă Накаткин
 |шалти пайлану            = урамсем
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 1763
 |пĕрремĕш асăну           = 18 ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕ
 |малтанхи ятсем           = Цымбаевка
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           = 519
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2010
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = [[тутарсем]]
  |конфесси йышĕ           = мăссăльмансем
  |этнохороним             = чăмпальсем
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 433649
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 842 45
 |автомобиль кочĕ          = 73,173
 |цифрăллă идентификатор   = 
 |категория Commons-ра     = 
 |сайт                     = 
}}
{{Капăрлатмалла}}
'''Чăмпаль''' ({{lang-ru|Новые Тимерсяны}}), {{lang-tt|Яңа Тимерчән}}) - [[Чĕмпĕр облаçĕ]]н [[Чăнлă районĕ|Чăнлă районĕнчи]] ял. Талккăшпех [[тутарсем]] пурăнаççĕ.

== Кун-çулĕ ==
18 мĕш ĕмĕрĕн пĕрремĕш пайĕнче тутарсем никĕсленĕ. Пĕрремĕш тутар çемьисене Анатри Хура Ката ялĕнчен патша хушнипе куçарса килнĕ.

1799 çулта ялта 370 çын (60 кил) пурăннă.

1903 çулта ялта 1997 çын (994 арçын тата 1003 хĕрарăм) 360 килте пурăннă. 2 мечет тата 2 шкул ĕçленĕ.

== Каçăсем ==
* [http://www.simbir-archeo.narod.ru/Russian/20vek/seleniya/tetyushsk.htm Селения Симбирского уезда. Издание Симбирской Губернской Ученой Архивной Комиссии. П. Мартынов. Симбирск. Губернская типография. 1903 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202230708/http://simbir-archeo.narod.ru/Russian/20vek/seleniya/tetyushsk.htm |date=2013-12-02 }}
* [http://www.ulrgo.ru/upload/iblock/e04/kniga_stroitelnaya.pdf Книга Строельная города Синбирска. Издание Симбирской Губернской Ученой Архивной Комиссии, под редакцией члена комиссии П.Мартынова. Симбирск. Губернская типография. 1897 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423035423/http://ulrgo.ru/upload/iblock/e04/kniga_stroitelnaya.pdf |date=2017-04-23 }}
* [http://uln.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/uln/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Всероссийская перепись населения 2010 года. Населённые пункты Ульяновской области и численность проживающего в них населения по возрасту. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Ульяновской области (Ульяновскстат) uln.gks.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928024458/http://uln.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/uln/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2013-09-28 }}
* [http://www.ogugauo.ru/funds/index.php?act=fund&amp;id=278312 Фонды Государственного архива, Ульяновской области . Фонд Р-1953]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ogugauo.ru/funds/index.php?act=fund&amp;id=278312 Фонды Государственного архива, Ульяновской области . Фонд Р-3311]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.simbir-archeo.narod.ru/Russian/20vek/seleniya/tetyushsk.htm Селения Симбирского уезда. Издание Симбирской Губернской Ученой Архивной Комиссии. П. Мартынов. Симбирск. Губернская типография. 1903 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202230708/http://simbir-archeo.narod.ru/Russian/20vek/seleniya/tetyushsk.htm |date=2013-12-02 }}
* [https://web.archive.org/web/20170423035423/http://ulrgo.ru/upload/iblock/e04/kniga_stroitelnaya.pdf Книга Строельная города Синбирска. Издание Симбирской Губернской Ученой Архивной Комиссии, под редакцией члена комиссии П.Мартынова. Симбирск. Губернская типография. 1897 год]
* [http://uln.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/uln/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Всероссийская перепись населения 2010 года. Населённые пункты Ульяновской области и численность проживающего в них населения по возрасту. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Ульяновской области (Ульяновскстат) uln.gks.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928024458/http://uln.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/uln/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2013-09-28 }}
* [http://www.ogugauo.ru/funds/index.php?act=fund&amp;id=278312 Фонды Государственного архива, Ульяновской области . Фонд Р-1953]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.ogugauo.ru/funds/index.php?act=fund&amp;id=278312 Фонды Государственного архива, Ульяновской области . Фонд Р-3311]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ulyan-obl-geo-stub}}

{{Чăнлă районĕ}}

[[Категори:Чăнлă районĕн пурăнан вырăнĕсем]]</text>
      <sha1>akucg8wxsrq4lyuopy5xzvxw4qtd840</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улангин Игорь Аркадьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58989</id>
    <revision>
      <id>879338</id>
      <parentid>860278</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="ak9ixkyuera0clf37y5sqrasg8llhkj" xml:space="preserve">{{Ӳкерçĕ
 |фон                  = 
 |ят                   = Игорь Улангин
 |çурална чухнехи ят   = Игорь Аркадьевич Улангин
 |ӳкерчĕк              = 
 |анлăшĕ               = 
 |ӳкерчĕке ăнлантарни  = 
 |çуралнă вăхăт        = [[1962]] [[пуш, 27]]
 |çуралнă вырăн        = {{ÇВ|Шупашкар|Шупашкарта}} {{ÇВ|Чăваш АССР|Чăваш Енре}}
 |вилнĕ вăхăт          =  
 |вилнĕ вырăн          = 
 |гражданлăх           = {{Ялавлани|СССР}}, {{Ялавлани|Раççей}}, 
 |жанр                 = ӳкерçĕ, [[Графика|график]] 
 |вĕренӳ               = [[Чăваш патшалăх И. Я. Яковлев ячĕллĕ педагогика университечĕ|И. Я. Яковлев ячĕллĕ ЧППУ]]
 |стиль                = [[интимизм]]
 |ĕçĕсем               = 
 |пулăшакансем         = 
 |сĕм                  = 
 |сĕм янă              = 
 |чыславсем            = 
 |хисепсем             = 
 |парнесем             = 
 |сайт                 = 
 |викиампар            = 
}}

'''Игорь Аркадьевич Улангин''' ([[1962]], пуш, 27, [[Шупашкар]]) — раççей ӳкерçи, кĕнеке кăларакан. Ашшĕ - РСФСР тава тивĕçлĕ тренерĕ [[Улангин Аркадий Григорьевич|А. Г. Улангин]], [[Улангин Олег Аркадьевич|Олег Улангинăн]] шăллĕ. Art-Week Шупашкар фестивале йĕркелесе пырать.&lt;ref name=&quot;Ссылка&quot;&gt;[http://www.regnum.ru/news/polit/1511822.html ИА Regnum. Выставка плакатов в Чебоксарах: от мифологии к антифашизму 20.03.2012]&lt;/ref&gt;

== Биографи ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Интервью ==
* [http://www.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=12&amp;id=133416 Игорь Улангин Чăваш Республикин Культура министерствин сайтĕнче интервью парать, 2004 çул]{{Ĕçлемен каçă|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Игорь Улангин и Григорий Галкин в телепередаче канала ЮТВ &quot;Чебоксары - культурная столица&quot; рассказывают об «ArtWeek Чебоксары» {{YouTube|C3kmuXJNHx8|logo=1}}
* [https://web.archive.org/web/20250224060941/http://www.noezis.com/irina-yakovleva/%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BD Интервью Игоря Улангина сетевому журналу Noezis]
* [http://www.grani21.ru/pub/vernem-grafiku-v-povsednevnost Интервью Игоря Улангина газете «Грани» в связи с открытием Недели печатной графики, 2012 год]

== Каçăсем ==
* [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=131 Страница Игоря Улангина на сайте Чувашской энциклопедии]
* [http://www.cirkolimp-tv.ru/authors/183/igor-ulangin Страница Игоря Улангина в сетевом журнале «Цирк Олимп+ТВ»]

[[Категори:XX ĕмĕрти ӳкерçĕсем]]
[[Категори:XXI ĕмĕрти ӳкерçĕсем]]
[[Категори:Чăваш Енĕн ӳкерçисем]]</text>
      <sha1>ak9ixkyuera0clf37y5sqrasg8llhkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шюпфен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59122</id>
    <revision>
      <id>879468</id>
      <parentid>857413</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2911" sha1="a8d271zk0zlg58uky4fisnpffpw275g" xml:space="preserve">{{ПВ
|статус=Коммуна
|чăвашла çĕлĕк =Шюпфен
|тăван çĕлĕк=Schüpfen
|патшалăх=Швейцари
|регион тĕсĕ=кантон (Швейцари)
|регион=Берн (кантон)
|регион тапăлра=Берн (кантон)
|район тĕсĕ=тăрăх
|район=Аарберг (тăрăх)
|район тапăлра=Аарберг (тăрăх)
|община тĕсĕ=
|община=
|община тапăлра=
|пăхану=
|герб=CHE Schüpfen BE COA.svg
|ялав=
|герб анлăшĕ=
|ялав анлăшĕ=
|lat_dir=N|lat_deg=47|lat_min=1|lat_sec=59
|lon_dir=E|lon_deg=7|lon_min=23|lon_sec=0
|CoordAddon=
|CoordScale=
|ЯндексКартти=
|патшалăх картти=
|регион картти=
|район картти=
|патшалăх карттин пысăкăшĕ=
|регион карттин пысăкăшĕ=
|район карттин пысăкăшĕ=
|шалти пайлану=
|пуçлăх тĕсĕ=Бургомистр
|пуçлăх=
|никĕсленĕ вăхăт=
|пĕрремĕш асăну=
|малтанхи ятсем=
|статус=
|лаптăк=19.83
|ПВ центрĕн çӳллĕшĕ=520
|çӳллĕш тĕсĕ=
|климат=
|официаллă чĕлхе=нимĕç чĕлхи{{!}}нимĕç
|официаллă чĕлхе-ref=
|пурăнан халăх=3262
|çырав çулĕ=2006
|йышлăх=
|агломераци=
|наци йышĕ=
|конфесси йышĕ=
|этнохороним=
|вăхăт тăрăхĕ=+1
|DST=пур
|телефон кочĕ=
|почтă индексĕ=3254
|почтă индексĕсем=
|автомобиль кочĕ=BE
|идентификатор тĕсĕ=Субъект хăйтытăмлăхĕн идентификаци кочĕ{{!}}Официаллă код
|цифрăллă идентификатор=0311
|категори Commons-ра=Schüpfen
|сайт=http://www.schüpfen.ch
|сайт чĕлхи=de
|сайт чĕлхи 2=
|сайт чĕлхи 3=
|сайт чĕлхи 4=
|сайт чĕлхи 5=

|add2n=
|add2=
|add3n=
|add3=
}}
'''Шюпфен''' — ({{lang-de|Schüpfen}}) — [[Швейцари|Швейцарири]] коммуна, [[Берн (кантон)|Берн]] [[Швейцарин адмистрациллĕ пайланăвĕ|кантонне]] кĕрет. 

[[Арберг (тăрăх)|Арберг]] тăрăхне кĕрет. 3262 çын ([[2006]]) пурăнать. [[Субъект хăйтытăмлăхĕн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] — ''0311''.

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20221209171030/http://xn--schpfen-p2a.ch/ Официаллă страница]

{{Берн тăрăхĕсем}}
{{Швейцари:Аарберг тăрăхĕ:Хуласем}}

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Категори:Берн кантонĕн хулисем]]</text>
      <sha1>a8d271zk0zlg58uky4fisnpffpw275g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шлосвиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59480</id>
    <revision>
      <id>879457</id>
      <parentid>859642</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="qa2w9diq3qt18edet1jkkl8ephy4w2v" xml:space="preserve">{{ПВ
|статус=Коммуна
|чăвашла çĕлĕк=Шлосвиль
|тăван çĕлĕк=Schlosswil
|патшалăх=Швейцари
|регион тĕсĕ=кантон (Швейцари)
|регион=Берн (кантон)
|регион тапăлра=Берн (кантон)
|район тĕсĕ=тăрăх
|район=Конольфинген (тăрăх)
|район тапăлра=Конольфинген (тăрăх)
|община тĕсĕ=
|община=
|община тапăлра=
|пăхану=
|герб=CHE Schlosswil COA.svg
|ялав=
|герб анлăшĕ=
|ялав анлăшĕ=
|lat_dir=N|lat_deg=46|lat_min=54|lat_sec=33
|lon_dir=E|lon_deg=7|lon_min=36|lon_sec=31
|CoordAddon=
|CoordScale=
|ЯндексКартти=
|патшалăх картти=
|регион картти=
|район картти=
|патшалăх карттин пысăкăшĕ=
|регион карттин пысăкăшĕ=
|район карттин пысăкăшĕ=
|шалти пайлану=
|пуçлăх тĕсĕ=Бургомистр
|пуçлăх=
|никĕсленĕ вăхăт=
|пĕрремĕш асăну=
|малтанхи ятсем=
|статус=
|лаптăк=3.5
|ПВ центрĕн çӳллĕшĕ=753
|çӳллĕш тĕсĕ=
|климат=
|официаллă чĕлхе=нимĕç чĕлхи{{!}}нимĕç
|официаллă чĕлхе-ref=
|пурăнан халăх=676
|çырав çулĕ=2006
|йышлăх=
|агломераци=
|наци йышĕ=
|конфесси йышĕ=
|этнохороним=
|вăхăт тăрăхĕ=+1
|DST=пур
|телефон кочĕ=
|почтă индексĕ=3082
|почтă индексĕсем=
|автомобиль кочĕ=BE
|идентификатор тĕсĕ=Субъект хăйтытăмлăхĕн идентификаци кочĕ{{!}}Официаллă код
|цифрăллă идентификатор=0624
|категори Commons-ра=Schlosswil
|сайт=http://www.schlosswil.ch
|сайт чĕлхи=de
|сайт чĕлхи 2=
|сайт чĕлхи 3=
|сайт чĕлхи 4=
|сайт чĕлхи 5=
|add2n=
|add2=
|add3n=
|add3=
}}
'''Шлосвиль''' — ({{lang-de|Schlosswil}}) — [[Швейцари|Швейцарири]] коммуна, [[Берн (кантон)|Берн]] [[Швейцарин администрациллĕ пайланăвĕ|кантонне]] кĕрет. 

[[Конольфинген (тăрăх)|Конольфинген]] тăрăхне кĕрет. 676 çын ([[2006]]) пурăнать. [[Субъект хăйтытăмлăхĕн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] — ''0624''.


== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20190509025416/http://schlosswil.ch/ Официаллă страница]

{{Берн тăрăхĕсем}}
{{Швейцари:Конольфинген тăрăхĕ:Хуласем}}

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Категори:Берн кантонĕн хулисем]]</text>
      <sha1>qa2w9diq3qt18edet1jkkl8ephy4w2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тӳпехыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62610</id>
    <revision>
      <id>879331</id>
      <parentid>861830</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10649" sha1="98wjts9baore62sajvop4rmn7qz5fti" xml:space="preserve">'''Тӳпехыр''' {{lang-en|skyscraper}}) — çынсене пурăнма/ĕçлеме туса хăпартнă хурçă е тимĕр-бетон каркаслă çав тери çӳллĕ [[çурт]]. 

Çаплах калаçура '''капашкар''' сăмахпа та усă курма пулать.

== Пĕрлехи хыпарсем ==

Капашкар çуртăн минималлă çӳллĕшĕ пирки пĕрлехи шухăш çук.АПШ тата Европăра 150 м (500 фут) çӳллĕрех çуртсене тӳпехырсен йышне кĕртеççĕ &lt;ref&gt;[http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244 Skyscrapernews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004141145/http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=1244 |date=2018-10-04 }}&lt;/ref&gt;. ''[[Emporis]]''  рейтингĕпе капашкар 100 метртан çӳллĕрех çурта шутланать&lt;ref&gt;[http://standards.emporis.com/?nav=realestate&amp;lng=3&amp;esn=24419 Определение термина Skyscraper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930040616/http://standards.emporis.com/?nav=realestate&amp;lng=3&amp;esn=24419 |date=2007-09-30 }}. Стандарты Emporis{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, çӳллеш çуртсем вара 35 - 100 метр пулаççĕ)&lt;ref&gt;[http://standards.emporis.com/?nav=realestate&amp;lng=3&amp;esn=18727 Определение термина High-rise building] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923051158/http://www.emporis.com/building/standards/high-rise-building |date=2012-09-23 }}. Стандарты Emporis.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, ''[[SkyscraperCity]]'' йĕркелехĕпе — 200 метртан çӳллĕрехисем&lt;ref&gt;[http://www.skyscrapercity.com/forumdisplay.php?f=1720 Skyscrapers]&lt;/ref&gt;. [[Çӳллĕ çукртсемпе хула хутлăхĕн канашĕ]] палăртнипе, 300 м çӳллĕрех çуртсене питĕ çӳллисем,&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.ctbuh.org/HighRiseInfo/TallestDatabase/Criteria/tabid/446/language/en-US/Default.aspx
 | title       = CTBUH Criteria for Defining and Measuring Tall Buildings
 | accessdate  = 2010-07-09
 | lang        = en
 | description = Критерии [[Совет по высотным зданиям и городской среде|CTBUH]] по классификации высотных зданий
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61AHAcrdO
 | archivedate = 2011-08-24
}}&lt;/ref&gt;, 600 м çӳллĕреххисене — «мега-çӳллисем» теççĕ({{lang-en|megatall}})&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.ctbuh.org/TallBuildings/HeightStatistics/BuildingsinNumbers/TheTallest20in2020/tabid/2926/language/en-US/Default.aspx
 | title       = The Tallest 20 in 2020: Entering the Era of the Megatall
 | accessdate  = 
 | lang        = en
 | description = [[Совет по высотным зданиям и городской среде|CTBUH]]
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/68cxif22s
 | archivedate = 2012-06-23
}}&lt;/ref&gt;.

== Пĕрремĕш тӳпехырсем ==
[[File:Bolognatowers1767.jpg|220px|thumb|Болонья турулĕсем. Итали, XII ĕмĕр.]]
[[File:Shibam Wadi Hadhramaut Yemen.jpg|220px|thumb|[[Шибам]] — [[йемен]]сен нумай этажлă хула (XVI ĕмĕр)]]
[[File:Home Insurance Building.JPG|180px|thumb|left|''[[Home Insurance Building]]'' — пĕрремĕш тӳпехыр (1885 çул)]]
Этемлĕхĕн унченхи кун-çулĕнче нумай этажлă çуртсене тата хуласене те (тĕслĕхрен, [[Шибам]] [[Йемен]]ре) тунă, пĕрремĕш тӳпехырне  [[1885]] çулта [[Чикаго]]ра [[1931]] çулчен ларнă  Шанăçлăх компани (''[[Home Insurance Building]]'') хăпартнă. Чи малтанах унăн 10 этаж тат çӳллĕшĕ 42 м пулнă; каярах, [[1891]] çулта, тепĕр 2 этажа хăпартнă, çурт çӳллĕшĕ 54,9 м çити ӳснĕ. Проект авторĕ — американ архитекторĕ [[Дженни Уильям Ле Барон|Уильям Ле Барон Дженни]] —  çурт-йĕр тăвамĕнче çĕнĕ новатор технологипе усă курнă, ун чухне пĕрремĕш ăстрăм йăтакан каркаса кĕртнĕ.

Йăлана май, йăтакан конструкци рольне тулаш хӳмисем пурнăçланă. [[Хурçă]]н [[çирĕплĕх]]ĕ чи пахаллă [[бетон]]ран тата [[çутçанталăк чулĕ|чулран]] е [[кирпĕч]]рен хăпартнă хӳминчен 50 хут пысăкрах пулнине шута илсе, çуртсен тулаш тата шалти хӳмисене  металл каркасĕ çине лартма тытăннă. Йăтакан  каркаса пула çурт йывăрлăхне виççĕмĕш пайĕ таран çăмăллатнă.

Архитектор пĕтĕмпех тĕрекkлетекен урăх конструкцисене улăштарман, çавăнпа та çуртăн хыçалти хӳмине тата гранит колоннисене хăварнă.

1958 ҫулта людвигӑн паллӑ архитекторӗн проекчӗ тӑрӑх Нью-Йоркра Небоскреб Сигрем-билдинг туса лартнӑ. Унӑн архитектуринче &quot;стенасем&quot; принциппа усӑ курнӑ: ҫуртӑн тӗпӗ тимӗр-бетон конструкцисенчен &quot;скелет&quot;, кантӑклӑ стенасемпе фасадӑсем ҫак скелет ҫине ҫакӑнса тӑнӑ пек туйӑннӑ. Ҫак лаконически-кубикла тата пӗтӗмпех кантӑкланӑ небоскреб &quot;мода саккунҫи&quot; пулса тӑчӗ, 1960-мӗшпе 1970-мӗш ҫулсенчи кая юлнӑ нумай ҫуртсемшӗн прототип пулса тӑчӗ.&lt;ref&gt;[https://www.alphaplatforms.com/changing-skyscraper-windows/ Replacing windows in a skyscraper]&lt;/ref&gt;

Небоскребсен архитектура сӑнарӗсен туртӑмӗсем вӑхӑтран вӑхӑта улшӑнса пыраҫҫӗ. Вӗсенчен пӗрремӗшӗсем кубикла формӑллӑ пулсан, часах картлашкаллӑ башньӑсем &quot;модӑллӑ&quot; пулса тӑчӗҫ. 1960-мӗш тӗле каллех ахаль параллелепипедсем евӗрлӗ небоскрубсем сарӑлчӗҫ, вӗсем часах &quot;кантӑкпа бетонран&quot; мар, пуринчен ытла кантӑклӑ пулса тӑчӗҫ.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
31-January-2004-Taipei101-Complete.jpg|[[Тайбэй 101]]
SWFC Jul08.jpg|[[Шанхайри пĕтĕм тĕнчери финансă центрĕ]]
Petronas Panorama II.jpg|[[Петронас турулĕсем]]. Куала-Лумпур.
Rotterdam WTC.JPG|{{Iw|Beurs-World Trade Center|Биржа-ПСЦ||Beurs-World Trade Center}}.  Роттердам
30-St-Mary-Axe.jpg|Лондонри [[Мэри-Экс тӳпехырĕ]]
UN building.jpg|[[ПНО штаб-хваттерĕ]]. Нью-Йорк.
Millennium tower vienna sun.jpg|[[Millennium Tower (Вена)|«Миллениум» турулĕ]], Вена.
Jin Mao Tower.jpg|[[Цзинь Мао]], Шанхай.
Woolworth Building.NY.jpg|[[Вулворт-билдинг]]
Scyscraper named Iron.jpg|[[Флэтайрон-билдинг]]
NewYorkSkyline.jpg|Анат [[Манхэттен]], Нью-Йорк.
Hazy Lujiazui - PuDong, Shanghai.jpg|Çĕрлехи [[Шанхай]] центрĕ.
Singapore skyline February 2012.JPG|[[Сингапур]] гаванĕ.
Frankfurt Obermainbrücke.jpg|[[Франкфурт-Майн-çинчи]]
FB Warszawa panorama.jpg|[[Варшава]] центрĕ.
Toronto Downtown Core at Night.jpg|Çĕрлехи [[Торонто]].
Sydney (Australia) cityscape at dusk.jpg|[[Сидней]], Австрали.
IBC Moscow, Mar2015.jpg|[[Мускав]], РФ
&lt;/gallery&gt;

{{Панорама|Hong Kong Skyline Panorama -_Dec_2008.jpg|1024px|''[[Гонконг]] панорами''}}

== Çавăн пекех ==
* [[Капашкар-индекс]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.newizv.ru/news/2008-02-15/84646/ Высокая мода. Почему Россия переживает бум на небоскрёбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220005423/http://www.newizv.ru/news/2008-02-15/84646/ |date=2008-02-20 }} «Новые известия» 15.02.2007
* [[Skyscraperpage]] — [http://skyscraperpage.com/ Всемирный сайт о небоскрёбах и других высотных сооружениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201217232955/http://skyscraperpage.com/ |date=2020-12-17 }}
* [http://science.howstuffworks.com/skyscraper.htm Как устроены небоскрёбы?]{{ref-en}}
* [http://www.emporis.com/en/bu/ База данных о высотных зданиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806133414/http://www.emporis.com/en/bu/ |date=2011-08-06 }}{{ref-en}}
* [http://skyscraper.org/ Виртуальный музей небоскрёбов]{{ref-en}}
* [http://www.ctbuh.org/ Совет по высотным зданиям и городской среде]{{ref-en}}
* [http://unmask.ru/photo/ Фотографии небоскрёбов Москвы и небоскрёбов мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410201813/http://unmask.ru/photo/ |date=2012-04-10 }}{{ref-ru}}
* [[SkyscraperCity]] — [http://www.skyscrapercity.com/ международный форум, посвящённый небоскрёбам и градостроительству]{{ref-en}} [http://www.skyscrapercity.com/forumdisplay.php?f=345 с русским разделом]{{ref-ru}}
* [http://www.rian.ru/kaleidoscope/20080504/106504888.html Самые «высокие» города мира. ИНФОграфика]
* [http://www.zdanija.ru/skyscraper/ zdanija.ru фотографии и описание небоскрёбов мира] {{Ĕçлемен каçă|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.free-writer.ru/pages/bangkok-neboskreb.html Самый высокий заброшенный небоскрёб в мире]


[[Категори:Капашкарсем| ]]</text>
      <sha1>98wjts9baore62sajvop4rmn7qz5fti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямпулат (Тури Услон районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66569</id>
    <revision>
      <id>879500</id>
      <parentid>878532</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7244" sha1="0qz3yi5odeeqkzzcn6ogk4ldf7i8ayd" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Ямпулат 
 |тăван çĕлĕк              = Ямбулатово
 |герб                     = Coat of arms of Tatarstan.svg
 |ялав                     = Flag of Tatarstan.svg
  |lat_deg =55.492380 |lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg =48.774271 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Тутарстан
 |регион тапăлра           = Тутарстан 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Тури Услон районĕ
 |район тапăлра            = Тури Услон районĕ{{!}}Тури Услон
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Ямпулат ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Ямпулат ял тăрăхĕ{{!}}Ямпулат
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 1904
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = 
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           = 108 
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2010
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = вырăссем, чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = 
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 422587
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 84379  
 |автомобиль кочĕ          = 16, 116 
 |цифрăллă идентификатор   = 92220000070
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ямпулат''' — [[Тутарстан]]ăн [[Тури Услон районĕ]]нчи [[ял]]. Хальхи вăхăтра Крестниково ялĕпе пĕрлешсе кайнă.

3 км ĕрлĕ Çыр (КАЗЫЛЪЯРЫ) чăваш ялĕ вырнаçнă.

Ялта &quot;Заря&quot; агрофирма, пуçламăш шкул, вулавăш, культура çурчĕ пур.

== Кунçул ==
[[1904]]-мĕш çулта хальхи Чăваш Республикин [[Вăрмар районĕ]]нчи Ямпулат ялĕ çыннисем ялĕпех Крестниково вырăс ялĕ çумне куçса кайнă &lt;ref&gt;[ http://uslon-cbs.ru/index.php/2012-05-30-09-30-19] &lt;/ref&gt;

Хальхи вăхăтра хайхи Вăрмар районĕнче &quot;Ямпулат&quot; текен ял чăнах та çук. Анчах та кÿршĕлле [[Тăвай районĕ]]нче [[Анаткас Тушкил]] (вырăсла — &quot;Ямбулатово&quot;) пур. Вăл пĕр вăхăт Вăрмар районĕнче шутланнă.  Çавна май кунта çăлкуçсене çĕнĕрен тĕпчес шухăш та çуралать.

1920-мĕш çулччен [[Хусан кĕперни]]н [[Сĕве уесĕ]]н Иваново вулăсне кенĕ, 1920-мĕш çултан ТАССР Сĕве кантонне кĕрет. 14.2.1927  хыççăн Теньково районне, 20.10.1931 хыççăн [[Тури Услон районĕ|Тури Услон районне]], 10.2.1935 хыççăн Теньково районне, 16.7.1958 Тури Услон районне, 1.2.1963 хыççан Зеленодольск районне, 12.1.1965 хыççăн Тури Услон районне кĕрет.&lt;ref&gt;[http://www.ite.antat.ru/articles/punkt_ya/ya_025.shtml Тутар энциклопедин институчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024232341/http://www.ite.antat.ru/articles/punkt_ya/ya_025.shtml |date=2018-10-24 }}&lt;/ref&gt;

==Халăх йышĕ==
Пурăнан халăх 2002 мĕш çулхи çыравпа вырăссем - 61%, чăвашсем - 37%.

Халăх шучĕ: 1908 - 173, 1920 - 161, 1938 - 170, 1949 - 122, 1958 - 131, 1970 - 135, 1979 - 151, 1989 - 154, 2002 - 129 çын. 

Çапла вара хальхи вăхăтра ялта ытларах [[чăвашсем]] мар, [[вырăссем]] пурăннă пек пулса тухать. Мĕнпе çыхăннă-ха ку? Чăн малтанах юнашарти [[Крестниково (Тури Услон районĕ)|Крестниково]] вырăс ялне '''Ямпулатпа''' пĕрлештернине асăнмалла. Çапла вара паянхи кун çав Крестниково вырăсĕсем те Ямпулат çыннисем пекех шутланса тăраççĕ.
== Паллă çынсем, ытти харкамлăхсем ==
* [[Коновалов Семён Васильевич]] - [[Совет Союзĕн Паттăрĕ]], &quot;Несокрушимый&quot; кинофильмри тĕп персонажăн прототипĕ.
* Укатеров Григорий Николаевич (22.04.1922 çур.)&lt;ref&gt;[http://tatfrontu.ru/person/ukaderov-grigoriy-nikolaevich Укадеров Григорий Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518124346/http://tatfrontu.ru/person/ukaderov-grigoriy-nikolaevich |date=2019-05-18 }}&lt;/ref&gt;
* Укадеров Григорий Николаевич (1915 çур.)
* Укадеров Илья Кондратевич (1913 çур.)
* Укадерова Елиферия Николаевна (1926 çур.)&lt;ref&gt;[http://vuslon.ru/index.php/news/obschestvo/lyudi-verhneuslonskogo-rayona-dolgozhitel-iz-yambu Люди Верхнеуслонского района. Долгожитель из Ямбулатова Елиферия Укадерова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518124346/http://vuslon.ru/index.php/news/obschestvo/lyudi-verhneuslonskogo-rayona-dolgozhitel-iz-yambu |date=2019-05-18 }}&lt;/ref&gt; 
* Укадеров Валерий Григорьевич — фермер&lt;ref&gt;[http://www.list-org.com/company/8687000 ФЕРМЕРСКОЕ ХОЗЯЙСТВО &quot;ТРУЖЕНИК&quot; ПРЕДПРИНИМАТЕЛЯ УКАДЕРОВА ВАЛЕРИЯ ГРИГОРЬЕВИЧА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518124337/http://www.list-org.com/company/8687000 |date=2019-05-18 }}&lt;/ref&gt;

== Вуламалли ==
*Верхний Услон: край родной, навек любимый...:научно-популярное издание / Под ред.Л.Г. Абрамова.- Казань: По городам и весям, 2001,- 362 с.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}
{{Тури Услон районĕ}}

[[Категори:Тутарстан]]
[[Категори:Тутарстанри Тури Услон районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>0qz3yi5odeeqkzzcn6ogk4ldf7i8ayd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шăнасем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70580</id>
    <revision>
      <id>879440</id>
      <parentid>802985</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4648" sha1="eqcyiapteestaqk6zhvbmufzvyb4o42" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Шăнасем
| image file = Musca.domestica.female.jpg
| image descr = Килти шăна (Musca domestica)
| regnum = Чĕрчунсем
| phylum = 
| subphylum = [[Ултă ураллисем]]
| classis = [[Хурт-кăпшанкă|Кăпшанкăсем]]
| subclassis = [[Çунатлă кăпшанкăсем]]
| infraclassis = 
| superordo = 
| ordo = [[Икçунатлисем]]
| subordo = Кĕске мăйăхлисем
| infraordo = 
| familia = 
| subfamilia = '''Шăнасем'''
| latin = {{Category:Brachycera}}
| section name = 
| section text = 
| commons = Category:Brachycera
| wikispecies = Category:Brachycera
| ncbi = 
| itis = 
}}             

'''Шăнасем''' — икĕ çунатлисен {{lang-lat|Diptera}} ушкăнне кĕрекен хурт-кăпшанкăсем. 
Чи малтанах пур икĕ çунатлă хурт-кăпшанкăсене, ([[вăрăмтунасем|вăрăмтунасене]] те), шăнасен шутне кĕртнĕ. Икĕ çунатлисене тĕпчесе пĕлнĕ май
шăнасен вырăнĕ систематикара улшăнсах тăнă. 

Пуçĕ çинче кăткăс калăпăшлă куçĕсем, кĕске кăна виçĕ пайлă мăйăхсем тата çулакан, чиксе е касса ĕмекен çăвар органĕсем вырнаçнă.

Шăнасем тĕрлĕ апат (çын апачĕ е каяшĕ; йăлмакаллă ÿтрен тухакан шыв, экскрементсем, çынăн е чĕрчунăн юнĕ; ÿсен-тăран шĕвекĕ) çисе пурăннипе уйрăлса тăраççĕ. Хăшпĕр тĕсĕсем ÿссе çитсен апат çимеççĕ те.
Шăнасем тискер çутçанталăкрисем тата синантроплисем, экологилле çын пурăнакан вырăнта пурăнаканнисем пур.
Синантроплă шăнасем çынпа килти выльăх сывлăхĕшĕн хăрушлă.

Шăнасем ÿнерте тата [[фольклор]]та тĕл пулаççĕ: юмахсемпе халапсен, юптарусен, фильмсен пайташĕсем пулса тăраççĕ. 
Шăнасене тĕрлĕ фразеологизмсем халалланă.

== Вуламалли ==
*Мухи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Горностаев Г. Н. Насекомые СССР. М. Мысль. 1970. 372 с.
*Дербенева-Ухова В. П. Синантропные мухи // В кн.: Руководство по медицинской энтомологии. М.: Медицина, 1974, С.176-203.
*Захваткин Ю. А. Курс общей энтомологии. М. Колос, 2001.
*Кривошеина Н. П., Кривошеина М. Г. Определитель двукрылых насекомых подотряда Brachycera-Orthorrhapha по личинкам. М.: Товарищество научных изданий КМК. 2015. 384 c.
*Родендорф Б. Б. Система и филогенез двукрылых//Систематика и эволюция двукрылых насекомых. Л: ЗИН АН СССР. 1977. С.81-88.
*Зимин Л. С., Эльберг К. Ю. Сем. Muscidae — настоящие мухи // Определитель насекомых Европейской части СССР в пяти томах. Т. V. Двукрылые, блохи. Ч. 2. / Под общ. ред. чл.-корр. АН СССР Г. Я. Бей-Биенко. Л.: Наука, 1970. С. 511—595.
*Нарчук Э. П. Определитель семейств двукрылых насекомых (INSECTA: DIPTERA) фауны России и сопредельных стран (с кратким обзором семейств мировой фауны)// Труды Зоологического института РАН, Том 294, С-Пб, 2003. С.1 — 250.

== Каçăсем ==
*[https://web.archive.org/web/20111105045350/http://www.nature-archive.ru/insects/mukha.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105045350/https://web.archive.org/web/20111105045350/http://www.nature-archive.ru/insects/mukha.php |date=2011-11-05 }} Био-энциклопедия]{{v|2012|01|09}}

[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]
[[Категори:Икçунатлисем]]
[[Категори:Паразитологи]]</text>
      <sha1>eqcyiapteestaqk6zhvbmufzvyb4o42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хурăн пуçлă çĕлен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70619</id>
    <revision>
      <id>879381</id>
      <parentid>844283</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1505" sha1="a8acj3nx7apg7i0akx1z3p91tkgbph9" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Animaux venimeux et venins- la fonction venimeuse chez tous les animaux (Pl. V) (7461653070).jpg|мини|справа|350 px|Хурăн пуçлă çĕлен]]
'''Хурăн пуçлă çĕлен ''', е '''ахаль хурăн пуçлă çĕлен''' ({{lang-lat|Natrix natrix}}) — Европапа Азире чи анлă сарăлнă сиенсĕр [[çĕленсем|çĕлен]], наркăмăшлă мар.
''Хурăн пуçлă çĕлен евĕрлисен'' шутне кĕрет.

== Вуламалли ==
* Акимушкин И. Ужеобразные // Энциклопедия для детей. Биология. — 2-е изд. — М.: Аванта +, 1995. — С. 436—437. — ISBN 5-86529-012-6.
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20211130190445/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Reptiles/65.html Позвоночные животные России: Обыкновенный уж]
* [https://web.archive.org/web/20250810065342/https://herpeto-volga.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=74&amp;Itemid=75 Герпетофауна Волжского бассейна: Обыкновенный уж]
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6730/ Самый добрый змей. Вокруг света №6 (2825) | Июнь 2009]
 
[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]
[[Категори:Çĕленсем]]
[[Категори:Чăн хурăн пуçлă çĕленсем]]
[[Хура çĕлен]]</text>
      <sha1>a8acj3nx7apg7i0akx1z3p91tkgbph9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Штурмин Геннадий Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70854</id>
    <revision>
      <id>879459</id>
      <parentid>832310</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7129" sha1="jfe2wykxqrhsie0ux5chuzx6ciu7lp2" xml:space="preserve">{{Çыравçă
 |Ят                 = Геннадий Штурмин
 |Ӳкерчĕк            = Gennady Sturmin.jpg
 |Çуралнă чухнехи ят = Штурмин Геннадий Владимирович
 |Çуралнă вăхăт      = [[1950]], [[çĕртме, 4]] 
 |Çуралнă вырăн      = [[Çăрттанлă (ял)|Çăрттанлă]] ялĕ, [[Çăрттанлă районĕ]], {{ÇВ|Пенза облаçĕ|Пенза облаçĕнче}}, [[РСФСР]])
 |Вилнĕ вăхăт        = [[2023]], [[нарăс, 3]]
 |Вилнĕ вырăн        = Кузнецки хули
 |Ĕçлев тĕсĕ         = Литература, журналистика
 |Гражданлăх         = {{USSR}} [[СССР]] {{RUS}}
 |Хастар çулсем      =
 |Жанр               = роман,калав, сăвă, публицистика
 |Тĕлĕ               =
 |Ĕçсен чĕлхи        =  [[вырăс чĕлхи|вырăс]]
 |Викимпар           =
 |Викивулаваш        =
 |Чыславсем          = М.Ю.Лермонтов ячĕллĕ Раççей шайĕнчи преми лауреачĕ, икĕ хутчен ([[2001]], [[2017]])
}}
{{Пĕр хушаматлисем|Штурмин}}

'''Штурмин Геннадий Владимирович''', ([[1950]] çул, [[çĕртме, 4]], [[Пенза облаçĕ]], [[Çăрттанлă районĕ]], [[Çăрттанлă (ял)|Çăрттанлă]] [[ял]]ĕ — февралĕн 2-мĕшĕ, [[2023]]-мĕш çул,  Кузнецки хули) — чăвашран тухнă вырăс çыравçи (прозаçă тата поэт), журналисчĕ.

СССР Çыравçăсен Пĕрлĕхен пайташĕ ([[1988]]-мĕш çултанпа). СССР Журналисчĕсен Пĕрлĕхĕн пайташĕ ([[1975]]-мĕш çултанпа). 

==Кунçул==
Биографисен Пысăк энциклопедийĕнчен&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/120734/Штурмин Штурмин, Геннадий Владимирович .] — Биографисен пысăк энциклопедийĕ, 2009.&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|Род. в с. Неверкино Пензенской обл. в семье служащих. Окончил МГУ (1979). Был членом КПСС (с 1970), член КП РФ (с 1991). Работал лаборантом в школе (1967—69), корреспондентом многотиражной газ. &quot;За отличную обувь&quot; (1973—76), инструктором Кузнецкого горкома КПСС (1976— 84). Начальник Кузнецкого участка &quot;Роспечать&quot; (с 1984).}} 
{{Цитата вĕçĕ}}
[[1998]]-мĕш çултанпа &quot;Кузнецкий рабочий&quot; хаçатăн тишкерÿçи.

Тата тепĕр тĕлте ак çапла çырнă&lt;ref&gt;[https://fantlab.ru/blogarticle43283 Лаборатория  Фантастики.]&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|vokula Ссылка на сообщение30 мая 2016 г. 23:27 цитировать
Ещё «спасибо«!
ШТУРМИН Геннадий 
  Журналист и писатель Геннадий Владимирович ШТУРМИН родился 4 июля 1950 года в с. Неверкино (Пензенской области), чуваш по национальности. После школы был учителем пения и рисования в сельской школе (1967-1969). Затем служил в СА (1969-1971). С 1973-го работал в газете, был инструктором ГК КПСС, нач. участка «Роспечати» (в 80-е годы), обозревателем газеты (в 90-е). Окончил в 1979 году журфак МГУ, член СЖ (1975). Первое стихотворение опубликовал в 14 лет. С 1984 года выпустил несколько книг прозы, член СП (1988). Автор «фант. повести» «Пороша» (1991).}}
{{Цитата вĕçĕ}}
Хальхи вăхăтра Пенза облаçĕнчи Кузнецк хулинче пурăнать. &quot;Сура&quot; журналта пичетленет. Кузнецк хулинче ачасен пултарулах çуртĕнче ĕçлет&lt;ref&gt;[http://cdt-kuznechk.ucoz.ru/index/zhurnalistika/0-48 Центр детского творчества г. Кузнецка Пензенской области. Журналистика.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cdt-kuznechk.ucoz.ru/index/sotrudniki/0-36 Центр детского творчества г. Кузнецка Пензенской области. Сотрудники.]&lt;/ref&gt;.

== Çавăн пекех ==
* [[Пенза облаçĕнчи чăваш ялĕсем]].
== Çырав ĕçĕнчи ăстăвăмĕсем ==
* Каждый день — понедельник. Повесть. Саратов, 1984;
* На деревню к дедушке. Повести и рассказы. Саратов, Приволжское изд-во, 1987;
* Високосный час. Романы, повесть. Саратов, Приволжское изд-во, 1991;
* Дикое поле. Роман. Кн. 1. Кузнецк, 1999. 
== Чыславсем ==
* &quot;Çарти усăлăхшăн&quot; медаль ([[1971]]).
* Раççей çыравçисен пĕрлĕхĕпе Пенза облаç администрацийĕ 1997-мĕш çулта Раççей шайĕнче йĕркеленĕ М.Ю.Лермонтов ячĕллĕ премийĕн икĕ хут лауреачĕ ([[2001]], [[2017]]).
* Кузнецк хулин ятарлă Хисеп палăртавне тивĕçнĕ&lt;ref&gt;[http://kuznetsk-city.ru/?page=grassam Кузнечане, награжденные Знаком отличия &quot;За заслуги перед городом Кузнецком&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Вуламалли ==
* Алексин В.Н. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=5254 Штурмин Геннадий Владимирович ] — Электронла чăваш энциклопедири статья.
* Горланов Г.Е. [http://94.25.70.110/encyc/article.php?id=2767 Штурмин Геннадий Владимирович]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} —  Электронла Пенза энциклопедийĕнчи статья.
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20191021020841/http://vkuznecke.ru/novosti-goroda/v-kmk-proshla-vstrecha-s-pisatelem-genna.html В КМК прошла встреча с писателем Геннадием Владимировичем Штурминым.]
[[Категори:Сăвăçсем, алфавитпа]]
[[Категори:Чăваш тĕнчипе çыхăннă вырăс çыравçисем]]
[[Категори:Раççей сăвăçисем]]</text>
      <sha1>jfe2wykxqrhsie0ux5chuzx6ciu7lp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шмидт Карл Патерсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71352</id>
    <revision>
      <id>879458</id>
      <parentid>855624</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2668" sha1="a503wljt6l5ukcz0o73chxtwj1xna9e" xml:space="preserve">'''Карл Патерсон Шмидт''', ({{lang-en|Karl Patterson Schmidt}} — 1890 çулхи 19 çĕртме, Лейк-Форест, Иллинойс  — 1957 çулхи 26 авăн, Чикаго) — американ [[герпетологи|герпетологĕ]], зоологи таксонĕсен авторĕ.
 
== Кун-çулĕ ==
Шмидт 1957 çулта çамрăк [[бумсланг]], ({{lang-la|Dispholidus typus}}) çĕлене хăйне юри сăхтарнипе вилсе кайнă. Кăна вăл 
наука тишкерĕвĕ валли тунă, тухтăрсен пулăшавне илме те килĕшмен, хăйне мĕнле туйнине виличчен пекех çырса пынă.

== Ĕçĕ-хĕлĕ ==

== Каçăсем ==
* [https://archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22Schmidt%2C%20Karl%20Patterson%22%20OR%20subject%3A%22Schmidt%2C%20Karl%20P%2E%22%20OR%20subject%3A%22Schmidt%2C%20K%2E%20P%2E%22%20OR%20subject%3A%22Karl%20Patterson%20Schmidt%22%20OR%20subject%3A%22Karl%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20subject%3A%22K%2E%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20creator%3A%22Karl%20Patterson%20Schmidt%22%20OR%20creator%3A%22Karl%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20creator%3A%22K%2E%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20creator%3A%22K%2E%20Patterson%20Schmidt%22%20OR%20creator%3A%22Schmidt%2C%20Karl%20Patterson%22%20OR%20creator%3A%22Schmidt%2C%20Karl%20P%2E%22%20OR%20creator%3A%22Schmidt%2C%20K%2E%20P%2E%22%20OR%20creator%3A%22Schmidt%2C%20K%2E%20Patterson%22%20OR%20title%3A%22Karl%20Patterson%20Schmidt%22%20OR%20title%3A%22Karl%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20title%3A%22K%2E%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20description%3A%22Karl%20Patterson%20Schmidt%22%20OR%20description%3A%22Karl%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20description%3A%22K%2E%20P%2E%20Schmidt%22%20OR%20description%3A%22Schmidt%2C%20Karl%20Patterson%22%20OR%20description%3A%22Schmidt%2C%20Karl%20P%2E%22%29%20OR%20%28%221890-1957%22%20AND%20Schmidt%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 Works by or about Karl Patterson Schmidt at Internet Archive — Работы и биография Карла Патерсона Шмидта в Интернет-архиве]
* [http://www.wku.edu/~smithch/chronob/SCHM1890.htm Chrono-Biographical Sketch: Karl P. Schmidt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015005554/http://www.wku.edu/~smithch/chronob/SCHM1890.htm |date=2009-10-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20190721023614/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/karl-p-schmidt/ Karl Patterson Schmidt Guggenheim Fellows Listing]

[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]]
[[Категори:Ăсчахсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>a503wljt6l5ukcz0o73chxtwj1xna9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрату сăмсахĕ (юрă)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71461</id>
    <revision>
      <id>879488</id>
      <parentid>870635</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7607" sha1="cw8t37raox4qeyb4wi80r69j3bqw3bq" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Юрату сăмсахĕ (пĕлтерĕшсем)}}
{{Юрă
  |Ячĕ          = Юрату сăмсахĕ
  |Хуплашка     = 
  |Шăрантаракан = [[Валентина Матвеева]]
  |Альбом       = 
  |Кăларнă      = 
  |Çырнă        =  [[1970]]-мĕш çулсен иккĕмĕш çурри
  |Жанр         =  лирикăлла [[юрă]]
  |Вăрăхлăх     = 
  |Лейбл        = 
  |Автор        = сăввин авторĕ те, кĕввин авторĕ те халлĕхе паллă мар
  |Продюсер     = 
  |Унченхи      = 
  |Номер1       = 
  |Номер2       = 
  |Çитесси      = 
  |Номер3       = 
}}
[[File:Бюст поэта К. Иванова (Чебоксары).jpg|thumb|300px|right|Юрату сăмсахĕнчи К.Иванов бюсчĕ]]
'''Юрату сăмсахĕ''' —  [[1970]]-мĕш çулсен иккĕмĕш çурринче сарăлнă лирикăлла [[юрă]]. Юрра шăрантарса чăн малтан халăх умне кăлараканĕ [[Валентина Матвеева]] пулнă пулас. Ытти [[автор]]сем кам пулнине çак статьяна çыракансем  халлĕхе тупса палартайман-ха. Кĕввине çыраканĕ, хăшпĕр хыпарсем тăрăх&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/stepanov-ilja-romanovich/ Деятели культуры и искусства : Артисты и музыканты : Степанов Илья Романович Деятели культуры и искусства : Артисты и музыканты : Степанов Илья Романович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127112742/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/stepanov-ilja-romanovich/ |date=2017-11-27 }}&lt;/ref&gt;, [[Степанов Илья Романович|Илья Степанов]] [[композитор]] ([[1941]]-[[2016]]).   Ку [[хайлав]]а çав ятлах тата каярахпа сарăлнă ытти çавăн пек юрăсемпе пăтраштармалла мар&lt;ref&gt;Сăмахран, ак çакăнпа ан пăтраштарăр: [https://www.youtube.com/watch?v=zTfFu344yZE Алексей Чукмага. Юрату сăмсахĕ.] — Опубликовано: 11 мая 2015 г.&lt;/ref&gt;.

Юррăн сăввине çыраканĕ [[Карай Николай Дмитриевич|Николай Карай]]&lt;ref&gt;Таисия Ташней. [https://chuvash.org/news/42975.html Персона: Илья Степанов композитора сума суса пуҫтарӑннӑ]&lt;/ref&gt; (15.04.1942-09.09.2016)&lt;ref&gt;[https://litkarta.nbchr.ru/cgi-bin/irbis64r_plus/cgiirbis_64_ft.exe?Z21ID=GUEST&amp;LNG=rus&amp;I21DBN=KZD&amp;P21DBN=KZD&amp;S21STN=1&amp;S21FMT=lk_biogr&amp;C21COM=S&amp;S21SRW=PERS&amp;S21CNR=1000&amp;S21P03=I=&amp;S21STR=-386780 Дмитриев (Карай) Николай Дмитриевич] — Литературная карта Чувашии.&lt;/ref&gt;. 
== Юррăн кунçулĕ ==
Интернетра ак мĕнле хыпар пĕлме пулать&lt;ref&gt;[http://music.chuvashi.info/shankarav-kurake-2.html Чăваш эстради. Шăнкрав курăкĕ.]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518185810/http://music.chuvashi.info/shankarav-kurake-2.html |date=2017-05-18}} (комментарисене пăхăр)&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|44. валера пишет: 
 22 сентября 2011 в 19:56 
ответить

эта песня старая я помню как пела эту песню может быть и самая первая девушка из деревни Яманаки Красноамейского района со школьным ансамблем из Красноармейской средней школы и мы все просто говоря по нынешнему и стар и млад просто оболдевали и было это в конце семидесятых и звали эту прекрасную девушку ВАЛЕНТИНА МАТВЕЕВА}} &lt;Куçару:  &lt;small&gt;44. валера çырать: сентябрь, 22, 2011, 19:56 хуравламалла
&lt;/small&gt; ку юрă кивĕскер эп астăвап мĕнле ку юрра юрланă тен Трак районĕчи Яманакри чи пĕрремĕш хĕр  шкул ансамблĕпе Трак вăтам шкулĕнчен вара ансаттăн каласан ватти-вĕтти пурте киленеттĕмĕр  пулнă ку 70-мĕш çулсен вĕçĕнче хайхи чипер хĕре ВАЛЕНТИНА МАТВЕЕВА тетчĕç&gt;
{{цитата вĕçĕ}}
Илсе кăтртнă тĕслĕхре [[Шăнкрав курăкĕ (юрă)|&quot;Шăнкрав курăкĕ&quot; юрă]] пирки [[сăмах]] пырать-ха. Анчах та '''&quot;Юрату сăмасахĕ&quot; юрă''' та унпа пĕр вăхăталлах халăх хушшинче сарăлнă, çут тĕнчене кăлараканĕсем те пĕр çынсемех пулнă пулмалла. 

Хальхи вăхăтра Интернетра «Юрату сăмсахĕ» юрра Ольга Прокопьева юрлани пур (видео мар, аудио, мр3 формат)
== Юррăн сăвви пирки ==
{{Цитата пуçламăшĕ}}
&lt;poem&gt;
{{columns-list|2|
Кăтра ешĕл тумлă Юрату сăмсахĕ 
Капăрлатать Атăл хĕррине.
Юрату сăмсахĕ, юрату ахахĕ
Хускатмасть-ши камăн чĕрине.

Çутă çăлтăр акнă анлă Атăл каçĕ
Юрату сăмсахĕн ытамне.
Каччăсем çут çăлтăр ăмăртса пухаççĕ
Парнелеççĕ чун савнисене.

Чун-чĕре çуначĕ — юханшыв хăвачĕ.
Иксĕлми пуласлăх сăнсенче.
Пĕр-пĕрне савмашкăн чăн сăмах параççĕ
Çамрăксем ват Атăл хĕрринче.

Кăтра ешĕл тумлă Юрату сăмсахĕ
Капăрлатать Атăл хĕррине.
Юрату сăмсахĕ, юрату ахахĕ, 
Юрату пиллет чĕресене.
}}
&lt;/poem&gt;
{{Цитата вĕçĕ}}

[[File:Blue sky, white-gray clouds.JPG|thumb|Янкăр кăвак пĕлĕт]]

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [http://music.chuvashi.info/shankarav-kurake.html Шăнкрав курăкĕ. Валентина Никанорова юрлать.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216160708/http://music.chuvashi.info/shankarav-kurake.html |date=2017-02-16 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=LUcvEePa5X4 Юрий Сергеевпа Евгений Григорьев - Шăнкрав курăкĕ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=A1lSu_lWNUo &quot;шанкрав кураке&quot;. чувашская песня Опубликовано: 27 окт. 2016 г. 27 10 2016, чебоксары, ансамбль &quot;сявал&quot;]
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
*[https://web.archive.org/web/20251209215125/https://mp3cc.biz/m/5157696-olga-prokopeva/ все песни от: Ольга Прокопьева]
[[Категори:Чăваш культури]]
[[Категори:Чăваш мусăкĕ]]
[[Категори:Чăваш юррисем]]</text>
      <sha1>cw8t37raox4qeyb4wi80r69j3bqw3bq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хура пуçлă чечен кайăк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71494</id>
    <revision>
      <id>879383</id>
      <parentid>768374</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1206" sha1="jvh1gd88c7qnd7tm1h6pfi4p36va2t2" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:A history of British birds - by the Rev. F. O. Morris (1862) (14749289861).jpg|мини|справа|250px|Хура пуçлă чечен кайăкĕ]]
[[File:Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.150.31.jpg|thumb|''Cuculus canorus bangsi'' + ''Sylvia atricapilla'']]
'''Хура пуçлă чечен кайăкĕ''' ({{lang-la|Sylvia atricapilla}}) — [[Чечен кайăк йышшисем|чечен кайăк йышшисен]] ({{lang-la|Sylviidae}}) вĕçен кайăкĕ.

== Вуламалли ==
* Жизнь животных: В 6 т. Т. 5: Птицы / под ред. Гладкова Н. А., Михеева А. В. — М.: Просвещение, 1970. — 675 с.
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20250605202303/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/543.html Позвоночные животные России: Черноголовая славка]

[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]
[[Категори:Евразин вĕçен кайăкĕсем]]</text>
      <sha1>jvh1gd88c7qnd7tm1h6pfi4p36va2t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шереметьево (Чулхула облаçĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71507</id>
    <revision>
      <id>879454</id>
      <parentid>785226</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11394" sha1="5bpg8spbt00peh6lpzp9mj8yfd2743f" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Шереметьево (пĕлтерĕшсем)}}
{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Шереметьево
 |тăван çĕлĕк              = Шереметьево
 |герб                     = Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg
 |ялав                     = Flag of Nizhny Novgorod Region.svg
  |lat_deg = 56.085314|lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = 45.965625|lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăккăшĕ = 
 |район карттин пысăккăшĕ  = 
 |регион                   = Чулхула облаçĕ
 |регион тапăлра           = Чулхула облаçĕ 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Вăратин районĕ
 |район тапăлра            = Вăратин районĕ{{!}}Вăратин
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Отары ял хутлăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Отары ял хутлăхĕ{{!}}Отары
 |шалти пайлану            = урамсем
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           = 68
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2010
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = [[чăвашсем]], [[вырăссем]]
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = шереметьевăсем
 |вăхăт тăрăхĕ             = UTC+3
 |почтă индексĕ            = 606260
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = +7 83164
 |автомобиль кочĕ          = 52
 |цифрăллă идентификатор   = 22221832008
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Шереметьево''' ({{lang-ru|Шереметьево}}) — [[Чулхула облаçĕ]]нчи [[Воротынец районĕ|Вăратин районĕн]] ялĕ. [[Чăвашсем]] никĕсленĕ. Хальхи вăхăтра та чăвашсемех пурăнаççĕ. Тата [[вырăссем]]. Чи çывăхри чăваш ялĕ — [[Кукшату]] (2 км 415 м&lt;ref&gt;[http://niz.2rus.org/sheremetevo/karta/ Шереметьево карттă.]&lt;/ref&gt;). ([[Юрты]] тата çывăхрах, анчах унта халь никам та пурăнмасть). [[XIX ĕмĕр]] вĕçĕпе [[XX ĕмĕр]] пуçламăшĕнче ку тĕлте чăваш ялĕсенчен шăпах [[Шереметьево]] чăн малтан никĕсленнĕ&lt;ref name=&quot;Т&quot;&gt;[http://lib.znate.ru/docs/index-63723.html Исследовательская работа ученицы 11 класса Тарасовой Екатерины по теме: «Чувашские традиции в селах Воротынского района»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902115953/http://lib.znate.ru/docs/index-63723.html |date=2017-09-02 }}&lt;/ref&gt;.

Ялăн хăйне уйрăм оригиналла [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] ячĕ пулнă-и, пулман-и, пур-и, çук-и — çакă халлĕхе паллă мар. Ун пек  [[ят]]  пулни е пурри палăрсан, паллах, [[статья]] ятне те улăштарма тивет. 

== Тавралăхĕ ==
[[Шупашкар]]-[[Мускав]] [[автоçул]]тан аякрах мар. [[Сăр]] вуррин сулахай енĕ, Огневка шывĕн тăрăхĕ. 

Тавралăх пирки тата ак çаканашкал [[хыпар]]сем&lt;ref name=&quot;Т&quot; /&gt;:
{{Цитата|Основные урочища вокруг поселка получили свои названия. Это леса Ламбасъвурмань «Ламбасовский лес» (за Синьорам, по эту сторону дамбы), Карпъмаксимчавурмань «лес Карпа Максимовича» (в стороне поселка Казанского), Казанскивурмань. Есть и прочие урочища. Пасека в двух километрах к юго-востоку, Шепетова сторожка (в 2-3 километрах восточнее поселка, чуть ближе Барской дороги), Ламбасъодарь (вдоль дамбы у такового леса, где косили лысогорцы), Спиридонъодарь (по реке Огневке), «Большой Кенккасен» (сейчас заросло), Хыръзяри «сосновая поляна» (большая поляна между Шереметьевым и Лысой Горой, другое название – Хыръгозь). Поле к югу, где рос боярышник, называют Кадркасъпатнеле «к боярышнику» (к западу за Тюрьорам). Выгон к северо-востоку (по дороге на Лысую Гору, рядом с лесом) – Секторъани.}}&lt;Вырăсла текста кĕскен чăвашла ăнлантарни: Кунта [[ял]] тврашĕнчи тĕлсен тата [[вырăн]]сен чăвашла ячĕсене вырăсла транскрипцилесе  палăртса тухнă.&gt;    

== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
[[2002]]-мĕш çулта 67 çын пурăннă, 87% чăваш&lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml База данных &quot;Этно-языковой состав населённых пунктов России&quot;.]&lt;/ref&gt;.

2010-мĕш çулхи çырупа ялта ... çын пурăнать. Урамсен вырăсла ячĕсем: улица 1 Мая, улица Заречная, улица Советская&lt;ref&gt;[https://mapbase.ru/Нижегородская/район-Воротынский/место-п_Шереметьево Шереметьево урамĕсем.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824165609/https://mapbase.ru/%D0%9D%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE-%D0%BF_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BE |date=2019-08-24 }}&lt;/ref&gt;.  [[Урам]]сен [[чăваш чĕлхи|чăвашла]] ячĕсене илес пулсан, ак çакна палăртмалла&lt;ref name=&quot;Т&quot; /&gt;:
{{Цитата|Основная улица, сложившаяся по древней Лашманской дороге, у первых жителей поселка получила название Тюрьорам «прямая улица». Сейчас улица официально названа Советской, состоит из двух частей – Анатъкокр «нижний конец» и Турикокр «верхний конец». От их стыка в восточную сторону отходит улица Пралукъкокри или Пралук «переулок», по другому Фермскиорам, официально – улица 1 Мая. Параллельно ей, за Огневкой, расположена Синьорам «новая улица», по-другому Хызялдиорам «задняя улица», официально – улица Заречная. В Тюрьорам, между домами 3 и 5, до сих пор стоит старое дерево, около четырех метров в обхвате – Олбутьймри «барская ветла».}}&lt;Вырăсла текста кĕскен чăвашла ăнлантарни: Кунта [[урам]] ячĕсене тата ытти [[топоним]]сене [[вирьял]] [[диалект]]не  тата литературăлла [[чĕлхе]]не хутăштарса  каласа тухнă: '''О'''рам, çав вăхăтрах Прал'''у'''к. Тата ытти те.&gt;

== Паллă çынсем тата ытти уйрăм харкамлăхсем ==

== Кăсăклă фактсем ==
== Çав. пекех ==
* [[Чулхула облаçĕнчи чăваш ялĕсем]].

== Вуламалли ==
* Научный отчет по проекту &quot;Чуваши Приволжского округа&quot;, [[Шупашкар]], 2002. 192 с.
* [[Иванов Виталий Петрович|Иванов В.П.]] Этническая география чувашского народа. Ч., 2005.
* [[Ягафова Екатерина Андреевна|Ягафова Е.А.]] Чуваши Урало-Поволжья (история и традиционная культура этнотерриториальных групп). Ч., 2007.
* Ерагин, Евгений Евстафьевич. В устье Суры, по Огневке : [ист.-краеведч. очерки] / Е. Е. Ерагин. - Н. Новгород, 2006(Чебоксары: Тип. изд-ва &quot;Новое время&quot;). - 387 с. : фот., карт.-схем., факс.; 20 см.
* Козяков, В.Ф. Основание населённых пунктов Отарской сельской администрации //Воротынская газета. – 2008. – 1, 8, 15, 22, 29 августа,.5, 12 сентября.
* Наш край. Составитель В. Шамшурин. «Книга».2006 г.
* Еремин, М.И. Земля Воротынская/ М.И.Еремин. – Нижний Новгород: ГИПП «Нижполиграф», 1998. – 224с., ил.
* Еремин, М. Казанка: Размышления по пути из Нижнего до Чебоксар // Воротынская газета –1999. – 18 марта (начало).
* Еремин, М. Соль земли Воротынской. Кн.1/ М. Еремин. – Чебоксары: Новое время, 2007. – 400 с., ил.
* Еремин, М.Соль земли Воротынской. Кн.2/ М.Еремин. – Чебоксары: Новое время, 2007. – 440 с., ил.
* Дюжаков,А.М. В Краю Воротынском/ А.Е.Асташин, Н.И.Асташина, А.М.Дюжаков. – Чебоксары,2009. – 168 с.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

==Каçăсем ==
* [http://www.komandirovka.ru/cities/lyisaya-gorambx/ Кукшату пирки кĕске информаци.]

{{Nizh-obl-geo-stub}}
{{Вăратин районĕ}}

[[Категори:Чулхула облаçĕн ялĕсем]]
[[Категори:Вăратин районĕ]]</text>
      <sha1>5bpg8spbt00peh6lpzp9mj8yfd2743f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тутар булгаризмĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72981</id>
    <revision>
      <id>879330</id>
      <parentid>829183</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5402" sha1="l62lymd5lrsizb4kfyopi1ozt0jpwlh" xml:space="preserve">[[File:VolgaBulgars2002.JPG|thumb|[[2002]]-мĕш çулхи [[çырсатуху]] вăхăтĕнче хăйсене &quot;пăлхар&quot; е çавна çывăх урăх [[ят]]па палăртнисене ятарлă документра (официаллă [[çыру]]па) кăтартни]]
'''Тутар булгаризмĕ'''  —   [[вăтам ĕмĕрсем|вăтам ĕмĕрсенчи]] тата авалхи  [[пăлхарсем|пăлхарсен]] [[истори]]не тĕпрен илсен  хальхи   [[тутарсем]]пе  çыхăнтарса çавна паянхи   пурнăçра та усă курас туртăмлă [[идеологи]].  Çак идеологие тытса пыракансене &quot;тутар булгарисчĕ&quot;  теме пулать. Хăйсене хăйсем вĕсем ытларах чухне  апла  каламаççĕ; юхăмне те ятарлă ятпа палăртсах каймаççĕ, — ку вăл пĕтĕмпех сăнаса тăракансен (сăнавçăсен) терминĕсем.
== Тутар булгаризмĕн экзистенциаллă никĕсĕсем ==
Вăтам ĕмĕрсенчи [[истори]]лле Атăлçи Пăлхар, — чăн малтанах унăн варринчи пайĕсем, — хальхи [[Тутарстан]] территорийĕнче вырнаçнă пулнă. Çав ĕлĕххи [[патшалăх]]ран паянччен сыхланса юлнă тĕп  [[палăк]]сем те ытларах çав территорире сыхланса юлнă. Çаксене шута илсен паянхи Тутар республикинче асăннă авалхи патшалăха хисеп туни питĕ йĕркеллĕ япала. Эппин ку тĕлĕшпе проблема çук. Ыйту урăххинче: тутарсем мĕнпур енĕпе пăлхарсен тăсăмĕ пулса тăраççĕ-и? 

== Çавăн пекех пăхăр ==
{{columns-list|4|
* [[Булгаризм]].
* [[Необулгаризм]].
* [[Суваризм]].
* [[Неосуваризм]].лсен
* [[Вырăс булгаризмĕ]]
* [[Чăваш (этноним)]]
* [[Чăвашсен этногенезĕ]]
* [[Тутар (этноним)]]
* [[Тутарсен этногенезĕ]]
}}
== Вуламалли ==
* Тафаев Г. И. [https://moluch.ru/archive/86/16461/ Болгаризм, суваризм и татаризм в произведениях краеведов и историков Урало-Поволжского региона] // Молодой ученый. — 2015. — №6. — С. 540-546.
* Тафаев Г. И. [https://moluch.ru/conf/hist/archive/129/8120/ Чувашский суваризм (неосуваризм) – политический заказ казанских булгаристов &amp;#91;Текст&amp;#93;] // Исторические исследования: материалы III Междунар. науч. конф. (г. Казань, май 2015 г.). — Казань: Бук, 2015. — С. 104-111.
* Измайлов И. Л. [http://tataroved.ru/publication/npop/9/ Незаконнорожденные дети господ журналистов или о навязчивом шумеро-булгаризаторстве истории татар].
* Политическая система Республики Татарстан. Казань, 1995.
* [[Татарская энциклопедия]]: В 6 т. — Казань, 2002. — Т.1.
* Терентьева И. В., Беляков Р. Ю., Сафаров М. Ф. Политические партии и движения Республики Татарстан. Казань, 1999.
* Торопов Д. Татарстан: партии и общественные организации. Казань, 1993.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

==Каçăсем==
* [http://chuvbolgari.ru/ Сайт фонда «Волжская Болгария»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629060051/http://chuvbolgari.ru/ |date=2012-06-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20171029051741/http://bulgars.ru/ Официальный сайт БНК]
* [http://www.anco-rt.ru/index.php?i=4&amp;k=42 Ассоциация национально-культурных объединений Республики Татарстан. Общественная организация «Булгарская община г. Казани»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070904032051/http://www.anco-rt.ru/index.php?i=4&amp;k=42 |date=2007-09-04 }}.
* [http://tataroved.ru/publication/npop/9/ Измайлов И. Л. Незаконнорожденные дети господ журналистов или о навязчивом шумеро-булгаризаторстве истории татар].
* [http://www.bulgarile.narod.ru/dvizsenie/bulgaraljadid.htm Краткая история клуба «Булгар аль-Джадид»].
* [https://ru.chuvash.org/blogs/comments/2562.html Неосуваризм]

{{stub}}

[[Категори:Пăлхаризм]]
[[Категори:Тутарсем]]
[[Категори:Атăлçи Пăлхар]]
[[Категори:Булгаризм тата суваризм]]
[[Категори:Пĕрлĕхри юхăмсем]]</text>
      <sha1>l62lymd5lrsizb4kfyopi1ozt0jpwlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хыр Ĕшни (Çарăмсан районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73829</id>
    <revision>
      <id>879394</id>
      <parentid>832817</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6799" sha1="b1wxzmodxy0cewmu3mdiop587zqwgw7" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Хыр Ĕшни
 |тăван çĕлĕк              = Хыр Ĕшни
 |герб                     = Coat of arms of Tatarstan.svg
 |ялав                     = Flag of Tatarstan.svg
  |lat_deg =54 |lat_min =42 |lat_sec = 
  |lon_deg = 51|lon_min =16 |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale =  
 |ЯндексКартти            =   
 |регион карттин пысăкăшĕ = 
 |район карттин пысăкăшĕ  = 
 |регион                 = Тутарстан
 |регион тапăлра         = Тутарстан
 |район тĕсĕ             = Муниципаллă район
 |район                  = Çарăмсан районĕ
 |район тапăлра          = Çарăмсан районĕ{{!}}Çарăмсан
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ     = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх          = Вăтăр Юман Киремет ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра  = Вăтăр Юман Киремет ял тăрăхĕ{{!}}Вăтăр Юман Киремет
 |шалти пайлану          = урамсем (5)
 |пуçлăх                 = 
 |никĕсленĕ вăхăт        = 
 |пĕрремĕш асăну         = 
 |малтанхи ятсем         = 
 |статус                 = Ял
 |лаптăк                 = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх         = 171
  |халăх çыравĕн çулĕ    = 2010
  |йышлăх                = 
  |агломераци            = 
  |наци йышĕ             = чăвашсем
  |конфесси йышĕ         = православсем
  |этнохороним           = хырĕшнисем
 |вăхăт тăрăхĕ           =
 |почтă индексĕ          = 423115
 |почтă индексĕсем       = 
 |телефон кочĕ           = 84396 
 |автомобиль кочĕ        = 16
 |цифрăллă идентификатор = 92258865005
 |категори Commons-ра    = 
 |сайт                   = 
}}
:Ку яла '''[[Хĕр Ĕшни]]''' ялпа пăтраштармалла мар
{{Пĕлтерĕшсем|Хыр Ĕшни (пĕлтерĕшсем)}}
'''Хыр Ĕшни''', '''Хырĕшни''' ({{lang-ru|Сосновка}}, {{lang-tt|Сосновка}})— [[Тутарстан]]ри [[Тутарстанăн Çарăмсан районĕ|Çарăмсан районне]] кĕрекен чăваш ялĕ. Тĕрĕслехшĕн çакна та каламалла: &quot;Хыр Ĕшни&quot; ят халăхра халлĕхе çирĕпленмен. Пурте &quot;Сосновка&quot; теççĕ. Апла пулин те статья ятне паянлăха çаплах хăварма шутларăмăр. 
==Тавралăхĕ==
&quot;Виçĕ Хыр&quot; текен [[вырăн]] пур. Тен, çавна кура ялне хăйне те малашне çапла калама пуçлĕç.
==Халăх йышĕ ял тытăмĕ==
Урамсен вырăсла ячĕсем: улица Восходская, улица Кирова, улица Комсомольская, улица Куйбышева, улица Сосновская&lt;ref&gt;[https://mapbase.ru/Татарстан/район-Черемшанский/место-д_Сосновка Подробная карта Сосновки с улицами и номерами домов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824165407/https://mapbase.ru/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE-%D0%B4_%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 |date=2019-08-24 }}&lt;/ref&gt;. Чăвашла [[ят]]сем паллă мар.
==Кунçул==
[[Вăтăр Юман Киремет]] ялĕнчен куçса ларнă ([[1928]]).
==Вуламалли==
* Малышев, Константин. [http://suvargazeta.ru/ru/component/k2/item/14715-yuratsan-yurlas-kilet.html Юратсан юрлас килет.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924034100/http://suvargazeta.ru/ru/component/k2/item/14715-yuratsan-yurlas-kilet.html |date=2017-09-24 }} — ТӖПТУТАРСТАНРИ ЧĂВАШСЕН ХАÇАЧӖ. 03.10.2016 10:34 | Çарăмсан (Черемшанский)
* Научный отчет по проекту &quot;Чуваши Приволжского округа&quot;. Шупашкар, 2002. 192 с.
== Паллă çынсем ==
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://suvargazeta.ru/ru/component/k2/item/14908-çarămsanti-prokopevsem-–-ikkӗmӗsh.html Çарăмсанти Прокопьевсем – иккӗмӗш!]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://rt-online.ru/pod-krylom-druzhnoj-semi/ Под крылом дружной семьи Источник: http://rt-online.ru/pod-krylom-druzhnoj-semi/ © Газета Республика Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180202055225/http://rt-online.ru/pod-krylom-druzhnoj-semi/ |date=2018-02-02 }}
* [https://ok.ru/profile/579850390695 Людмила Дютина.]
* [http://cheremshan.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/585690.htm В деревне Сосновка прошли ежегодные соревнования по лыжным гонкам «Три сосны»]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.komandirovka.ru/cities/sosnovkales/ Деревня Сосновка Черемшанского района Республики Татарстан.]
* [https://web.archive.org/web/20250912133108/https://www.ya-roditel.ru/contests-promotions/semya-goda/video/respublika-tatarstan/668045/ Прокопьевы, Татарстан, Черемшанский район, д Сосновка.]
* [[https://egrp365.ru/reestr?id=g0xkhL Хыр Ĕшни. Кадастр картти. (вырăсла).]
* [http://www.bankgorodov.ru/place/derevnya_sosnovka_cheremshanskii-raion_ Сосновка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201152024/http://www.bankgorodov.ru/place/derevnya_sosnovka_cheremshanskii-raion_ |date=2017-12-01 }}
* [https://ok.ru/group/56728880480296 Чуваши Черемшанского района.]
{{Çарăмсан районĕ}}
{{Tatar-geo-stub}}

{{Тутарстанри чăваш ялĕсем}}

[[Категори:Тутарстанри Çарăмсан районĕн ялĕсем]]
[[Категори:Тутарстан]]</text>
      <sha1>b1wxzmodxy0cewmu3mdiop587zqwgw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эврел (ял)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74562</id>
    <revision>
      <id>879473</id>
      <parentid>785134</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7051" sha1="iclhmhfkneffw6ohusr8knml75ia0p3" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Эврел (пĕлтерĕшсем)}}
{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Эврел 
 |тăван çĕлĕк              = Эврел
 |герб                     = Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png
 |ялав                     = Флаг Ульяновской области (2013).svg
 | lat_deg = 54.15453|lat_min = |lat_sec = 
 | lon_deg = 49.687094|lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăккăшĕ = 
 |район карттин пысăккăшĕ  = 
 |регион                   = Чĕмпĕр облаçĕ
 |регион тапăлра           = Чĕмпĕр облаçĕ 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Мелекес районĕ
 |район тапăлра            = Мелекес районĕ{{!}}Мелекес
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Лебяжье ял хутлăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Лебяжье ял хутлăхĕ{{!}}Лебяжье
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ       = 
  |пурăнан халăх           = 222
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2010
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = [[чăвашсем]]
  |конфесси йышĕ           = [[православсем]]
  |этнохороним             = эврелсем
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 433540
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 84232  
 |автомобиль кочĕ          = 73
 |цифрăллă идентификатор   = 73222830002
 |категория Commons-ра     = 
 |сайт                     = 
}}
'''Эврел''' ({{lang-ru|Аврали}}) - [[Чĕмпĕр облаçĕ]]нчи [[Чĕмпĕр облаçĕн Мелекес районĕ|Мелекес районĕн]]чи [[ял]]. [[Чăвашсем]] пурăнаççĕ. 

== Истори ==
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|}}
{{Цитата вĕçĕ}}
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|}}
{{Цитата вĕçĕ}}

== Йыш. Ял тытăмĕ ==
Ялти урамсен вырăсла ячĕсем&lt;ref&gt;[https://mapbase.ru/Ульяновская/район-Мелекесский/место-с_Аврали Подробная карта Аврали с улицами и номерами домов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824171503/https://mapbase.ru/%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE-%D1%81_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8 |date=2019-08-24 }}&lt;/ref&gt;: улица Дружбы, улица Ерменеева, улица Зимина, улица Зимина, улица Луговая, улица Победы, улица Победы, улица Школьная. Чăвашла ятсем паллă мар.
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|}}
{{Цитата вĕçĕ}}

== Паллă çынсем ==

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Ямпах]].

== Вуламалли ==
* Г.Б. Матвеев, Е.А. Ягафова. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3934 Чуваши Ульяновские]. Чăваш электронла  энциклопедийĕнчи статья.
* Садыкова Резеда Камиловна. ИСТОРИКО-ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ТЮРКО-ТАТАРСКОЙ ТОПОНИМИИ УЛЬЯНОВСКОЙ ОБЛАСТИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ 10.02.02.- Языки народов Российской Федерации(татарский язык) АВТОРЕФЕРАТ диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук Казань-2003
* * Hикольцев, H. &quot;Шкул маншăн - пĕтĕм пурнăç&quot; : [Ульяновск облаçĕнчи Мелекесс районне кĕрекен Турикассинче пурăнакан Ольга Васильевна Сарбахтина вĕрентÿçĕ çинчен] / Н. Hикольцев // Хыпар. - 2000.- 2 чÿк. - (Чăваш тĕнчи ; N 8).
* Федорова, Е. Чĕлхене ачаран вĕренмелле : [Ульяновск облаçĕнчи чăваш чĕлхине вĕрентес ĕç аталанăвĕ çинчен] / Е.Федорова // Канаш (Ульяновск обл.). - 2001. - 11 мая (N 19).
* Смирнова, H. Пушар сÿнтерме чĕнекен чан сасси евĕр : [Чĕмпĕр тăрăхĕнчи чăвашсен ĕçĕ-хĕлĕ çинчен] / Hадежда Смирнова // Хыпар. - 2004. - 9 кăрлач.
* Разумова, Н. &quot;Еткере&quot; хупмалла мар : [Чĕмпĕрти наци редакцине хупни çинчен] / Н. Разумова // Хыпар. - 2006. - 9 çĕртме. - (Чăваш тĕнчи ; № 6)
* Михайлов, Ю. &quot;Чăваш чунĕ – Чĕмпĕрте&quot;: [Чĕмпĕр облаçĕнчи кун çути куракан &quot;Канаш&quot; хаçатăн 15 çулхи юбилей пулни çинчен] / Ю. Михайлов // Урал сасси. - 2005. - 5 пуш (№ 8-9). - С. 1.
* Кузьмина, И. Ульяновск облаçĕнчи Мелекес тăрăхĕнче : [Ульяновск облаçĕнчи Мелекес тăрăхĕнчи чăвашсен пурнăçĕ çинчен] / И.Кузьмина // Чăваш хĕрарăмĕ. - 2004. - 14-20 нарăс (N6). - С.4. - Содерж.: Йăштах, мĕнле пурăнан?; Настя модельер; Эврел ялĕн мăнаçлăхĕ; Савăнăç парнелекен &quot;савăнăç&quot;.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://town-map.ru/chuvashskoye_appakovo_81_543200_495500.htm КАРТА - ЧУВАШСКОЕ АППАКОВО УЛЬЯНОВСКОЙ ОБЛАСТИ.]
* [http://www.komandirovka.ru/cities/srednyaya_yakushka_ulyan._obl./ Село Средняя Якушка, Ульяновская область.]

{{Мелекес районĕ}}
{{Чĕмпĕр чăваш ялĕсем}}

[[Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи Мелекес районĕн ялĕсем]]
[[Категори:Чăвашсем]]</text>
      <sha1>iclhmhfkneffw6ohusr8knml75ia0p3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чурина Анна Валерьевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74861</id>
    <revision>
      <id>879437</id>
      <parentid>855617</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5006" sha1="b0o2fsbjz1sbia7fa0ete90tw69xvc5" xml:space="preserve">{{Кинематографист
| Ят = Анна Чурина
| Фото = 
| Анлăшĕ = 
| Алпусни = 
| Çуралнă чухнехи ят = Анна Валерьевна Чурина
| Çуралнă вăхăт = [[1978]], [[утă, 23]]
| Çуралнă вырăн = 
| Професси = актриса
| Гражданлăх = {{Ялавлани|Раççей Федерацийĕ}}
| Тĕне тытни = 
| Хастар çулсем = 
| Тĕлĕ =
| Чыславсем = 
| imdb_id = 
| Сайт = www.churina.com
}}
'''А́нна Вале́рьевна Чу́рина''' ([[1978]], [[утă, 23]], Свердловск-45, халĕ [[Лесной (хула)|Лесной]] хула, [[Свердловск облаçĕ]] çур.) — раççей кино, театр, телекурав актриси.

== Биографи ==
1978 çулхи утăн 23-мĕшĕнче [[Лесной (хула)|Свердловск-45]] хулара çуралнă.  [[Чулхулари Н. А. Добролюбов ячĕллĕ патшалăх  лингвистика университечĕ|Чулхулари  лингвистика университечĕн ютçĕр чĕлхисен факультетĕнче]] вĕренсе тухнă, модель-бизнесĕнче ĕçленĕ, каярахпа [[Пĕтĕм Раççейри С. А. Герасимов ячĕллĕ патшалăх кинематографи институчĕ|ВГИК-ра]] ([[Соловьёв Сергей Александрович (кинорежиссёр)|С. Соловьёвăн]] ăста лаççи) пĕлӳ илнĕ.

== Çемье ==
* Упăшки — актёр, режиссёр и продюсер  [[Петрухин Алексей Алексеевич|Алексей Петрухин]] (2005 çулта мăшăрланнă). 
* Хĕрĕ - Ксения&lt;ref&gt;[http://7days.ru/lifestyle/family/anna-churina-ispolnila-mechtu-docheri.htm Анна Чурина исполнила мечту дочери]&lt;/ref&gt;.

== Театрти ĕçĕсем ==
* &quot;Ревизор. Версия. Incognito из Рима&quot; (Н. Гоголь, &quot;Ревизор&quot;), реж. Н. Мишкина
* «37 открыток» (М. Маккивер, «Открытки из Европы»), реж. Кшиштоф Занусси&lt;ref&gt;[https://newizv.ru/news/culture/22-01-2014/195779-otkrytki-kotoryh-ne-bylo Открытки, которых не было] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924145117/https://newizv.ru/news/culture/22-01-2014/195779-otkrytki-kotoryh-ne-bylo |date=2018-09-24 }}&lt;/ref&gt;
* «Солнечные мальчики» (П. П. Пазолини, «Affabulazione»), реж. Татьяна Стрельбицкая
* «Предательство» ([[Пинтер Гарольд]] пьеси), реж. В. Мирзоев&lt;ref&gt;[http://www.vakhtangov.ru/shows/predatelstvo Предательство]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/03-03-2009/138557_adjulter_v_radost.html Адюльтер в радость]&lt;/ref&gt;
* «Акакий А. Башмачкин» ([[Шинель (повеç)|«Шинели»]] повеçĕ тăрăх, [[Гоголь Николай Васильевич|Н. В. Гоголь]], [[Богаев Олег Анатольевич|Олег Богаевăн]] пьеси, [[Мирзоев Владимир Владимирович|Владимир Мирзоев]] лартнă) — ''Шинель''
* «Иванов» ([[Иванов (пьеса)|А. П. Чехов]], режиссёр Алексей Остроумов)
* «Мудрец» ([[Островский Александр Николаевич|А. Н. Островский]], режиссёр Наталья Орлова, [[Мирзоев, Владимир Владимирович|Владимир Мирзоев]] лартнă)

== Фильмографи ==


== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.churina.com/theatre.htm Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821230721/http://churina.com/theatre.htm |date=2013-08-21 }}
* [http://www.kinobusiness.com/interview/nado-zhit-zdes-i-seychas/ Интервью] порталу kinobusiness.com
* [http://www.vm.ru/news/2014/10/02/anna-churina-moya-mechta-sigrat-madam-bavari-267098.html?isajax=true&amp;print=true Анна Чурина: «Моя мечта — сыграть мадам Бовари»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913185036/https://vm.ru/news/2014/10/02/anna-churina-moya-mechta-sigrat-madam-bavari-267098.html?isajax=true&amp;print=true |date=2018-09-13 }}

[[Категори:Халĕ пурăнакансем]]
[[Категори:Чулхулари лингвистика университетĕнче вĕренсе тухнисем]]
[[Категори:ВГИКра вĕренсе тухнисем]]
[[Категори:1978 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Утăн 23-мĕшĕнче çуралнисем]]</text>
      <sha1>b0o2fsbjz1sbia7fa0ete90tw69xvc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатрашан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74920</id>
    <revision>
      <id>879449</id>
      <parentid>832830</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5709" sha1="565sl0sfgqiszfgqp2yojndn60q1ecv" xml:space="preserve">{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            =  Шатрашан
 |тăван çĕлĕк              = {{lang-ru|Шатрашаны}}
 |герб                     = Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png
 |ялав                     = Флаг Ульяновской области (2013).svg
  |lat_deg =54 |lat_min =33 |lat_sec =12 
  |lon_deg =47 |lon_min =21 |lon_sec =24 
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Чĕмпĕр облаçĕ
 |регион тапăлра           = Чĕмпĕр облаçĕ 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Сăр районĕ
 |район тапăлра            = Сăр районĕ{{!}}Сăр
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Чеботаевка ял хутлăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Чеботаевка ял хутлăхĕ{{!}}Чеботаевка
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = 
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ       = 
  |пурăнан халăх           = 261
  |халăх çыравĕн çулĕ      = [[2010]]
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = 
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = шатрашансем
 |вăхăт тăрăхĕ             =+4
 |почтă индексĕ            = 433262
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 8(4242)39
 |автомобиль кочĕ          = 73
 |цифрăллă идентификатор   = 73 244 875 005
 |категория Commons-ра     = 
 |сайт                     = 
}}
'''Шатрашан''' ({{lang-ru|Шатрашан}}) — [[Чĕмпĕр облаçĕн Сăр районĕ]]нчи  ял. [[Чĕмпĕр]] хулинчен 120 километрта. Ĕмĕрĕпех вырăс ялĕ шутланнă. Хальхи вăхăтра вара кунта чăвашсем те пур.
==Истори==
== Шатрашан ялĕн хальхи тăрăмĕ ==
 {{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|}}&lt;Куçару: &gt;
{{Цитата вĕçĕ}}
== Ял тытăмĕ, халăх йышĕ ==
[[2002]]-мĕш çулхи [[çырсатуху]]па килĕшÿллен: мĕнпурĕ 249 [[çын]], чăвашсем (40%), вырăссем (46%)&lt;ref&gt;[http://lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml База данных &quot;Этно-языковой состав населённых пунктов России&quot;.]&lt;/ref&gt;.
== Паллă çынсем тата ытти харкамлăхсем ==
* [[Тюленев Иван Владимирович]] ([[1892]]-[[1978]]) — арми генералĕ ([[1940]]).
== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Тутар Шатрашан]]
* [[Архангельски (Сăр районĕ)]] 
==Вуламалли==
* Портнова, Зинаида. [http://kanash.su/2656.html Тăван ен кунĕ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407201346/http://kanash.su/2656.html |date=2019-04-07 }} — Чĕмпĕрти &quot;Канаш&quot; хаçат, 1395-МĔШ (2016.11.18) КĂЛАРĂМ
* Портнова, Зинаида. [http://kanash.su/1313.html ÇĂВАРНИ КИЛЕТ ÇИЧĔ КУН…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407201344/http://kanash.su/1313.html |date=2019-04-07 }} — Чĕмпĕрти &quot;Канаш&quot; хаçат, 1208-МĔШ (2013.03.28) КĂЛАРĂМ
* Портнов, С. Килсе курăр хăнана : [Чĕмпĕр облаçĕнчи Сурски районĕнчи чăвашсем çинчен] / С.Портнов // Чăваш хĕрарăмĕ. - 2004. - 3-9 утă (N 26). С. 5.
==Асăрхавсем==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [http://www.komandirovka.ru/cities/Arkhangelskoe_Ulyan._obl./ Архангельски пирки кĕскен.]
* [http://mapdata.ru/ulyanovskaya-oblast/surskiy-rayon/arhangelskoe-selo/ На этой странице находится подробная онлайн карта Архангельского села Сурского района Ульяновской области с районами, улицами и номерами домов.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=SZY2yTRfRRY Помаево село, которого нет.]
* [https://web.archive.org/web/20190917093345/https://mapbase.ru/%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%A1%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE-%D1%81_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE Подробная карта Паркино с улицами и номерами домов.]
* [http://www.банкгородов.рф/place/parkino Паркино.]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ulyan-obl-geo-stub}}

{{Сăр районĕ}}
{{Чĕмпĕр облаçĕ}}

&lt;!--Categories--&gt;
[[Категори:Чĕмпĕр облаçĕ]]
[[Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Сăр районĕнчи пурăнан вырăнсем]]</text>
      <sha1>565sl0sfgqiszfgqp2yojndn60q1ecv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юмартлăх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76470</id>
    <revision>
      <id>879487</id>
      <parentid>640843</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="315" sha1="ea9ko04klj7yj6dtkqiyaoh1agxzo3s" xml:space="preserve">'''Юмартлăх''' —

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}} 

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20180801010050/http://www.mirboga.ru/articles/shchedrost Щедрость]

[[Категори:Ыртăвăмлăхсем]]
[[Категори:Сăваплă Хакăл Плодĕ]]</text>
      <sha1>ea9ko04klj7yj6dtkqiyaoh1agxzo3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хырĕшни (Нурлат районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77788</id>
    <revision>
      <id>879395</id>
      <parentid>837760</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6790" sha1="pt4c9olizd44d9wvkksgzr67iwmtg8i" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Хырĕшни (пĕлтерĕшсем)}}
{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Хырĕшни
 |тăван çĕлĕк    = Хырĕшни
 |герб                     = Coat of arms of Tatarstan.svg
 |ялав                     = Flag of Tatarstan.svg
  |lat_deg = 54.6019335|lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg = 50.308005|lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Тутарстан
 |регион тапăлра           = Тутарстан 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Нурлат районĕ
 |район тапăлра            = Нурлат районĕ{{!}}Нурлат
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            =  ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    =  ял тăрăхĕ{{!}}
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          =  
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           =  270 
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2000
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = 
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 
 |автомобиль кочĕ          = 16, 116 
 |цифрăллă идентификатор   = 
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Хырĕшни''' ({{lang-ru|}}, {{lang-tt|}}) - [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Нурлат районĕ|Нурлат районĕнче]] вырнаçнă ял. 

== Тавралăх ==
== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
== Кунçул ==
Тутарстанти Нурлат районĕнчи чăваш ялĕсен йышĕн пĕр версийĕ ак çапла&lt;ref&gt;[https://chuvash.org/wiki/Тутарстанри%20чӑваш%20ялӗсем Тутарстанри чӑвашсем ҫак ялсенче пурӑнаҫҫӗ.]&lt;/ref&gt;: &lt;small&gt;Нурлат, III съезд посёлокӗ (посёлок им. III съезда), Абляскино, Ака, Анат Чаллӑ (Нижние Челны), Ахметов станцийӗ, Ахметово, Бутаиха, Вӑтам Хӑмӑшлӑ (Средняя Камышла), Вырӑс Менчи (Русская Менича), Гайтан ялӗ (Гайтанкино), Заречный, Единение, Ерепьел (Ерепкино), Ӗнекасси (Красный Октябрь), Калиновка, Калиновка разъезчӗ, Кӗҫӗн Хӑмӑшлӑ, (Малая Камышла), Кирпичнӑй (Кирпичное), Красномайски (Красномайский), Куракьел (Илюткино), Кзыл Юл, Киклӗпуҫ (Андреевка), Лачака (Абрыскино), Мамӑк (Мамыково), Михайловка, Новая Тумба, Осиновка, Петровски (Петровский), Пухтел (Русское Багдашкино), Пӳлер Кӳлӗ (Биляр-Озеро), Рождественски (Рождественский), Салтакьел (Салдакаево), Сосновка, Старое Иглайкино, Стекольнӑй (Стекольный), Тарӑн, Вар (Тарн-Вар), Тӑрнас (Турнояс), Тӗкӗрмел (Тимерлек), Тӗрнеҫ (Тюрнясево), Уксӑмлӑ (Аксумла), Хуралту (Караульная Гора), Чӑваш Менчи (Чувашская Менча), Чиешне (Вишневая Поляна), Чистовка, Юган, Якаел (Якушкино), Якуркел (Егоркино), Ялавӑр (Елаур)&lt;/small&gt;

== Вуламалли ==
* [http://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_krasnomaysky.html Красномайски ялĕн историйĕ (вырăсла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126214804/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_krasnomaysky.html |date=2020-11-26 }}
* Г.Б. Матвеев, Е.А. Ягафова. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3930 ЧУВАШИ ТАТАРСТАНА.] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья.
* Трофимов А.А. Чувашская народная культовая скульптура. Ч., 1993.
* Чуваши Татарстана: книга-альбом. Ч., 2006.
* Иванов В.П. Этническая география чувашского народа. Ч., 2005.
* Научный отчет по проекту &quot;Чуваши Приволжского округа&quot;. Чебоксары, 2002. 192 с.
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20190822033836/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_stekolny.html Кĕленче ялĕн историйĕ (вырăсла)]
* [https://ok.ru/group/56728851775528 Чуваши Аксубаевского района РТ]
* [https://ok.ru/group/56728850792488 Чуваши Алькеевского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728853676072 Чуваши Бавлинского района РТ.]
* [https://ok.ru/chuvashibu Чуваши Буинского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728849940520 Чуваши Дрожжановского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728880480296 Чуваши Черемшанского района РТ.]
* [https://vk.com/topic-2191458_15214670 Чуваши из Республики Татарстан отпишитесь!!!!]
* [http://www.suvar.su/1975.html Мерчен хули] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816081358/http://suvar.su/1975.html |date=2016-08-16 }}
* [http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=85 Е.А. Ягафова. Чăваш энциклопедийĕ]

{{Нурлат районĕ}}

[[Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем]]</text>
      <sha1>pt4c9olizd44d9wvkksgzr67iwmtg8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чистовка (Нурлат районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77841</id>
    <revision>
      <id>879433</id>
      <parentid>837768</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7158" sha1="mljw0do1bx401veh725c0ffuse4xnke" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Чистовка (пĕлтерĕшсем)}}
{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Чистовка
 |тăван çĕлĕк    = Чистовка
 |герб                     = Coat of arms of Tatarstan.svg
 |ялав                     = Flag of Tatarstan.svg
  |lat_deg = 54|lat_min =35 |lat_sec =26.6424
  |lon_deg = 50|lon_min = 55|lon_sec =13.1952
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Тутарстан
 |регион тапăлра           = Тутарстан 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Нурлат районĕ
 |район тапăлра            = Нурлат районĕ{{!}}Нурлат
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Вырăс Пухтел ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Вырăс Пухтел тăрăхĕ{{!}}Вырăс Пухтел
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   =
 |никĕсленĕ вăхăт          =  
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           =  270 
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2000
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = тарăнварсем
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 
 |автомобиль кочĕ          = 16, 116 
 |цифрăллă идентификатор   = 
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Чистовка''' ({{lang-ru|Чистовка}}, {{lang-tt|Чистовка|}}) - [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Нурлат районĕ|Нурлат районĕнче]] вырнаçнă ял.  

== Тавралăх ==
== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
== Кунçул ==
Тутарстанти Нурлат районĕнчи чăваш ялĕсен йышĕн пĕр версийĕ ак çапла&lt;ref&gt;[https://chuvash.org/wiki/Тутарстанри%20чӑваш%20ялӗсем Тутарстанри чӑвашсем ҫак ялсенче пурӑнаҫҫӗ.]&lt;/ref&gt;: &lt;small&gt;Нурлат, III съезд посёлокӗ (посёлок им. III съезда), Абляскино, Ака, Анат Чаллӑ (Нижние Челны), Ахметов станцийӗ, Ахметово, Бутаиха, Вӑтам Хӑмӑшлӑ (Средняя Камышла), Вырӑс Менчи (Русская Менича), Гайтан ялӗ (Гайтанкино), Заречный, Единение, Ерепьел (Ерепкино), Ӗнекасси (Красный Октябрь), Калиновка, Калиновка разъезчӗ, Кӗҫӗн Хӑмӑшлӑ, (Малая Камышла), Кирпичнӑй (Кирпичное), Красномайски (Красномайский), Куракьел (Илюткино), Кзыл Юл, Киклӗпуҫ (Андреевка), Лачака (Абрыскино), Мамӑк (Мамыково), Михайловка, Новая Тумба, Осиновка, Петровски (Петровский), Пухтел (Русское Багдашкино), Пӳлер Кӳлӗ (Биляр-Озеро), Рождественски (Рождественский), Салтакьел (Салдакаево), Сосновка, Старое Иглайкино, Стекольнӑй (Стекольный), Тарӑн, Вар (Тарн-Вар), Тӑрнас (Турнояс), Тӗкӗрмел (Тимерлек), Тӗрнеҫ (Тюрнясево), Уксӑмлӑ (Аксумла), Хуралту (Караульная Гора), Чӑваш Менчи (Чувашская Менча), Чиешне (Вишневая Поляна), Чистовка, Юган, Якаел (Якушкино), Якуркел (Егоркино), Ялавӑр (Елаур)&lt;/small&gt;

== Вуламалли ==
* [https://web.archive.org/web/20190915205615/http://toponym.antat.ru/ru/node/3226 Тарăн Вар] — Тутарстанри топонимсен каталогĕ (вырăсла)
* Г.Б. Матвеев, Е.А. Ягафова. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3930 ЧУВАШИ ТАТАРСТАНА.] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья.
* Трофимов А.А. Чувашская народная культовая скульптура. Ч., 1993.
* Чуваши Татарстана: книга-альбом. Ч., 2006.
* Иванов В.П. Этническая география чувашского народа. Ч., 2005.
* Научный отчет по проекту &quot;Чуваши Приволжского округа&quot;. Чебоксары, 2002. 192 с.
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_tarn_varn.html История поселка Тарн-Варн Нурлатский район Settlement Tarn-Varn history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127132725/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_tarn_varn.html |date=2020-11-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20190822033836/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_stekolny.html Кĕленче ялĕн историйĕ (вырăсла)]
* [https://ok.ru/group/56728851775528 Чуваши Аксубаевского района РТ]
* [https://ok.ru/group/56728850792488 Чуваши Алькеевского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728853676072 Чуваши Бавлинского района РТ.]
* [https://ok.ru/chuvashibu Чуваши Буинского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728849940520 Чуваши Дрожжановского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728880480296 Чуваши Черемшанского района РТ.]
* [https://vk.com/topic-2191458_15214670 Чуваши из Республики Татарстан отпишитесь!!!!]
* [http://www.suvar.su/1975.html Мерчен хули] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816081358/http://suvar.su/1975.html |date=2016-08-16 }}
* [http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=85 Е.А. Ягафова. Чăваш энциклопедийĕ]

{{Нурлат районĕ}}
{{Tatar-geo-stub}}

[[Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем]]</text>
      <sha1>mljw0do1bx401veh725c0ffuse4xnke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юган (Нурлат районĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78184</id>
    <revision>
      <id>879485</id>
      <parentid>837780</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7122" sha1="9636xkou77x0zky9u08dp9dl48fsiff" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Юган (пĕлтерĕшсем)}}
{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Юган
 |тăван çĕлĕк    = Юган
 |герб                     = Coat of arms of Tatarstan.svg
 |ялав                     = Flag of Tatarstan.svg
  |lat_deg = 54.4856535|lat_min = |lat_sec =
  |lon_deg =50.337025 |lon_min = |lon_sec =
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Тутарстан
 |регион тапăлра           = Тутарстан 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Нурлат районĕ
 |район тапăлра            = Нурлат районĕ{{!}}Нурлат
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            =  ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    =  ял тăрăхĕ{{!}}
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          =  
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           =  270 
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2000
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = кĕленчесем
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 
 |автомобиль кочĕ          = 16, 116 
 |цифрăллă идентификатор   = 
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Юхан''' ({{lang-ru|Юган}}, {{lang-tt|Юган}}) - [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Нурлат районĕ|Нурлат районĕнче]] вырнаçнă ял.  

Чăн-чăн чăвашла [[ят]] паллă мар. Ăна шыраса тупас пулать.
== Тавралăх ==

== Ячĕ ==
Ячĕ чăвашла Юхан ятлă çырмаран пулса кайнă.

== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
1949 — 116,

1958—320,

1970—177, 

1979—111,

1989 — 51, 

2002 - 35 (чуваши 63 %, татары 26 %)

2010 - 19.

== Кунçул ==
Тутарстанти Нурлат районĕнчи чăваш ялĕсен йышĕн пĕр версийĕ ак çапла&lt;ref&gt;[https://chuvash.org/wiki/Тутарстанри%20чӑваш%20ялӗсем Тутарстанри чӑвашсем ҫак ялсенче пурӑнаҫҫӗ.]&lt;/ref&gt;: &lt;small&gt;Нурлат, III съезд посёлокӗ (посёлок им. III съезда), Абляскино, Ака, Анат Чаллӑ (Нижние Челны), Ахметов станцийӗ, Ахметово, Бутаиха, Вӑтам Хӑмӑшлӑ (Средняя Камышла), Вырӑс Менчи (Русская Менича), Гайтан ялӗ (Гайтанкино), Заречный, Единение, Ерепьел (Ерепкино), Ӗнекасси (Красный Октябрь), Калиновка, Калиновка разъезчӗ, Кӗҫӗн Хӑмӑшлӑ, (Малая Камышла), Кирпичнӑй (Кирпичное), Красномайски (Красномайский), Куракьел (Илюткино), Кзыл Юл, Киклӗпуҫ (Андреевка), Лачака (Абрыскино), Мамӑк (Мамыково), Михайловка, Новая Тумба, Осиновка, Петровски (Петровский), Пухтел (Русское Багдашкино), Пӳлер Кӳлӗ (Биляр-Озеро), Рождественски (Рождественский), Салтакьел (Салдакаево), Сосновка, Старое Иглайкино, Стекольнӑй (Стекольный), Тарӑн, Вар (Тарн-Вар), Тӑрнас (Турнояс), Тӗкӗрмел (Тимерлек), Тӗрнеҫ (Тюрнясево), Уксӑмлӑ (Аксумла), Хуралту (Караульная Гора), Чӑваш Менчи (Чувашская Менча), Чиешне (Вишневая Поляна), Чистовка, Юган, Якаел (Якушкино), Якуркел (Егоркино), Ялавӑр (Елаур)&lt;/small&gt;

== Вуламалли ==
* [http://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_beryozovka.html Берёзовка ялĕн историйĕ (вырасла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126190910/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_beryozovka.html |date=2020-11-26 }}
* Г.Б. Матвеев, Е.А. Ягафова. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3930 ЧУВАШИ ТАТАРСТАНА.] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья.
* Трофимов А.А. Чувашская народная культовая скульптура. Ч., 1993.
* Чуваши Татарстана: книга-альбом. Ч., 2006.
* Иванов В.П. Этническая география чувашского народа. Ч., 2005.
* Научный отчет по проекту &quot;Чуваши Приволжского округа&quot;. Чебоксары, 2002. 192 с.
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20190822033836/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_stekolny.html Кĕленче ялĕн историйĕ (вырăсла)]
* [https://ok.ru/group/56728851775528 Чуваши Аксубаевского района РТ]
* [https://ok.ru/group/56728850792488 Чуваши Алькеевского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728853676072 Чуваши Бавлинского района РТ.]
* [https://ok.ru/chuvashibu Чуваши Буинского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728849940520 Чуваши Дрожжановского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728880480296 Чуваши Черемшанского района РТ.]
* [https://vk.com/topic-2191458_15214670 Чуваши из Республики Татарстан отпишитесь!!!!]
* [http://www.suvar.su/1975.html Мерчен хули] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816081358/http://suvar.su/1975.html |date=2016-08-16 }}
* [http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=85 Е.А. Ягафова. Чăваш энциклопедийĕ]

{{Нурлат районĕ}}

[[Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем]]</text>
      <sha1>9636xkou77x0zky9u08dp9dl48fsiff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Якаел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78185</id>
    <revision>
      <id>879495</id>
      <parentid>837781</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6803" sha1="re5p1au4mt4al2hq2sgs9w8muncmno7" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Якаел (пĕлтерĕшсем)}}
{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            = Якаел
 |тăван çĕлĕк    = Якаел
 |герб                     = Coat of arms of Tatarstan.svg
 |ялав                     = Flag of Tatarstan.svg
  |lat_deg = 54|lat_min = 29|lat_sec =16.8324
  |lon_deg = 50|lon_min =37 |lon_sec =44.958
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Тутарстан
 |регион тапăлра           = Тутарстан 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Нурлат районĕ
 |район тапăлра            = Нурлат районĕ{{!}}Нурлат
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            =  ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    =  ял тăрăхĕ{{!}}
 |шалти пайлану            = 
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          =  
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Ял
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ     = 
  |пурăнан халăх           =  270 
  |халăх çыравĕн çулĕ      = 2000
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = чăвашсем
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = кĕленчесем
 |вăхăт тăрăхĕ             =
 |почтă индексĕ            = 
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 
 |автомобиль кочĕ          = 16, 116 
 |цифрăллă идентификатор   = 
 |категори Commons-ра      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Якаел''' ({{lang-ru|Якушкино}}, {{lang-tt|}}) - [[Тутарстан]]ăн [[Тутарстанăн Нурлат районĕ|Нурлат районĕнче]] вырнаçнă ял.  

== Тавралăх ==
== Халăх йышĕ, ял тытăмĕ ==
== Кунçул ==
Тутарстанти Нурлат районĕнчи чăваш ялĕсен йышĕн пĕр версийĕ ак çапла&lt;ref&gt;[https://chuvash.org/wiki/Тутарстанри%20чӑваш%20ялӗсем Тутарстанри чӑвашсем ҫак ялсенче пурӑнаҫҫӗ.]&lt;/ref&gt;: &lt;small&gt;Нурлат, III съезд посёлокӗ (посёлок им. III съезда), Абляскино, Ака, Анат Чаллӑ (Нижние Челны), Ахметов станцийӗ, Ахметово, Бутаиха, Вӑтам Хӑмӑшлӑ (Средняя Камышла), Вырӑс Менчи (Русская Менича), Гайтан ялӗ (Гайтанкино), Заречный, Единение, Ерепьел (Ерепкино), Ӗнекасси (Красный Октябрь), Калиновка, Калиновка разъезчӗ, Кӗҫӗн Хӑмӑшлӑ, (Малая Камышла), Кирпичнӑй (Кирпичное), Красномайски (Красномайский), Куракьел (Илюткино), Кзыл Юл, Киклӗпуҫ (Андреевка), Лачака (Абрыскино), Мамӑк (Мамыково), Михайловка, Новая Тумба, Осиновка, Петровски (Петровский), Пухтел (Русское Багдашкино), Пӳлер Кӳлӗ (Биляр-Озеро), Рождественски (Рождественский), Салтакьел (Салдакаево), Сосновка, Старое Иглайкино, Стекольнӑй (Стекольный), Тарӑн, Вар (Тарн-Вар), Тӑрнас (Турнояс), Тӗкӗрмел (Тимерлек), Тӗрнеҫ (Тюрнясево), Уксӑмлӑ (Аксумла), Хуралту (Караульная Гора), Чӑваш Менчи (Чувашская Менча), Чиешне (Вишневая Поляна), Чистовка, Юган, Якаел (Якушкино), Якуркел (Егоркино), Ялавӑр (Елаур)&lt;/small&gt;

== Вуламалли ==
* [http://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_beryozovka.html Берёзовка ялĕн историйĕ (вырасла)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126190910/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_beryozovka.html |date=2020-11-26 }}
* Г.Б. Матвеев, Е.А. Ягафова. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3930 ЧУВАШИ ТАТАРСТАНА.] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья.
* Трофимов А.А. Чувашская народная культовая скульптура. Ч., 1993.
* Чуваши Татарстана: книга-альбом. Ч., 2006.
* Иванов В.П. Этническая география чувашского народа. Ч., 2005.
* Научный отчет по проекту &quot;Чуваши Приволжского округа&quot;. Чебоксары, 2002. 192 с.
== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20190822033836/https://nailtimler.com/rayony_pages/nurlatsky_rayon/nurlatsky_rayon_stekolny.html Кĕленче ялĕн историйĕ (вырăсла)]
* [https://ok.ru/group/56728851775528 Чуваши Аксубаевского района РТ]
* [https://ok.ru/group/56728850792488 Чуваши Алькеевского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728853676072 Чуваши Бавлинского района РТ.]
* [https://ok.ru/chuvashibu Чуваши Буинского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728849940520 Чуваши Дрожжановского района РТ.]
* [https://ok.ru/group/56728880480296 Чуваши Черемшанского района РТ.]
* [https://vk.com/topic-2191458_15214670 Чуваши из Республики Татарстан отпишитесь!!!!]
* [http://www.suvar.su/1975.html Мерчен хули] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816081358/http://suvar.su/1975.html |date=2016-08-16 }}
* [http://enc.cap.ru/?t=world&amp;lnk=85 Е.А. Ягафова. Чăваш энциклопедийĕ]

{{Нурлат районĕ}}

[[Категори:Нурлат районĕнчи пурăнан вырăнсем]]</text>
      <sha1>re5p1au4mt4al2hq2sgs9w8muncmno7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чĕлĕм (ял)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78621</id>
    <revision>
      <id>879415</id>
      <parentid>832828</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3810" sha1="ffzqzv549o4c8hdrphaq1nwimmgzwuz" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Чĕлĕм (пĕлтерĕшсем)}}
{{ПВ-Раççей
 |статус                   = Ял
 |чăвашла çĕлĕк            =  Чĕлĕм
 |тăван çĕлĕк              = {{lang-ru|Большой Чилим}}
 |герб                     = Coat of Arms of Ulyanovsk Oblast.png
 |ялав                     = Флаг Ульяновской области (2013).svg
  |lat_deg =54 |lat_min =38 |lat_sec = 45.9348
  |lon_deg =47 |lon_min =18 |lon_sec = 44.4672
  |CoordAddon = type:city(100)_region:RU
  |CoordScale = 


 |ЯндексКартти             = 
 |регион карттин пысăкăшĕ  = 
 |район карттин пысăкăшĕ   = 
 |регион                   = Чĕмпĕр облаçĕ
 |регион тапăлра           = Чĕмпĕр облаçĕ 
 |район тĕсĕ               = Муниципаллă район
 |район                    = Сăр районĕ
 |район тапăлра            = Сăр районĕ{{!}}Сăр
 |пурăнан тăрăх тĕсĕ       = Ял тăрăхĕ
 |пурăнан тăрăх            = Сартунккă ял хутлăхĕ
 |пурăнан тăрăх тапăлра    = Сартунккă ял хутлăхĕ{{!}}Сартунккă
 |шалти пайлану            = урамсем: 4
 |пуçлăх                   = 
 |никĕсленĕ вăхăт          = 
 |пĕрремĕш асăну           = 
 |малтанхи ятсем           = 
 |статус                   = Вырăн
 |лаптăк                   = 
 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ       = 
  |пурăнан халăх           = 164
  |халăх çыравĕн çулĕ      = [[2010]]
  |йышлăх                  = 
  |агломераци              = 
  |наци йышĕ               = 
  |конфесси йышĕ           = православсем
  |этнохороним             = x
 |вăхăт тăрăхĕ             =+4
 |почтă индексĕ            = 433265
 |почтă индексĕсем         = 
 |телефон кочĕ             = 8(4242)39
 |автомобиль кочĕ          = 73
 |цифрăллă идентификатор   = 73244810011
 |категория Commons-ра     = 
 |сайт                     = 
}}
'''Чĕлĕм''' ({{lang-ru|Большой Чилим}}) — [[Чĕмпĕр облаçĕн Сăр районĕ]]нчи  ял. [[Чĕмпĕр]] хулинчен 120 километрта. 

==Истори==
[[Яковлев Иван Яковлевич|Яковлев И.Я.]] асаилевĕсенчен:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|}}&lt;Куçару: &gt;
{{Цитата вĕçĕ}}

== Ял тытăмĕ, халăх йышĕ ==
[[2002]]-мĕш çулта 4 [[çын]], [[2010]]-мĕш çулта 0 çын пурăннă. 
==Вуламалли==

== Паллă çынсем тата ытти харкамлăхсем ==

==Асăрхавсем==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20190917093345/https://mapbase.ru/%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D0%A1%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE-%D1%81_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE Подробная карта Паркино с улицами и номерами домов.]
* [http://www.банкгородов.рф/place/parkino Паркино.]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ulyan-obl-geo-stub}}

{{Сăр районĕ}}
{{Чĕмпĕр облаçĕ}}

&lt;!--Categories--&gt;
[[Категори:Чĕмпĕр облаçĕ]]
[[Категори:Чĕмпĕр облаçĕн Сăр районĕн ялĕсем]]</text>
      <sha1>ffzqzv549o4c8hdrphaq1nwimmgzwuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улăп (эпос)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79533</id>
    <revision>
      <id>879337</id>
      <parentid>722656</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16559" sha1="nymjacug5cni8nzwfv0m4cgq3e6kqqt" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Улăп (пĕлтерĕшсем)}}
{{Литература хайлавĕ
|Тăван ячĕ = Улăп
|Ячĕ=Улăп
|Ӳкерчĕк =
|Алпусни =
|Жанр = эпос
|Автор = [[Çуйăн Хĕветĕрĕ]]
|Тăван чĕлхи = чăваш
|Хайланă = &lt;[[1928]]-[[1996]]&gt;
|Пичетленĕ = [[1996]] 
|Уйрăм кăларăм = [[1996]]
|Куçару = вырăсла ([[2009]])&lt;ref&gt;Улып [Текст] : чувашский народный эпос / сост. Ф. Сюин ; пер. А. Дмитриев. - Чебоксары : Чувашское книжное издательство, 2009. - 462 с.&lt;/ref&gt;, турккăлла ([[2012]])&lt;ref&gt;[https://www.cheboksary.ru/culturen/23734_sostojalas_prezentatsija_chuvashskogo_eposa_ulyp_na_turetskom_jazyke.htm СОСТОЯЛАСЬ ПРЕЗЕНТАЦИЯ ЧУВАШСКОГО ЭПОСА &quot;УЛЫП&quot; НА ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ] — ЧЕБОКСАРЫ.РУ информационный сайт столицы Чувашии [16+]&lt;/ref&gt;
|Викивулавăш-текст=
}}
'''Улăп''' — [[Çуйăн Хĕветĕрĕ]] ([[1913]]-[[2002]]) [[XX ĕмĕр|XX ĕмĕрте]], [[1920]]-мĕш çулсенчен пуçласа 7-8 [[теçетке]] [[çул]], [[Чăваш чĕлхи|чăвашла]] çырнă [[эпос]]. Çырнă чухне вăл [[халăх]] [[халап]]ĕсем, калавĕсем çине таяннă.
== Умистори ==
Халăх пултрулăхĕ çине таянса пĕтĕмĕшле эпос майлаштарас ыйтăва чи малтан çĕклекенсенчен пĕри [[Лашман Степан Митрофанович|С.А.Лашман]] пулнă&lt;ref&gt;&lt;Лашман С.М.&gt; Юрă-сăвăсене, халапсене пухса йĕркелесе поэма çырма пулĕ-ши? — Сунтал, [[1924]], 2-3№.&lt;/ref&gt;. Пулас [[хайлав]]а вăл &quot;Улăпиада&quot; [[ят]] пама сĕннĕ. 

Чылай вăхăт иртсен çавнашкал сĕнĕвех [[Салмин Антон Кириллович|А.К.Салмин]] кăларса тăратнă&lt;ref&gt;Салмин А.К. Чăваш эпосне йĕркелесе яма май пур-и? // Ялав, [[1975]], 7№.&lt;/ref&gt;.

&quot;Улăп&quot; эпос патне пыракан çул питĕ вăрăм та тумхахлă. Пĕрремĕш &quot;чĕкеçсенчен&quot; пĕри  — Çемен Элкерĕн &quot;Улăпсем&quot; поэми ([[1927]]). Акă мĕн çырнă кун пирки Электронла чăвашла вулавăшра&lt;ref&gt;[https://chuvash.org/lib/haylav/print4897.html Улăпсем. Çемен Элкер | Поэма | 1927 | улăп | 15 783] — Ăнлантарнине пăхмалла.&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Малтанхи хут «Улăп» ятпа 1927 çулта «Сунтал» журналăн 10-мĕш номерĕнче пичетленнĕ, 1939 çулта уйрăм кĕнекен тухнă.

Позт ăна пилĕк томлăхăн 1-мĕш томне те кĕртнĕ (223—238 с). «Сунталта» пичетленнĕ вариантăн ум сăмахĕнче поэт çапларах каланă: «Улăп» ятне асăннине пур çĕрти чăвашсем хушшинче те илтме пулать. Анчах мĕнлескер, кам пулнă çав Улăп? Ун çинчен никам та пат татса ăнлантарса параймасть. Ваттисенчен нумайăшĕ: «Улăп вăл сĕм-авал темле тĕлĕнмелле çӳренĕ питĕ пысăк пăхаттир пулнă» теççĕ. Тепле сайраран, хăш-пĕрисем çеç вăл мĕнле çӳрени çинчен калаçкалаççĕ. Анчах тĕрлĕ вырăнти чăвашсем тĕрлĕ май, уБрăхларах калаçаççĕ.

Улăп юмахĕ вăл — чăваш халăхĕн сĕм-авалхи пурнăçĕ çинчен пĕлтерекен юмах. Çакнашкал юмахсем вырăссен те «Илья Муромсц», «Святогор» текеннисем тата урăххисем те пур. Хусанта вилнĕ Катапов профессор çырнă тăрăх, Улăп çинчен калакан юмахсем тӳрк халăхĕсем хушшинче те пур. Анчах ку халăхсем ăна пурте «Улăп» темеççĕ, хăшĕ Алăч, хăшĕ Алиф теççĕ. Çавăннах кăркăссен «Атша» ятлă Улăпĕ çинчен çырни пур (Известия Казанск. О-ва Археологии и Этнографии, том XIII, вып. 1). Анчах Атша-Улăп ытла та сĕм-авалхи ĕмĕрсенче пурăнать. Чăвашсен «Улăпĕ» — чăваш халăхĕн вăл выльăх кĕтĕвĕсемпе çӳрессине пăрахса çĕр ĕçĕ çине куçас умĕнхи пурнăçĕ çинчен пĕлтерекен юмах. Ку Улăпа ватă амăшĕ калакан сăмахсенчен аван палăрать. Апла пулсан чăвашсен Улăпĕ кăркăссен Атшинчен чылай кайран пурăннă.

Эпĕ ку поэмăна Улăп çинчен чăваш хушшинче калакан татăк-кĕсĕк халапсене пухса, хăшне-пĕрне «Атшаран» илсе тата хамран та шухăшласа çырнă. Автор. 1927 çул, августăн 15-мĕшĕ» (9 с).
}}
== Çуйăн Хĕветĕрĕ ăсталанă эпосăн кунçулĕ ==
Чăваш халăхĕн &quot;Улăп&quot;  эпосне майлаштарасси епле пулса пыни пирки Çуйăн Хĕветĕрĕ хăй аван çырса кăтартнă&lt;ref&gt;[https://vulacv.wordpress.com/2008/08/14/улaп-табувe-cуйaн-хeветeрe-sujan-hevetere/ Çуйăн Хĕветĕрĕ: Улăп çинчен] — Вула Чăвашла
VULACV – ЧĂВАШЛА ВУЛАТТАРАКАН САЙТ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Наумова, Татьяна. [http://hypar.ru/ru/node/29491 «Халăхăн пуянлăхне пĕрчĕн-пĕрчĕн пуçтартăм та шăрçаласа ярăм турăм»] — Хыпар, 30, Июнь, [[2018]] | Чăваш хĕрарăмĕ | Культура |&lt;/ref&gt;.


{{Цитата|Эпĕ утмăл çич çул хушшинче «Улăп. Чăваш эпосĕ» алçырăвне тăхăр вариант таран çыртăм. Çиччĕмĕш вариантне çухатрĕç те, питĕ хытă куляннипе вăй-халран кайрăм. Тен, ун çинчен пĕлтерме те кирлĕ марччĕ пуль? Анчах та мана юлашки çулсенче «Улăп» алçырăвĕсем тĕлĕкре «пире мĕншĕн мантăн?» тесе хĕсĕрлеме тытăнчĕç.
}}

{{Цитата|Анне &lt;...&gt; час-часах хăй çумне чăмăртаса, пуçран ачашласа: «Улăп пекех пултăн, ачам»,— тетчĕ. Тепĕр чухне эпĕ ăна шухăша ярсан вăл мана: «Улăп пекех пул»,— тетчĕ.}}
{{Цитата|1928 çулта Çĕрпÿри иккĕмĕш сыпăклă шкулта вĕреннĕ чухне чăвашсен паллă этнопрафĕпе, «Тăхăрьял» авторĕпе Т. Т. Тимофеевпа пĕр хваттерте пурăнтăм. Трирорий Тимофеевич пире чăваш чĕлхи вĕрентетчĕ. Эпĕ, шкул ачи, ун патне час-часах каçпа кайса лараттăм. Пĕрре Трирорий Тимофеевич Чăваш кĕнеке издательствинчен кулянса килсен мана килĕнче нумай тытса ларчĕ. Эпĕ, сăмах юхнă май, ăна аннерен илтнĕ Улăп çинчен çÿрекен халап-юмахсене каласа патăм. Вăл мана çавăн пек халап-юмахсене аннерен анчах мар, ытти çынсенчен те çырса илме хушрĕ. «Улăп — халăх паттăрлăхĕ…— терĕ вăл лăпсăркка хура çÿçне пÿрнисемпе тураса.—Ним тума та çук, халь эпоссемпе интересленмеççĕ. Йывăр! Ун пирки темшĕн халăхра табу пур. Табу тени — чару тени пулать. Çав табу тăрăх, Улăп чăваша тавăрăнмалла. Унччен, вăл тавăрăниччен, Улăп çинчен сÿпĕлтетсе çÿреме юрамасть. Атту çич ют Улăп килес вăхăта пĕлсен шентермексене ÿпĕнтерсе лартма пултарать те пуççаврăнăмĕш çулне татать. Кам та кам халăх чарăвĕнчен тухать, çав çын хăй вилĕмĕпе мар, халăх ылханĕпе вилет. Çитменнине, хальхи вăхăтра Улăппа пачах интересленмеççĕ. Айвансем çавна та чухлаймаççĕ вĕт, Çимăн! Ваттисем вилсе пĕтеççĕ, вĕсемпе пĕрле Улăп çинчен çÿрекен халап-юмахсем те. Хальхи вăхăтра хăш-пĕрисем, аслисем, пысăк вырăнта ларакансем, чăваш эпосне «Улăпа» халăх хушшинче ятарласа пухса, çĕнетсе, вăйлатса ăна халăх хушшинче тепĕр хут сарасси вĕсенчен килет пулсан та «Улăп» эпосĕ пире халь мĕн тума кирлĕ тесе хураççĕ. Çавсем пиркиех ĕнтĕ «Улăп» улмуринчи ылтăн уçă пулса юлать те — шыра вара ăна! Ак çакăншăн та Чăваш кĕнеке издательствипе сутлашмалла пулать ĕнтĕ»,— терĕ те вăл терăхса алçырăвĕпе сĕтеле çапрĕ. Çавăнтан вара эпĕ халăх хушшинче Улăп çинчен çÿрекен халап-юмахсене пуçтарма тытăнтăм, Эпĕ Улăп çинчен çÿрекен халап-юмахсене хамăр ял çыннисенчен кăна мар, хамăр таврари чылай ял çыннисенчен те çырса илтĕм.
}}

{{Цитата|«Улăпа» çырнă чухне мана чăваш халăх поэчĕ С. В. Элгер, чăваш халăх писателĕ Илпек Микулайĕ сахал мар пулăшрĕç. Анчах та вĕсем чăваш эпосĕ уйрăм кĕнекепе тухассине кĕтсе илеймерĕç, çĕре кĕчĕç. Çемçе пултăр вĕсен вилтăпри!

М. Р. Федотова — профессора, филологи наукисен докторне, Чăваш патшалăх университечĕн чăваш чĕлхин кафелра заведующийĕ пулса ĕçленĕ доцента В. П. Никитин (Станьял) поэта, çамрăк ученăйсене В. Р. Родионовпа Р. Т. Юмарта, чăваш халăх писательне А. С. Артемьева, чăваш искусствисен тава тивĕçлĕ ĕçченне М. К. Антонова йывар вăхăтра ман хута кĕнĕшĕн тата чăваш эпосне йĕркелесе çитерме вăй-халăма çĕклентернĕшĕн чунтан-вартан тав тăватăп}}

== Ытти еткер ==
Калавсемсĕр пуçне паянхи кунччен Игнатий Ивановăн чăвашла çырнă хăшпĕр çырăвĕсем сыхланса юлнă&lt;ref&gt;Чăваш патшалăх Тĕп архивĕ. 515 ф., 1 оп.,335 упр. пĕрчи, 1-6 лл.&lt;/ref&gt;.
== Хаклавсем ==
Çуйăн Хĕветĕрĕн &quot;Улăп&quot; эпосĕ тата унăн [[автор]]ĕ пирки çырнă публикацисен йышне кăтартатпăр. Авторсем эпоса еплерех хаклани чылай чухне ятранах курăнать.
*Васильев, П. «Улӑп» эпос пирки / П. Васильев // Хыпар. – 2010. – 13 ака. – С. 3.
*Васкир, Г. Улăп чунлă Çуйăн Хĕветĕрĕ / Г. Васкир // Тантăш. – 2003. – 31 утă (№ 31). – С. 8.
*Ефимов, Г. Асăну сăмахĕ / Г. Eфимов // Хыпар. – 2002. – 15 çу.
*Смирнова, Н. «Улӑп - вырӑсла» / Н. Смирнова // Хыпар. – 2009. – 19 раштав. – С. 4-5.
*Юмарт, Г. «Улăп» улăпла ĕç / Г. Юмарт // Чăваш ен. – 1996. – 25 ут`. – 3 çурла (№ 30).– С. 13.
*Андреев, П. Богатырский эпос – богатырский труд / П. Андреев // Чебоксар. правда. – 1999. – 5 янв. (№ 1). – С. 7.
*Афанасьев, П. Сюин Хведер (Федоров Симон Федорович) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебоксары, 2006. – С. 388.
*Васильев, Л. Улып заговорил по-русски / Л. Васильев // Совет. Чувашия. – 2009. – 17 дек. – С. 6, 15.
*Гордеева, С. Eсть эпос в чувашских селеньях! : презентация / С. Гордеева // Чăваш ен. – 1996. – 21–28 сент. (№ 38). – С. 2
*Ендеров, В. А. Сюин Хведер / В. А. Ендеров, В. Г. Родионов // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 162.
*Тихонов, П. По следам Улыпа / П. Тихонов // Чебоксар. новости. – 1996. – 29 нояб.
*Федоров Симон Федорович (Сюин Хведер) // Край Цивильский : краткая энцикл. р-на. – Чебоксары, 2008. – С. 307.
*Ялгир, П. Сюин Хведер (Федоров Симон Федорович) // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. – Чебоксары, 2005. – С. 109–110.
 
== Вуламалли ==
*Чăваш халăх пултарулăхĕ. Халăх эпосĕ. Ш., 2004;
*Родионов В.Г. К вопросу о ранних тюркско-финно-угорских фольклорных взаимосвязях // Родионов В.Г. Этнос. Культура. Слово. Ч., 2006;
*Родионов В.Г. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3027 Эпос.] — электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья.
*Димитриев В.Д. Предисловие // Улып. Чувашский народный эпос / Перевод А. Дмитриева. Ч., 2009.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* 2. [https://web.archive.org/web/20240701112234/http://suvar.org/books/ulahp.pdf Улӑп : чӑваш эпосӗ] / Ҫуйӑн Хӗветӗрӗ пухса сӑвӑланӑ, В. Г. Бритвин илемлетнӗ. – Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 1996. – 573 с. – (Улып).
* [http://www.chuvrdub.ru/base/base.html?mode=book&amp;id=20117&amp;aut=1 Улăп : чăвашсен героикăллă халап-юмахĕ / Çуйăн Хĕветĕрĕ йĕркелесе çырнă.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190701031448/http://chuvrdub.ru/base/base.html?mode=book&amp;id=20117&amp;aut=1 |date=2019-07-01 }} – Шупашкар : Чăваш кĕнеке изд-ви, [[1980]]. – 48 с. : ил. – Пер. загл.: Улып
* [https://vulacv.wordpress.com/2018/06/06/cемен-элкер-улaпсем/ Çемен Элкер: Улăпсем]


{{book-stub}}

[[Категори:Чăваш литератури]]
[[Категори:Паллă чăваш литература ĕçĕсем]]</text>
      <sha1>nymjacug5cni8nzwfv0m4cgq3e6kqqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усрава илесси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80517</id>
    <revision>
      <id>879343</id>
      <parentid>856616</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5896" sha1="papf8u2l40hn6u3iuxrt8jnotrtswzf" xml:space="preserve">'''Усрава илни''' — [[ача]]сене пăхса ÿстерсе [[витерев|витерессин]] меслечĕ. Кун пек чухне усрава илекенсемпе усрава пыракансем хушшинче ашшĕ-амăшĕпе вĕсен тăван ачисен хушшинчи пек çыхăнусем йĕркелесе яраççĕ, вăл шутра право (юридици) енĕпе те&lt;ref&gt;Усыновление — статья из Большого Энциклопедического словаря&lt;/ref&gt;. 
== Вуламалли ==
*Рудов А. Г., Красницкая Г. С. Как усыновить ребёнка. В помощь будущим усыновителям. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2011. — 256 с. — (Сердце отдаю детям). — 2 000 экз. — ISBN 978-5-222-17538-5.
*Карпунина Е. В. Как усыновить ребёнка? — М.: Эксмо, 2011. — 192 с. — (Народный адвокат). — 3 000 экз. — ISBN 978-5-699-44211-9.
*Летова Н. В. Усыновление в Российской Федерации. Правовые проблемы. — Wolters Kluwer, 2006. — 248 с. — 1 000 экз. — ISBN 5-466-00192-9.
*Абдулина О. П. Усыновление в Российской Федерации. Правовые проблемы. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2008. — 224 с. — (Без проблем). — 3 000 экз. — ISBN 978-5-222-13236-4.
*Петрановская. Л. В класс пришёл приёмный ребёнок. — Студио-Диалог, 2009. — 172 с. — 4 000 экз. — ISBN 978-5-9901763-1-7.
*Петрановская. Л. Как ты себя ведешь? 10 шагов по изменению трудного поведения. Пособие для приёмных родителей. — Студио-Диалог, 2010. — 96 с. — ISBN 978-5-9901763-2-4.
*Губина Т. В. Кузя, Мишка, Верочка и другие ничейные дети. — Ваша типография, 2011. — 290 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-5-8493-0081-8.
*Ракита М. Дневники приёмной матери ребёнка из детского дома. Личная история психолога. — МИК, 2010. — 134 с.
*Бетси Кифер и Скулер Джейн И.,. Как рассказать правду усыновленному или приёмному ребёнку. Как помочь ребёнку осознать своё прошлое. — Киев: Феникс, 2009. — 270 с. — ISBN 978-966-651-752-7.
*Петрановская. Л. Дитя двух семей. Книга для приемных родителей. — Независимая фирма Класс, 2013. — 110 с. — ISBN 978-5-86375-185-6.
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.usynovite.ru/adoption/adoption/ Усыновление]
* https://web.archive.org/web/20250812140231/https://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/274/2649/103-%D0%A0%D0%98%D0%9A_%D0%A0%D0%A4_03042013.xls%7Ctitle=%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F о выявлении и устройстве детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей за 2012}}
* [http://www.ed.gov.ru/files/materials/12934/103rik.pdf Сведения о выявлении и устройстве детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей за 2009 год]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108134322/http://www.ed.gov.ru/files/materials/12934/103rik.pdf |date=2014-01-08 }}
* [http://www.ed.gov.ru/files/materials/9315/103rik.pdf Сведения о выявлении и устройстве детей и подростков, оставшихся без попечения родителей за 2008 год]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130214163851/http://www.ed.gov.ru/files/materials/9315/103rik.pdf |date=2013-02-14 }}
* [http://echo.msk.ru/doc/973040-echo.html Соглашение между Российской Федерацией и Соединенными Штатами Америки о сотрудничестве в области усыновления (удочерения) детей] Вашингтон, 13 июля 2011 года
* [http://vse-posobia.ru/usynovlenie/otmena/ Отмена усыновления: когда это необходимо?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191209063114/https://vse-posobia.ru/usynovlenie/otmena/ |date=2019-12-09 }}
* ''Саймон Хаким, Эрвин Блэкстоун.'' [http://www.inliberty.ru/library/401-rynochnaya-alternativa-vnbspsfere-usynovleniya-inbsppatronatnogo-vospitaniya-detey Рыночная альтернатива в сфере усыновления и патронатного воспитания детей. Опыт США.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180314181535/http://www.inliberty.ru/library/401-rynochnaya-alternativa-vnbspsfere-usynovleniya-inbsppatronatnogo-vospitaniya-detey |date=2018-03-14 }}
&lt;!-- Пожалуйста, не захламляйте данный раздел и ограничьте количество внешних ссылок 3-4 ссылками на наиболее важные и авторитетные, по Вашему мнению, источники по теме «Усыновление» --&gt;
{{Тăванла хутшăнусем}}

[[Категори:Усрава илни]]
[[Категори:Килйыш]]
[[Категори:Тăванла хутшăнусем]]</text>
      <sha1>papf8u2l40hn6u3iuxrt8jnotrtswzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80762</id>
    <revision>
      <id>879390</id>
      <parentid>874984</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18507" sha1="55p8t9v2wl5q2imea5ron7i87nav984" xml:space="preserve">{{Шкул
| Ячĕ            = Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ, Хусанти вĕрентевçĕсен семинарийĕ ([[1884]]-мĕш çултан пуçласа)
| Ӳкерчĕк     = 
| Алпусни        = 
| Йыхрав         = 
| Никĕсленĕ      = [[1872]]
| Хупнă          = паллă мар
| Директор       = [[Ильминский Николай Иванович]]
| Тĕс            = Вĕрнетевçĕсен вăтам пĕлӳ паракан  шкуле
| Вĕренекен      = 
| Адрес          = [[Хусан]] хули
| Координатсем   = 
| Телефон        =
| Факс           = 
| E-mail         = 
| Сайт           = 
| Уй             =
| Уйри текст     = 
|}}

'''Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ''' — [[Ильминский Николай Иванович|Ильминский Николай Иванович]] тăрăшнипе [[1872]]-мĕш çулта  [[Хусан]] хулинче уçнă вĕрентевçĕсем хатĕрлекен [[шкул]]. [[1884]]-мĕш çултан &quot;ютйăхсен&quot; теме пăрахнă, анчах та вăл пурпĕрех вырăс мар  шкулсем валли вырăс мар ачасенченех вĕрентевçĕсем хатĕрлес енĕпе специализациленнĕ. 
[[File:Ильминский.jpg|thumb|Ильминский Николай Иванович]]
== Кунçул ==
=== Умистори ===
Умистори тесе [[Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ]]н ĕçĕ-хĕлне шутлама пулать. Вăл [[1863]]-мĕш çултанпа ĕçленĕ. Калас пулать, малтанхи вăхăтра, хăйĕн çурчĕ пуличчен, Крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ тата Ютйăхсен семинарийĕ пĕр тĕлтех ĕçленĕ. 
=== Малалли истори&lt;ref&gt;Алесандров Г.А. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=248 КАЗАНСКАЯ УЧИТЕЛЬСКАЯ СЕМИНАРИЯ] — Электронла чăваш энциклопедийĕ&lt;/ref&gt; ===
Хысна шучĕпе вĕрентме палăртнă вĕренекенсен шучĕ — 240, вĕсенчен çурринчен кая мар [[вырăссем]], ыттисем — тĕне кĕне ютйăхсем (тутарсем, чăвашсем, çармăссем т.ыт.те). Хысна шучĕпе вĕренкенсемсĕр пуçне тата тĕрлĕрен йĕркелĕмсен  стипендиачĕсем тата уйрăм [[çын]]сем те пулнă. Вĕрентÿ тăршшĕ — виçĕ çул. [[1977]]-мĕш çултанпа хатĕрлев класĕсем (кашни [[çул]] 30 [[çын]]) уçнă. Семинарие хысна шучĕпе пĕтерекенсем кайран уписаттĕлнĕ 6 çул янă вырăнта ĕçленĕ. 

Çавăн пекех семинари çумĕнче, пĕр вăхăтран пуçласа, чăвашсем, мордавасем (те ирçе, те мăкшă — паллă мар), çармăссем, удмуртсем  валли пуçламăш шкулсем йĕркелесе янă — штат тăрăх, кашни халăх енчен 15 вĕренекен.  

[[1894]]-мĕш çулхи октябрĕн 26-мĕшĕнчен, Тÿре-Шара хушавĕпе, вырăс тата вырăс мар вĕренекенсен пропорцине çĕнĕлле йĕркеленĕ: вырăссем пĕррре виççемĕш (1/3), вырăс маррисем — иккĕ виççĕмĕш (2/3) чухлĕ.

Мĕнпурĕ, [[1875]]-[[1918]]-мĕш çулсенче, семинарин куçум уйрăмĕнчен 186 (çĕр сакăрвун улттă) арçын чăваш вĕренсе тухнă. Çав [[вăхăт]]рах  эстерн шучĕпе вĕренсе тухнă чăвашсен йышĕ — 1000 (пин) çын — арçынсем те, хĕрарăмсем те. 
[[File:Никанор (Каменский).jpg|150px|thumb|Никанор (Каменский)]]
[[File:Ashmarin.jpg|thumb|left|150px|Ашмарин Николай Иванович]]
[[File:Nikolski.jpg|thumb|left|150px|Никольский Николай Васильевич]]
[[File:Даниил Филимонов.jpg|thumb|150px|Даниил Филимонов, Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарине чи малтан пĕтернĕ чăвашсенчен пĕри]]
[[Ӳкерчĕк:Ille Takhti.jpg|thumb|150px|[[Илле Тăхти]], [[1903]]-[[1908]]-мĕш çулсенче Хусанти вĕрентевçĕсен семинарийĕнче ăс пухнă]]
== Шкулпа çыхăннă уйрăм харкамлăхсем ==
===Вĕрентекенсем===
*[[Ильминский Николай Иванович|Ильминский Николай Иванович]], семинарин никĕслевçи тата вĕрентекенĕ
*Бобровников Николай Алексеевич, вĕрентевçĕ, семинари çумĕнчи мастерскойсене ертсе пынă, каярахпа семинари директорĕ
* [[Ашмарин Николай Иванович]], 1899-1919-мĕш çулсенче вĕрентнĕ
*НИКАНОР (чиркÿ тулашĕнче Каменский Никифор Тимофеевич)
*[[Никольский Николай Васильевич]]
*[[Смоленский Степан Васильевич]], семинарире малтанхи 17 çулта [[мусăк]] вĕрентнĕ
*[[Александров Николай Александрович]], семинари çумĕнчи пуçламăш шкулта [[мусăк]] вĕрентнĕ
=== Вĕренекенсем ===
* [[Филимонов Даниил Филимонович]],  Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарине чи малтан ([[1875]]) пĕтернĕ чăвашсенчен пĕри
* [[Александров Николай Александрович]] ([[1880]]-мĕш çулта пĕтернĕ)
* [[Илле Тăхти]], [[1903]]-[[1908]]-мĕш çулсенче Хусанти вĕрентевçĕсен семинарийĕнче ăс пухнă
* Ирçесемпе мăкшăсенчен тухнă çутĕç тата культура çыннисем: М. Е. Евсевьев, И. Я. Бондяков, З. Ф. Дорофеев, Л. П. Кирюков, М. И. Наумкин, И. Ф. Прокаев, Е. В. Скобелев 
* Ирçесемпе мăкшăсенчен тухнă сăваплăхçăсем: Ф. К. Садков, Ф. К. Стрелков
Ытти çынсем:

== Семинарин тĕллевĕпе чаплăхĕ ==
В.П.Киржаева калани&lt;ref&gt;Киржаева В.П. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazanskaya-uchitelskaya-seminariya-v-politiko-pravovom-i-kulturnoobrazovatelnom-kontekste-epohi КАЗАНСКАЯ УЧИТЕЛЬСКАЯ СЕМИНАРИЯ В ПОЛИТИКО-ПРАВОВОМ И КУЛЬТУРНООБРАЗОВАТЕЛЬНОМ КОНТЕКСТЕ ЭПОХИ] — ЖУРНАЛ Интеграция образования 2003&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|Казанская учительская семинария была учреждена в 1870 г. в соответствии с Правилами о мерах к образованию населяющих Россию инородцев (26 марта 1870 г.), однако уже формулировка самой цели ее создания указывала на многопрофильный характер подготовки учителей — «с целью приготовления учителей для начальных народных училищ Казанского учебного округа вообще и вместе с тем для тех из них, в которых будут обучаться инородцы мало или недостаточно обруселые»}}
{{Цитата вĕçĕ}}
Гильманов Д.Ш., Корнилова И.В., Магсумов Т.А. калани&lt;ref&gt;Гильманов Д.Ш., Корнилова И.В., Магсумов Т.А. [http://naukarus.com/uchitelya-dlya-inorodtsev-traditsii-yazykovoy-podgotovki-pedagogov-v-mnogonatsionalnom-regione УЧИТЕЛЯ ДЛЯ «ИНОРОДЦЕВ»: ТРАДИЦИИ ЯЗЫКОВОЙ ПОДГОТОВКИ ПЕДАГОГОВ В МНОГОНАЦИОНАЛЬНОМ РЕГИОНЕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114005905/http://naukarus.com/uchitelya-dlya-inorodtsev-traditsii-yazykovoy-podgotovki-pedagogov-v-mnogonatsionalnom-regione |date=2020-01-14 }} — Научный журнал: В мире научных открытий ISSN: 2072-0831 Год выхода: 2015&lt;/ref&gt;:
{{Цитата|Как известно, с историей Казанской учительской семинарии непосредственно связана педагогическая деятельность первых ее руководителей Н.И. Ильминского и его приемного сына Н.А. Бобровникова (шурин чувашского педагога И.П. Яковлева; с 1906 г.  попечитель Оренбургского учебного округа). Благодаря усилиям этих видных педагогов, а также вследствие неуклонного втягивания нерусских народов края в капиталистические отношения, разрушения их национальной ограниченности происходило быстрое увеличение числа «инородческих школ», особенно в конце XIX в.}}
Р.Р. Исхаков калани&lt;ref&gt;Исхаков Р. Р. [https://cyberleninka.ru/article/n/stranitsy-istorii-kazanskoy-uchitelskoy-inorodcheskoy-seminarii СТРАНИЦЫ ИСТОРИИ КАЗАНСКОЙ УЧИТЕЛЬСКОЙ (ИНОРОДЧЕСКОЙ) СЕМИНАРИИ] — ЖУРНАЛ Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств 2015&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|Являясь крупнейшим педагогическим учебным заведением региона с национальным компонентом КУС становится центральным культурно-просветительским институтом крещеных нерусских народов Волго-Уралья. Большинство представителей городской и сельской «инородческой» интеллигенции сформировавшейся во второй половине XIX-начале ХХ в. были ее воспитанниками. В начале ХХ в. в эпоху «эмансипации» из числа учеников семинарии выходят первые деятели культурно-национального и революционного движения. Многие из них, уже в советское время стали активными строителями государственности и национальной культуры нерусских народов региона. Всего с 1872 г. по 1919 г. в семинарии получили образование 1500 чел. Из них 686 - русские, 243 -кре-щеные татары, 179 - чуваши, 128 - марийцы, 110 - мордва, 70 -удмурты, 20 - казахи, 20 - пермяки, 12 - калмыки, 12 - корейцы, 10 - коми, 7 - якуты, 6 - арабы, 6 -башкиры, 6 - зыряны, 4 - алтайцы, 1 - абхаз, 1 - эстонец [9, с. 22]. Таким образом, Казанская учительская семинария воспитала целую плеяду талантливый деятелей национального просвещения, дав им «дорогу в жизнь», способствовала формированию интеллектуальной элиты нерусских народов Восточной России, что стало важным фактором развития их культуры во второй половине XIX - начале ХХ в.}}
{{Цитата вĕçĕ}}

Тепĕр çăлкуçра Р.Р. Исхаков тата Х.З. Багаутдинова калани&lt;ref&gt;Исхаков Р.Р., Багаутдинова Х.З. [https://cyberleninka.ru/article/n/spisok-okonchivshih-kurs-vospitannikov-kazanskoy-uchitelskoy-seminarii-1875-1918-gg СПИСОК ОКОНЧИВШИХ КУРС ВОСПИТАННИКОВ КАЗАНСКОЙ УЧИТЕЛЬСКОЙ СЕМИНАРИИ (1875-1918 ГГ.)]// Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. 2023. Т.13, №1. С.192-216. https://doi.org/10.22378/2410-0765.2023-13-1.192-216&lt;/ref&gt;

{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|Всего в нижеприводимом документе представлено 1427 фамилий. Согласно документу, наиболее многочисленной национальной группой среди выпускников были русские - 624 чел. (43,7%), значительным было присутствие также представителей православных нерусских народов Волго-Уральского региона: чувашей - 172 чел., крещеных татар (кряшен) - 154 чел., мари - 137 чел., мордвы (мокши и эрзи) - 127 чел., удмуртов - 80 чел., коми-пермяков - 13 чел., коми -6 чел. Среди выпускников были представлены также православные калмыки - 10 чел., корейцы - 10 чел., арабы - 6 чел., алтайцы - 4 чел., якуты - 3 чел., абхазец и эстонец. Подавляющее большинство учеников и воспитанников относились к православной конфессии, исключение составляли мусульмане казахи - 17 чел. и башкиры - 3 чел. У 59 чел. национальность не указана.}}
{{Цитата вĕçĕ}}

== Çав. пекех ==
* [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]]
* [[Похвиçнĕри чăваш шкулĕ]]
* [[Самарти чăваш шкулĕ]]
* [[Дорофеев Захар Фёдорович]]

== Вуламалли ==
*Соловьёв И. [https://vk.com/doc89287394_520617550?hash=e06d6a02f2f4783cfa&amp;dl=2b7118bcbc4d55ceff Самарти чăваш шкулĕ.] —Листовка.Гублит № 3925, 11 декабря 1825 г. Тираж 1000 экз». Самара, тип. № 1 им. т. Маги «Полиграфа, ома» ул. Венцека и Галактион, 
* Демидов В. Вăл чăн-чăн коммунист пулнă. // Тăван Атăл журнал, 1987, 6№ (июнь) — С.57-59. (И.В.Соловьёв тата унăн ĕç-хĕлĕпе кунçулĕ çинчен çырнă хайлав).
* Паймен, Влас. Самар чăвашĕсем. (ку хайлав темиçе хут та тĕрлĕ çĕрте тата тĕрлĕ [[вăхăт]]ра пичетленсе тухнă).
*СОРОЧАЙКИН, АНДРЕЙ НИКОНОВИЧ. [https://elibrary.ru/item.asp?id=38309524 ДИАСПОРА АВЕРКИНСКО-ИБРЯЙКИНСКИХ ЧУВАШ: ВОПРОСЫ И ОТВЕТЫ.] Тип: брошюра Язык: русский ISBN: 978-5-906741-12-7 Год издания: 2015 Место издания: Самара Число страниц: 42 Издательство: Институт анализа экономики города и региона (Самара) УДК: 94 (47): 392.91
==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
*[http://www.museum.ru/m2188 &quot;Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ&quot;. Музей.]
* [https://vk.com/club175262030?w=wall-175262030_296 Похвистневский чувашский сельскохозяйственный техникум.] — ВК, 26, январь, [[2019]], 21:23
* [http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007154845/http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php |date=2014-10-07 }}
* [http://ulkul.ru/museum/34/ Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327191914/http://ulkul.ru/museum/34/ |date=2019-03-27 }}
* [http://www.welcometoulyanovsk.ru/index.php?section=155 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»]
* [https://web.archive.org/web/20241209062628/http://www.esosedi.ru/onmap/muzey_simbirskaya_chuvashskaya_shkola_kvartira_i_ya_yakovleva_/8068827/index.html#lat=54316548&amp;lng=48377138&amp;z=17&amp;mt=1&amp;v=1 Музей &quot;Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева&quot;]
* [http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./299/2899/423466/426581/472345/472400 Симбирской чувашской учительской школе - 140 лет]

[[Категори:Тутарстан]]
[[Категори:Хусан кĕпĕрни]]
[[Категори:1972 çулта уçăлнисем]]
[[Категори:Раççейре педагогика пĕлĕвне илни]]
[[Категори:Чăваш Енре пĕлӳ илни]]
[[Категори:Шкулсем]]
[[Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]]</text>
      <sha1>55p8t9v2wl5q2imea5ron7i87nav984</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80764</id>
    <revision>
      <id>879389</id>
      <parentid>874983</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13020" sha1="9axhpi9kuqa2q7u17qsu1xa8qlvd4s7" xml:space="preserve">{{Шкул
| Ячĕ            = Хусанти крешшĕн-тутар &lt;br&gt;тĕп шкулĕ
| Ӳкерчĕк     = 
| Алпусни        = 
| Йыхрав         = 
| Никĕсленĕ      = [[1863]]
| Хупнă          = [[1918]]-[[1930]]
| Директор       = [[Тимофеев Василий Тимофеевич]] ([[тутар чĕлхи|тутарла]] Бәчели Тимофеев )
| Тĕс            = Вăтам пĕлӳ паракан тата вĕрентевçĕсем те хатĕрлекен шкул
| Вĕренекен      = 
| Адрес          = [[Хусан]] хули
| Координатсем   = 
| Телефон        =—
| Факс           = 
| E-mail         = 
| Сайт           = 
| Уй             =
| Уйри текст     = 
|}}

'''Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ''' ([[тутар чĕлхи|тутарла]] ''Казан үзәк керәшен-татар мәктәбе'') — [[Ильминский Николай Иванович|Ильминский Николай Иванович]] тăрăшнипе [[1863]]-мĕш çулта  [[Хусан]] хулинче никĕсленнĕ&lt;ref&gt;Официаллă майпа тепĕр çултан çеç ([[1864]]) уçнă&lt;/ref&gt; вĕрентевçĕсем те хатĕрлекен вăтам [[шкул]]. Вăл [[1918]]-мĕш çулччен ĕçленĕ. Анчах ăна ун чух хупман, ятне çеç çĕнĕрен панă, тата, паллах, тĕллевĕсене улăштарнă.

50 [[çул]] (1863-1913) хушшинче унта мĕнпурĕ 4454 арçын ача тата 1885 хĕрача вĕреннĕ. Анчах та вĕсенчен пурте вĕрентевçĕ пулса тухнă теме çук. Вĕрентевçĕ пулса тухнисен шучĕ: арçын ачасенчен — 636, хĕрачасенчен — 260. [[1914]]-мĕш çул тĕлне унтан вĕренсе тухнисенчен 398 çын вĕрентевçĕре ĕçленĕ, 167 çын сăваплăхçă пулнă&lt;ref&gt;Известия по Казанской епархии, издаваемые при Казанской Духовной академии. 8 января 1914 г., № 2. – Казань: императорская Казанская Духовная академия, 1914. – С. 109 – 110.&lt;/ref&gt;.

Вĕренкенсен йышĕнче [[тутарсем]] çеç мар, ытти [[халăх]] [[çын]]нисем те пулнă. Вăл шутра — [[чăвашсем]] те. Анчах та ку ыйтăва халлĕхе лайăхах тĕпчемен.
[[File:Ильминский.jpg|thumb|Ильминский]]
[[File:Тимофеев Василий Тимофеевич (1836 - 1895).jpg|thumb|left|Тимофеев Василий Тимофеевич (1836 - 1895)]]
== Кунçул ==
=== Умистори ===
[[1863]]-мĕш çулхи январьтен пуçласа В.Т. Тимофеев харпăр уроксем пама пуçланă тĕрлĕ çынсене (харкамлăхсене).
=== Малалли истори ===
[[1863]]-мĕш çулхи кĕркуннерен В.Т. Тимофеев хайĕн тăван ялĕнчен пĕр çынна чĕнсе илсе вĕрентме пуçланă. Каярахпа ун пек вĕренекенсем татах тупăннă. Мĕнпурĕ — виçĕ арçын ача, пĕр хĕрача. Вĕрнекенсем Василий Тимофеевич килĕнчех пурăннă, унтах вĕренÿ те пынă.

Шкула официаллă майпа уçасси пирки [[1864]]-мĕш çулхи августра йышăну тунă. Н.И.Ильминский тата Е.А.Малов çине [[шкул]]а  сăнаса тăрас ĕçе тиенĕ.

[[1913]]-мĕш çул тĕлне шкулта  132 арçын ача, 54 хĕрача,  22 вĕрентевçĕ пулнă.
[[1918]]-мĕш çулта шкула Крешшĕнсен вĕрентевçĕ семинарийĕ ят панă. Çапла майпа шкул [[1930]]-мĕш çулчченех тытăнса тăнă.
== Шкулпа çыхăннă уйрăм харкамлăхсем ==
[[File:Ashmarin n i.jpg|thumb|left|150px|Ашмарин Николай Иванович]]
[[File:Яков Емельянов.jpg|thumb|150px|Яков Емельянов]]
[[File:Авксентий Юртов в молодости.jpg|thumb|150px|Авксентий Юртов]]
[[File:1122 (P. M. Haŭryłaŭ).jpg|thumb|[[Гаврилов Пётр Михайлович]] (почта маркки çинче)]]

===Вĕрентекенсем===
*[[Тимофеев Василий Тимофеевич]]
*[[Ашмарин Николай Иванович]] ([[1894]]-[[1899]]-мĕш çулсенче ĕçленĕ, тутар чĕлхине вĕрентнĕ)
*[[Егоров Тимофей Егорович]], [[1896]]-[[1918]]-мĕш çулсенче шкул ертÿçи  
=== Вĕренекенсем ===
* [[Тимрясов Сергей Николаевич]] (чăваш, [[1872]]-мĕш çулта ку шкула пĕтернĕ)
* [[Юртов Авксентий Филиппович]] (ирçе букварьне ăсталанă çын, хай те ирçе)
* Емельянов Яков Емельянович (1848 – 1893), сăваплахçă, поэт
*Даулей Роман Павлович  (1879 – 1952),
*Григорьев -Саврушевский, Давид (1876 – 1939)
* Михеев Иван Степанович  (1876 – 1937), удмурт çуттатуртавçи, [[ГУЛАГ]]ра вилнĕ
*Аппакова Дарья Семёновна (Даржия Сейфулловна) (1898 – 1948), тутар çыравçи
*[[Гаврилов Пётр Михайлович]]  (1900 – 1979), Брест креппăçне сыхлаканĕ, Совет Союзĕн Геройĕ
*Яковлев Алексей Ефимович , генерал-лейтенант, çарпуçĕ
*Новиков Пётр Георгиевич (1907-1944), вăрçă паттăрĕ&lt;ref&gt;[http://kitap.net.ru/dunaeva4.php Татьяна Григорьевна Дунаева Кряшеноведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112215720/http://kitap.net.ru/dunaeva4.php |date=2020-01-12 }}&lt;/ref&gt;
Ытти çынсем:

== Шкулăн тĕллевĕпе чаплăлăхĕ ==
{{Цитата|}}
{{Цитата|}}
{{Цитата|}}

== Çавăн пекех ==
* [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]].
* Ишекри тĕп чăваш тăванла шкул (1894-мĕш çулхи октябрĕн 4-мĕшĕ&lt;ref&gt;Лукина Ольга Валентиновна. [https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-razvitiya-obrazovatelnoy-sistemy-kazanskoy-gubernii-v-1861-1917-godah-na-primere-chuvashskih-krestyan-yangildinskoy-volosti Особенности развития образовательной системы Казанской губернии в 1861-1917 годах (на примере чувашских крестьян Янгильдинской волости Козьмодемьянского уезда)] — ВЧУ, 2011[&lt;/ref&gt;).
*[[Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ]]
* [[Похвиçнĕри чăваш шкулĕ]].
* [[Самарти чăваш шкулĕ]]

== Вуламалли ==
*Ильминский Н.И. Дневник старокрещеного татарина. Предисловие // Православное обозрение. 1865. Т. 18 .
*Ильминский Н.И. Записка по вопросу об отпадении крещеных татар Казанской губернии в 1881 г. // Православный собеседник. 1895. Ч.2 .
* Ильминский Н.И. О школе для первоначального обучения детей крещеных татар // Православное обозрение. 1865. Т. 17 .
* Ильминский Н.И. Православное богослужение на татарском языке в Казанской школе для детей крещеных татар // Православное обозрение. 1869 .
* Ильминский Н.И. Школа для первоначального обучения детей крещеных татар в Казани // Православное обозрение. 1864. Т. 
*Смоленский С.В. В защиту просвещения восточно-русских инородцев по системе Н.И. Ильминского. СПб., 1905. С. 37 .
* Понятов А.Н. Переход крещеных татар из православия в ислам в Казанской губернии во второй половине XIX - начале XX вв. // Религиоведение. 2007. № 1. С. 35-49.
* Кузнецова Л.О.[http://www.missiakryashen.ru/today/documents/conference-2000/Kuznecova/ Казанская центральная крещено-татарская школа как форпост интеграции кряшен в общероссийскую цивилизацию.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102192630/http://www.missiakryashen.ru/today/documents/conference-2000/Kuznecova/ |date=2020-01-02 }}
*Соловьёв И. [https://vk.com/doc89287394_520617550?hash=e06d6a02f2f4783cfa&amp;dl=2b7118bcbc4d55ceff Самарти чăваш шкулĕ.] —Листовка.Гублит № 3925, 11 декабря 1825 г. Тираж 1000 экз». Самара, тип. № 1 им. т. Маги «Полиграфа, ома» ул. Венцека и Галактион, 
* Демидов В. Вăл чăн-чăн коммунист пулнă. // Тăван Атăл журнал, 1987, 6№ (июнь) — С.57-59. (И.В.Соловьёв тата унăн ĕç-хĕлĕпе кунçулĕ çинчен çырнă хайлав).
* Паймен, Влас. Самар чăвашĕсем. (ку хайлав темиçе хут та тĕрлĕ çĕрте тата тĕрлĕ [[вăхăт]]ра пичетленсе тухнă).
*СОРОЧАЙКИН, АНДРЕЙ НИКОНОВИЧ. [https://elibrary.ru/item.asp?id=38309524 ДИАСПОРА АВЕРКИНСКО-ИБРЯЙКИНСКИХ ЧУВАШ: ВОПРОСЫ И ОТВЕТЫ.] Тип: брошюра Язык: русский ISBN: 978-5-906741-12-7 Год издания: 2015 Место издания: Самара Число страниц: 42 Издательство: Институт анализа экономики города и региона (Самара) УДК: 94 (47): 392.91
==Асăрхавсем==
{{асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [https://kazpds.ru/otets-vasiliy-timofeev-i-tsentralnaya-kreshheno-tatarskaya-shkola/#_ftn13 Отец Василий Тимофеев и центральная крещено-татарская школа]
*[http://www.museum.ru/m2188 &quot;Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ&quot;. Музей.]
* [https://vk.com/club175262030?w=wall-175262030_296 Похвистневский чувашский сельскохозяйственный техникум.] — ВК, 26, январь, [[2019]], 21:23
* [http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007154845/http://www.ulzapovednik.ru/museum/chuvash_school/index.php |date=2014-10-07 }}
* [http://ulkul.ru/museum/34/ Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327191914/http://ulkul.ru/museum/34/ |date=2019-03-27 }}
* [http://www.welcometoulyanovsk.ru/index.php?section=155 Музей «Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева»]
* [https://web.archive.org/web/20241209062628/http://www.esosedi.ru/onmap/muzey_simbirskaya_chuvashskaya_shkola_kvartira_i_ya_yakovleva_/8068827/index.html#lat=54316548&amp;lng=48377138&amp;z=17&amp;mt=1&amp;v=1 Музей &quot;Симбирская чувашская школа. Квартира И.Я. Яковлева&quot;]
* [http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./299/2899/423466/426581/472345/472400 Симбирской чувашской учительской школе - 140 лет]

[[Категори:Тутарстан]]
[[Категори:Хусан кĕпĕрни]]
[[Категори:1864 çулта уçăлнисем]]
[[Категори:Раççейре педагогика пĕлĕвне илни]]
[[Категори:Чăваш Енре пĕлӳ илни]]
[[Категори:Шкулсем]]
[[Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]]
[[Категори:Крешшĕнсем]]</text>
      <sha1>9axhpi9kuqa2q7u17qsu1xa8qlvd4s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уньжăри çармăс тĕп шкулĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80865</id>
    <revision>
      <id>879340</id>
      <parentid>871405</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5156" sha1="ilc97ugjbr5gatg2dfwfm1vk556rpb5" xml:space="preserve">'''Уньжăри çармăссен тĕп шкулĕ''' — Уньжа [[ял]]ĕнче (халĕ Марий-Эл республикинчи [[Моркă районĕ]]нчи [[Шоруньжа]], [[çармăс чĕлхи|çармăсла]] ''Унчо'') [[Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]]не пурнăçа кĕртме вĕрентевçĕсем те хатĕрлес тĕллевпе [[1871]]-мĕш çултанпа ĕçленĕ [[шкул]]&lt;ref&gt;[http://mari-el.gov.ru/morki/Pages/history.aspx История Моркинского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114142307/http://mari-el.gov.ru/morki/Pages/history.aspx |date=2020-01-14 }} — Официаллă сайт&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nbmariel.ru/content/shkolnye-gody Школьные годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114142148/http://nbmariel.ru/content/shkolnye-gody |date=2020-01-14 }} — Сайт: Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл&lt;/ref&gt;.

Ку шкула уйрăммăн (ятарлăн) пăхса тухма хистекенни — унăн [[ят]]ĕнче '''«тĕп»''' текен сăмах пурри (вăл унта тахăш [[вăхăт]]ра кĕрсе ларнă). Çапла вара вăл [[Чĕмпĕрти чăваш шкулĕ]], [[Хусанти крешшĕн-тутар тĕп шкулĕ]], [[Хусанти ютйăхсен вĕрентевçисен семинарийĕ]] йышши вĕрентÿ йĕркелĕмĕсемпе юнашар тăрать темелле&lt;ref&gt;Исхаков Р. Р. [https://cyberleninka.ru/article/n/stranitsy-istorii-kazanskoy-uchitelskoy-inorodcheskoy-seminarii СТРАНИЦЫ ИСТОРИИ КАЗАНСКОЙ УЧИТЕЛЬСКОЙ (ИНОРОДЧЕСКОЙ) СЕМИНАРИИ] — ЖУРНАЛ Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств
2015&lt;/ref&gt;. 

Чи пирвайхи вĕрентекен — Г.Я. Яковлев. Шкулăн малаллахи шăпи уçăмлăнах паллă теме çук.

== Вуламалли==
[[File:Ӱярня. Шоруньжа. 10 марта. 2019 7.jpg|thumb|Ӱярня [[уяв]]. Шоруньжа.  Март, 10. [[2019]] ]]
* Материалы по истории образования и просвещения народов Волго-Уралья в рукописных фондах Н.И.Ильминского. Сборник документов и материалов / Авторы-составители: Р.Р.Исхаков, Х.З.Багаутдинова. – Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ; Изд-во «ЯЗ», 2015. – 620 с. 

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
[[File:Ӱярня. Шоруньжа. 10 марта. 2019 17.jpg|thumb|left|Ӱярня [[уяв]]. Шоруньжа. Март, 10. [[2019]]]]

== Каçăсем ==
* Бушков Р. А. [http://mari-el.gov.ru/mturek/DocLib85/20180626_1.pdf Рассвет земли Онара: историко-краеведческие очерки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110133013/http://mari-el.gov.ru/mturek/DocLib85/20180626_1.pdf |date=2020-01-10 }} / Р. А. Бушков; под ред. А. А. Бурханова и В. С. Соловьева. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2017. – 464 с.
* Ярославская, Елена Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/obrazovatelnaya-sistema-missionerskikh-pravoslavnykh-organizatsii-srednego-povolzhya-vtoroi- Образовательная система миссионерских православных организаций Среднего Поволжья второй половины XIX-начала XX веков: на материалах Казанской и Симбирской губерний тема диссертации и автореферата по ВАК РФ 13.00.01, кандидат педагогических наук Ярославская, Елена Владимировна] — 2007. Ульяновск
* [http://www.tataroved.ru/publication/histkryash/7/ Публикации] — Сайт &quot;Тюркско-татарский мир&quot;.
*[https://web.archive.org/web/20200114153052/http://komanda-k.ru/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B9-%25D0%25AD%25D0%25BB/%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25BB%25D1%258B%25D0%25B3%25D0%25B0%25D0%25BD-%25D1%2583%25D0%25B4%25D0%25BC%25D1%2583%25D1%2580%25D1%2582%25D1%258B-%25D0%25B8%25D0%25B7-%25D0%25BC%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B9-%25D1%258D%25D0%25BB Карлыган, удмурты из Марий Эл]

[[Категори:Шкулсем]]
[[Категори:Педагогика]]
[[Категори:Мари Эл]]
[[Категори:Раççейре педагогика пĕлĕвне илни]]
[[Категори:Н.И.Ильминскийĕн педагогика системи]]</text>
      <sha1>ilc97ugjbr5gatg2dfwfm1vk556rpb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Финикисем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81559</id>
    <revision>
      <id>879351</id>
      <parentid>856507</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6359" sha1="9j2zisxk99qedq377zyf2zxfe4mq6t9" xml:space="preserve">{{Халăх
| ячĕ           = Финикисем
| тăван ячĕ     =  
| йышĕ          =    
| вырнаçавĕ     = [[Вăтаçĕр тинĕсĕ]] 
| çухалнă       =  
| архкультура   =  
| чĕлхе         =  [[II ĕмĕр]]те [[арамей чĕлхи]]не, [[VII ĕмĕр]]те [[арап чĕлхи]]не куçнă
| расă          = [[вăтаçĕр тинĕс раси]] 
| тĕн           = [[халăх йăли]] ([[анăç семитсен халаплăхĕ]])
| тăванла       = [[арамейсем]], [[аморейсем]], [[еврейсем]], [[сирисем]], [[ливансем]]
| кĕрет         = [[семитсем]]  
}}
'''Финикисем''' е '''финикиянсем''' — [[Финики]]ре пурăннă авалхи халăх.

== Истори ==
== Паллă финикянсем ==
* [[Мохос]], атомистика теорине никĕслекен  (Сидонран),
* Ганнон, [[п. эрч. VI ĕмĕр|пирĕн эрăччен VI ĕмĕрте]] Африка тавра çаврăннă тинĕс çӳревçи,
* [[Ганнибал]], карфаген çарпуçĕ,
* Гасдрубал, карфаген çарпуçĕ,
* [[Публий Теренций Афр]], çыравçă
* [[Северсен ăрăвĕ]], рим императорĕсем,
* [[Ульпиан]], юрист
* [[Кадм]], халаплă паттăр, грек алфавитне ăслайлаканĕ.
* [[Европа (халăплăх)|Европа]] — Кадм халаплă йăмăкĕ.

== Нĕселĕсем ==
Финикисен хальхи нĕселĕсем — [[мальтисем]]&lt;ref&gt;''Грицак, Е. Н.'' Мальта. — М.: «Вече», 2005. — 224 с. — С. 24.&lt;/ref&gt;.

Çаплах генетика енчен [[ливансем]], уйрăмах ливан [[маронитсем|маронит]]-христианĕсем шутланаççĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Литература ==
* Волков А. В. Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. — Серия «Таинственные места Земли». — ISBN 5-9533-0271-1.
* Грей Джон. Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2003. — 224 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций».
* Дриди Эди. Карфаген и Пунический мир / Пер. Н. Озерской. — М.: Вече, 2008. — 400 с. — Серия «Гиды цивилизаций». — ISBN 978-5-9533-3781-6.
* ''[[Егер, Оскар|Егер О.]]'' Всемирная история. — Т. 1. Древний мир. — СПб.: Полигон; М.: ООО «АСТ», 2010. — 672 с.: ил. — ISBN 978-5-17-050157-1, 978-5-89173-401-2.
* Маркоу Гленн. Финикийцы / Пер. с англ. К. Савельева. — М.: Гранд-Фаир, 2006. — 328 с. — ISBN 5-8183-0960-6.
* Ур-Мьедан Мадлен. Карфаген / Пер. А. Яблокова. — М.: Весь мир, 2003. — 144 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0219-8.
* Харден Дональд. [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/1003064/Harden_Donald_-_Finikiycy._Osnovateli_Karfagena.html Финикийцы. Основатели Карфагена.] — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2004. — 264 с. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-1418-4.
* [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] Финикийская культура в Испании. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1976. — 248 с.: ил. — Серия «[[Культура народов Востока]]».
* [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] Карфаген и его культура. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1986. — 288 с.: ил. — Серия «[[Культура народов Востока]]».
* [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] От Ханаана до Карфагена. — М.: ООО «АСТ», 2001. — 528 с.
* [[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]] Мифы Финикии и Угарита. — М.: ООО «АСТ», Астрель, 2003. — 480 с. — Серия «Мифы народов мира». — ISBN 5-17-002280-8.
* [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] Финикийские мореходы. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1965. — 84 с.: ил. — Серия «[[По следам исчезнувших культур Востока]]».
* [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] Финикийский язык. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1963. — 68 с. — Серия «Языки зарубежного Востока и Африки».
* [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] Карфаген. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2006. — 520 с. — ISBN 5-288-03714-0.
* [http://epistema.ucoz.ru/OPERA/Lukaschkina-Finiki.htm А. Лукашкина. Культурное и экономическое развитие финикийцев в I тыс. до н. э.]
* [http://rummuseum.ru/portal/node/2443 Рассоха И. Н. Финикийская философия и Библия. Открытие финикийцами Америки. Харьков. 2008.]

== Каçăсем ==
* [http://www.mystic-chel.ru/east/phoenicia/405.html Финикийцы: кто они?]
* [https://web.archive.org/web/20231015173706/http://sredizemnomor.ru/fin/73-finikijcy-i-drugie-narody.html Финикийцы и другие народы]

[[Категори:Финики]]
[[Категори:Малти Азири çухалнă халăхсем]]
[[Категори:Финикисем]]</text>
      <sha1>9j2zisxk99qedq377zyf2zxfe4mq6t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Топки районĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81742</id>
    <revision>
      <id>879318</id>
      <parentid>798043</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4323" sha1="qiul6adagzph294x6alj4zf5u8uh8rs" xml:space="preserve">{{Администрациллĕ виçе
|Тĕс1                        = {{Тĕс|Раççей}}
|Тĕс2                        = 
|Чăвашла ячĕ = Топки районĕ
|Тăван ячĕ = Топкинский район
|Герб = 
|Ялав = Flag_of_Topkinsky_district.png
|Ялава ăнлантарни = Топки районĕн ялавĕ
|Герба ăнлантарни = Топки районĕн гербĕ
|Патшалăх = {{RUS}}
  |lat_dir = N |lat_deg =55 |lat_min =22  |lat_sec =
  |lon_dir = E |lon_deg =85 |lon_min =39  |lon_sec = 
|Гимн =
|Статус = [[муниципаллă район]]
|Кĕрет = {{Ялавлани|Кемĕр облаçĕ}}
|Тытăмĕ = {{nobr|58 пурăнан вырăн}}
|Тĕп хула = [[Топки]] хула
|Вăхăт = [[1976]]
|Пуçлăх = Фролов Сергей Владимирович
  |Пуçлăх тĕсĕ           = Район администрацин пуçлăхĕ (вăх.пурн.)
|Пуçлăх2 = 
  |Пуçлăх тĕсĕ2          = Район пуçлăхĕ/Район депутачĕсен Пухавĕн председателĕ
|ШВП =
  |ШВП çулĕ              = 
  |ШВП вырăнĕ            = 
  |ШВП пурăнан кашни çынна          = 
  |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = 
|Чĕлхе = вырăс
|Чĕлхесем =
|Пурăнан халăх = район: 15 371, МЙ: 43 010 
  |Çырав çулĕ             = 2019
  |Пурăнан халăх проценчĕ = 1,62
  |Пурăнан халăх вырăнĕ   = 
  |Йышлăх                 = 
  |Йышлăх вырăнĕ          = 15,51
  |Наци йышĕ              = вырăссем, тутарсем, чăвашсем
  |Конфесси йышĕ          = православсем, мăсăльмансем
|Лаптăк                   = район: 2721,84 км²&lt;br&gt;МЙ: 2773,56&lt;ref&gt;[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst32/DBInet.cgi База данных показателей муниципальный образований Кемеровская область]&lt;/ref&gt;
  |Лаптăк проценчĕ        = 
  |Лаптăк вырăнĕ          = 
|Максималлă çӳллĕш        =
|Вăтам çӳллĕшĕ            =
|Минималлă çӳллĕш         =
|Карттă                   = Location of Topkinsky District (Kemerovo Oblast).svg
|Администрациллĕ виçен картти =
|АВ карттин пысăкăшĕ     = 300px
|ВăхăтТăрăхĕ             = {{s|{{MSK+4}}}}
|Аббревиатура = 
|ISO =
|FIPS =
|Телефон кочĕ = 38158
|Почтă индексĕсем = 
|Тетел-домен = 
|Автомобиль номерĕсен кочĕсем =
|Сайт =  http://admtop.ru/
|Commons-ри категори =
|Асăрхавсем =
}}
'''Топки районĕ''', — [[Кемĕр облаçĕ]]н (РФ) [[Кемĕр облаçĕн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ#Администрациллĕ-территориллĕ тытăмлăхĕ|администрациллĕ-территориллĕ виçи]] тата [[муниципаллă йĕркеленĕвĕ]] ([[муниципаллă район]]).

Администраци центрĕ — [[Топки]] хула.

== Тавралăхĕ ==
Район [[Кемĕр облаçĕ]]н анăçĕнче вырнаçнă. Çурçĕр енче [[Юрга районĕ (Кемĕр облаçĕ)|Юрга]], тухăçра — [[Кемĕр районĕ|Кемĕр]], кăнтăрта — [[Промăçлăх районĕ|Промăçлăх]] районĕсемпе, анăç енче — [[Çĕн Çĕпĕр облаçĕ]]пе — чикĕ тытать.

== Истори ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20200329171914/http://admtop.ru/ Сайт Топкинского муниципального района]
* [http://selpo-tpk.ru/ Сельские поселения района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200528130845/http://selpo-tpk.ru/ |date=2020-05-28 }}

{{Топки районĕ}}
{{Кемĕр облаçĕ}}

[[Категори:Топки районĕ| ]]</text>
      <sha1>qiul6adagzph294x6alj4zf5u8uh8rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ылттăн Уртари хурăн хуппи алçырăвĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82065</id>
    <revision>
      <id>879471</id>
      <parentid>878531</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2694" sha1="ga6p6qib440fcdhcvlingt57s0bp070" xml:space="preserve">'''Ылттăн Уртари хурăн хуппи алçырăвĕ ''' — хальхи Саратов обласĕнчи Атăлăн сулахай çыранĕнче вырнаçнă Терновка ялĕ çывăхĕнче тупнă [[алçыру]]. Вăл хурăн хуппинчен тунă кунтăкра вырнаçнă пулнă, çырăвĕ — хурăн хуппи çинче. Юнашарах — çырмалли [[калем]] тата чернил савăчĕ. Çак пĕтĕм пурлăха кунта пытарнă çынпа пĕрле чиксе хунă. Çырăвĕ монгол тата уйгур чĕлхисемпе. 
== Вуламалли ==
* Поппе Н. Н. Золотоордынская рукопись на берёсте // Советское востоковедение. — М., Л., 1941. — Т. 2. — С. 81-159. Архивировано 16 января 2017 года.
*Малов Н. М., Пилипенко С. А., Сергеева О. В. Погребение золотоордынского писца с берестяной книжечкой около сел Подгорное—Терновка// АВЕС. Саратов: СГУ. 2013. Вып. 10. с. 382—396.
* Григорьев А. П. [http://annales.info/volga/small/zolang.htm Официальный язык Золотой Орды XIII—XIV вв.] Тюркологический сборник–1977. М., 1981.
[[File:GoldenHorde1300.png|thumb|left|GoldenHorde1300]]
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20191211074527/https://hystory.mediasole.ru/zolotoordynskaya_rukopis_na_berste Золотоордынская рукопись на берёсте]
* [http://www.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6988&amp;Itemid=48 Золотоордынская рукопись на берёсте
] — Хĕвелтухăç алçырăвĕсен институчĕ
* [https://infourok.ru/proekt-dari-afonkovoy-avtor-unikalnoy-zolotoordinskoy-rukopisi-na-bereste-2400986.html Проект Дарьи Афоньковой &quot;Автор уникальной золотоордынской рукописи на бересте&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20200813075142/http://historicaldis.ru/blog/43111742342/Unikalnaya-zolotoordyinskaya-rukopis-na-bereste-(nachalo-XIV-vek?utm_referrer=mirtesen.ru  Уникальная золотоордынская рукопись на бересте (начало XIV века).] — 25.06.2015 в 18:22
* [http://asiarussia.ru/news/15572/ Монгольские рукописи на бересте]

[[Категори:Ылтăн Урта]]
[[Категори:Монголсем]]</text>
      <sha1>ga6p6qib440fcdhcvlingt57s0bp070</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Щелканов Михаил Юрьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82070</id>
    <revision>
      <id>879469</id>
      <parentid>873673</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4904" sha1="gh20wcgj65c1kxt6ebk07z1b02uu6l2" xml:space="preserve">{{Ăсчах 
 |Ят                   = Михаил Щелканов
 |Ӳкерчĕк              = 
 |Çуралнă вăхăт        = [[1969]] [[кăрлач, 25]]
 |Çуралнă вырăн        = {{ÇВ|Свердловск|Екатеринбургра}},&lt;br /&gt;[[Свердловск облаçĕ]]
 |Çуралнă чухнехи ят   = Михаил Юрьевич Щелканов
 |Вилнĕ вăхăт          = 
 |Вилнĕ вырăн          = 
 |Гражданлăх           = {{URS}}&lt;br /&gt;{{RUS}}
 |Ăслăх сфери          = микробиологи, вирусологи 
 |Ĕç вырăнĕ            = [[Федерацин Инçет Тухăçри университечĕ|ФИТУ]],&lt;br /&gt; Биомедицина шкулĕ
 |Ăсчах степенĕ        = Биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ, физика-математика ăслăхĕсен кандидачĕ
 |Ăсчах хисепĕ         = профессор
 |Альма-матер          = [[МФТИ]], физика-хими биологи факультечĕ
 |Ăслăх ертӳçи         = 
 |Паллă вĕренекенсем   = 
 |Паллă                = 
 |Чыславсемпе парнесем = 
}} 
'''Михаил Юрьевич Щелканов''' — вирусолог, биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ, профессор, [[Федерацин Инçет Тухăçри университечĕ|ФИТУ]] Биомедицина шкулĕнче Микроорганизмсен эколологийĕ лаборатори ертӳçи, РĂА ИТТ Биотĕрлĕтĕслĕхĕн ФĂЦ-ĕн вирусологи лабораторин ертӳçи, «Тинĕçум Енри Гигиенăпа эпидемиологи центрĕн» эксперчĕ.&lt;ref&gt;[https://roscongress.org/speakers/shchelkanov-mikhail/biography/]&lt;/ref&gt;

== Биографи ==
1969 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче [[Свердловск]]ра çуралнă. 1987—1989 çулсенче [[Совет Çарĕ]]нче хĕçметре тăнă.

1990 çулта [[МФТИ]] физика-хими биологи факультетне вĕренме кĕнĕ; 4 курса куçсан, Мускаври Д. И. Ивановский ячĕллĕ вирусологи ăслăх-тĕпчев инститĕнче лаборант-тĕпчевçĕ вырăнĕнче ĕçлеме тыăннă (каярах лаборатори ертӳçи таран çĕкленнĕ).

1995 çулта физтехре диплом илсен, Раççей медицина ăслăлăхĕн академине аспирантурăна кĕнĕ. 1998 çулта диссертацие хӳтĕлесе физика-математика ăслăхĕсен кандидачĕ ăсчах степенне тивĕçнĕ. 1999 çулта биологи ăслăхĕсен кандидачĕ степене тивĕçнĕ. 2006 çулта «[[Вирусологи]]» специальнăçĕпе доцент хисепне панă.

2010 çулта «Эволюция высоковирулентного вируса гриппа А (H5N1) в экосистемах Северной Евразии (2005—2009 гг.)» темăпа диссертацие хӳтĕлесе биологи ăслăхĕсен тухтăрĕ степене тивĕçнĕ.

2014 çулта [[Владивосток]]а куçса кайнă та  [[Лăпкă океан патшалăх медицина университечĕ|Владивосток мединститучĕ]]н микробиологи тата вирусологи кафедрин профессорĕ ĕç вырăнне йышăннă. 2015 çулта [[Федерацин Инçет Тухăçри университечĕ|ФИТУ]] Биомедицина шкулĕнче Микроорганизмсен эколологийĕ лабораторине ертсе пыма пуçланă. 2018 çулта лаборатори базинче Молекула технологисен ăслăх-пĕлӳ центрне йĕркеленĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20200406122553/https://www.famous-scientists.ru/list/80 Список опубликованных работ]
* [https://www.biosoil.ru/Employee/shchelkanov Щелканов Михаил Юрьевич на сайте ФНЦ Биоразнообразия ДВО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203192403/http://www.biosoil.ru/Employee/shchelkanov |date=2020-02-03 }}

[[Категори:Вирусологсем, алфавитпа]]
[[Категори:РФ вирусологĕсем]]
[[Категори:Биологи ăслăхĕсен тухтăрĕсем]]
[[Категори:РĂА пайташĕсем]]</text>
      <sha1>gh20wcgj65c1kxt6ebk07z1b02uu6l2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Христос чун хавалĕсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83437</id>
    <revision>
      <id>879377</id>
      <parentid>869153</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37382" sha1="0e5lxg33srf612rlg9vuu5pd9nz8i9v" xml:space="preserve">'''Христос чун хавалĕ''' — [[Евангели|Евангелисемпе]] килĕшӳллĕ, [[Иисус Христос]]а çĕр çинчи юлашки кунĕсенче ӳтпе-чунпа [[Асаплану|асапланнă]] чухне пулнисем. [[Христиан Чиркĕвĕ|Чиркӳ]] вĕсене [[Мăнкун]] умĕнхи юлашки кунсенче, [[Чун хавалĕн çичкунĕ]]нче асăнать, çав тапхăрта тĕне тытакансем майĕпен уява хатĕрленеççĕ.

== Христос чун хавалне кăтартакан ĕçсем ==
Христосăн Çĕр çинчи пурнăçĕнчи Чун хавалĕ пирки [[Чун хавалĕн эрни|юлашки эрнере]] пулнисене [[евангели|канонри тăватă евангелире]] (урăх текстсенче каласа панă [[Тамăка анни]]сĕр пуçне) çырса хăварнă. Евангелçĕсем хăйсем Чун хавалĕпе пулнисене пуçтарнă. Аялтарах, мĕнпур тăватă Евангелире Христосăн Çĕр çинчи юлашки кунĕсене çырнисене шута илсе хатĕрленĕ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bible-researcher.com/parallels3.html#sect16|title=Таблица соответствий текстов 4-х евангелий|publisher=Bible Research|accessdate=2012-09-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BSDZCDIq|archivedate=2012-10-16}}&lt;/ref&gt;.

{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0em 1em 0em 0; border: 1px #4761B1 solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- style=&quot;background:#4761B1; color: #ffffff;&quot;
! align=&quot;center&quot; width=&quot;5%&quot;|Номер
! align=&quot;center&quot; width=&quot;10%&quot;|Ячĕ
! align=&quot;center&quot; width=&quot;15%&quot;|Иллюстраци
! align=&quot;center&quot;|Евангелири текст
! align=&quot;center&quot; width=&quot;10%&quot;|Кун
|-
|align=&quot;center&quot;|1
|''[[Хуçа Иерусалима кĕни]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Giotto - Scrovegni - -26- - Entry into Jerusalem2.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|И привели осленка к Иисусу, и возложили на него одежды свои; Иисус сел на него. Многие же постилали одежды свои по дороге; а другие резали ветви с дерев и постилали по дороге. И предшествовавшие и сопровождавшие восклицали: осанна! благословен Грядущий во имя Господне! …осанна в вышних! И вошёл Иисус в Иерусалим и в храм… ([[s:Мк.#11:7-11|Мк. 11:7-11]])
|align=&quot;center&quot;|вырсарникун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |До Входа в Иерусалим Христос заявлял о себе как о [[Мессия|Мессии]] отдельным лицам, настало время сделать это всенародно. Это случилось в воскресенье перед [[Пасха#Древнее время|Пасхой]], когда толпы паломников стекались в Иерусалим. Иисус посылает двух учеников за ослом, садится на него и въезжает в город. Его приветствует пением народ, узнавший о вступлении Христа, и подхватывает осанну сыну [[Давид]]ову, которую провозгласили апостолы{{sfn|Лопухин|2008|с=848-853}}.
|-


| colspan=&quot;5&quot; |До Входа в Иерусалим Христос заявлял о себе как о [[Мессия|Мессии]] отдельным лицам, настало время сделать это всенародно. Это случилось в воскресенье перед [[Пасха#Древнее время|Пасхой]], когда толпы паломников стекались в Иерусалим. Иисус посылает двух учеников за ослом, садится на него и въезжает в город. Его приветствует пением народ, узнавший о вступлении Христа, и подхватывает осанну сыну [[Давид]]ову, которую провозгласили апостолы{{sfn|Лопухин|2008|с=848-853}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|2
|''[[Вечеря в Вифании]]'' / ''Омовение ног Иисуса грешницей''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Sainte-marie Madeleine2.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Когда же Иисус был в Вифании, в доме Симона прокаженного, приступила к Нему женщина с алавастровым сосудом мира драгоценного и возливала Ему возлежащему на голову. ([[s:Мф.#26:6|Мф. 26:6-7]])
|align=&quot;center&quot;|среда
|-
| colspan=&quot;5&quot; |По Марку и Матфею, в Вифании, где Иисус с учениками был приглашён в дом Симона прокаженного, женщина совершила [[Помазание Иисуса миром|помазание]], которое символизировало последующие страдание и смерть Христа. Рассказ об омовении ног Иисуса миром, совершённом грешницей, есть у Луки: ''И вот, женщина того города, которая была грешница, узнав, что Он возлежит в доме [[фарисеи|фарисея]], принесла алавастровый сосуд с миром и, став позади у ног Его и плача, начала обливать ноги Его слезами и отирать волосами головы своей, и целовала ноги Его, и мазала миром'' ([[s:Лук.#7:37|Лук. 7:37-38]]). Это помазание происходит задолго до страстной недели{{sfn|Лопухин|2008|с=730-731}}. Впоследствии, в католичестве эту грешницу стали отождествлять с [[Мария Магдалина|Марией Магдалиной]] (см. иллюстрацию). У [[Евангелие от Иоанна|Иоанна]] ([[s:Ин.#12:1|12:1-8]]) помазание происходит в доме [[Лазарь из Вифании|Лазаря]] в Вифании, за день до входа в Иерусалим. Женщина с [[Алебастр|алавастровым]] сосудом у Иоанна — Мария, сестра Лазаря и [[Марфа и Мария|Марфы]]{{sfn|Ренан 1|1991|с=241}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|3
|''[[Омовение ног]] ученикам''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Washing of the Feet - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Иисус, зная, что Отец все отдал в руки Его, и что Он от Бога исшел и к Богу отходит, встал с вечери, снял с Себя верхнюю одежду и, взяв полотенце, препоясался. Потом влил воды в умывальницу и начал умывать ноги ученикам и отирать полотенцем, которым был препоясан. ([[s: Ин.#13:3-5|Ин. 13:3-5]])
|align=&quot;center&quot;|кĕçнерникун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Утром в четверг ученики спросили у Иисуса, где он будет есть пасху. Тот сказал, что у иерусалимских ворот они встретят слугу с кувшином воды, он их приведёт в дом, хозяина которого надо известить, что у него будут есть пасху Иисус и его ученики. Придя в этот дом на вечерю, все по обычаю сняли обувь. Рабов, которые должны были вымыть ноги гостям, не было, и Иисус сам выполнил это. В смущении ученики молчали, лишь Пётр позволил себе удивиться. Иисус объяснил, что это был урок смирения, и что также они должны относиться друг к другу, как показал их учитель{{sfn|Лопухин|2008|с=874-876}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|4
|''[[Тайная вечеря]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Giotto - Scrovegni - -29- - Last Supper.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Они пошли, и нашли, как сказал им, и приготовили пасху. И когда настал час, Он возлег, и двенадцать Апостолов с Ним. ([[s:Лук.#22:13-14|Лук. 22:13-14]])
|align=&quot;center&quot;|кĕçнерникун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |На вечере Христос повторил, что один из учеников предаст его. Со страхом каждый спрашивал его: «Не я ли, Господи?». Спросил, чтобы отвести от себя подозрения, и Иуда и услышал в ответ: «Ты сказал». Вскоре Иуда покидает вечерю. Иисус напомнил ученикам, что туда, куда вскоре последует он, они не смогут идти. Пётр возражал учителю, что «душу свою положит за Него». Однако Христос предсказал, что тот отречётся от него трижды до того, как пропоёт петух. В утешение ученикам, опечаленным его скорым уходом, Христос установил [[Евхаристия|евхаристию]] — главное таинство христианской веры{{sfn|Лопухин|2008|с=876-878}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|5
|''Путь в [[Гефсиманский сад]] и предсказание о грядущем отречении учеников''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Nikolaj Nikolajewitsch Ge 001.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Вот, наступает час, и настал уже, что вы рассеетесь каждый в свою сторону и Меня оставите одного. ([[s: Ин.#16:32|Ин. 16:32]])
Пришли в селение, называемое Гефсимания; и Он сказал ученикам Своим: посидите здесь, пока Я помолюсь. ([[s: Мк.#14:32|Мк. 14:32]])
|align=&quot;center&quot;|четверг
|-
| colspan=&quot;5&quot; |После вечери Христос с учениками вышел за город. Через ложбину Кедронского потока пришли они к Гефсиманскому саду{{sfn|Лопухин|2008|с=880-881}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|6
|''[[Моление о чаше]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:El Greco 019.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|И, отойдя немного, пал на землю и молился, чтобы, если возможно, миновал Его час сей; и говорил: Авва Отче! все возможно Тебе; пронеси чашу сию мимо Меня; но не чего Я хочу, а чего Ты. ([[s: Мк.#14:35-36|Мк. 14:35-36]])
|align=&quot;center&quot;|кĕçнерникун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |По сообщению [[Синоптические Евангелия|синоптиков]], у входа в сад Иисус оставил учеников. Взяв с собой лишь троих избранных: Иакова, Иоанна и Петра, он пошёл на [[Елеонская гора|Елеонскую гору]]. Наказав им не спать, он отдалился для молитвы. Предчувствие гибели переполняло душу Иисуса, сомнения овладели им. Он, поддавшись своей человеческой природе, просил Бога-Отца пронести мимо чашу Страстей, однако покорно принял Его волю{{sfn|Ренан 1|1991|с=243}}{{sfn|Лопухин|2008|с=881-882}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|7
|''[[Иуда чуптуни]] тата [[Иисуса ареслени]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Giotto - Scrovegni - -31- - Kiss of Judas.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|… вот Иуда, один из двенадцати, пришёл, и с ним множество народа с мечами и кольями, от первосвященников и старейшин народных. Предающий же Его дал им знак, сказав: Кого я поцелую, Тот и есть, возьмите Его. И, тотчас подойдя к Иисусу, сказал: радуйся, Равви! И поцеловал Его. ([[s: Мф.#26:47-49|Мф. 26:47-49]])
|align=&quot;center&quot;|кĕçнерникун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Поздно вечером в четверг Иисус, спустившись с горы, будит апостолов и говорит им, что предавший его уже приближается. Появляются вооружённые служители храма и римские воины. Иуда указал им место, где можно найти Иисуса. Иуда выходит из толпы и целует Иисуса, давая стражникам условный знак. Они хватают Иисуса, при попытке апостолов помешать стражникам ранение получает [[Малх]], раб первосвященника. Иисус просит освободить апостолов, те убегают, лишь Пётр и Иоанн тайком следуют за стражей, уводящей их учителя{{sfn|Ренан 1|1991|с=250}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|8
|''Иисус [[Синедрион]] (пĕрремĕш сăваплăхçăсем) умĕнче''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Christ before Caiaphas - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|И привели Иисуса к первосвященнику; и собрались к нему все первосвященники и старейшины и книжники. ([[s: Мк.#14:53|Мк. 14:53]])
|align=&quot;center&quot;|пятница 7 часов утра
|-
| colspan=&quot;5&quot; |В ночь Страстного четверга Иисуса привели в [[синедрион]]. Христос предстал перед [[Анна (первосвященник)|Анной]]. Тот начал спрашивать Христа о его учении и его последователях. Иисус отказался отвечать, он утверждал, что всегда проповедовал открыто, не распространял никакого тайного учения и предложил выслушать свидетелей его проповедей. Анна не имел власти вынести приговор и отправил Христа к [[Каиафа|Каиафе]]. Иисус хранил молчание. Синедрион, собравшийся у Каиафы, приговаривает Христа к смерти{{sfn|Ренан 1|1991|с=251}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|9
|''[[Отречение апостола Петра]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Duccio60.JPG|95px]]
|align=&quot;&quot;|И вспомнил Петр слово, сказанное ему Иисусом: прежде нежели пропоет петух, трижды отречешься от Меня. И выйдя вон, плакал горько. ([[s: Мф.#26:75|Мф. 26:75]])
|align=&quot;center&quot;|эрнекун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Петра, следовавшего за Иисусом до синедриона, не впустили в дом. В прихожей он подошёл к очагу, чтобы согреться. Слуги, один из которых был родственником Малха, узнали ученика Христа и стали расспрашивать его. Пётр трижды отрекается от учителя, до того, как пропел петух {{sfn|Ренан 1|1991|с=252}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|10
|''[[Пилат тӳрелĕшĕ|Иисус Понтий Пилат умĕнче]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:What is truth.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Каиафăран Иисуса преторие илсе кайнă. Ирех пулнă; вĕсем вара преторие кĕмен, чтобы не оскверниться, но чтобы можно было есть пасху. Пилат вĕсем патне тухнă та каланă: в чём вы обвиняете Человека Сего? ([[s: Ин.#18:28-29|Ин. 18:28-29]])
|align=&quot;center&quot;|пятница 9 часов утра
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Утром Страстной пятницы Иисуса отвели в преторию, которая помещалась в бывшем дворце Ирода у башни Антония. Необходимо было получить от [[Понтий Пилат|Пилата]] утверждение смертного приговора. Пилат был недоволен тем, что его вмешивают в это дело. Он удаляется с Иисусом в преторию и дискутирует с ним наедине. Пилат после беседы с осуждённым решил по случаю праздника предложить народу отпустить Иисуса. Однако толпа, подстрекаемая первосвященииками, требует отпустить не Иисуса Христа, а [[Варавва|Варавву]]. Пилат колеблется, но в итоге приговаривает Христа, однако, при этом использует не формулировку первосвященников. Умывание рук Пилатом — знак того, что он не хочет вмешиваться в происходящее{{sfn|Ренан 1|1991|с=254—258}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|11
|''[[Бичевание Христа]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Mocking of Jesus - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Тогда Пилат взял Иисуса и велел бить Его. ([[s: Ин.#19:1|Ин. 19:1]])
|align=&quot;center&quot;|эрнекун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Пилат приказал бичевать Иисуса (обыкновенно бичевание предшествовало распятию){{sfn|Ренан 1|1991|с=257}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|12
|''Поругание и увенчание [[терновый венец|терновым венцом]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Hieronymus Bosch 059.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|…надели на Него багряницу; и, сплетши венец из терна, возложили Ему на голову и дали Ему в правую руку трость; и, становясь пред Ним на колени, насмехались над Ним, говоря: радуйся, Царь Иудейский! ([[s: Мф.#27:28-29|Мф. 27:28-29]])
|align=&quot;center&quot;|эрнекун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Время — позднее утро Страстной пятницы. Место действия — дворец в Иерусалиме у башни замка Антония. Чтобы осмеять Иисуса, «Царя Иудейского», на него надевают [[Багряница|красную власяницу]], [[Терновый венец|венец]] из терновника и дают в руки жезл. В таком виде его выводят к народу. Увидев Христа в пурпурной мантии и венце, Пилат, по свидетельству Иоанна и синоптиков, произносит: «Се человек». У Матфея эта сцена объединена с «умыванием рук»{{sfn|Ренан 1|1991|с=257}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|13
|''[[Иисус Христосăн Хĕрес çулĕ|Хĕрес çулĕ]] (Хĕресе йăтни)''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Giotto - Scrovegni - -34- - Road to Calvary.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|И, неся крест Свой, Он вышел на место, называемое Лобное, по-еврейски Голгофа. ([[s: Ин.#19:17|Ин. 19:17]])
|align=&quot;center&quot;|эрнекун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Иисус приговорён к позорной казни через распятие вместе с двумя разбойниками. Местом казни была Голгофа, расположенная за городом. Время — около полудня Страстной пятницы. Место действия — подъём на Голгофу. Приговорённый должен был сам нести крест до места казни. Синоптики указывают, что за Христом следовали плачущие женщины и [[Симон Киринеянин]]: так как Христос падал под тяжестью креста, солдаты заставили Симона помогать ему{{sfn|Ренан 1|1991|с=262}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|14
|''Срывание солдатами одежд с Христа и разыгрывание их в кости''
|align=&quot;center&quot;|[[File:El Greco - El Espolio.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Воины же, когда распяли Иисуса, взяли одежды Его и разделили на четыре части, каждому воину по части, и хитон; хитон же был не сшитый, а весь тканый сверху. Итак сказали друг другу: не станем раздирать его, а бросим о нём жребий, чей будет. ([[s: Ин.#19:23-24|Ин. 19:23-24]]) 
|align=&quot;center&quot;|пятница
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Солдаты бросили жребий, чтобы разделить одежду Христа{{sfn|Ренан 1|1991|с=263}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|15
|''[[Голгофа]] — [[Иисус Христоса пăталани]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:CretanCrucifixion.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Был час третий, и распяли Его. И была надпись вины Его: Царь Иудейский. С Ним распяли двух разбойников, одного по правую, а другого по левую сторону Его. И сбылось слово Писания: и к злодеям причтен. ([[s: Мк.#15:25-28|Мк. 15:25-28]])
|align=&quot;center&quot;|пятница полдень
|-
| colspan=&quot;5&quot; |По еврейскому обычаю осуждённым на казнь предлагалось вино. Иисус, пригубив его, отказался от напитка. По обеим сторонам от Христа были распяты два разбойника. Над головой Иисуса к кресту была прикреплена табличка с надписью на еврейском, греческом и латинском языках: «Царь Иудейский». Через некоторое время распятый, мучимый жаждой попросил пить. Один из солдат, стерегущих Христа, обмакнул губку в смесь воды с уксусом и на трости поднёс к его губам{{sfn|Ренан 1|1991|с=265}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|16
|''[[Пурнăç паракан Хĕрес]] — [[Христос вилĕмĕ]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Giotto - Scrovegni - -35- - Crucifixion.jpg|95px]] 
|align=&quot;&quot;|Когда же Иисус вкусил уксуса, сказал: совершилось! И, преклонив главу, предал дух. ({{Библия|Ин|19:30}})
Иисус, возгласив громким голосом, сказал: Отче! в руки Твои предаю дух Мой. И, сие сказав, испустил дух. ({{Библия|Лук|23:46}}) 
|align=&quot;center&quot;|эрнекун, кăнтăрла 3 сехетре
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Сотник же, видев происходившее, прославил Бога и сказал: истинно человек этот был праведник. И весь народ, сшедшийся на это зрелище, видя происходившее, возвращался, бия себя в грудь. Все же, знавшие Его, и женщины, следовавшие за Ним из Галилеи, стояли вдали и смотрели на это. ({{Библи|Лук|23:47|-49}}) 
|-
|align=&quot;center&quot;|17
|''[[Хĕрес çинчен антарни]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:El Descendimiento, by Rogier van der Weyden, from Prado in Google Earth.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|Иосиф из Аримафеи — ученик Иисуса, но тайный из страха от Иудеев, — просил Пилата, чтобы снять тело Иисуса; и Пилат позволил. Он пошёл и снял тело Иисуса. ([[s: Ин.#19:38|Ин. 19:38]])
|align=&quot;center&quot;|эрнекун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Чтобы ускорить смерть распятых (был канун [[Пасха#Древнее время|пасхальной]] субботы, которая не должна была омрачаться казнями), первосвященники приказывают перебить им голени. Однако Иисус был уже мёртв. Один из солдат (в некоторых источниках — Лонгин) ударяет Иисуса копьём в рёбра — из раны потекла кровь, смешанная с водой. [[Иосиф Аримафейский|Иосиф из Аримафеи]], член Совета старейшин, пришёл к прокуратору и испросил у него тело Иисуса. Пилат распорядился выдать тело Иосифу. Другой почитатель Иисуса, Никодим, помог снять тело с креста{{sfn|Ренан 1|1991|с=267—269}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|18
|''[[Тупăка хуни]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:El Descendimiento, by Rogier van der Weyden, from Prado in Google Earth.jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|…обвил плащаницею и положил его в гробе, высеченном [в скале], где ещё никто не был положен. ([[s: Лк.#23:53|Лк. 23:53]])
|align=&quot;center&quot;|эрнекун
|-
| colspan=&quot;5&quot; |Никодим принёс ароматы, вместе с Иосифом он подготовил тело Иисуса для погребения, завернув его в саван с миррой и алоэ. При этом присутствовали галилейские жены, которые оплакивали Христа{{sfn|Ренан 1|1991|с=269}}.
|-
|align=&quot;center&quot;|19
|''[[Тамăка анни]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Harrowing of hell from Vasilyevskiy chin (1408, Tretyakov gallery).jpg|95px]]
|align=&quot;&quot;|В Новом Завете об этом сообщается только апостолом Петром: ''Христос, чтобы привести нас к Богу, однажды пострадал за грехи наши… быв умерщвлен по плоти, но ожив духом, которым Он и находящимся в темнице духам, сойдя, проповедал.'' ([[s: 1Петр.#3:18-19|1Петр. 3:18-19]])&lt;ref&gt;{{кĕнеке|автор=[[Кураев Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]] |пай= Пасха: путь из ада |пуçелĕк=Школьное богословие |вырăн=М. |издательство=«Благовест» |çул=1999 |том= |страниц= |страницы=322—330 |isbn=5-7854-0061-8}}&lt;/ref&gt;
|шăматкун
|align=&quot;center&quot;|
|-
| colspan=&quot;6&quot; |
|-
|-
|align=&quot;center&quot;|—
|''[[Иисус Христос Чĕрĕлни]]''
|align=&quot;center&quot;|[[File:Resurrection.JPG|95px]]
|align=&quot;&quot;|И вот, сделалось великое землетрясение, ибо Ангел Господень, сошедший с небес, приступив, отвалил камень от двери гроба и сидел на нём … обратив речь к женщинам, сказал: не бойтесь, ибо знаю, что вы ищете Иисуса распятого; Его нет здесь — Он воскрес, как сказал. ([[s: Мф.#28:2-6|Мф. 28:2-6]])
|вырсарникун
|align=&quot;center&quot;|
|-
| colspan=&quot;5&quot; |В первый день после субботы, утром ко гробу воскресшего Иисуса пришли [[жены-мироносицы|женщины]] с миром, чтобы умастить его тело. Незадолго до их появления происходит землетрясение, а с небес сходит ангел. Он отваливает камень от гроба Христа, чтобы показать им, что тот пуст. Ангел говорит женам, что Христос воскрес&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Успенский, Леонид Александрович|Успенский Л.]] |заглавие=Воскресение Христово |ссылка= |издание=[[Журнал Московской патриархии]] |тип= |год=1956 |том= |номер=5 |страницы=30—31 |doi= |issn=}}&lt;/ref&gt;, «… совершилось недоступное никакому взору и непостижимое»&lt;ref&gt;{{книга|автор= Митрополит Сергий |заглавие= Воскресение Христово в отличие от воскресения Лазаря |место=М. |издательство= |год=1933}}&lt;/ref&gt;.

Само по себе [[Воскресение Иисуса Христа]] является следующим циклом истории Иисуса, также состоящим из нескольких эпизодов. Однако всё же существует мнение, что «''сошествие во ад представляет собой предел уничижения Христа и в то же время начало Его славы''»&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Успенский, Леонид Александрович|Успенский Л.]] |заглавие=Воскресение Христово |ссылка= |язык= |издание=Журнал Московской патриархии |тип= |год=1956 |том= |номер=5 |страницы=28—33 |doi= |issn=}}&lt;/ref&gt;.
|-
|}

== Литература ==
* {{кĕнеке
|пуçелĕк      = Богослужение православной церкви (репринтное издание 1912 года)
|вырăн        = М.
|издательство = Даръ
|çул = 2005
}}
* {{кĕнеке|автор=Дзуффи С. |пуçелĕк=Эпизоды и персонажи Евангелия в произведениях изобразительного искусства |вырăн=М. |издательство=Омега |çул=2007 |страниц=384 |isbn=978-5-465-01501-1 |ref=Дзуффи}}
* {{кĕнеке|автор=[[Лопухин Александр Павлович|Лопухин А.]] |пуçелĕк=Библейская история Ветхого и Нового Заветов. Полное издание в одном томе |издательство=Издательство Альфа-книга |çул=2008 |место=М. |страниц=1215 |isbn=978-5-9922-0271-7 |ref=Лопухин}}
* {{кĕнеке|автор=[[Ренан Эрнест|Ренан Э.]] |пуçелĕк=Жизнь Иисуса |яваплă=Перевод с фр. А. Варшавского, В. А. Харитонова |вырăн=К. |сери=Библиотека репринтных изданий |издательство= |çул=1990 |страниц=430 |isbn=5-319-00781-7 |ref=Ренан}}
* {{кĕнеке|автор=Ренан Э. |пуçелĕк=Жизнь Иисуса |яваплă=Полный научный перевод с 25-го издания А. С. Усовой. Под редакцией и с предисловием академика А. Н. Веселовского. Послесловие И. С. Свенцицкой |вырăн=М. |издательство=Издательство политической литературы |çул=1991 |isbn=5-250-01238-8 |ref=Ренан 1}}
* {{кĕнеке
|автор        = Серафим Слободский
|пуçелĕк      = Закон Божий для семьи и школы
|вырăн        = М.
|издательство = Даръ
|çул          = 2006
}}
* {{кĕнеке
|пуçелĕк      = Страсти Христовы
|вырăн        = М.
|издательство = Единоверческая типография
|çул          = 1901
}}
* [https://web.archive.org/web/20130130000304/http://krotov.info/library/06_e/efr/em_sirin_034.htm Ефрем Сирин «Толкование на диатессарон (согласование Евангелий)»]
* [https://web.archive.org/web/20110901031921/http://mystudies.narod.ru/library/b/barnabas/barn07.htm Апокрифическое Послание апостола Варнавы (гл. 7 «Пост и козел отпущения суть прообразы страданий Христовых»)]
* {{кĕнеке
|пуçелĕк      = Учительное Евангелие (по трудам Иоанна Залатоуста)
|вырăн        = М.
|издательство = Единоверческая типография
|çул          = 1912
}}
* {{кĕнеке
|пуçелĕк      = Крест Христов. Умилительные слова о крестных страданиях Спасителя
|вырăн        = М.
|издательство = Приход храма Святаго Духа сошествия
|çул          = 2007
}}
* [http://www.wco.ru/biblio/books/sedmica/Main.htm Как провести страстную седмицу Великого поста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303145801/http://wco.ru/biblio/books/sedmica/Main.htm |date=2020-03-03 }}

== Комментарисем ==
{{асăрхавсем|group=K|2}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
* [http://www.newadvent.org/cathen/11527b.htm Страсти Христовы в CATHOLIC ENCYCLOPEDIA]{{ref-en}}
* [http://www.pravoslavie.ru/put/070404131906 Слово о почитании Страстей Христовых] (проповедь [[Илия Минятий|святителя Илии Минятия]])
* [http://www.obraz.org/index.php?menu=iconography&amp;base=9&amp;struct=283&amp;page=0 Страсти Христовы в православной иконе на obraz.org]
* [http://www.artcyclopedia.com/featuredarticle-2001-04.html The Passion of Christ in Art at artcyclopedia.com]{{ref-en}}
* [http://www.pravoslavieto.com/ikonopis/Gospodski/Strasti_Hristovi/index.htm Галерея православных фресок и икон по теме]{{ref-bg}}
* [http://kypros.org/Byzantine/ Галерея византийских икон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128150655/http://kypros.org/Byzantine/ |date=2020-01-28 }}
* [http://ros-vos.net/christian-culture/evangelie/str/ Страстной цикл в русской живописи] 
* [https://web.archive.org/web/20101018003536/http://mystudies.narod.ru/library/a/athanasius/psalms/108.htm Толкование Афанасия Великого на Псалтырь (псалом 108 — страдания Христовы и будущие наказания Иуде и народу иудейскому)]

{{Вилнĕ Христос}}
{{Иисус Христосăн пурнăç тапхăрĕсем}}

[[Категори:Иисус Христос пурнăçĕ]]
[[Категори:Иисус Христос иконографийĕ]]
[[Категори:Христос чун хавалĕсем|*]]</text>
      <sha1>0e5lxg33srf612rlg9vuu5pd9nz8i9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чамжаева Полина Ивановна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83573</id>
    <revision>
      <id>879422</id>
      <parentid>870064</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8676" sha1="ixr4wm5bail6fzw1dn5cap4nmmkhxih" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Чамжаева}}
{{Пĕр хушаматлисем|Владимирова}}
{{Театр ĕçченĕ
 | Ят                   = Полина Владими­рова-Чамжаева
 | Тăван ят             = Владими­рова Полина Ивановна
 | Ӳкерчĕк              = 
 | Анлăшĕ               = 155px
 | Çуралнă чухнехи ят   = 
 | Çуралнă вăхăт        = [[1960]], [[çĕртме, 28]]
 | Çуралнă вырăн        = [[Пĕчĕк Малти Тукай]] ялĕ, [[Канаш районĕ]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]
 | Вилнĕ вăхăт          =  
 | Вилнĕ вырăн          = 
 | Професси             = XX ĕмĕрти СССР, Раççей театр актриси
 | Гражданлăх           = {{USSR}} → {{RUS}}
 | Хастар çулсем        = [[1979]] - х.в.
 | Театр                = [[Чăваш патшалăхĕн Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ çамрăк куравçă театрĕ|Çамрăксен театрĕ]]&lt;ref&gt;[https://сеспель.рф/artists/chamjaeva/ Полина Чамжаева]&lt;/ref&gt;
 | Спектакльсем         = 
 | Чыславсем            = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{ЧАССР тава тивĕçлĕ артисчĕ|1995}} {{!!}} {{Чăваш Республикин халăх артисчĕ|2001}}
{{!}}}
 | imdb_id             = 
 | Сайт                = 
 | Алпусни             =
}}
'''Полина Ивановна Чамжаева''' (28.6.1960, [[Пĕчĕк Малти Тукай]] ялĕ, [[Канаш районĕ]], [[Чăваш АССР]] çур.) — чăваш раççей совет актриси. Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ артисчĕ, Чăваш Республикин халăх артисчĕ&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?lnk=3980&amp;t=prsn Чувашская энциклопедия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/vladimirova/ Культурное наследие Чувашии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418062719/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/deyateli-iskusstva/artisty-i-muzykanty/vladimirova/ |date=2021-04-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографи ==
1960 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 28-мӗшӗнче Канаш районӗнчи Пӗчӗк Малти Тукай ялӗнче ҫуралнӑ.

1979 çулта Шупашкарти мусăк вĕрентĕшĕн театр уйрăмĕнче (пулт. ертӳçи — В.П. Романов) вĕренсе тухнă та Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх çамрăксен театрĕнче ĕçе пикеннĕ&lt;ref&gt;[https://сеспель.рф/artists/chamjaeva/ Полина Чамжаева Тăван театрĕн сайтĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810075928/https://xn--e1aasoib4f.xn--p1ai/artists/chamjaeva/ |date=2020-08-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Литература ==
* Полина Чамжаева: сцена ҫинче тӗнче ҫаврӑнать : актриса пурнӑҫӗпе пултарулӑхӗ ҫинчен ҫырнӑ материалсем, асаилӳсем, ҫырусем / Г. А. Матвеева пухса, ҫырса, куҫарса хатӗрленӗ ; [худож. С. А. Бритвина]. – Шупашкар : [Ҫӗнӗ Вӑхӑт], 2018. – 175 с., [16] л. ил.
* Ачча, В. Илӗртӳлӗхпе, ытарайми кӑмӑлӗпе тыткӑнлать / В. Ачча // Канаш ен (Канаш р-нӗ). – 2010. – 30 ҫӗртме. – С. 1 : сӑн ӳкерчӗк.
* Владимирова-Чамжаева, П. П. Владимирова-Чамжаева: «Театрта выляса кăтартмалла мар, пурăнса кăтартмала / П. Владимирова-Чамжаева ; И. Иванов çырса илнĕ // Çамрăксен театрĕ. – 2004. – № 8.
* Владимирова-Чамжаева, П. Полина Владимирова: «Эпĕ утса мар, чупса çӳретĕп» / П. Владимирова-Чамжаева ; Р. Скворцова çырса илнĕ // Çамрăксен хаçачĕ. – 1998. – 3 çĕртме.
* Власова, Р. Вӗршӗнсем вӗҫеҫҫӗ пулӗ унӑн уттинче... : [«Полина Чамжаева: сцена ҫинче тӗнче ҫаврӑнать» кӗнеке ҫинчен] / Р. Власова // Хыпар. – 2018. – 30 юпа/октябрь. – С. 4 : сӑн ӳкерчӗк.
* Микуш, И. Артист пулмах ҫуралнă... / И. Микуш // Тăван Атăл. – 2006. – № 3. – С. 65-69. – Хупл. 1 страницинче артисткăн сăн ӳкерчӗкӗ.
* Прокопьев, В. «Манăн выляс та выляс килет...» // Прокопьев, В. Канаш тăрăхĕн ятлă-сумлă ҫыннисем / В. Прокопьев. – Шупашкар, 2005. – С. 62-68.
* Прокопьева, Р. Тӗнчери мӗн пур ырӑлӑх унра пек туйӑнать... / Р. Прокопьева // Халӑх шкулӗ = Народная школа. – 2019. – № 1. – С. 68 : сӑн ӳкерчӗк.
* Чамжаева, П. «Пӗр сӑнарӑн пурнӑҫӗ те кирлӗ мар мана»: [чӑваш халӑх артисткипе Полина Чамжаевӑпа калаҫни / А. Юрату ҫырса илнӗ] // Ҫамрӑксен хаҫачӗ. – 2018. – 6 раштав (№ 48). – С. 8 : сӑн ӳкерчӗк.
* Шумилова, В. Чуна – ал тупанӗ ҫине / В. Шумилова // Самант. – 2019. – № 1 (кӑрлач/январь). – С. 17 : сӑн ӳкерчӗк.
* Ярдыкова, З. «Илӗртӳллӗ те тумхахлă çул» тĕрленчĕкрен / З. Ярдыкова // Хыпар. – 2001. – 22 çĕртме.
* Кириллов, Г. В. Чамжаева (Владимирова) Полина Ивановна / Г. В. Кириллов // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2011. – Т. 4 : Си-Я. – С. 445.

== Чыслани ==
* ЧАССР тава тивĕçлĕ артисчĕ (1995), 
* ЧР халăх артисчĕ (2001).
* В. Митта премийĕ (2003).
* Чăваш Республикин «Чĕнтĕрлĕ чаршав» театр ӳнерĕн конкурсĕнче «Хĕрарăм чи лайăх ролĕ» номинацире (2000).

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://chgtrk.ru/novosti/narodnaya-artistka-chuvashii-polina-chamjaeva-vypustila-avtobiograficheskuyu-knigu-o-teatre/ Народная артистка Чувашии Полина Чамжаева выпустила автобиографическую книгу о театре]
* [https://www.culture.ru/events/402533/prezentaciya-knigi-polina-chamzhaeva-na-scene-vozmozhno-vse Презентация книги «Полина Чамжаева: «На сцене возможно все…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703144835/https://www.culture.ru/events/402533/prezentaciya-knigi-polina-chamzhaeva-na-scene-vozmozhno-vse |date=2020-07-03 }}
* [https://yandex.ru/video/preview?filmId=689542553548356891&amp;text=Чамжаева%20Полина&amp;path=wizard&amp;parent-reqid=1593588947627481-1252338960644383967300255-production-app-host-vla-web-yp-10&amp;redircnt=1593590776.1 Полина Чамжаева - Пиҫет пилеш (2016)]
* [https://chuvash.org/news/25510.html Полина Чамжаева 60 ҫул тултарнӑ]
* [http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=2823 БАЗА ДАННЫХ &quot;АКТЕРЫ РОССИИ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418063651/http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=2823 |date=2021-04-18 }}

{{actor-stub}}

[[Категори:Чăваш артисчĕсем, алфавитпа]]
[[Категори:Чăваш Ен:Пайăр çынсем]]
[[Категори:Канаш районĕ:Пайăр çынсем]]
[[Категори:1960 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Çĕртмен 28-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Пайăр çынсем:Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ ЧПÇТ]]
[[Категори:Чăваш АССР тава тивĕçлĕ артисчĕсем]]
[[Категори:Халĕ пурăнаканисем]]</text>
      <sha1>ixr4wm5bail6fzw1dn5cap4nmmkhxih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шурă упа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83819</id>
    <revision>
      <id>879463</id>
      <parentid>861875</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1828" sha1="sb53nt7z1g0zvsqwjtk5tcj5jni5ler" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Ursus maritimus par Louis Agassis Fuertes.jpg|мини|Шурӑ упа]]
[[File:Play fight of polar bears edit 1.ogv|thumb|Шурӑ упа]] 
'''Шурӑ упа''', е поляр упи, ҫурҫӗр упи, ошкуй, нанук, умка ({{lang-lat|Gundericus}} Ursus maritimus — тӳртен сӑмахпа куҫарсан «тинӗс упи»), — [[Сĕтпе ӳсекенсем|сĕт çисе ӳсекенсен]] [[Упа йышшисем|упа йышшисене]] кӗрекен тискер чӗрчун, [[Хăмăр упа|хăмăр упан]] ҫывӑх тӑванӗ. Пысӑкӑшӗпе ҫӗр ҫинче пурӑнакансен хушшинче тураллӑ крокодил хыҫҫӑн иккӗмӗш вырӑнта тӑрать. Ятне шурӑ ҫӑмлӑ пулнишӗн панӑ.

== Вуламалли ==
* 
== Каҫӑсем ==
* [http://www.bearplanet.ru/ Планета медведей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230011600/http://bearplanet.ru/ |date=2018-12-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20200925025335/https://zooclub.ru/wild/hish/medv.shtml Медвежьи на сайте Зооклуб]
* [http://www.piterhunt.ru/pages/animals/anim/hishniki/1.htm Медвежьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209041911/http://piterhunt.ru/pages/animals/anim/hishniki/1.htm |date=2018-12-09 }} // на сайте Питерский охотник
* [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ursidae.html Ursidae на Animal Diversity Web]{{ref-en}}

[[Категори:Упа йышшисем]] 
[[Категори:Чĕрчунсен йышĕсем]]
[[Категори:Сĕтпе ӳсекенсем| ]]
[[Категори:Чĕрчунсем]]
[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>sb53nt7z1g0zvsqwjtk5tcj5jni5ler</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Упа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83820</id>
    <revision>
      <id>879341</id>
      <parentid>840204</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2965" sha1="1vcrevmqlk5o2oxrjersp0prpprnmut" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Упа (пĕлтерĕшсем)}}
{{Taxobox
| name = Упа, упасем
| image file = TE-Collage Ursus-v2.png
| regnum = Чĕрчунсем
| phylum = Хордăллисем
| classis = [[Сĕтпе ӳсекенсем|Сĕт çиекенсем]]
| ordo =  Тискер 
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Ursus
| wikispecies = 
| commons = Category:Ursus (genus)
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Упа''' (''упасем'', {{lang-lat|Ursus}}) — [[Сĕтпе ӳсекенсем|сĕт çисе ӳсекенсем]] тĕлĕшĕнчи   тискер ушкӑн чӗрчунӗсем, хăйне уйрăм рет (кăк).

Палеонтологиллӗ пӗлӳсем тӑрӑх, упасем 5—6 миллион ҫул каялла пулса тухнӑ. Хальхи вӑхӑтра пӗрремӗш пайташӗ тесе {{lang-lat|Ursus minimus}} упана шутлаҫҫӗ — вӑл пысӑках мар чӗрчун, унӑн шӑммисене Францире тупнӑ. Халь пурӑнакан пур тӑватӑ [[Тĕс (биологи)|тӗсӗ]] тата вилсе пӗтнисем (тӗслӗхрен, ту хӑвӑлӗ упи ({{lang-lat|Ursus spelaeus}})) 1—2 миллион ҫул каялла пулнӑ этрусск упинчен пулса тухаҫҫӗ ({{lang-lat|Ursus etruscus}}).

Йӑхӑн чи ҫамрӑк тӗсӗ [[Шурă упа|шурӑ упа]] пулса тӑрать, вӑл [[Хăмăр упа|хăмăр упаран]] 200 000 ҫул пек каялла уйӑрӑлса тухнӑ.

== Вуламалли ==
*Соколов В. Е. Систематика млекопитающих. Том 3. Отряды — китообразные, хищные, ластоногие, трубкозубые, хоботные, даманы, сирены, парнокопытные, мозоленогие, непарнокопытные. М., 1979.
*Соколов В. Е. Редкие и исчезающие животные. Млекопитающие : Справ. пособие. — М. : Высшая школа, 1986. — С. 280. — 519 с., [24] л. ил. — 100 000 экз.
 
== Каҫӑсем ==
* [http://www.medvede.sk/index1.php The Bears Project]{{ref-en}}
* [http://www.bearinfo.org Grizzly Bear Outreach Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107084703/http://bearinfo.org/ |date=2019-11-07 }}{{ref-en}}
* [http://zooeco.com/krim-zveri-mlek-hischn-medvedi.html Медвежьи на сайте Мир животных]
* [https://web.archive.org/web/20200925025335/https://zooclub.ru/wild/hish/medv.shtml Медвежьи на сайте Зооклуб].


[[Категори:Упа йышшисем]] 
[[Категори:Чĕрчунсен йышĕсем]]
[[Категори:Сĕтпе ӳсекенсем| ]]
[[Категори:Чĕрчунсем]]
[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>1vcrevmqlk5o2oxrjersp0prpprnmut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юдифь (Джорджоне ӳнер ĕçĕ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84485</id>
    <revision>
      <id>879486</id>
      <parentid>681581</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3588" sha1="j1ok7sj2nvd23m84vwl8zmz0zmtdfi7" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Юдифь (пӗлтерӗшсем)}}
{{ӳнер ĕçĕ
|тĕс             =  
|файл            = Giorgione - Judith - Eremitage.jpg 
|пысăкăш         = 190px
|ячĕ             = «Юдифь»
|автор           =  
|çул             =  
|материал        = Пир
|техника         = ҫу сӑрри
|çӳллĕш          =  
|анлăш           = 144 × 68 см 
|вырнаçтарнă     = [[Санкт-Петербург]]  
|музей           = [[Эрмитаж]] 
}}

«'''Юдифь'''» ({{lang-it|}} Giuditta) — Раҫҫейри пӗртен пӗр пурте пӗр шутлӑ пулса [[Джорджоне]] ӗҫӗ тенипе килӗшнӗ ӳнер ӗҫӗ. Патшалӑх [[Эрмитаж]]ӗнче упранать, унта вӑл 1772 ҫулта Луи Антуан Кроза, Тьер баронӗн париж пуххинчен куҫнӑ.

== Каласа пани ==
Ку ӳнер кун-ҫулӗнче нумай ӳнерҫӗсем кӑмӑлланӑ [[Юдифь]] тата Олоферн ҫинчен каласа пани. «Юдифь» кӗнеки тӑрӑх, Навуходоносор ҫарӗн ҫарпуҫӗ Олоферн, патша «пӗтӗм … ҫӗрсене тавӑрма» хушнипе, Месопотамине кӗрсе унӑн пӗтӗм хулисене аркатнӑ, пӗтӗм тыр-пул уӥӗсене ҫунтарса тата пӗтӗм арҫынсене вӗлерсе пӗтернӗ. Олоферн Ветилуя ятлӑ пӗчӗк хулана хупӑрланӑ, ҫавӑнта ҫамрӑк тӑлӑх арӑм Юдифь пурӑннӑ. Хӗрарӑм ассири ҫарӗ тӑнӑ вырӑна ҫитсе Олоферна илӗртнӗ. Лешӗ ҫывӑрса кайсан, Юдифь унӑн пӳҫне касса татнӑ. Пуҫлӑхсӑр тӑрса юлнӑ ҫар аптранипе саланса кайнӑ. Ҫапла вара Юдифь тӑшмансене тавӑрса тӑван хулине ҫӑлнӑ. Ветилуя хулине ҫӗнтерӳҫӗ пек таврӑннӑ.

Ытти ӳнерҫӗсенчен уйрӑм, Джорджоне тӗлӗнмелле тӑнӑҫлӑ ӳкерчӗк тунӑ. Юдифьӗн сылтӑм аллинче хӗҫ пур. Сулахай ури - Олоферн пуҫӗ ҫинче. Юдифь хыҫӗнче илемлӗ те лӑпкӑ ҫутҫанталӑк сӑнарӗ.

== Вуламалли ==
* Энциклопедический словарь юного художника / Сост. Н. И. Платонова, В. Д. Синюков. — М.: Педагогика, 1983. — С. 291. — 416 с. — 500 000 экз.
* Ярошенко В. Люди и сокровища. — М.: Молодая гвардия, 1981. — С. 89—94. — 143 с. — 75 000 экз..

== Каҫӑсем ==
* [https://web.archive.org/web/20200528032659/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/01.+Paintings/32196/?lng=ru «Юдифь» Джорджоне на официальном сайте Эрмитажа]

{{Джорджоне}}
[[Категори:Джорджоне ӳкерчĕкĕсем]]
[[Категори:Ӳкерчĕксем, алфавитпа]]
[[Категори:Джорджоне ӳкерчĕкĕсем]]
[[Категори:Патшалăх Эрмитажĕ пухнă ӳкерчĕксем]]
[[Категори:Кивĕ Халал сюжечĕсен ӳкерчĕкĕсем]]
[[Категори:Кроза пухнă ӳкерчĕксем]]</text>
      <sha1>j1ok7sj2nvd23m84vwl8zmz0zmtdfi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юриспруденци</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84498</id>
    <revision>
      <id>879489</id>
      <parentid>834967</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="hyj1m0en4u6jgivniywjiubgdswa9r2" xml:space="preserve">'''Юриспруде́нци''' ({{lang-la|jūris prūdentia}} «тивĕç-ирĕк пĕлĕвĕ»,  {{lang-la2|jūs}} &lt;small&gt;[[ӳкĕм|туртăм ÿкĕмĕнче]]&lt;/small&gt; {{lang-la2|jūris}} «тивĕç-ирĕк» + {{lang-la2|prūdentia}} «маларах пĕлни, пĕлÿ») —  [[патшалăх]] тата [[тивĕç-ирĕк]] [[палăрăм]]ĕсене тишкерекен ăслав; тивĕç-ирĕк пĕлĕвĕсен йышĕ; [[юрист]]сен ĕслевĕ тата вĕсене хатĕрлесси.
== Каçăсем ==
{{wiktionary|юриспруденци}}
* [https://web.archive.org/web/20200830191302/https://determiner.ru/ Национальная юридическая энциклопедия]
* [http://www.scholar.ru/catalog.php?topic_id=252 Научные публикации по юриспруденции из научных библиотек]
* [http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?Rewoko,lxqg9!tgzqg Юридические науки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200106165421/http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?Rewoko,lxqg9!tgzqg |date=2020-01-06 }}

[[Категори:Юриспруденци| ]]</text>
      <sha1>hyj1m0en4u6jgivniywjiubgdswa9r2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Труа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84637</id>
    <revision>
      <id>879321</id>
      <parentid>832436</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="p4q5uuhdm2sowacf82cckm3dmm1h26u" xml:space="preserve">{{ПВ-Франци
|статус = [[Коммуна (Франци)|коммуна]]
|чăвашла çĕлĕк = Труа
|тăван çĕлĕк = {{lang-fr|Troyes}}
|ӳкерчĕк = 
|патшалăх = Франци
|регион тĕсĕ = Регион
|регион = Гранд-Эст
|регион тапăлра = Гранд-Эст
|район тĕсĕ = Франци департаменчĕсем{{!}}Департамент
|район = Об (департамент)
|район тапăлра= Об (департамент){{!}}Об 
|община тĕсĕ=
|община=
|община тапăлра=
|пăхану=
|герб = Blason ville fr Troyes.svg
|ялав=
|герб анлăшĕ=
|ялав анлăшĕ=
   |lat_dir=N |lat_deg = 48|lat_min = 17|lat_sec = 59 
   |lon_dir=E |lon_deg = 4|lon_min = 4|lon_sec = 45
  |CoordAddon             = type:city(60958)_region:FR
  |CoordScale             = 
|ЯндексКартти=
|патшалăх картти= 150
|регион картти=0
|патшалăх карттин пысăкăшĕ=300
|регион карттин пысăкăшĕ=France location map.svg
|район карттин пысăкăшĕ=
|район картти = 
|шалти пайлану=
|пуçлăх тĕсĕ = мэр
|пуçлăх = [[Баруэн Франсуа|Франсуа Баруэн]]
|никĕсленĕ вăхăт=
|пĕрремĕш асăну=
|малтанхи ятсем= Augustobona
|статус=
|лаптăк = 13,20
|ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 118
|çӳллĕш тĕсĕ=
|климат = 
|официаллă чĕлхе = 
|официаллă чĕлхе-ref = 
|пурăнан халăх = {{ӳкĕм}} 60750 
|çырав çулĕ = 2009
|йышлăх= 6 422
|агломераци= 180000
|наци йышĕ=
|конфесси йышĕ=
|этнохороним=
|вăхăт тăрăхĕ=+1
|DST=пур
|телефон кочĕ = +33 325
|почтă индексĕ= 10000
|почтă индексĕсем=
|автомобиль кочĕ=10
|идентификатор тĕсĕ = Код INSEE
|цифрăллă идентификатор = 10387
|категори Commons-ра = Troyes
|сайт = http://www.ville-troyes.fr
|сайт чĕлхи = fr
|сайт чĕлхи 2= 
|сайт чĕлхи 3= 
|сайт чĕлхи 4=
|сайт чĕлхи 5=
|add2n=
|add2=
|add3n=
|add3=
}}
[[Ӳкерчĕк:Troyes centre ville1.JPG|мини]]
'''Труа''' ({{lang-fr|Troyes}}) - ҫурҫӗр Франци коммуни. 

Сена юханшывӗ ҫинче, Об департаменчӗн префектури, ӗлӗк Шампань тӗп хули пулнӑ.
== Кун-ҫулӗ ==

== Паллӑ ҫынӗсем ==

== Тӑванлӑ хуласем ==
* 
== Вуламалли ==
*
== Каҫӑсем ==
* [http://www.ville-troyes.fr/ Сайт города]{{ref-fr}}
* [https://web.archive.org/web/20110903155117/http://www.ville-troyes.fr/231-webcam-hotel-de-ville.htm Вебкамера в центре города]{{ref-fr}}
* [http://www.adps.fr Groupe ADPS (Обское Общество Развития Социальных программ и Профессионального образования)]{{ref-fr}}
* [http://www.utt.fr UTT (Технологический Университет Труа)]{{ref-fr}}
* [http://www.musees-troyes.com/ Музеи города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200910132840/https://www.musees-troyes.com/ |date=2020-09-10 }}{{ref-fr}}
* [https://web.archive.org/web/20201001134712/http://tourism-troyes.com/ Офис по туризму в Труа и его регионе]{{ref-en}}

[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]
[[Категори:Хула]]
[[Категори:Франци хулисем]]</text>
      <sha1>p4q5uuhdm2sowacf82cckm3dmm1h26u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филипп IV (Франци патши)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85437</id>
    <revision>
      <id>879349</id>
      <parentid>852038</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2734" sha1="nt8po9bmw8rlxa9itjucf74x359wnep" xml:space="preserve">{{Пайăр çын
|ят                    = Хитре Филипп IV 
|тăван ят              = {{lang-fr|Philippe IV le Bel}}
|портрет               = Philip4 fr head.jpg  
|портрета ăнлантарни   = Елӗкхи миниатюрӑран 
|ĕçлев тĕсĕ            =  
|çуралнă вăхăт         =  
|çуралнă вырăн         =  
|гражданлăх            = 
|пăхăнулăх             =  
|вилнĕ вăхăт           = 
|вилнĕ вырăн           = 
|амăшĕ                 = 
|ашшĕ                  = 
|упăшка                = 
|арăм                  =  
|ачасем                = 
|парнесемпе чыславсем  = 
|сайт                  = 
|викиампар             =  
}}

'''Хитре Филипп IV''' ({{lang-fr|Philippe IV le Bel}}, 8 ака/ҫӗртме 1268, [[Фонтенбло]] — 29 чӳк 1314, Фонтенбло) — 1285-мӗш ҫултан Франци королӗ, Наварра королӗ 1284—1305ҫҫ., Хӑюллӑ Филипп III-мӗшӗн ывӑлӗ, [[Капетингсем|Капетингсен]] династийӗнчен пулнӑ.
== Пурнӑҫӗ == 

== Ӗҫӗ-хӗлӗ ==

== Вуламалли ==
*Курганов Ф. А. Борьба папы Бонифация VIII с французским королём Филиппом IV Красивым. Казань, 1862.
*Тарле Е. В. Филипп IV Красивый // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Dominique Poirel. Philippe le Bel. Perrin, collection: Passé Simple, Paris, 1991. 461 p. ISBN 978-2-262-00749-2
*Sylvie Le Clech. Philippe IV le Bel et les derniers Capétiens. Tallandier, collection : La France au fil de ses rois, 2002 ISBN 978-2-235-02315-3
*Georges Bordonove. Philippe le Bel, roi de fer. Le Grand livre du mois, Paris, 1984 ISBN 978-2-7242-3271-4
*Joseph Strayer. The reign of Philip the Fair. 1980.
*Favier, Jean. Philippe le Bel
*Boutaric. La France sous Philippe le Bel. П. 1861
*Jolly. Philippe le Bel. П., 1869
*B. Zeller. Philippe le Bel et ses trois fils. Π., 1885.

== Каҫӑсем ==
* [https://web.archive.org/web/20240525092329/http://www.monsalvat.globalfolio.net/rus/dominator/philippe_le_bel/index.php Собрание материалов о Филиппе IV Красивом] на ''monsalvat.globalfolio.net''
* {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/FILIPP_IV_KRASIVI.html|заглавие=Филипп 1268–1314 IV Красивый}}

{{Франци историйĕ}}
[[Категори:Капетингсем]]</text>
      <sha1>nt8po9bmw8rlxa9itjucf74x359wnep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тероподсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85649</id>
    <revision>
      <id>879311</id>
      <parentid>855510</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="1ybw9e48pnge0wzjuag9o7s2us48y3u" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Тероподсем
| image file = Theropoda.png
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Ursus
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Тероподсем''' ({{lang-lat|Theropoda}}, ав. грек. θήρ — тискеркайӑк, πούς — ура, тӳрӗ куҫару: тискеркайӑк уриллӗ) е тискер динозаврсем —  [[Калта сутаналлӑ динозаврсем|Калта сутаналлӑ динозаврсен]] [[Клада|клади]]. Пур тероподсем икӗ ура ҫинче ҫӳренӗ, ытларахӑшӗ — тискер пулнӑ, сайрараххисем пур апат та е ӳсентӑран ҫиекеннисем - (теризинозаврсем, орнитомимидсем) пулнӑ. Хальхи ӑсчахсем тероподсен шутне хальхи вӗҫенкайӑксене те кӗртме пуҫланӑ, ҫапла вара динозаврсен несӗлӗсенчен тухнӑ кайӑксем ҫавсен ушкӑнӗсенчен пӗрне кӗнӗ. Ури ытларах чух виҫ пурнеллӗ, ура тупанӗ — тӑватӑ пӳрнеллӗ, 2—4-мӗш пӳрнисем ҫине пусаҫҫӗ. 37 % пур паллӑ кайӑклӑ мар динозаврсен йӑхӗсенчен тероподсем пулнӑ.

== Кун-ҫулӗ ==

== Вуламалли ==
* 

== Каҫӑсем ==
* [https://web.archive.org/web/20231102090119/https://dinomillennium.blogspot.com/search/label/%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%8B Тероподы на Dino-Millennium].
* [http://atrox1.ucoz.ru/ PALEOART — Галереи рисунков динозавров (theropoda)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903022537/http://atrox1.ucoz.ru/ |date=2018-09-03 }}.
* [http://www.ammonit.ru/new/921.htm Многие динозавры-тероподы были травоядными].

[[Категори:Динозаврсем]]
[[Категори:Чĕрчунсем, алфавитпа]]
[[Категори:Тероподсем]]</text>
      <sha1>1ybw9e48pnge0wzjuag9o7s2us48y3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тесей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86017</id>
    <revision>
      <id>879312</id>
      <parentid>852010</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4489" sha1="j0l3vj87pzmewsrimfvtip2gk47y3s1" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Kylix Theseus Aison MNA Inv11365 n1.jpg|мини|Тесей, [[Хӗрлӗ кӗлеткеллӗ ваза ӳнерӗ]]н [[Килик|киликӗ]]]]
[[Ӳкерчĕк:Minotaur.jpg|мини|Тесейпа [[Минотавр]]. [[Хура кӗлеткеллӗ ваза ӳнерӗ]]]]
'''Тесей''' (ав.-грек. Θησεύς, лат. Theseus) — Авалхи грек халаплăхӗн пайташӗ, аттика халапӗсен ярӑмӗн тӗп вырӑнта тӑрать. Пелопид йӑхӗнчи Трезен еликӗ Эфра икӗ арҫынтан харӑс — ҫӗр ҫинчи ҫынран (Афина патши Эгейран) тата турӑран (тинӗс турри Посейдонран) ывӑл ҫуратнӑ. Мӗн ачалӑхран Тесей хӑюлӑхӗпе тата вӑйӗпе уйӑрӑлса тӑнӑ. Ӳссе ҫитсен Тесей, ҫула май чылай усалсен, вӗсен хушинче вӑрӑ-хурах Прокруста тата [[Минотавр]]а ҫӗнтерсе, Афинана ҫитнӗ. 


== Вуламалли ==
*Ботвинник М. Калидонская охота // Мифы народов мира. — 1987. — Т. 1. — С. 615—616.
*Грабарь-Пассек М. Античные сюжеты и формы в западноевропейской литературе. — М.: Наука, 1966. — 318 с.
*Грейвс Р. Мифы Древней Греции. — Екатеринбург: У-Фактория, 2005. — 1008 с. — ISBN 5-9709-0136-9.
*Гущин В. Кимон и кости Тезея // Политическая история и историография от античности до современности. — 2000. — Т. 3. — С. 34—46.
*Змитрякова Ю. Образ древнегреческого героя Тезея и политическая ситуация в Афинах V века до н. э. // Учёные записки Казанского университета. Серия «Гуманитарные науки». — 2011. — Т. 153, кн. 3. — С. 80—86.
*Колобов А. В., Гущин В. Р., Братухин А. Ю. Античная мифология в историческом контексте. ancientrome.ru (2002). Дата обращения 13 октября 2019.
*Кон И. Лики и маски однополой любви: лунный свет на заре. — М.: АСТ, 2003. — 574 с. — ISBN 5-17-015194-2.
*Смирнов А. Джованни Боккаччо // Боккаччо Д. Фьяметта. Фьезоланские нимфы. — 1968. — С. 261—288.
*Тахо-Годи А. Ариадна // Мифы народов мира. — 1987. — Т. 1. — С. 103.
*Klügmann A. Antiope 2 // Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. — 1886. — Bd. I, 1. — Kol. 382—383.
*Leuker T. Kentauren : [нем.] // Maria Moog-Grünewald (Hrsg.): Mythenrezeption. Die antike Mythologie in Literatur, Musik und Kunst von den Anfängen bis zur Gegenwart (= Der Neue Pauly. Supplemente). — 2008. — Bd. 5. — Kol. 388—390.
*Ogden D. Drakōn. Dragon Myth and Serpent Cult in the Greek and Roman Worlds (англ.). — Oxford: Oxford University Press, 2013. — ISBN 978-0-19-955732-5.
*Stein. Pallas 3 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1949. — Bd. XXXVI, 2. — Kol. 235—236.
*Steuding H. Theseus // Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie (нем.) / Roscher Wilhelm Heinrich. — Leipzig: B. G. Teubner, 1924. — Bd. V. — Стб. 678—760
*Weizsäcker. Peirithoos // Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie (нем.) / Roscher Wilhelm Heinrich. — Leipzig: B. G. Teubner, 1909. — Bd. III. — Стб. 1758—1790
*Wernicke K. Antiope 4 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1894. — Bd. I, 2. — Kol. 2497—2500.

== Каҫӑсем ==
*  [https://web.archive.org/web/20120210190920/http://www.cyprusexplorer.globalfolio.net/rus/paphos/object/mosaic/rossi-theseus/index.php Тесей и Минотавр. Мозаика в Пафосе. Кипр]

{{Авалхи грек халаплăхĕ}}

[[Категори:Авалхи Грецин халаплăхĕ]]
[[Категори:Авалхи Грецин тĕнĕ]]
[[Категори:Авалхи Греци]]</text>
      <sha1>j0l3vj87pzmewsrimfvtip2gk47y3s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тензорла шутлав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87640</id>
    <revision>
      <id>879310</id>
      <parentid>801125</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3960" sha1="gpyv09yr5lmec9jgdo5jqer5u5i6eru" xml:space="preserve">'''Тензорла шутлав''' — математикăн [[тензор]]сене тата [[тензорла уй]]сене пăхса тухакан  уйрăмĕ, — [[полилинилле алгебра]] шутне кĕрекен [[тензорла алгебра (линилле алгебра уйрăмĕ)|тензорла алгебрăран]] тата тензорла уйсен [[ункă çийĕн алгебра|алгебри]] çийĕнчи [[дифференциаллă оператор]]сене тĕпчекен [[тензорла анализ]]ран тăрать. [[Векторла  анализ]]а тата [[матрица (математика)|матрица алгебри]]не тензорла шутлавăн уйрăм палăрăмĕсем пек пăхма пулать (тензор тĕлĕшпе  вектор тата матрица ăнлавсене анлалатнă майăн).

&lt;!--Является одним из основных инструментов [[дифференциальная геометрия|дифференциальной геометрии]]. В этом направлении тензорное исчисление было развито [[Леви-Чивита, Туллио|Туллио Леви-Чивитой]] и [[Риччи-Курбастро, Грегорио|Грегорио Риччи]] (ранее тензорное исчисление также называли «исчислением Риччи»). Особое развитие исчисление получило в начале XX века в связи с его широким применением в [[Релятивистская физика|релятивистской физике]].

Является основным математическим языком, с помощью которого формулируются фундаментальные законы таких наук, как [[Механика сплошных сред|механика сплошной среды]], [[физика твёрдого тела]], [[электродинамика]], [[теория относительности]] и её приложения. С точки зрения этих приложений важными направлениями в исчислении являются теория инвариантов тензоров и теория тензорных функций.--&gt;
== Вуламалли ==
*М. А. Разумова, В. М. Хотяїнцев «Основи векторного і тензорного аналізу: навчальний посібник». – Київ: ВПЦ «Київський університет», 2011.--216с.
== Каçăсем ==
* Georg Bernhardt: [https://www.thaleskreis.de/materialien/tensoren.pdf ''Über Tensoren, Matrizen und Pseudovektoren.''] PDF, deutsch, 340&amp;nbsp;kB.
* Joseph C. Kolecki: [http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/Numbers/Math/documents/Tensors_TM2002211716.pdf ''An Introduction to Tensors for Students of Physics and Engineering.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626102357/http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/Numbers/Math/documents/Tensors_TM2002211716.pdf |date=2010-06-26 }} Einführung in die Tensorrechnung für Studenten, PDF, englisch, 328&amp;nbsp;kB, [[NASA]]-Publikation.
* [https://web.archive.org/web/20150726063036/http://www.sv.vt.edu/NCSA_WkShp/kriz/WkShp_kriz.html ''Eigenvalue-Eigenvector Glyphs: Visualizing Zeroth, Second, Fourth and Higher Order Tensors in a Continuum.''] Webseite zur Visualisierung von Vektoren, englisch.
* Siegfried Petry: [https://www.si-pe.de/tensorrechnung/ ''Einführung in die Tensorrechnung.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030224905/https://www.si-pe.de/tensorrechnung/ |date=2020-10-30 }}

{{Математика уйрăмĕсем}}

[[Категори:Тензорла шутлав| ]]
[[Категори:Тензор]]</text>
      <sha1>gpyv09yr5lmec9jgdo5jqer5u5i6eru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыйхă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87859</id>
    <revision>
      <id>879470</id>
      <parentid>867414</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10839" sha1="3qma2w6yniflu4s8x5jfjgotu0s6oml" xml:space="preserve">:''Ку ăнлава '''[[Тĕлĕк]]''' тенипе пăтраштармалла мар''
:''Ку ăнлава '''[[Ăйхă]]''' тенипе пăтраштармалла мар''
[[File:Sleeping-girl.jpg|thumb|Çывăракан [[хĕрача]]]]
[[File:ASC Leiden - van de Bruinhorst Collection - Somaliland 2019 - 4666 - Sleeping dog on a street of Hargeysa (cropped).jpg|thumb|Çывăракан [[йытă]]]]
'''Ыйхă''' — физиологилле тăрăм.
{{Cleanup}}
{{Стиль}}
'''Ыйхă''' — вӑхӑтран вӑхӑта физиологи лару-тӑрӑвӗ, сыхӑ тӑрасси хирӗҫле пулса тӑнӑ, ҫакӑ таврари тӗнче ҫине, сӗтпе ӳстерекен, вӗҫен кайӑксем, пулӑсем тата ытти ытти чӗрчунсем, ҫав шутра хурт-кӑпшанкӑсем ҫине витӗм кӳрсе тӑнӑ.

Унсӑр пуҫне, &quot;ыйхӑ&quot; сӑмаха &quot;пирӗн эрӑри т.фазан хушшинче йӗркеленекен сӑнарсен (фазансен хӑвӑрт ыйхӑ&quot;) йӗрки теҫҫӗ, ҫав сӑнарсене ҫын асра тытма пултарать, тӗлӗк вӑл.

Яланхи ыйхӑ ыттисенчен уйрӑлса тӑрать: чӗрчунсен — анабио тата гипнотизм ыйхинчен, кумаран, тӑнран кайнинчен, летарги ыйхинчен.

Ҫывӑрас умӗнхи ыйхӑ-ҫывӑрас умӗн ыйхӑ вӑраннипе вӗҫленет.

Ыйхӑ — ҫывӑракан ҫынна (шухӑшланипе тата сӗтпе ӳстерекен ытти хӑш-пӗр япаласене те) ӑсра сӑнарсем (куракансем, хӑлха илтекенсем, тактикӑллӑ тата тутлӑ шӑршӑллӑ) субъективлӑ ӗҫ.

== Тӗлӗк историйӗ ==
Унччен тӗлӗк теорийӗсем нумай пулнӑ, вӗсем ҫутҫанталӑка, физиологине тата медицинӑна аталантарнӑ май йӗркеленнӗ. &quot;Наукӑна тӗлӗкри&quot; историре М.М. Манассина (1843-1903) тӗпчевӗсем, И. Р. Турханов физиологӑн вӗренекенӗсем пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулчӗҫ. 1870-мӗш ҫулта вӑл анкартинчи организмшӑн ыйхӑ пӗлтерӗшне вӗреннӗ те организмшӑн ыйхӑ апатран кирлӗрех тесе пӗтӗмлетӳ тунӑ. И.П. Павлов тӗлӗкӗн наука теорине пуҫ миминче пуҫ миминче хускану тата пӑтрану уйрӑм нервисем пулнине кӑтартса панӑ.

Тӗлӗкӗн ҫутҫанталӑкӗ ҫинчен ХАЛЬХИ представленисене ПУҪ мимин биоэлектрика активлӑхне (электроэнцефалограмма, ЭЭГ), шӑши (электромиограмма, ЭМГ) тата глаз (электроокулограмма, ЭГ) регистрациленӗ хыҫҫӑн XX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫурринче йӗркеленнӗ. Ку енӗпе пысӑк ҫитӗнӳсем тунӑ: 1950-мӗш ҫ. Н.Клейман, У. Демент (АПШ) тата М. Жуве (Франци) &quot;парадокс ыйхин&quot;пулӑмӗсем.

Ыйӑхӑн физиологи уйрӑмлӑхӗсӗр пуҫне, унӑн психологи уйрӑмлӑхӗсене тӗпчеҫҫӗ. Ҫавна валли ыйхӑ пахалӑхне субъективлӑ хакламалли меслетсем пур, вӗсем шутне, сӑмахран, ҫакӑн пек ыйтусем кӗреҫҫӗ: ыйхӑсӑр ирттернӗ чухне ыйхӑ пахалӑхне хаклама ч.Морин туса хатӗрленӗ ыйхӑ индексӗ; Глазго ҫывӑрас умӗн шухӑшсене тытса тӑмалли к. Харви тата к. Эспи туса хатӗрленӗ, вӑрах инсменире ҫывӑрса кайма чӑрмантаракан ыйхӑ умӗн к. Харви тата к. Эспи.

Ҫӗнӗ вӗренӳ енӗпе генсем, урӑхла каласан, ыйхӑпа ҫыхӑннӑ ӗҫсем, ӗҫлеҫҫӗ. Сӑмахран, 2017 ҫулхи апрель уйӑхӗнче Вашингтон штатӗнчи Университет экспериментсен результачӗсене пичетлесе кӑларнӑ, вӗсем тӗлӗрсе кайса шӑшисен экспрессийӗпе Е ГЕНА FABP7-мӗш экспрессипе ҫыхӑннине кӑтартса панӑ, ҫав шутра сӗтпе ӳстерекен 3 тӗрлӗ йышши ҫынна та кӗртнӗ. Ҫав гена сиенленсен тытӑнчӑклӑ тӗлӗк ытларах палӑрнӑ.

1984 ҫулта Джеффри Холл тата Майкл Росбаш мушк-дрозофилсем ҫинчи тӗпчевсем ирттернӗ, вӗсем циркад ритмисене тӗрӗслесе тӑракан механизмсене асӑрхас тесе моликулярлӑ механизмсене тупса палӑртнӑ тата 1984 ҫулта ҫак механизмсене йӗркелекен тата управляющи ген секвенировкӑлама та пултарнӑ. Ген белка РER (АНГЛ) синтезшӑн хуравлать.) ҫӗрлехи вӑхӑтра пухӑнса ӗҫлекен тата пухӑннӑ ҫын. Синтез процесӗн пӗр-пӗр концентрацине пурнӑҫланӑ чухне PER блокировкӑсене пӑрахӑҫланӑ тата синтеза ҫӗнетнӗ кун хушшинче майӗпен-майӗпен арканса пырать, ҫакӑ ВАРА PER тӑрӑх ИНГИБИТОР йӑлли туса хатӗрлет тата талӑкри 24 сехет ярӑмӗ лайӑхланса пырать. Майкл Янг 1994 ҫулта клеткӑллӑ сехетсен тӗрӗс шухӑш-кӑмӑлне тивӗҫтерекен тата темиҫе белок ӑсталанӑ. Ҫак открытисемшӗн 2017 ҫулта физиологи е медицина енӗпе нобель премине айӑпланӑ.

=== Ӑнкаруллӑ тӗлӗк ===
Тепӗр чухне ҫывӑракан ҫын хӑй тӗлӗкре пулнине хӑй те лайӑххӑн тавҫӑрса илме пултарать. Ку вӑл тӗрлӗ тренировкӑсем хыҫҫӑн та йӗркеллӗ пулма пултарать. Ҫавӑн пек туйӑма ӑнланса илнӗ тӗлӗк теҫҫӗ.&lt;ref&gt;[https://sumy24.com.ua/yak-pravylno-spaty-shhob-shudnuty-uvi-sni/ Ыйхӑпа вӗсен тӗрлӗ енӗсем.]&lt;/ref&gt;

=== Тӗлӗкри сывлӑш ===
Ача ҫывӑрнипе сывланин тӗрлӗ формисем хушшинчи ҫыхӑну пур. Ача ыйхи вӑл-пӑсӑлнӑ чухне уҫӑмлӑрах пурнӑҫланакан лару-тӑру, хӑш-пӗр чухне ҫак пӑсӑлусене ыйхӑ вӑхӑтӗнче ҫеҫ палӑртаҫҫӗ.&lt;ref&gt;[https://uman24.org.ua/chomu-inodi-my-padayemo-i-zdrygayemos-uvi-sni/ Тӗлӗкре сывлани тата унӑн ытти функцийӗсем.]&lt;/ref&gt;

== Асăрхавсем ==
&lt;references /&gt;

== Каçăсем ==
&lt;!--Пожалуйста, не добавляйте рекламных ссылок на сайты, лишь косвенно относящиеся к проблеме — по правилам Википедии реклама будет удалена. При повторном добавлении сайт будет добавлен в спам-лист.--&gt;
* [https://web.archive.org/web/20210518100616/https://www.mniip.org/news/detail.php?ID=2127 Сон и психическое благополучие] — подборка материалов на сайте Московского НИИ психиатрии
* {{cite news|last=Ковальзон|first=Владимир|title=FAQ: Природа сна|url=https://postnauka.ru/faq/28358|publisher=«ПостНаука»|accessdate=2017-05-13|date=2014-07-07}}
* {{cite news|title=Охотники-собиратели спят меньше городских жителей|url=https://elementy.ru/novosti_nauki/432601/Okhotniki_sobirateli_spyat_menshe_gorodskikh_zhiteley|publisher=Elementy.ru|date=2015-10-20 }}
* {{cite web|author=[[Наймарк, Елена Борисовна|Е. Б. Наймарк]]|title=Наука во власти сна: Что такое сон? Зачем нужен сон?|url=https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/164545/Chto_takoe_son|date=2005|publisher=Elementy.ru|accessdate=2017-05-13}}
* {{cite news|title=Медицинские мифы: опасно ли будить лунатиков?|url=http://www.bbc.com/russian/science/2015/10/151029_vert_fut_waking_a_sleepwalker|publisher=BBC Future|date=2015-10-29}}
* {{cite news|title=Правда ли, что с возрастом человеку требуется меньше времени на сон|url=http://www.bbc.com/russian/science/2016/05/160531_vert_fut_do_you_need_less_sleep_getting_older|publisher=BBC Future|date=2016-05-31}}
* {{cite news|title=Удивительная правда о том, сколько и зачем мы спим|url=http://www.bbc.com/russian/vert-fut-39194174|publisher=BBC Future|date=2017-03-09}}
* {{cite news|title=Биологи нашли главную функцию сна|url=http://www.membrana.ru/particle/14041|publisher=Membrana.ru|date=2009-08-21}}
* {{cite news|title=Пересмотрена продолжительность нормального сна в разном возрасте|url=http://www.membrana.ru/particle/3673|publisher=Membrana.ru|date=2010-02-04}}

=== Видеоматериалсем ===
* {{YouTube|72ZJX2oC3sg|Природа сна : видеолекция / В. М. Ковальзон ({{nobr|д. б. н.}}). — 09.10.2009.}}
* {{YouTube|jOc8oAknW-o|''Овсянникова Ксения'', Объятия Морфея. Курилка Гутенберга}}

=== Сайтсем ===
* [http://www.sleepresearchsociety.org Sleep Research Society]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20040328140631/http://www.sleepfoundation.com/ World Sleep Foundation]{{ref-en}}
* [http://www.nhlbi.nih.gov/about/ncsdr/index.htm National Center on Sleep Disorders Research]{{ref-en}}
[[Категори:Нерв системин физиологийĕ]]
[[Категори:Ыйхă| ]]
[[Категори:Сомнологи|*]]</text>
      <sha1>3qma2w6yniflu4s8x5jfjgotu0s6oml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш рунисем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88020</id>
    <revision>
      <id>879411</id>
      <parentid>777374</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14542" sha1="1x2uthdumjv9murt961fawf738tjr8i" xml:space="preserve">[[File:Leninskiy rayon, Cheboksary, Chuvashia, Russia - panoramio (9).jpg|thumb|«Ăсчахлăх символĕ» палăк. [[Шупашкар]] хули, Хĕрлĕ лаптăк]]
[[File:Leninskiy rayon, Cheboksary, Chuvashia, Russia - panoramio (8).jpg|thumb|«Ăсчахлăх символĕ» палăк умĕнче]]
'''Чăваш рунисем''', çавăн пекех '''пăлхар-чăваш рунисем''' теме пулать — Вăтам Атăл тăрăхĕнче археологилле тĕпчевсем вăхăтĕнче е урăхла майпа тупнă артефактсем çинче ÿкерĕннĕ хăйне евĕрлĕ паллăсем&lt;ref&gt;Каховский В. Ф. [https://www.academia.edu/39229860/Каховский_В_Ф_Была_ли_письменность_у_чувашей_в_древности_Kakhovsky_Vassily_Did_the_Chuvash_have_a_writing_system_in_ancient_times_ Была ли письменность у чувашей в древности?] / В. Ф. Каховский // Ученые записки ЧНИИ. – Вып. 21. – Чебоксары, 1962. – С. 201 – 225.
&lt;/ref&gt;. Çав паллăсене [[çырулăх]] палăрăмĕсем пуль тесе шутлаççĕ. Анчах та, чăннипе, ку енĕпе пурне те (чăн малтанах ăславçăсене) тивĕçтерекен уçăмлăх çук&lt;ref&gt;:Çапла каланă (вырăсла): &quot;гипотеза существования рунического письма среди чувашской вышивки и переводы рунического письма, предлагаемых А. А Трофимовым, были поставлены под сомнение в работе Ю. К. Регина «Роль рунического письма чувашей в системе евразийских средневековых письменностей» [150, 223–239].&quot; // Белова С. Н. [http://www.chgpu.edu.ru/uploads/files/1422280535_belova-s.-dissertaciya.pdf Формирование у будущих педагогов-дизайнеров исследовательских умений на основе изучения традиционного народного костюма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302142345/http://www.chgpu.edu.ru/uploads/files/1422280535_belova-s.-dissertaciya.pdf |date=2022-03-02 }}. Лиссертация на соискание учёной степени кандидата педагогических наук. Чебоксары, [[2015]].&lt;/ref&gt;. Паллăсем (рунăсем) пур, анчах вĕсен тупсăмне курăмлăн пĕлсе пĕтерессисем инçе. Шупашкарти Хĕрлĕ лаптăкри  «Ăсчахлăх символĕ»  [[палăк]] —  çав проблема-ыйту çине ÿнерçĕ [[куç]]ĕпе пăхни. 
== Артефактсем ==
* Вятка кĕпĕрнин Глазов уесĕнче [[1884]]-мĕш çулта тупнă кĕмĕл савăтăн аври 
* Хулаш хулашĕнчи археологи тĕпчевĕсем ирттернĕ чухне тупнă шăмă кистень, 10-мĕш ĕмĕр, малтан В. Ф. Каховский патĕнче упраннă, халĕ Б. Ф. Каховский патĕнче  
* Марий-Эл республикин Юрино хули патĕнче [[1958]]-мĕш çулта тупăннă чул катăкĕ, ăна А. Х. Халиков хăй валли туяннă 
* А.П. Смирнов археолог тупнă керамикăлла япаласемпе вĕсен фрагменчĕсем; 
* Сарабикулово ялĕнче (Лениногор. р-нĕ,  Тутарстан) тупнă чул; 
* Именьково ялĕнче (Хусан кĕпĕрни) тупнă хĕç; 
* Пăлхар ялашĕнче тупнă йĕрĕлче; 
* Керамикăлла савăтсен катăкĕсем, керамикăлла савăтăн аври (Пÿлер, Алексеев. р-нĕ, Тутарстан); 
* Трой-Урай хулашĕнче тупнă тăм савăтăн фрагменчĕ (Рыбно-Слобод­ской р-н,  Тутарстан); 
* Бронза статуэтка,  Училин. вăтам шкулĕн музейĕ (Арск р-нĕ, Тутарстан); 
* молитвенник (дата паллă мар, Заин. районĕ. музей, Тутарстан);
* Шупашкар хулинче археологилле тĕпчевсем (Ю. Краснов, В. Каховский) ирттернĕ чухне тупнă артефактсем синчи рунăсем.
* Çĕрĕ  (17 ĕмĕр., пахăр, Хирти Явăш, Комсомольски районĕ, Чăваш Ен; 
* Шÿлкемен пĕр пайĕ (17 ĕмĕр., пăхăр, обнаружена при раскопках Мартынов. могильника в Козлов. р-не Чуваш. Респ.); 
* Антропоморфлă чул  палăк (17 ĕмĕр вĕçĕ,   Клемттел, Элмет районĕ, Тутарстан); 
* Антропоморфлă тепĕр чул палăк  (1740,  Клемттел, Элмет районĕ, Тутарстан); 
* Хĕрарăмсен çыруллă кĕписем, 18 ĕмĕр., тĕрĕ (музейсем: СПб., Чăваш. Респ., Хусан, Самар, Саратов, Уфа).

== Тобиас Кёнигсфельд чăвашсен авалхи руна çырулăхĕ пирки ==
[[File:Cheboksary 1733.jpg|thumb|left|Шупашкар, [[1733]]]]
А.А. Трофимов кĕнекинчен&lt;ref&gt;Трофимов, А. А. Древнечувашская руническая письменность : памятники : алфавит : дешифровка / А. А. Трофимов ; Чуваш. нац. акад., Науч.- исслед. ин-т яз., лит., истории и экономики при Совмине Чуваш. Респ. - Чебоксары : ЧНИИЯЛИЭ, 1993. - 49 с.&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|Стояла осень 1740 года. Участники научной экспедиции воглаве с первым в России астрономом академиком Н. И. Делилем возвращались из сибирского городка Березово, куда ездили для наблюдения за прохождением планеты Меркурий вблизи Солнца. По пути в Петербург отряд из восемнадцати человек остановился в Чебоксарах. Это было 14 октября. Один из членов экспедиции — Т. Кенигсфельд — записал в своем путевом дневнике, что «в этом городе имеется десять церквей из камня и также несколько каменных домов... Чебоксары... ведут торг с Астраханыо и Москвой...» Далее он отметил, что у них, то есть у чувашей-язычников, много деревянных и каменных памятников народной скульптуры, на которых написано «буквами, не похожими ни на русские, ни на татарские»}}&lt;Куçару: 1740-мĕш çулхи [[кĕркунне]]. [[Раççей]]ри пĕрремĕш [[астрономи|астроном]] Н.И. Делиль академик ертсе пыракан ăслав экспедицийĕн çыннисем [[Çĕпĕр]]ти Берёзово хулинчен, — унта вĕсем Меркурий [[Хĕвел]] тĕлĕнчен иртнĕ саманта сăнама кайнă пулнă, — таврăннă. Петербургалла кайнă май, 18 çынран тăракан ушкăн [[Шупашкар]]та чарăнса тăнă. Ку октябрĕн 14-мĕшĕнче пулса иртнĕ. Экспедици пайташĕсенчен пĕри — Т. Кёнигсфельд — хăйĕн кунсеренлĕхĕнче çапла çырса хунă: «Ку [[хула]]ра  10 [[чул]] [[чиркӳ]] тата çавăн пекех темиçе чул [[çурт]]... [[Шупашкар]]... [[Аçтăрхан]]па тата [[Мускав]]па суту-илÿ çыхăнăвĕсенче тăрать...» Малалла вăл чăваш-киреметçĕсен йывăçран тата чулран тунă скульптура палăкĕсем пуррине калать, вĕсем çинче '''«вырăссенни пек те мар, тутарсенни пек те мар саспаллисемлĕ» çыравсем''' пур тет.&gt;
{{Цитата вĕçĕ}}
== Çавăн пекех ==
* [[Атăлçи Пăлхар эпиграфика палăкĕсем]]

== Вуламалли ==
=== Чăвашла ===
* Трофимов А. А., Руна. // Чăваш чĕлхи. Энциклопеди словарĕ. Шупашкар, [[2004]].
* Трофимов, А. А., Несĕлсен тĕрĕри çырулăхĕ çинчен. //  Столетие чувашской письменности. – Чебоксары, 1973.
* Трофимов, А. А. Çыруллă кĕпе [Текст] : калавсем / А. А. Трофимов, 1981. - 32 с.
* Мартынов, В. Аваллăх арчинчи çыру тĕррине тĕпчекен / В. Мартынов // Хыпар. – 1996. – 28 пуш.
* Туктар, В. Чăвашсен авалхи рунă çырулăхĕн тĕпчевçи : А. А. Трофимов ӳнер тĕпчевĕн докторне 70 çул / В. Туктар // Урал сасси. – 2005. – 3 нарăс (№ 4). – С. 3.
* Туктар, В. Чăвашсен авалхи руна çырулăхне тĕпчекен : Алексей Александрович Трофимов профессор 70 çул тултарнă тĕле / В. Туктар // Канаш (Ульяновск обл.). – 2005. – 3 нарăс. – С. 4.
* Туктар, В. Авалхи чăвашсен рунă çырулăхне тĕпчекен / В. Туктар // Тантăш. – 2002. – 25 ака (№ 17-18). – С. 4.
=== Вырăсла ===
*Каховский, В. Ф. О рунической письменности древних чувашей / В. Ф. Каховский // Столетие чувашской письменности. – Чебоксары, 1973. – С. 23 – 34.
*Регин Ю. К. [http://www.nbchr.ru/virt_pism/pdf/page1_1/5.pdf РОЛЬ РУНИЧЕСКОГО ПИСЬМА ЧУВАШЕЙ В СИСТЕМЕ ЕВРАЗИЙСКИХ СРЕДНЕВЕКОВЫХ ПИСЬМЕННОСТЕЙ] // Ю. К. Регин // Государственность восточных булгар IX – XIII вв. – Чебоксары : Таус, 2012. – 312 с.
*Ф.В. Искендеров, И.Ф. Искендеров, Е.Ф. Костина. [https://web.archive.org/web/20240417162513/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/kich_0_0000114.pdf Азбука чувашских орнаментов и эмблем: учебное пособие,]- Ульяновск: 2008. - 64 с.
* Трофимов, А. А. О знаках, аналогичных руническим письменам / А. А. Трофимов // Орнамент чувашской народной вышивки : вопросы теории и истории / А. А. Трофимов. – Чебоксары, 1977. – С. 51-62.
* Трофимов, А. А. Воссоздание алфавита древнечувашской рунической письменности / А. А. Трофимов // Проблемы письменности и культуры : материалы конф., посвящ. 250-летию со дня рождения чуваш. ученого и просветителя Ермея Рожанского – Чебоксары, 1992. – С. 15-26.
* Трофимов А. А. Древнечувашская руническая письменность. // Этническая история и культура чувашей. Чебоксары, [[1993]].
* Трофимов А. А., Руническая надпись на памятнике из Клементейкина. // Вестник Чувашской национальной академии. Ч., 1993 №1.
*Трофимов А. А. [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;hry=162&amp;lnk=1525 БОЛГАРО-ЧУВАШСКАЯ РУНИЧЕСКАЯ ПИСЬМЕННОСТЬ] — Электронла чăваш энциклопедири статья.
* Трофимов, А. А. Древний язык чувашского орнамента / А. А. Трофимов. – Чебоксары: НИИ ЯЛИЭ, 1993. – 52 с.
== Каçăсем ==
* [http://www.nbchr.ru/virt_pism/pdf/page1_1/1.pdf Извлечения из книги А. А. Трофимова Древнечувашская руническая письменность. Чебоксары, 1993'] Çавах: [https://docplayer.ru/26647397-Izvlecheniya-iz-knigi-a-a-trofimova-drevnechuvashskaya-runicheskaya-pismennost-cheboksary-1993.html ак çакăнта]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 
* [https://www.youtube.com/watch?v=OqgSjIm-y-w Живой язык - чĕрĕ чĕлхе 165 просмотров•29 мая 2020 г.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=55Ljkgde0Lo Живой язык - чĕрĕ чĕлхе. Итоговый выпуск 193 просмотра•23 окт. 2020 г.]
* [https://ok.ru/video/255517921659 чувашские руны 13 марта 2017 611 просмотров]
* [https://vk.com/wall-48763845_6654 Роль рунического письма чувашей в системе евразийских средневековых письменностей]
* [[https://lingvoforum.net/index.php?topic=104907.0#lastPost Тема: Древнечувашские руны Трофимова - псевда?] — Лингвофорум.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}


[[Категори:Çырулăх]]
[[Категори:Пăлхарсем]]</text>
      <sha1>1x2uthdumjv9murt961fawf738tjr8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88517</id>
    <revision>
      <id>879362</id>
      <parentid>770968</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1660" sha1="k8m5un1gzx95pkbzo6p6fktwt22zxfa" xml:space="preserve">[[File:Candleburning.jpg|thumb|[[Çурта]] [[хĕм]]ĕ]]
'''Хĕм''' — [[çунни|çуннă]] чухне е [[газри хухăм]] вăхăтĕнче пулакан пысăк температурăллă тата газ евĕрлĕ талккăш.

Чăваш чĕлхинче, ытти чылай чĕлхесенчи пекех, хĕм, вут, [[çулăм]], вут-хĕм, вут-çулăм йышши сăмахсем пĕр-пĕринчен сахал уйрăлса тăраççĕ. Анчах та нумай чухне, уйрăмах ăслăлăхра, уйăрса пăхма та тивет.
== Вуламалли ==
*  Christopher W. Schmidt, Steve A. Symes (2008). The analysis of burned human remains. Academic Press. с. 2–4. ISBN 0123725100.
* Тидеман Б. Г., Сциборский Д. Б. Химия горения. — Л., 1935.
==Каçăсем==
* [https://web.archive.org/web/20110930075348/http://www.plasma-universe.com/Image:Electric-candle-flame.jpg A candle flame strongly influenced and moved about by an [[electric field]] due to the flame having ions.]
* [https://web.archive.org/web/20170613105229/https://techportal.eere.energy.gov/technology.do/techID=147 Ultra-Low Emissions Low-Swirl Burner]
* [https://web.archive.org/web/20170831225214/http://avgminds.com/what-different-colors-of-fire-exist/ 7 Shades of Fire]
* {{cite web|last=Licence|first=Peter|title=Coloured Flames|url=http://www.periodicvideos.com/videos/feature_colour_flames.htm|work=[[The Periodic Table of Videos]]|publisher=[[University of Nottingham]]}}

{{çунни}}

[[Категори:Çулăм]]
[[Категори:Çунни]]</text>
      <sha1>k8m5un1gzx95pkbzo6p6fktwt22zxfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тина Модотти</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89092</id>
    <revision>
      <id>879315</id>
      <parentid>857308</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4726" sha1="ms74i81q2g8voeniewazx4vwpbd9wu7" xml:space="preserve">
{{Пайăр çын
 |ят                    = Тина Модотти 
 |тăван ят              =  
 |портрет               = Tina Modotti - Edward Weston.jpg 
 |анлăшĕ                = 
 |портрета ăнлантарни   = Тина Модотти 
 |çуралнă чухнехи ят    =  
 |ĕçлев тĕсĕ            = фотограф  
 |çуралнă вăхăт         = [[1896]] 
 |çуралнă вырăн         =  
 |гражданлăх            =  
 |пăхăнулăх             = 
 |вилнĕ вăхăт           = [[1942]]    
 |вилнĕ вырăн           =                                                       
 |ашшĕ                  =  
 |амăшĕ                 =  
 |упăшка                = 
 |арăм                  = 
 |ачасем                = 
 |парнесемпе чыславсем  =   
 |викиампар             = Category: 
}}
[[Ӳкерчĕк:Modotti HandsOfThePuppeteer MIA 8587.jpg|мини|Тина Модотти. Пукане ертӳҫин аллисем. 1929.]]
 
'''Тина Модотти'''  (итал. Assunta Adelaide Luigia Modotti Mondini, 17 ҫурла 1896, Удине — 5 кӑрлач 1942, [[Мехико]]) — [[Итали]] фотографӗ, актриси тата хӗрарӑм-революционерӗ. Ӑна 20 ӗмӗр пуҫламӑшӗн аслӑ фотографӗсенчен пӗрисен шутне кӗртеҫҫӗ, тата ҫав вӑхӑтрах тӗнчери фотографин пӗлтерӗшлӗ тата коммунизмӑн хирӗҫӳллӗ пайташӗ теҫҫӗ.

== Кун-çулĕ ==
== Ӗҫӗ-хӗлӗ ==
 
== Вуламалли ==
*Constantine M. Tina Modotti: a fragile life: an illustrated biography. New York: Paddington Press, 1975
*Poniatowska E. Tinísima: novela. México: Ediciones Era, 1992 (англ. пер.1996)
*Cacucchi P. Tina Modotti. Barcelona: Circe, 1992
*Hooks M. Tina Modotti, photographer and revolutionary. London; San Francisco: Pandora, 1993
*Albers P. Shadows, fire, snow: the life of Tina Modotti. New York: Clarkson Potter, 1999
*Argenteri L. Tina Modotti: between art and revolution. New Haven: Yale UP, 2003
*Lowe S.M. Tina Modotti &amp; Edward Weston: the Mexico years. London; New York: Merrell, in association with Barbican Art Gallery, 2004
*Гольдштейн А. Тина// Он же. Расставание с Нарциссом. Опыты поминальной риторики. 2-е изд. М.: Новое литературное обозрение, 2011, с.98-105
*Балаховская Фаина. Тина Модотти. Профессия — фотограф // Photographer.ru. — 5 марта 1999 года.
 
== Каҫӑсем ==
* [http://www.modotti.com Виртуальная галерея Тины Модотти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116110617/http://www.modotti.com/ |date=2021-01-16 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20261016171707/https://comitatotinamodotti.it/ Сайт Комитета Тины Модотти (ит.)]
* [https://web.archive.org/web/20071224025111/http://www.radiohc.cu/espanol/cultura/fotografia/teoricos/tinamodotti.htm (исп.)]
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/modotti_tina.html Работы в музеях мира]
* [http://www.masters-of-photography.com/M/modotti/modotti.html На сайте ''Мастера фотографии'']
* [http://www.imdb.com/name/nm0595322 На сайте IMDB]
* [https://web.archive.org/web/20080220101528/http://www.geh.org/ar/strip87/htmlsrc3/modotti_sld00001.html Фото on line]
* [http://sujet.ru/modotti Фото on line (рус.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528201750/http://sujet.ru/modotti/ |date=2017-05-28 }}
* [http://www.photographer.ru/magazine/article_print.htm?rubrika=&amp;id=13 В.Кутейщикова. Мексиканцы в Мекке коммунизма (рус.)]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категори:Пайăр çынсем, алфавитпа]] 
[[Категори:Фотографсем, алфавитпа]] 
[[Категори:Фотографсем]]
[[Категори:XX ĕмĕрти фотографсем]]
[[Категори:Çурлан 17-мĕшĕнче çуралнисем]] 
[[Категори:1896 çулта çуралнисем]] 
[[Категори:Кăрлачăн 5-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:1942 çулта вилнисем]]
[[Категори:Марксистсем]] 
[[Категори:Испани революционерĕсем]] 
[[Категори:Мексика революционерĕсем]]</text>
      <sha1>ms74i81q2g8voeniewazx4vwpbd9wu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фраки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89212</id>
    <revision>
      <id>879353</id>
      <parentid>852039</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1524" sha1="t20vn79gr6a1bexrlniplw73ss853bn" xml:space="preserve"> [[Ӳкерчĕк:Thrace and present-day state borderlines rev-ru.png|мини|Фракине Болгари, Греципе Турци хушшинче 1923 ҫулта пайлани.]]

'''Фраки''' (греr. Θράκη, болг. Тракия, тур. Trakya, лат. Thracia) — [[Балкан çурутравĕ]]н хӗвелтухӑҫӗн историллӗ тата географиллӗ ҫӗрӗсем. Халӗ, 1923 ҫулхи Лозаннари тӑнӑҫ ҫирӗплетӗвӗ тӑрӑх, виҫӗ патшалӑх хушшинче пайланӑ: Болгари (Ҫурҫӗр Фраки, тата Тури Фраки айлӑмӗ пек паллӑ), Греци (хальхи Грецири Фраки провинцийӗ, тата историре ӑна Хӗвеланӑҫ Фраки тенӗ) тата Турци, унӑн ҫумне Хӗвелтухӑҫ Фракине регионӑн пысӑк мегалополисӗпе — Стамбулпа хушнӑ.

== Вуламалли ==
* Фракия // [[Брокгаузпа Ефронӑн энциклопеди сăмахсарĕ]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

== Каҫӑсем == 
* [https://web.archive.org/web/20120809082926/http://thrace.kom.gr/ Каталог сайтов греческой Фракии] 
* [http://www.kom.gr Komotini On-Line — портал города Комотини] 

[[Категори:Балканри тахçанхи патшалăхсем]]
[[Категори:Фраки]]</text>
      <sha1>t20vn79gr6a1bexrlniplw73ss853bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эритрея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89386</id>
    <revision>
      <id>879483</id>
      <parentid>841613</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13092" sha1="fdq5f6bbr0wy6nwuq1zi3ebi6ikhxyu" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Location Eritrea AU Africa.svg|мини|Эритрея]]
  
  
'''Эритрея''' официаллӑ ячӗ — '''Эритрея Патшалӑхӗ''' ([[тигринья]] ''ሃገረ ኤርትራ'' (hagärä ertra), [[арап чĕлхи|арап.]] ''دولة إرتريا''‎(dawlat iritriyyā)) —   [[Хĕрлĕ тинĕс]] хӗрринчи [[Африка]] Мӑйраки районӗнче вырнаҫнӑ Хӗвелтухӑҫ Африка патшалӑхӗ. Тӗп тухи тата чи пысӑк хули — [[Асмэра]].

== Кунҫул ==

&lt;big&gt;&lt;big&gt;Малалла сире Вячеслав Шорников тексчĕпе паллаштаратпăр&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;ref&gt;[https://chuvash.org/blogs/comments/5953.html Вячеслав Шорников: Эритрея]&lt;/ref&gt;

Эритрея — Африкӑра Суданпа, Эфиопипе тата Джибутипе чикӗллӗ патшалӑх. Унӑн лаптӑкӗ — 117,6 пин тӑваткал метр, унта пурӗ 6 млн ҫын пурӑнать. Тепӗр ҫӑлкуҫсем тӑрӑх патшалӑхра 3,6 млн ҫын кӑна пур. Хисепӗ ҫав тери расна пулни Эритрейӑра халӑх ҫыравне нихӑҫан та ирттерменнипе ҫыхӑннӑ.

Истори
Эритрея патшалӑхӗн ҫӗрӗсем ҫинче ӗлӗк-авал Аксум патшалӑхӗ пулнӑ. Каярах ку ҫӗр Осман империйӗн витӗмне лекет. 1882 ҫулта ку тӑрӑха итальянсем ҫитеҫҫӗ те кунта Итали Эритреи йӗркеленет. Итали патшалӑхне ҫак тӑрӑх Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи вӗҫленичченех пӑхӑнса тӑрать. Ун хыҫҫӑн кунта Аслӑ Британи влаҫӗ килет. Ку тӑрӑхпа мӗн тумалла-ши тесе акӑлчансем чылай пуҫ ватнӑ пулас. Совет Союзӗ, Италире коммунистсем влаҫа илессе кӗтсе, Эритрейӑна Италине каялла тавӑрса парасшӑн пулнӑ тет.

1950 ҫулта тин ку ҫӗрсемпе мӗн тӑвассине палӑртаҫҫӗ — ӑна Эфиопипе пӗрлештереҫҫӗ. Ҫапла тума АПШ ҫине тӑнӑ пулать. Ҫавах та Эритрея халӑхӗ никама пӑхӑнман патшалӑх пек малалла аталанасшӑн пулнӑ. 1958 ҫулта вӗсем Этритрейӑна ирӗке кӑларакан юхӑма никӗслеҫҫӗ. 1961 ҫулта вара хӗҫ-пӑшал алла тытса кӗрешме тытӑнаҫҫӗ. Вӑрҫӑ 30 ҫул пынӑ.


1993 ҫулта тин, икӗ ҫул маларах референдум ирттерсе, Эритрея никама пӑхӑнман патшалӑх пулса тӑнӑ. Референдум мӗнле иртнине ПНО сӑнаса тӑнӑ. Пӑхӑнман патшалӑх йӗркеленнӗ хыҫҫӑн президент вырӑнне Исайас Афеворк йышӑннӑ. Унтанпа патшалӑхра урӑх суйлав халӗ те ирттермен, Афеворк халӗ те Эритрея президенчӗ.

Никама пӑхӑнман патшалӑх йӗркеленнӗ пулин те Эритрея вӑрҫӑсене хутшӑнма пӑрахман. 1998–2000 ҫулсенче вӗсем Эфиопипе тавлашуллӑ ҫӗрсем тавра хирӗҫнӗ. Ҫавӑн пекех Эритрея виҫӗ кун хушши Джибутипе вӑрҫнӑ — лешӗсене АПШ-па Франци пулӑшнӑран хӑвӑрт выляса янӑ.

Паянхи куна илсен ПНО Эритрейӑна хӗҫ-пӑшал сутма юраманни пирки йышӑннӑ — вӗсем имӗш террористсене пулӑшаҫҫӗ.


Халӑхсем
Ытларах енӗпе кунта тиграи (55%) тата тигре (30%) халӑхсем пурӑнаҫҫӗ. Пӗрремӗшсем ытларах енӗпе христиансем (авалхи тухӑҫ православи чиркӗвӗ), иккӗмӗшсем — мӑсӑльмансем. Ку икӗ халӑх та семит халӑхӗсен йышне кӗреҫҫӗ.

Тиграисем тигранья чӗлхипе калаҫаҫҫӗ, тигресем — тигре чӗлхипе. Икӗ чӗлхи те тӑванла чӗлхесем. Тиграньялла калаҫакансенсен шучӗ 4,3 миллиона ҫитет. Ҫурри Эфиопире пурӑнать, ҫурри — Эритрейӑра. Тигре чӗлхипе калаҫакансен йышӗ пӗчӗкрех — миллион ытла кӑна. Сӑмахран, Википедире тиграньяпа уйрӑм пай пур (унта пурӗ те 200 статья ҫеҫ ытларах), тигре чӗлхипе вара — ҫук.

Икӗ чӗлхе ҫырулӑхӗ те эфиопи ҫырулӑхӗ ҫинче никӗсленеҫҫӗ. Мӑсӑльман тӗнӗпе пурӑнакан тигресем ҫавӑн пекех араб ҫырулӑхӗпе те усӑ кураҫҫӗ.

Кӑсӑклӑ факт: христиан тӗнӗ киличчен тиграисен Уту ятлӑ Хӗвел турри, Алмака ятлӑ Уйӑх турри пулнӑ.

Тиграисен чи паллӑ апачӗсенчен пӗри — тихло. Ӑна урпа ҫӑнӑхӗнчен хатӗрлеҫҫӗ.


Асмэра
Тӗп хули — Асмэра, унта миллиона яхӑн ҫын пурӑнать. Вӑл Эритрея сӑртлӑхӗн хӗрринче, тинӗс шайӗнчен 2438 метр ҫӳллӗшӗнче вырнаҫнӑ. Ӗлӗк-авал, XII ӗмӗре илес пулсан, хула вырӑнӗнче 4 ял пулнӑ тет. Вӗсем суту-илӳ ҫулӗ ҫинче ларнӑ. 1897 ҫулта итальянсем хулана колонизацилесен вӗсем ӑна тӗп хула шайне хӑпартнӑ. 1930-мӗш ҫулсенче хула сӑнӗ питӗ улшӑннӑ тет, ҫурт-йӗрсенче Итали архитектури палӑрма тытӑннӑ. Ҫавӑнпа та ӑна «пӗчӗк Рим» тесе те калакаланӑ. Хальхи вӑхӑтра та ҫуртсем кӑна мар италиллӗ, суту-илӳ лавккисем те итальянла ятлӑ. Итали тапхӑрне пула апатлану сервисӗнче ҫав вӑхӑтри витӗм халӗ те сыхланса юлнӑ. Сӑмахран, Асмэра урамӗсенче пиццӑна кашни утӑмра сутаҫҫӗ.

Хула питӗ ҫӳллӗ вырнаҫнӑран кунти ҫанталӑк сӑртри пекех тет. Ирхине ӑшӑ, каҫхине вара — сивӗ. Каҫхи хӑш-чухне, уйрӑмах типӗ ҫанталӑк тӑнӑ чухне, шӑнтма та пултарать теҫҫӗ. Вӑл вӑхӑтра типӗ ҫанталӑк тӑнӑран юр ҫумасть. Ҫавах хӑш-чухне юр та ӳккелет имӗш.

Хулара 1967 ҫулта никӗсленӗ университет ӗҫлет. Палӑк пек XIX ӗмӗрти крепоҫе асӑнаҫҫӗ.

Хулара тӗнчепе ҫыхӑнтаракан аэропорт ӗҫлет, чукун ҫулпа Хӗрлӗ тинӗс хӗрринче вырнаҫнӑ Массава портпа лекме пулать.


Ҫутҫанталӑк
Эритрея Хӗрлӗ тинӗс хӗрринче вырнаҫнӑ патшалӑх. Унӑн лаптӑкӗ сӑртлӑ-туллӑ. Ҫӗршывӑн пысӑк пайне Эфиопи сӑртлӑхӗ йышӑнать. Кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ енче тинӗс ҫыранӗ хӗррипе типӗ тӳрем ҫӗр сарӑлса выртать.

Тискер кайӑк тӗлӗшӗнчен патшалӑх питӗ пуян темелле. Кунта африка ылтӑн кашкӑрӗ те, африка тискер кушакӗ те, сомали ту качаки те, африка тилли те пур. Доркас ятлӑ ту качаки тухӑҫ енчи тӳремлӗхре тата Гаш-Барка провинцире тӗл пулать.

Эритрейӑра слонсем пур, арӑслансем тӗл пулаҫҫӗ тет. Ҫавӑн пекех ҫухалма пултаракан кайӑк ашаксем те кунта пур.

Дахлак архипелагра вара 250 тӗс пулӑ ӗрчет тет. Вӗсен йышӗнче вӑтаҫӗр тинӗсӗнче тӗл пулаканнисем те пур.


Экономика
Эритрея предприятийӗсен пысӑк пайӗ вӑрҫӑ хыҫҫӑн юсанса ҫитеймен-ха. Унччен маларах кунта пир-авӑр, атӑ-пушмак, нефть промышленноҫӗн предприятийӗсем ӗҫленӗ. Чи паллисенчен Асмэра сӑра вӗретекен савута асӑнмалла пуль. Ӑна Луиджи Мелотти итали ҫынни никӗсленӗ. Каярахпа ӑна патшалӑх туртса илнӗ.

Ҫӗр айӗнчи пурлӑх тӗлӗшӗнчен ҫӗршывра ылтӑн, йӗс, цинк, кали кӑлараҫҫӗ. Ку ӗҫре вӗсене уйрӑмах Китайран килнӗ инвесторсем пулӑшаҫҫӗ. Ҫӗр айӗнчи пурлӑха пула Эритрея экономики те самай вӑй илнӗ.

Тинӗс ҫумра выртни те патшалӑха самай пулӑшать. Кунта, сӑмахран, тинӗс шывӗнчен тӑвар туса илеҫҫӗ. Пулӑ тытасси вӑйлӑ аталаннӑ.

Эритрея лаптӑкӗ ытларах енӗпе сӑртлӑ тата типӗ ҫӗрсенчен тӑнӑ май тыр-пул туса илме юрӑхлӑ ҫӗрсен йышӗ пысӑках мар — пурӗ те 5% кӑна усӑ курайраҫҫӗ. Ҫӗрулми, куккурус, вир, тулӑ ӳстереҫҫӗ. Ҫавӑн пекех цитруслисене, банан таврашӗ туса илеҫҫӗ. Апла-и, капла-и — ял хуҫалӑхӗнче халӑхӑн 80% таран вӑй хурать.

 
Информацие Википедин вырӑс тата акӑлчан версийӗсенчен илсе хатӗрленӗ. Ӳкерчӗксене Google.Map сервисран илнӗ.

 
Редакцирен: Статьяна вырнаҫтарни редакци автор шухӑшӗпе килӗшнине пӗлтермест.

== Вуламалли ==
*Эритрея // Экслибрис — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 30).
*Эритрея // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1904. — Т. XLI. — С. 29—30.
*Абрамова И. О., Васильев А. М. и др. Страны Африки. — М.: Институт Африки РАН, 2002. — С. 216—224. — ISBN 5-201-04894-3
*Никонов В.А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — 509 с. — 32 000 экз.
*Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каҫӑсем ==
* [https://web.archive.org/web/20071029070733/http://ve.free-travels.ru/articles/item.php?country=eritrea Вольная энциклопедия об Эритрее]
* [https://web.archive.org/web/20160304200734/http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#eritrea Материалы по новейшей истории Эритреи]
* {{Dmoz|Regional/Africa/Eritrea}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13349078 Профиль] на [[BBC News]]{{ref-en}}
* {{Wikiatlas|Eritrea}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ER Ключевые прогнозы развития для Эритреи] из [[International Futures]]{{ref-en}}

{{Африкăри патшалăхсем}}
{{Эритрея темăсенче}}

[[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]]
[[Категори:Эритрея| ]]</text>
      <sha1>fdq5f6bbr0wy6nwuq1zi3ebi6ikhxyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕвел тухни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89578</id>
    <revision>
      <id>879360</id>
      <parentid>822244</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1078" sha1="iq0l5vf5marz96u2ena47a1nqmpu3lo" xml:space="preserve">[[File:A sunrise at an unknown location.jpg|thumb|[[Хĕвел тухни]]]]
'''Хĕвел тухни''' — [[Çĕр]]ĕн е уçлăхри урăх объектăн горизончĕ тĕлĕнче [[Хĕвел]] курăнса кайнă самант.
== Вуламалли ==
* Жданов А. М. Восход // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20181127163339/https://voshod-solnca.ru/ Геолокационный сервис для расчёта времени астрономических событий, восхода и захода Солнца.]
* [https://vremya-rassveta.ru/ Восход Солнца по городам и датам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805200616/https://vremya-rassveta.ru/ |date=2020-08-05 }}

{{Талăк}}

[[Категори:Хĕвел]]
[[Категори:Çутă]]
[[Категори:Атмосфера]]
[[Категори:Ир]]</text>
      <sha1>iq0l5vf5marz96u2ena47a1nqmpu3lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕвел анни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89579</id>
    <revision>
      <id>879359</id>
      <parentid>822243</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1336" sha1="11y0gxnknbkys826q2y70q21rmyi29y" xml:space="preserve">'''Хĕвел анни''' — [[Çĕр]]ĕн е уçлăхри урăх объектăн горизончĕ тĕлĕнче [[Хĕвел]] курăнми пулнă самант.
== Сăнсем ==
&lt;gallery&gt;
File:Sunset02.jpg|Хĕвел анни
File:Kuznetsk Alatau 3.jpg| [[Алатау]]ра
File:Soleil couchant sur le Vercors.jpg|Веркорта
File:Tmbcity.JPG|[[Туркменистан]]та
File:Закат в городе Казань.jpg|[[Хусан]]та
File:Sar1.JPG|Саратовра
&lt;/gallery&gt;

== Вуламалли ==
* Жданов А. М. Восход // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20181127163339/https://voshod-solnca.ru/ Геолокационный сервис для расчёта времени астрономических событий, восхода и захода Солнца.]
* [https://vremya-rassveta.ru/ Восход Солнца по городам и датам.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805200616/https://vremya-rassveta.ru/ |date=2020-08-05 }}

{{Талăк}}

[[Категори:Хĕвел]]
[[Категори:Çутă]]
[[Категори:Атмосфера]]
[[Категори:Каç]]</text>
      <sha1>11y0gxnknbkys826q2y70q21rmyi29y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шĕнерпуç ял тăрăхĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89804</id>
    <revision>
      <id>879444</id>
      <parentid>855622</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5183" sha1="1w12rekbfuv0erusnjui4vnwtn412ov" xml:space="preserve">{{Администрациллĕ виçе
|Тĕс1 = {{Тĕс|РФ}}
|Чăвашла ячĕ = Шĕнерпуç ял тăрăхĕ
|Герб = 
|Ялав = 
|Патшалăх = [[РФ]]
  |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min =  |lon_sec = 
|Статус = {{nobr|[[ял тăрăхĕ]]}}
|Гимн = 
|Кĕрет = [[Шупашкар районĕ]]
|Тĕп хула = [[Шĕнерпуç]]
|Пуçлăх =
  |Пуçлăх ячĕ = 
|Пуçлăх2 =
  |Пуçлăх ячĕ2 = 
|Чĕлхе =
|Чĕлхесем = чăваш, вырăс
|Пурăнан халăх = 
  |Çырав çулĕ = 2006
  |Наци йышĕ = чăвашсем
  |Конфесси йышĕ = христиансем
|Лаптăк =
|Карттă =
|Вăхăт тăрăхĕ =
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Автомобиль номерĕсен кочĕсем = 21, 121
|Сайт = 
}}
'''Шĕнерпуç''' — [[Чăваш Ен]]ĕн [[Шупашкар районĕ]]нчи ял тăрăхĕ&lt;ref&gt;Государственный Совет Чувашской Республики. Закон №28 от 19 декабря 1997 г. «Об административно-территориальном устройстве Чувашской Республики», в ред. Закона №95 от 5 декабря 2011 г «О внесении изменений в отдельные законодательные акты Чувашской Республики в связи с изменением наименования должности высшего должностного лица Чувашской Республики». Вступил в силу со дня официального опубликования. Опубликован: &quot;Ведомости Государственного Совета ЧР&quot;, №23, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Государственный Совет Чувашской Республики. Закон №37 от 24 ноября 2004 г. «Об установлении границ муниципальных образований Чувашской Республики и наделении их статусом городского, сельского поселения, муниципального района и городского округа», в ред. Закона №80 от 25 ноября 2011 г «О внесении изменений в Закон Чувашской Республики &quot;Об установлении границ муниципальных образований Чувашской Республики и наделении их статусом городского, сельского поселения, муниципального района и городского округа&quot;». Вступил в силу через 10 дней со дня официального опубликования. Опубликован: &quot;Республика&quot;, №49-50, 30 ноября 2004 г.&lt;/ref&gt;.

== Тăрăх тытăмĕ, халăх йышĕ ==
Ял тӑрӑхне кӗрекен ялсем: [[Çĕнĕ Тренкасси]], [[Тренкасси]], [[Хыркасси (Шĕнерпуç ял тăрăхĕ)|Хыркасси]], [[Чулкасси]], [[Типнер]], [[Хурăн Чăкăр]], [[Мăн Чăкăр]], [[Çырмапуç (Шупашкар районĕ, Шĕнерпуç)|Çырмапуç]], [[Куснар]], [[Шĕнерпуç (Шупашкар районĕ)|Шĕнерпуç]], [[Сатиркасси]], [[Мерешпуç]], [[Пĕчĕк Пӳкасси]], [[Кивçурткасси]], [[Автанçырми (Шупашкар районĕ)|Автанçырми]], [[Мăн Пӳкасси]], [[Миснер]].

== Кунçулĕ ==

== Çыхăну тата МИХ ==

* '''Çыхăну''': УАО «[[Волгателеком]]», [[Би Лайн]], [[МТС]], [[Мегафон]]. [[ADSL тетел технологийĕ]]сем саралнă.
* '''Хаçат-журналсем:''' Шупашкар район хаçачĕ «Тӑван Ен». Чăвашла пичетленсе тухать. 
 
* '''Инçекурав:''' Халăх эфирлă тата спутниклă инçекуравпа усă курать, кабеллĕ телевидени çук. Эфирлă инçекурав РТР шутĕнчи наци каналĕпе чăвашла тата вырăсла кăларăмсене кăтартать.

== Вуламалли ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20190308210410/http://tavanen.ru/c%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0-c%D1%83%D1%80a%D0%BB%D1%81%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%BFa%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BFa%D1%80/ «Çырма çурăлса каясран пăрахатпăр»]

{{Chuvash-geo-stub}}
{{Шĕнерпуç ял тăрăхĕ}}
{{Шупашкар районĕн ял тăрăхĕсем}}

[[Категори:Чăваш Енĕн ял тăрăхĕсем]]
[[Категори:Шупашкар районĕн муниципаллă йĕркеленĕвĕсем]]
[[Категори:Шĕнерпуç]]</text>
      <sha1>1w12rekbfuv0erusnjui4vnwtn412ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тулли мар явăçу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91740</id>
    <revision>
      <id>879325</id>
      <parentid>833430</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3803" sha1="j2tn3edapjf3p9h05p292yrr6ky5op4" xml:space="preserve">'''Тулли мар явăçу''' — пĕр-пĕр ĕçре еплерех тăнин форми. Ун пек чухне ĕç вăхăчĕн тăршшĕ [[ĕçе илекен|ĕç паракан]] палăртнинчен (стандартран) пĕчĕкрех.

== Каçăсем ==

===Тĕнчере===
*The [[Organisation for Economic Co-operation and Development]] has [http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?DataSetCode=FTPTN_D Full-Time/Part-Time Employment Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103001812/http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DatasetCode=FTPTN_D |date=2009-01-03 }} and [http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?DataSetCode=FTPTN_I Incidence Rates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103001418/http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?DataSetCode=FTPTN_I |date=2009-01-03 }} for select nations, based on national definitions.

===Европăра===
*[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1090,30070682,1090_30298591&amp;amp;_dad=portal&amp;amp;_schema=PORTAL Eurostat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705042437/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1090,30070682,1090_30298591&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL |date=2011-07-05 }} has [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,45323734&amp;amp;_dad=portal&amp;amp;_schema=PORTAL&amp;amp;screen=welcomeref&amp;amp;open=/labour/employ/lfsa/lfsa_empftpt&amp;amp;language=en&amp;amp;product=EU_MASTER_labour_market&amp;amp;root=EU_MASTER_labour_market&amp;amp;scrollto=0 data on part-time employment] by sex, age group, economic activity, occupation as well as information on the reason for taking up part-time work, and whether or not if it is voluntary for its member states.
*Síle O’Dorchai, Robert Plasman, François Rycx: [https://web.archive.org/web/20130117082711/http://www.politiquessociales.net/IMG/pdf/dp2591.pdf The Part-Time Wage Penalty in European Countries: How Large Is It for Men?], IZA Discussion Paper Series No. 2591, January 2007

===Канадăра===
*[https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1410002801 Labour force survey estimates (LFS), part-time employment by reason for part-time work, sex and age group], unadjusted for seasonality
*[http://cansim2.statcan.gc.ca/cgi-win/cnsmcgi.pgm?Lang=E&amp;amp;RootDir=CII/&amp;amp;ResultTemplate=CII/CII_ASUM&amp;amp;ARRAY_SUMM=1&amp;amp;ARRAYID=2820014 Labour force survey estimates (LFS), part-time employment by reason for part-time work, sex and age group]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.statcan.gc.ca/pub/71-222-x/2008001/sectiong/g-part-partiel-eng.htm Part-time employment rates]
*[http://www.statcan.gc.ca/pub/71-222-x/2008001/sectiong/g-reason-raison-eng.htm Reason for working part-time]

===СШАра===
*[http://www.bls.gov/news.release/empsit.t05.htm Employed persons by class of worker and part-time status]
*[ftp://ftp.bls.gov/pub/suppl/empsit.cpseea7.txt Employed persons by class of worker and part-time status, seasonally adjusted]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[ftp://ftp.bls.gov/pub/special.requests/lf/aat8.txt Employed and unemployed full- and part-time workers by age, sex, race, and Hispanic or Latino ethnicity]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[ftp://ftp.bls.gov/pub/special.requests/lf/aat20.txt Persons at work 1 to 34 hours in all and in nonagricultural industries by reason for working fewer than 35 hours and usual full- or part-time status]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Ĕçлев тивĕç-ирĕкĕ}}

{{DEFAULTSORT:Part-Time Job}}
[[Категори:Ĕçлев|*]]
[[Категори:Ĕçлев тивĕç-ирĕкĕ]]</text>
      <sha1>j2tn3edapjf3p9h05p292yrr6ky5op4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элементарлă электро каплам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92379</id>
    <revision>
      <id>879477</id>
      <parentid>801955</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2218" sha1="n0kv07toxgmeo8vy0b4e9o5i7jgkuot" xml:space="preserve">'''Элемента́рлă электро каплам'''&amp;nbsp;— электромагнитла хире-хирĕç вăйăма кăтартакан  [[физикăри никĕсле константтă|физикăлла константтă]]. Электронăн  электро капламĕн  абсолютлă пĕлтерĕшĕ.
 
Элементарлă электро каплам e саспаллипе паллă тăвăнать. Электронăн хăйĕн çав каплам хирĕçле (минус) паллăпа: -e.

[[СИ|СИ тытăмра]]

e = 1.602 176 634 ×10&lt;sup&gt;−19&lt;/sup&gt; [[Кулон|Кл]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?e |title=CODATA Value: elementary charge |month=May |year=2019 |work=[http://physics.nist.gov/cuu/index.html The NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty] |publisher=US [[NIST]] |accessdate=2019-05-20}}&lt;/ref&gt;.

[[СГС]] тытăмра

e = 4.80320471388(37)×10&lt;sup&gt;−10&lt;/sup&gt;  (СГСЭ пĕрчи).
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==

* [https://web.archive.org/web/20210720164520/http://elkniga.info/book_169_glava_102_%C2%A783_JAvishhe_elektriza%D1%81%D1%96%D1%97..html §&amp;nbsp;83 Явище електризації. Електричний заряд. Елементарний електричний заряд. Дискретність заряду. Закон збереження електричного заряду // О.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Лисенко&amp;nbsp;— Фізика. Конспект лекцій. Ч.1.]
* [https://web.archive.org/web/20150716022448/http://lib.lntu.info/book/colleges/teh_lntu/2012/12-50/page4.html Електричний заряд і його властивості. Електричне поле. // Електронний посібник з дисципліни: Фізика&amp;nbsp;— Технічний коледж [[Луцький національний технічний університет|Луцького національного технічного університету]]]

[[Категори:Физикăлла константтăсем]]
[[Категори:Физика константтисем]]</text>
      <sha1>n0kv07toxgmeo8vy0b4e9o5i7jgkuot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цифрăлла алпусни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93554</id>
    <revision>
      <id>879397</id>
      <parentid>845298</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3635" sha1="lcgcpyqwk0krhrtjc8ousmsgjg3ovze" xml:space="preserve">'''Цифрăлла алпусни''' (ЦА), '''электро́н-цифрăлла алпусни''' (ЭЦА) — цифрăллă документа (чăн çын е [[криптовалюта]] системинчи аккаунт) хăйĕн авторлăхне çирĕплетмешкĕн алпусни. Алпусни авторпа та, хăй докуменчĕпе те криптографи меслечĕсемпе çыхăннă, ăна ахаллĕн копилесе улталама май çук.

== ЦА усă курни ==

== Литература ==
* {{кĕнеке
 | автор         = Алферов А. П., Зубов А. Ю., Кузьмин А. С., Черемушкин А. В.
 | пуçелĕк       = Основы криптографии
 | издательство  = «Гелиос АРВ»
 | çул           = 2002
 | страниц       = 480
 | isbn          = 5-85438-137-0}}
* {{Кĕнеке:Фергюсон Н., Шнайер Б.: Практическая криптография}}
* {{кĕнеке
 | автор         = Б. А. Фороузан
 | пай           = Схема цифровой подписи Эль-Гамаля
 | каçă пайĕ     = http://www.intuit.ru/department/security/manencryptk/3/4.html#sect22
 | пуçелĕк       = Управление ключами шифрования и безопасность сети
 | каçă          = http://www.intuit.ru/department/security/manencryptk/
 | яваплă        = Пер. А. Н. Берлин
 | кăларăм       = Курс лекций}}
* Menezes A. J., Oorschot P. v., Vanstone S. A. Handbook of Applied Cryptography (англ.) — CRC Press, 1996. — 816 p. — (Discrete Mathematics and Its Applications) — ISBN 978-0-8493-8523-0
* Мао В. Современная криптография: Теория и практика / пер. Д. А. Клюшина — М.: Вильямс, 2005. — 768 с. — ISBN 978-5-8459-0847-6

== Асăрхавсем ==
;Комментарисем
{{асăрхавсем|group=&quot;Асăр.&quot;}}

;Çăлкуçсем
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
* [http://www.rg.ru/2002/01/10/podpis-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 10 января 2002 г. N 1-ФЗ «Об электронной цифровой подписи»]
* [http://www.rg.ru/2011/04/08/podpis-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 6 апреля 2011 г. N 63-ФЗ «Об электронной подписи»]
* [[ГОСТ Р 34.10-2012|ГОСТ Р 34.10-2012 Информационная технология. Криптографическая защита информации. Процессы формирования и проверки электронной цифровой подписи]]
* [[ГОСТ Р 34.11-2012|ГОСТ Р 34.11-2012. Информационная технология. Криптографическая защита информации. Функция хеширования]]
* [https://web.archive.org/web/20180629060744/http://kodeksy-by.com/zakon_rb_ob_elektronnom_dokumente_i_elektronnoj_tsifrovoj_podpisi.htm Закон Республики Беларусь Об электронном документе и электронной цифровой подписи от 28 декабря 2009 г. № 113]

[[Категори:Аутентификаци]]
[[Категори:Криптографи]]
[[Категори:Уçă уçкăчлă криптографи]]
[[Категори:Цифрăлла алпусни|*]]</text>
      <sha1>lcgcpyqwk0krhrtjc8ousmsgjg3ovze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хурçă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93806</id>
    <revision>
      <id>879380</id>
      <parentid>858433</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3657" sha1="04nzrwmak3y1nz7xa0jzqpw4ms6egu4" xml:space="preserve">:''Çакна '''[[Хурсă]]''' тенипе ан пăтраштарăр''
[[File:Diag FeC domaines acier fonte en.svg|thumb|FeC диаграммма]]
'''Хурçă''' ({{lang-de|Stahl}})&lt;ref&gt;[[:wikt:сталь#Этимология|Сталь]] викисăмахсарта.&lt;/ref&gt; — тимĕр тата [[кăмрăкамăш]]  [[шăранчăк]]ĕ (çавăн пекех ытти элементсем те пулма пултараççĕ).  [[Тимĕр]] шайĕ хĕрĕх пилĕк процентран(45 %) кая мар, кăмрăкамăшĕн шайĕ вара 0,02 тата 2,14  [[Процент|%]] хушшинче.
== Çавăн пекех ==
* [[Хурçă шăратас тăвăмлăх]]
* [[Хурçă шăратас процесс]]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* Walter Tirler, Beuth Verlag. «Международное сравнение стали: немецкий / английский» = «Internationaler Stahlvergleich: Deutsch / Englisch» (нем.) / Beuth Verlag GmbH. — 2nd ed. — Berlin, Wien, Zurich: Deutsches Institut für Normung e.V. (DIN), 2016. — 1466 S. — ISBN 3410262385. — ISBN 978-3-410-26238-1. — ISBN 978-3-410-26239-8. {{ref-de}}{{ref-en}}

== Каçăсем ==
* [http://metallurgu.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st074.shtml VIII. Механические свойства сталей]. Краткий справочник металлурга \\ Под ред. Адрнава В. П. — М.: [[Государственное Научно-Техническое Издательство]], 1960. — С. 370.
* [https://chermk.severstal.com/upload/uf/8d1/8d1903453d41adeaebad7ba30c764149.pdf Назначение сталей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210903150434/https://chermk.severstal.com/upload/uf/8d1/8d1903453d41adeaebad7ba30c764149.pdf |date=2021-09-03 }} для конструкций машин и механизмов; [[Северсталь]].
* [http://steeluniversity.org/о-нас/об-нлмк/?lang=ru steeluniversity.org]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (бесплатный интернет-проект, разработанный [[Мировая металлургическая ассоциация|International Iron and Steel Institute]])
* [http://www.1bm.ru/techdocs/alloys/ Марочник металлов и сплавов] (более 1600 марок металлов и сплавов)
* [http://www.dpva.ru/Guide/GuideMatherials/Metalls/SteelsAndSteelAlloys/ Соответствие марок сплавов по ANSI, ASME, DIN, JIS, ГОСТ и др.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231201141950/https://dpva.ru/Guide/GuideMatherials/Metalls/SteelsAndSteelAlloys/ |date=2023-12-01 }}
* [https://web.archive.org/web/20210903150439/https://dpva.ru/Guide/GuideMatherials/ApplicationLimitsTables/ Таблицы применимости материалов]
* [http://thermalinfo.ru/svojstva-materialov/metally-i-splavy/plotnost-stali-temperaturnaya-zavisimost Плотность стали] (справочная таблица)
* [https://vse-stali.ru/spravochnaya/sravnitelnaya-tablitsa-tvyordosti-metallov-i-splavov/ Сравнительная таблица твёрдости стали] (справочная таблица)

[[Категори:Хурçă|*]]
[[Категори:Çурттăвăм материалĕсем]]
[[Категори:Хурçă тăвăмлăхĕ]]
[[Категори:Тимĕр шăранчăкĕсем]]
[[Категори:Витĕ материалĕсем]]</text>
      <sha1>04nzrwmak3y1nz7xa0jzqpw4ms6egu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕлĕх (мусăк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94760</id>
    <revision>
      <id>879361</id>
      <parentid>847666</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2132" sha1="3mxmn4q3hdf2l79h8bzy0p6c01cpts0" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Хĕлĕх}}
'''Струна́''' — мусăк инструменчĕсен пайрăмĕ.
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot;&gt;
 Piano strings 2.jpg|Фортепиано хĕлĕхĕсем
 Flatwound 01.JPG|Бас-гитара хĕлĕхĕсем
 Double bass gut strings.jpg|Контрабас хĕлĕхĕсем
 Phosphorbronzeguitarstring.jpg|Акустикăлла гитара валли хатĕрленĕ хĕлĕх
&lt;/gallery&gt;
==Каçăсем==
{{Commons category|Хĕлĕх}}
*[http://www.guitarstringwarehouse.com/pages/Guitar-String-TV.aspx Videos explaining differences among guitar strings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916044016/http://www.guitarstringwarehouse.com/pages/Guitar-String-TV.aspx |date=2013-09-16 }}
*[https://web.archive.org/web/20180325003243/http://www.quinnviolins.com/qv_stringidsearch.shtml Identify strings by their silk patterns]
*[http://www.kettering.edu/~drussell/Demos/string/Fixed.html The vibrations of strings with both ends fixed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051219194621/http://www.kettering.edu/~drussell/Demos/string/Fixed.html |date=2005-12-19 }}
*[http://www.aquilacorde.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=56&amp;Itemid=585&amp;lang=en Guitar Strings From The Nineteenth Century To The Advent Of Nylon]
*[http://www.guitarbitz.com/how-to-restring-an-electric-guitar-i64 How to Change the Strings on a Fender Stratocaster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918225346/http://www.guitarbitz.com/how-to-restring-an-electric-guitar-i64 |date=2012-09-18 }}
*[http://www.guitarbitz.com/guide-to-guitar-strings-i77 How to Choose Which Strings To Use On Your Guitar]
*[https://web.archive.org/web/20091028181430/http://geocities.com/CapitolHill/Lobby/7049/strmpl.htm  String Calculation; String Measurement; Mass Per Unit Length]
*[http://www.liutaiomottola.com/formulae/tension.htm String Tension] – technical information on string tension, with tension calculator

[[Категори:Мусăк инструменчĕсен пайрăмĕсем]]
[[Категори:Хĕлĕх]]
[[Категори:Мусăк]]</text>
      <sha1>3mxmn4q3hdf2l79h8bzy0p6c01cpts0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Химилле чĕлкĕм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96144</id>
    <revision>
      <id>879371</id>
      <parentid>836316</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3168" sha1="1zml5lttg6r825d3v509lceohwzevt4" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Чĕлкĕм}}
'''Химилле чĕлкĕм''' — çутçанталăкри тата синтетикăлла [[полимер]]сенчен , çавăн пекех органикăлла мар [[япалалăх]]сенчен тăвăнакан  [[пир-авăрлăх чĕлкĕм]]сене çапла калаççĕ.
== Каçăсем ==
{{викисловарь|синтетикăлла чĕлкĕм}}
* [http://www.wholeearthmag.com/ArticleBin/113.html Синтетические волокна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223223930/http://www.wholeearthmag.com/ArticleBin/113.html |date=2010-12-23 }} {{en icon}}
* [https://web.archive.org/web/20200131014122/http://www.jakan.ru/iskus.php Свойства искусственных волокон]

== Литература ==
# Перепелкин К. Е. Химические волокна: развитие производства, методы получения, свойства, перспективы — СПб: Издание СПГУТД, 2008. — 354 стр.
# Роговин 3.А. Основы химии и технологии химических волокон, 4 изд., т. 1-2, М., 1974.
# Папков С. П. Теоретические основы производства химических волокон. М.: Химия, 1990. 390 с.
# Юркевич В. В., Пакшвер А. Б. Технология производств химических волокон. М.: Химия, 1987. 304 с.
# Зазулина З. А., Дружинина Т. В., Конкин А. А. Основы технологии химических волокон. М.: Химия, 1985. 343 с.
# Бузов Б. А., Модестова Т. А., Алыменкова Н. Д. Материаловедение швейного производства: Учеб. для вузов,- 4-е изд., перераб и доп.,- М., Легпромбытиздат, 1986—424.
# К. Е. Перепёлкин. Современные химические волокна и перспективы их применения в текстильной промышленности. Рос. хим. ж. (Ж. Рос. хим. об-ва им. Д. И. Менделеева), 2002, т. XLVI, № 1, с. 31-48. [http://docs.google.com/gview?a=v&amp;q=cache:yXKDFY_9kBkJ:www.chem.msu.su/rus/jvho/2002-1/31.pdf+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D0%B5+%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD+%D0%B8%D0%B7+%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0&amp;hl=ru&amp;gl=ru&amp;pid=bl&amp;srcid=ADGEESia8VJVIG9XrUp8oeGrOH7JHfdGsnxvEBUkW2gvqtayi4UV6Tl7U7X-_DuGvt4msTSrg_seaNylvLy70sAzyynnYyoAT-FUWV9eNkhw_LySWVH2LxHtRJC5CpZYNPFiaoqahk38&amp;sig=AFQjCNFfh7Zg5R2O_KI_Om2VvRtEuEy6og]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Çавăн пекех ==
* [[Химилле чĕлкĕмсене формăлани]]


{{Сӳссем}}

[[Категори:Химилле чĕлкĕмсем| ]]
[[Категори:Пир-авăр]]
[[Категори:Текстиль]]</text>
      <sha1>1zml5lttg6r825d3v509lceohwzevt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаннăлăх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96844</id>
    <revision>
      <id>879446</id>
      <parentid>875205</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2615" sha1="s5tf9ybvxplgyk5qrpakgmqgxbjnxsg" xml:space="preserve">[[File:Handshake-2056021.jpg|thumb|]]
:''Ку ăнлава '''[[Шанчăк]]''' тенипе пăтраштармалла мар''
{{Пĕлтерĕшсем|Шанăç (пĕлтерĕшсем)}}
'''Шанăç''' — [[социологи]]ре тата [[психологи]]ре: çынсем тата пĕрлĕхле субъексем хушшинчи уçă хутшăнусене палăртакан ăнлав.
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Доверие}}
* Jack R. Gibb (1978), ''Trust: A New View of Personal and Organizational Development,'' Guild of Tutors Press.{{ref-en}}
* Ю. В. Веселов Доверие и справедливость. М.: Аспект-Пресс, 2011.
* Farrell, Henry. [https://web.archive.org/web/20220103175558/http://www.henryfarrell.net/distrust.pdf Trust, distrust, and power]. // Distrust 8 (2004): 85.{{ref-en}}
* Эми Эдмондсон. Работа без страха = Amy Edmondson. The Fearless Organization: Creating Psychological Safety in the Workplace for Learning, Innovation, and Growth / пер. Окунькова Ирина. — М.: Интеллектуальная литература, 2021. — 197 с. — ISBN 978-5-907274-02-0.

== Каçăсем ==
* [http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/kriterii_doverija_i_nedoverija_lichnosti_drugim_ljudjam.htm А. Б. Купрейченко, С. П. Табхарова «Критерии доверия и недоверия личности другим людям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210918233431/http://www.psychologicroom.ru/poleznye_stati/kriterii_doverija_i_nedoverija_lichnosti_drugim_ljudjam.htm |date=2021-09-18 }} // [[Психологический журнал]]. — 2007. — № 2. — С. 55—67.
* [http://www.wilderdom.com/games/TrustActivities.html Trust Building Activities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216230827/http://wilderdom.com/games/TrustActivities.html |date=2009-02-16 }}
* [http://www.sociology.ox.ac.uk/papers/trustbook.html Trust: Making and Breaking Cooperative Relations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125014252/http://www.sociology.ox.ac.uk/papers/trustbook.html |date=2005-11-25 }}, edited by Diego Gambetta

{{Куçармалла|en|Trust (social science)}}

[[Категори:Социаллă психологи]]
[[Категори:Этика]]
[[Категори:Социаллă конструкционизм]]
[[Категори:Харкамлăхсем]]
[[Категори:Эмоцисем]]</text>
      <sha1>s5tf9ybvxplgyk5qrpakgmqgxbjnxsg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шанчăк, Шанăç, Юрату</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96865</id>
    <revision>
      <id>879447</id>
      <parentid>865377</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1780" sha1="qea24bkgdfegqgkbnrkx050n0g0sx90" xml:space="preserve">[[File:Holy Wisdom (18th c., Kolomenskoe).jpg|thumb|Holy Wisdom (18th c., Kolomenskoe)]]
'''Шанчăк, Сунăм, Юрату''' ({{lang-cu|Вѣра, Надежда, Любы}}, {{lang-grc|Πίστις, Ἐλπὶς καὶ Ἀγάπη}}, {{lang-la|Fides, Spes et Caritas}}) — христианлăхри виçĕ [[ырăлăх]].
== Асăннă триадăна кăшт урăхларах кăтартни ==
[[Тĕн|Ĕненӳ]], [[Шанăç]], [[Юрату]]&lt;ref&gt;[https://corpus.chv.su/kusaru/38876.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104150701/https://corpus.chv.su/kusaru/38876.html |date=2022-01-04 }}[Https://corpus.chv.su/kusaru/38876.html https://corpus.chv.su/kusaru/38876.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220104150701/https://corpus.chv.su/kusaru/38876.html |date=2022-01-04 }} - Чӑвашла Библире «ӗненӳ, шанчӑк, юрату». Ҫапла пулмалла та. Мӗн тума ҫӗнннине шутласа кӑлармалла? Эсир хӑвӑр валли ҫыратӑр, е халӑх валли? '''[[Хутшăнакан:PCode|Николай Плотников]]''' &lt;sup&gt;([[Хутшăнаканăн канашлу страници:PCode|ыйтса пĕлĕр]])&lt;/sup&gt; 14:51, 4 Кӑрлач уйӑхӗн 2022 (UTC)&lt;/ref&gt;
== Çавăн пекех ==
* [[Шанчăк]]
* [[Шанăç]]
* [[Юрату]]
== Çăлкуçсем ==
*Пространный Христианский катихизис Православной Кафолической Восточной Церкви. Составлен митрополитом Филаретом (Дроздовым)
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

[[Категори:Христианлăх]]
[[Категори:Тĕн]]</text>
      <sha1>qea24bkgdfegqgkbnrkx050n0g0sx90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хĕскĕч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97220</id>
    <revision>
      <id>879364</id>
      <parentid>800631</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1766" sha1="osv0xjbmxjr1u00pbpbigsmhospaod0" xml:space="preserve">{{toc-right}}
:''Ку ăнлава '''[[Хĕстеркĕч]]''' тата '''[[Хĕстерĕш]]''' тенисемпепе пăтраштармалла мар''
'''Хĕскĕч''' тени, тĕрĕссипе каласан, темиçе тĕрлĕ, анчах та пурпĕрех пĕр йыша кĕрекен инструментсене пĕлтерет. Çав йышри инструментсен, чылай чухне,  хăйне тивĕçлĕ тата урăх ячĕсем пур — [[клешче]], [[пассатижи]], чĕпĕткĕç, пинцет, [[хурчкасăмси]], [[хĕстеркĕч]]  тата ытти те. 
==Тĕрлĕ йышши хĕскĕчсем==
&lt;gallery&gt;
Image:Pliers slip 01CJC.png
Image:Side cutters.jpg
File:Klein lineman's pliers.jpg
File:Pincers.jpg
Image:Multiple pliers.jpg
&lt;/gallery&gt;
== Çавăн пекех ==
* [[Чĕрне чĕпĕткĕçĕ]]
* [[Сахăр чĕпĕткĕçĕ]]
* [[Пинцет]]
==Каçăсем==
{{Commons category|Pliers}}
{{Wiktionary}}
* [http://science.discovery.com/tv-shows/how-its-made/videos/how-its-made-mini-episodes-pliers.htm How pliers are made] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329031644/http://science.discovery.com/tv-shows/how-its-made/videos/how-its-made-mini-episodes-pliers.htm |date=2013-03-29 }} (video)
*[https://web.archive.org/web/20260108080427/https://marinerspoint.in/types-of-pliers-their-uses-with-pictures/ Types of Pliers]
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{tool-stub}}

{{Ювелир ӳнерĕ}}

[[Категори:Инструментсем]]
[[Категори:Касакан инструментсем]]
[[Категори:Хĕсекен инструментсме]]
[[Категори:Хĕскĕчсем]]</text>
      <sha1>osv0xjbmxjr1u00pbpbigsmhospaod0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хван Александр Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101094</id>
    <revision>
      <id>879368</id>
      <parentid>801049</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3073" sha1="neruotbbwibeszgew01i0n2z12eaqyo" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 | ят                  =  Александр Хван  
 | ӳкерчĕк             = 
 | ширина              = 
 | ӳкерчĕке ăнлантарни = 
 | çуралнă чухнехи ят  = Хван Александр Фёдорович
 | çуралнă вăхăт       = [[1957]], [[раштав, 28]]
 | çуралнă вырăн       = {{ÇВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[ССРП]]
 | вилнĕ вăхăт         = [[2023]], [[авăн, 17]]
 | вилнĕ вырăн         = {{ВВ|Мускав|Мускавра}}, РФ
 | професси            = кинорежиссёр, сценариçĕ, актёр
 | гражданлăх          = {{USSR}} {{RUS}} 
 | хастар çулсем       = [[1980]] — х.в.
 | тĕлĕ                = [[кинематограф]]
 | киностуди           = 
 | чыславсем           = 
 | imdb_id             = 
 }}
'''Хван Александр Фёдорович''' ({{lang-ru|Александр Фёдорович Хван}}; {{lang-ko|황알렉산더}}, 28.12.1957,  [[Шупашкар]] хули,  [[Чăваш Ен]], [[РСФСР]], [[ССРП]] — 17.9.2023, Мускав) — кинорежиссёр, сценариçĕ, актёр. Раççей кинематографисчĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕ (?).

== Биографи ==
[[1957]]-мĕш çулта Шупашкарта çуралнă.
{{Цитата вĕçĕ}}
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|}} &lt;Куçару:  &gt;
{{Цитата вĕçĕ}}
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|}} &lt;Куçару: &gt;
{{Цитата вĕçĕ}}

Режиссёр  [[1992]]-мĕш çултанпа, —  «Дюба-дюба» фильма (тĕп рольте Олег Меньшиков) ÿкернĕ хыççăн, — чапа тухма пуçланă. Карччына чи лайăх дебют пек хакланă, вăл кинофестивальсене  те  хутшăннă. Кунсăр пуçне, режиссёр фильм мусăкне те хăйех çырнă.

== Килйыш ==

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Михлеев Дмитрий Никанорович]].
* [[Плющев Юрий Николаевич]].

== Вуламалли ==
* Андюков, Василий. [https://web.archive.org/web/20230928030236/http://www.chnk.ru/pdf/Cavas_tenci_72.pdf Калмантай и &quot;Белое солнце пустыни&quot;.] // Чăваш тĕнчи (хаçат). — 2015,сентябрь/авён,22, 5/72№. — С.11.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://koryo-saram.ru/aleksandr-hvan-amur/ Александр Хван. Амур – Корё Сарам]

[[Категори:1957 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Раштавăн 28-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Авăнăн 17-мĕшĕнче вилнисем]]
[[Категори:2023 çулта вилнисем]]</text>
      <sha1>neruotbbwibeszgew01i0n2z12eaqyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хăмăр кăмрăк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102260</id>
    <revision>
      <id>879356</id>
      <parentid>862831</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T16:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6229" sha1="klyg0lsy1qa3rwq5thnpgw9zesasjjk" xml:space="preserve">[[File:Lignite Klingenberg.jpg|thumb|Lignite Klingenberg]]
{{Пĕлтерĕшсем|Кăмрăк (пĕлтерĕшсем)}}
'''Хăмăр кăмрăк'''
== Каçăсем ==
* [[Гагат]]
* [[Липтобиолит]]
* [[Кăмрăка шĕветни]]
* [[Фотоген]]

== Асăрхавсем ==
 {{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* ''Воробьёв Б. М.'' Уголь мира. Том III: Уголь Евразии / В 3-х томах. Под общ. ред. [[Пучков, Лев Александрович|Л. А. Пучкова]] // М.: Горная книга, 2013. — 752 с., ил. ISBN 978-5-98672-348-8.
* ''Кузнецов Б. Н., [[Шендрик, Татьяна Георгиевна|Шендрик Т. Г.]], Щипко М. Л., Чесноков Н. В., Шарыпов В. И., Осипов А. М.'' Глубокая переработка бурых углей с получением жидких топлив и углеродных материалов / Отв. ред. [[Грицко, Геннадий Игнатьевич|Г. И. Грицко]] / Институт химии и химической технологии СО РАН, Институт физикоорганической химии и углехимии им. Л. М. Литвиненко [[НАНУ]] // Новосибирск: [[СО РАН]], 2012. — 212 с. ISBN 978-5-7692-1258-1.
* [https://web.archive.org/web/20220501083152/https://viewer.rusneb.ru/ru/000219_000011_RU_%D0%93%D0%9F%D0%9D%D0%A2%D0%91_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8_IBIS_0000650546?page=158&amp;rotate=0&amp;theme=white Ископаемые угли] // [[Техническая энциклопедия]]: [в 26 т , дополнительный том и предметный указатель.] / гл. ред. Л. К. Мартенс. — 1-е изд. — М.: Акционерное общество / Государственное словарно-энциклопедическое издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]» ОГИЗ РСФСР, 1927-1938. — Т. 9: Изомерия — Катапульта, 1929. — 493 с. — Столб. 313-331 (Электронный образ тома на сайте [[Национальная электронная библиотека|НЭБ]]).
* {{ВТ-ЭСБЕ|Бурый уголь|[[Левинсон-Лессинг, Франц Юльевич|Левинсон-Лессинг Ф. Ю.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Уголь бурый и торф|[[Егоров, Константин Николаевич|Егоров К. Н.]], [[Менделеев, Дмитрий Иванович|Менделеев Д. И.]]}}
* Земная кора и недра Земли / [[Детская энциклопедия]] // Москва: АПР РФ, 1959(?). — С. 140—147.
* ''Юдушкин Н. Г.'' Газогенераторные тракторы. Теория, конструкция и расчёт (Топливо для тракторных газогенераторов, элементарный состав топлива) / Под ред. Н. С. Соловьёва // М.: Государственное научно-техническое издательство машиностроительной литературы, 1955. — 243 с. — С. 39, 41-42, 45, 48-49, 62, 118-119, 140.
* Каменноугольная и желѣзодѣлательная промышленность. Изъ курса Экономической Географiи, читаннаго въ С.-Петербургскомъ Политехническомъ Институтѣ // С.-Пб.: Типо-литографiя Р. С. Вольпина, 1907. — 191 с.
* Изслѣдованiе углистыхъ веществъ ископаемого царства / В пер. Соколова. Статья в «Горный журналъ или собрание свѣдѣнiй о горномъ и соляномъ дѣлѣ, съ присовокуплениемъ новыхъ открытiй по наукамъ, къ сему предмету относящимся». Книга XII. Под ценз. [[Красовский, Александр Иванович|А. Красовскiй]]  // С.-Пб.: Типографiя Экспедицiи заготовленiя Государственныхъ бумагъ, 1827. — 178 с. — С. 11-55.
* ''Шиллинг Н. А.'' Курс дымных порохов // М.: Государственное издательство оборонной промышленности, 1940. — 277 с. — С. 42, 45-47, 51, 64, 75, 142, 268, 271, 273.

== Каçăсем ==
* [http://www.rosugol.ru/e-store/coal_information.php РосИнформУголь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111100850/http://www.rosugol.ru/e-store/coal_information.php |date=2012-01-11 }}
* [http://coroma.ru/stati/stati05.htm Добыча полезных ископаемых] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203065721/http://coroma.ru/stati/stati05.htm |date=2012-02-03 }}
* [www.mining-enc.ru/b/buryj-ugol/ Горная энциклопедия]
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/UGOL_ISKOPAEMI.html?page=0,1#part-449 ЭнциклопедияКругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117204326/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/UGOL_ISKOPAEMI.html?page=0,1#part-449 |date=2018-01-17 }}
* [https://geology.brsu.by/content/buryy-ugol Бурый уголь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220927080123/https://geology.brsu.by/content/buryy-ugol |date=2022-09-27 }} — статья на сайте географического факультета [[Брестский государственный университет|БрДУ]].

{{Органика çунакĕ}}
{{Энергетика}}

[[Категори:Çĕркăмрăкĕ|*]]
[[Категори:Чулланавсем]]
[[Категори:Кăмрăкамăш]]
[[Категори:Хуткăç]]</text>
      <sha1>klyg0lsy1qa3rwq5thnpgw9zesasjjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хаймулин Юсим Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102376</id>
    <revision>
      <id>879366</id>
      <parentid>858101</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6789" sha1="emfl0jvf43txsxeqpjqbl3aqynjs7s4" xml:space="preserve">{{Ăсчах
|Ят                   = Хаймулин Юсим Николаевич
|Тăван ят             = Хаймулин Юсим Николаевич
| Ӳкерчĕк             = 
| Анлăшĕ              = 
| Ӳкерчĕке ăнлантарни =
|Алпусни              = 
|Çуралнă вăхăт        = [[1929]], [[чӳк, 12]]
|Çуралнă вырăн        = {{ÇВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, [[Чăваш Республики]] 
|Вилнĕ вăхăт          = [[2020]], [[нарăс, 5]]
|Вилнĕ вырăн          = {{ВВ|Шупашкар|Шупашкарта}}, [[Чăваш Республики]]
|Гражданлăх           = ССРП, Раҫҫей Федерацийĕ
|Ăслăх сфери          = [[математика]]
|Ĕçлев вырăнĕ         = [[Чăваш патшалăх педагогика университечĕ]], Мускаври коопераци институчĕн Шупашкарти филиалĕ
|Альма-матер          = [[Чăваш патшалăх педагогика университечĕ]]
|Ăслăлăх ертӳçи       = 
|Паллă вĕренекенсем   = 
|Паллă                = 
|Чыславсемпе парнесем =
|Сайт =
}}
'''Хаймулин Юсим Николаевич''' ([[1929]], Шупашкар — [[2020]], Шупашкар) —   Математик.  И. Я. Яковлев ячĕллĕ педуниверситетра (1965-1980) тата Мускаври коопераци институчĕн Шупашкарти филиалĕнче (1980-20001) студентсене вĕрентнĕ. Физика-математика ăславĕсен кандидачĕ (1967), доцент (1973). Аслă Атилĕх аслă вăрçă вăхăтĕнчи хастар ĕçшĕн унăн медаль пур. Мускаври коопераци институчĕн Шупашкарти филиалĕ панă Хисеп грамоти ([[1989]])  пур.  Чăваш ССР аслă шкулĕн тава тивĕслĕ ĕçлевçи ([[1991]]). 50 ытла ăслав ĕçĕн авторĕ. 

== Кунçулĕ пирки  кĕскен == 
Ю. Н. Хаймулин 1929 ҫулта Шупашкар хулинче слушши килйышĕнче çуралнă. [[1932]]-мĕш çултанпа хальхи [[Тăвай районĕ]]нчи [[Лачкасси]] ялĕнче пурăннă. 

Унăн ашшĕ ак çак çын пулнă&lt;ref&gt;[https://urmary.cap.ru/znatnie-lyudi-urmarskoj-zemlici/pervij-predsedatelj-urmarskogo-rajonnogo-ispolnite/ Первый председатель Урмарского районного исполнительного комитета Хаймулин Николай Прохорович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923082528/http://urmary.cap.ru/znatnie-lyudi-urmarskoj-zemlici/pervij-predsedatelj-urmarskogo-rajonnogo-ispolnite/ |date=2021-09-23 }}&lt;/ref&gt;:
{{Цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|ХАЙМУЛИН Николай Прохорович (1895—1972, д. Латышево Янтиковского района), окончил Симбирскую чувашскую учитель­скую семинарию. Был заведующим школой, красноармейцем (1919 – 1920 г.г.), пред­седателем Янтиковского волостного Совета, начальником земельно­го отдела Цивильского уезда (1923—1926 г.г.), директором Вурнарского техникума, первым председателем Урмарского районного исполнительного комитета, ответствен­ным работником Янтиковского районного комитета КПСС.}}&lt;Куçару: ХАЙМУЛИН Николай Прохорович ([[1895]]—[[1972]], [[Тăвай районĕ]]нчи [[Лачкасси]] ялĕ&lt;ref&gt;Çавăнта çуралса çавăнтах вилнĕ тесе ăнланмалла пуль.&lt;/ref&gt;), Чăмпĕрти вĕрентевçĕсен чăваш семинарине пĕтернĕ. [[Шкул]] ертÿçи пулнă, хĕрлĕармеец ([[1919]] – [[1920]] çç.), Тăвай вулăс канашĕн пуçлăхĕ, Çĕрпÿ уесĕн çĕр пайĕн ертÿçи ([[1923]]—[[1926]] çç.), [[Вăрнар]] техникумĕн директорĕ, [[Вăрмар]] район ĕçтăвкомĕн пĕрремĕш пуçлăхĕ, Тăвай [[КПСС]] райкомĕн яваплă ĕçлевçи.&gt;
{{Цитата вĕçĕ}}

Ю. Н. Хаймулин 2020 ҫулхи февралĕн 5-мӗшӗнче ҫӗре кӗнӗ.

Тăвай районĕнчи Лачкасси ялĕ — тĕнекĕменлĕх сĕмĕллĕ ял. Çапла вара, «Хаймулин» хушамат шăпах çав самантпа çыхăннăскер теме пулать пуль, ахăртнех. Тен, математикăн ячĕ те (Юсим) çаванпах çыхăннă.

== Пĕрлĕх тата халăх ĕçĕсене хутшăнни ==

{{Цитата пуçламăшĕ}}

{{Цитата вĕçĕ}}

== Вуламалли ==
* Сергеев Т. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4535 Хаймулин Юсим Николаевич] — Электронлă чăваш энциклопедийĕ.
* [http://cheb.ruc.su/news/detail/8786/ Ушел из жизни доцент Юсим Хаймулин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230322220516/https://cheb.ruc.su/news/detail/8786/ |date=2023-03-22 }}
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://chuvash.org/content/6004-Живых%20и%20мертвых%20в%20память%20на%20века.html Виталий Станьял: Живых и мертвых в память на века]
* [https://ru.chuvash.org/blogs/comments/3055.html Валерий Алексин: Вӑрҫӑ умӗнхи Шупашкар].
* [http://vuz.exponenta.ru/PDF/plast/ddivlev.html Д. Д. Ивлев на сайте '''vuz.exponenta.ru'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623021822/http://vuz.exponenta.ru/PDF/plast/ddivlev.html |date=2013-06-23 }}

[[Категори:Чăвашран тухнă математиксем]]
[[Категори:CCРП педагогĕсем]]
[[Категори:Чăваш патшалăх педагогика университечĕн вĕрентӳçисем]]
[[Категори:Мускаври коопераци институчен Шупашкарти филиалĕн вĕрентевçисем]]
[[Категори:Лачкасси]]</text>
      <sha1>emfl0jvf43txsxeqpjqbl3aqynjs7s4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тобоев Вячеслав Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103031</id>
    <revision>
      <id>879317</id>
      <parentid>875420</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T12:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8634" sha1="ql3kypgquwoldml1qj6ehblmh2bx88d" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Возяков}}
{{Ăсчах
|Ят                 = Тобоев Вячеслав Андреевич
|Çуралнă чухнехи ят = Тобоев Вячеслав Андреевич
|Ӳкерчĕк            = 
|Анлăшĕ             = 200px
|Алпусни            = 
|Çуралнă вăхăт      = [[1958]] çул, [[кăрлач, 5]]
|Çуралнă вырăн      = [[Пушкăрт]] ялĕ, [[Етĕрне районĕ]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[ССРП]]
|Вилнĕ вăхăт        = 
|Вилнĕ вырăн        = 
|Гражданлăх         = {{USSR}} {{RUS}}
|Ăслăх сфери        = [[физика]], [[биологи]] [[математика]]
|Ĕç вырăнĕ          = Чăваш патшалăх университечĕ  
|Альма-матер        = Хусан патшалăх университечĕ
|Ăсчах степенĕ      = физика-математика ăславĕсен кандидачĕ, биологи ăславĕсен докторĕ
|Паллă вĕренекенсем =
|Паллă              = 
|Чыславсемпе парнесем= 
}}
'''Тобоев Вячеслав Андреевич''' (5.1.[[1958]] çур.,  [[Пушкăрт]], Чăваш Енти Етĕрне районĕ) – физик, биолог тата математик,  физика-математика ăславĕсен кандидачĕ ([[1990]]), биологи ăçлавĕсен докторĕ(2011),  профессор ([[2012]]).  

Ĕçĕ-хĕлĕ Чăваш патшалăх университечĕпе çыхăннă. 
== Биографи ==
[[1958]] çулхи [[кăрлач, 5|кăрлачăн 5-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ри [[Етĕрне районĕ]]нчи [[Пушкăрт]] ялĕнче çуралса ÿснĕ. 

== Ĕçсем ==
=== Диссертацисем ===
* Кандидат диссертацийĕ: «Статикăлла флуктуацилле çывхартури Изинг тата Гейзенберг моделĕсенчи корреляцилле функцисем тата термодинамика»  
* Доктор диссертацийĕ: «Пыл хурчĕсен акустика тата ăшă тĕлĕшĕнчи хире-хирĕç вăйăмĕн экобиологилле механихмĕсем».
=== Паллăрах публикацисем ===
* Тобоев, В.А. Математическая модель холодовой агрегации пчел / В.А. Тобоев // Материалы 2-й Международной, 4-й Всероссийской научно-практической конференции «Пчеловодство холодного и умеренного климата» (Псков, 17-18 марта 2007г.). - Псков, 2007. - С. 58-65.
* Тобоев, В.А. Тепловидение – это перспективно / В.А.Тобоев // Пчеловодство. - 2005. - № 10. - С. 14-16.
* Тобоев, В.А. Современные методы изучения теплового гомеостаза / В.А.Тобоев// Пчеловодство. - 2006. - № 10. - С. 44-46.
* Тобоев, В.А. Теплофизическая модель холодовой агрегации пчел / В.А.Тобоев// Пчеловодство. - 2007. - № 1. - С. 14-16.
* Тобоев, В.А. Нигматуллин, Р.Р. Новый метод статистической обработки временных рядов: исследование коллективного поведения общественных насекомых по их терморегуляторной активности / В.А.Тобоев, Р.Р.Нигматуллин // Нелинейный мир. - 2007. - Т.5. - №4. - С. 183-193.
* Тобоев, В.А. Нигматуллин ,Р.Р. Самоорганизованная терморегуляция и ее количественное прочтение при холодовой агрегации пчел / В.А.Тобоев, Р.Р.Нигматуллин // Доклады Адыгской (Черкесской) международной академии наук. - 2007. - Т.9. - №1. - С. 144-148.
* Тобоев, Вячеслав Андреевич. Прикладной статистический анализ для инженеров [Текст] : учебное пособие / В. А. Тобоев, Т. В. Картузова, М. С. Толстов ; М-во образования и науки Российской Федерации, Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. проф. образования &quot;Чувашский гос. ун-т им. И. Н. Ульянова&quot;. - Чебоксары : Изд-во Чувашского ун-та, 2014. - 107 с. : ил., табл.; 20 см.; ISBN 978-5-7677-1946-4 
== Вуламалли == 
* Головина Н. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=5552 Тобоев Вячеслав Андреевич] —  электронлă чăваш энциклопедийĕ
* Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. Чебоксары: Чувашское кн. изд-во, 2006. – Т.1: А – Е, с. 335.; (Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. – Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2011. – Т.1.).
* Возяков Владимир Иванович // Ученые Чебоксарского кооперативного института Российского университета кооперации. - Чебоксары, 2012;
* Харитонова В. Г. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1176 ВОЗЯКОВ Владимир Иванович]
* [https://web.archive.org/web/20250124222225/https://cheb.ruc.su/faculties_and_departments/uchetno-finansovyy-fakultet/kafedra-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/prepodavaetli-kafedry-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/vozyakov-v-i.php Возяков Владимир Иванович] — Шупашкарти коопераци институчĕн сайчĕ.
* Сергеев Т. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4272 Телегин Геннадий Гаврилович] — электронлă чăваш энциклопедийĕ
* [https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 Светлой памяти ТЕЛЕГИНА Геннадия Гавриловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127210550/https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 |date=2022-11-27 }}. Некролог. 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://famous-scientists.ru/list/10467 Диссертации / Биологические науки / Тобоев Вячеслав Андреевич] — Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ
* [http://pmfit-chgu.ru/54-2011-01-19-06-48-37/prepodavateli-saik/361-2012-11-12-10-59-56 Каçă]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://umu.chuvsu.ru/hm/index.php/toboev-vyacheslav-andreevich Каçă]
* [http://www.stihi.ru/2013/07/26/5285 В горниле века сăвă, Лев Коробов]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 М-во культуры СССР. Казан. гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Кафедра молекулярных и тепловых явлений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728111146/https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 |date=2021-07-28 }}

[[Категори:Физиксем, алфавитпа]]
[[Категори:XX ĕмĕрти физиксем]]
[[Категори:XXI ĕмĕрти физиксем]]
[[Категори:ССРП физикĕсем]]
[[Категори:Раççей физикĕсем]] 
[[Категори:1958 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Кăрлачăн 5-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă физиксем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă биологсем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă математиксем]]</text>
      <sha1>ql3kypgquwoldml1qj6ehblmh2bx88d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яковлев Иван Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103039</id>
    <revision>
      <id>879497</id>
      <parentid>875295</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6318" sha1="4xrrmc8jcjo4phpzdpsvth28r8qy7e5" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Яковлев}}
{{Ăсчах
|Ят                 = Яковлев Иван Алексеевич
|Çуралнă чухнехи ят = Яковлев Иван Алексеевич
|Ӳкерчĕк            = 
|Анлăшĕ             = 200px
|Алпусни            = 
|Çуралнă вăхăт      = [[1912]] çул, [[авăн, 30]]
|Çуралнă вырăн      = [[Мускав]], [[Раççей империйĕ]], [[ССРП]]
|Вилнĕ вăхăт        = 
|Вилнĕ вырăн        = 
|Гражданлăх         =
* {{Flagicon|RUS}} [[Раççей империйĕ]]
* [[File:Flag RSFSR 1918.svg|25px]] [[РСФСР]]
* {{USSR}}
* {{RUS}}
|Ăслăх сфери        = [[физика]] 
|Ĕç вырăнĕ          = Мускав патшалăх университечĕ 
|Альма-матер        = Мускав патшалăх университечĕ
|Ăсчах степенĕ      = физика-математика ăслăхĕсен докторĕ
|Паллă вĕренекенсем =
|Паллă              = РСФСР ăслав тава тивĕçлĕ ĕçлевçи ят ([[1994]]), «Хисеп палли»» [[орден]]
|Чыславсемпе парнесем= 
}}
'''Яковлев Иван Алексеевич''' (30.9.[[1912]] çур.,  [[Мускав]] — 1.3.[[2000]], Мускав) – физик, физика-математика ăслăхĕсен докторĕ ([[1957]]), профессор ([[1959]]). 

РСФСР ăслав тава тивĕçлĕ ĕçлевçи ([[1994]]), «Хисеп палли»» [[орден]] кавалерĕ. 
== Биографи ==
[[1912]] çулхи [[авăн, 30|авăнăн 30-мĕшĕнче]] [[Мускав]]ра мухтавлă  И. Я. Яковлев çуттатуртавçăн ывăлĕн А. И. Яковлевăн килйышĕнче  çуралса ÿснĕ. 

== Ĕçсем ==
=== Диссертаци ===
* Доктор диссертацийĕ: «Хытă ĕскерсенчи иккĕмĕш ретри фазăллă куçăмсем тĕлĕшĕнчи тĕпчевсем».
=== Паллăрах публикацисем ===
* Оптическая голография и ее применения [Текст]. — Москва : О-во «Знание» РСФСР, 1979. — 40 с. : ил.; 20 см. — (В помощь лектору / О-во «Знание» РСФСР, Науч.-метод. совет по пропаганде физики, математики, астрономии и космонавтики).
* Элементарный учебник физики : В 3 т. / Под ред. Г. С. Ландсберга. - 12. изд. - М. : Физматлит, 2000-____. - 21 см.  Т. 3: Колебания и волны. Оптика. Атомная и ядерная физика / [С. М. Рытов, М. М. Сущинский, И. А. Яковлев и др.]. - 2000. - 654, [2] с. : ил.; ISBN 5-9221-0004-1
* Сборник задач по общему курсу физики, Электричество и магнетизм, Сивухин Д.В., Яковлев И.А., Стрелков С.П., Хайкин С.Э, Эльцин И.А., 1977.
== Вуламалли == 
* Краснов Н. Г. [https://web.archive.org/web/20240611130929/http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4836 ЯКОВЛЕВ Иван Алексеевич] — Электронла чăваш энциклдопедийĕ
* Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. Чебоксары: Чувашское кн. изд-во, 2006. – Т.1: А – Е, с. 335.; (Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. – Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2011. – Т.1.).
* Возяков Владимир Иванович // Ученые Чебоксарского кооперативного института Российского университета кооперации. - Чебоксары, 2012;
* Харитонова В. Г. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1176 ВОЗЯКОВ Владимир Иванович]
* [https://web.archive.org/web/20250124222225/https://cheb.ruc.su/faculties_and_departments/uchetno-finansovyy-fakultet/kafedra-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/prepodavaetli-kafedry-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/vozyakov-v-i.php Возяков Владимир Иванович] — Шупашкарти коопераци институчĕн сайчĕ.
* Сергеев Т. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4272 Телегин Геннадий Гаврилович] — электронлă чăваш энциклопедийĕ
* [https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 Светлой памяти ТЕЛЕГИНА Геннадия Гавриловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127210550/https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 |date=2022-11-27 }}. Некролог. 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.stihi.ru/2013/07/26/5285 В горниле века сăвă, Лев Коробов]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 М-во культуры СССР. Казан. гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Кафедра молекулярных и тепловых явлений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728111146/https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 |date=2021-07-28 }}

[[Категори:Физиксем, алфавитпа]]
[[Категори:XX ĕмĕрти физиксем]]
[[Категори:ССРП физикĕсем]]
[[Категори:Раççей физикĕсем]]
[[Категори:1912 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Авăнăн 30-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă физиксем]]
[[Категори:И. Я. Яковлев ратни]]
[[Категори:И. Я. Яковлев тăхăмĕсем]]</text>
      <sha1>4xrrmc8jcjo4phpzdpsvth28r8qy7e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Черкесск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103620</id>
    <revision>
      <id>879424</id>
      <parentid>873917</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15636" sha1="49bo1soin1nkp3gsgjkq2oslklet44e" xml:space="preserve">{{Хула çинчен|Черкесск &lt;br&gt; {{lang-abq|Черкесск}}&lt;ref&gt;Абазинско-русский словарь. Около 14 000 слов / Под ред. Тугова В. Б. М.: «Советская Энциклопедия», 1967. 536 с. С. 470.&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;{{lang-kbd|Черкесск}}&lt;ref&gt;Кабардинско-русский словарь. 20 000 слов / Под ред. Карданова Б. М. М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1957. 576 с. С. 487.&lt;/ref&gt;, &lt;br&gt;{{lang-krc|Черкесск}}&lt;ref&gt;Суюнчев Х. И., Урусбиев И. Х. Русско-карачаево-балкарский словарь. Около 35 000 слов. М.: «Советская Энциклопедия», 1965. 744 с. С. 742.&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;{{lang-nog|Черкесск}}&lt;ref&gt;Калмыкова С. А. и др. Ногайско-русский словарь. Около 15 000 слов / Под ред. Баскакова Н. А. М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1963. 562 с. С. 483.&lt;/ref&gt;|Ӳкерчĕк=The city of Cherkessk.jpg|[[File:Coat of Arms of Cherkessk (Karachay-Cherkessia).png|125px]]|[[Раççей Федерацийĕ|Раççей]]|[[Карачай-Черкес Республики]]|[[1825]]|[[1931]]|122 579|2022|1756,15|44°12' ç.ш.|42°02′ х.т.д.}}

'''Черкесск''' ({{lang-ru|Черкесск}}) — [[Раççей Федерацийĕ|Раҫҫейӗн]] [[Карачай-Черкес Республики|Карачай-Черкесин]] [[тĕп хула|тӗп хули]]. [[Çурçĕр Арамаçи|Ҫурҫӗр Кавказра]] политикӑлӑ, культурӑлӑ, экономикӑлӑ аталаннӑ хуласенчен пӗрри. Халӑх йышӗ [[2010]] ҫулта 129 069.

Черкесск кивӗ ятсем: '''Баталпашинская''' ([[1931]] ҫулччен), '''Баталпашинск''' ([[1934]] ҫулччен), '''Сулимов''' ([[1937]] ҫулччен), '''Ежово-Черкесск''' ([[1939]] ҫулччен).

==Этимологи==
Хула вырӑсла {{lang-ru|Черкесск}} ятлӑ&lt;ref&gt;[http://www.eki.ee/knab/p_mm_en.htm Черкесск EKI датабазинче]&lt;/ref&gt;. Ытти пысӑк вырӑнти халӑхсен чӗлхисенче: Карачайла {{lang-krc|Черкесск}} е {{lang-krc|Черкесск шахар}} (Черкесск хули), Кабардинле {{lang-kbd|Шэрджэс къалэ}} е {{lang-kbd|Черкесск}}, Абазинле [[абазин чӗлхи|абаз.]] ''Черкес къала'' е [[абазин чӗлхи|абаз.]] ''Черкесск'', Нухайла [[нухай чӗлхи|нух.]] ''Шеркеш шахар'' тата Чеченле {{lang-ce|Черкесск}} ятлӑ.

Черкесск кунҫулӗн пуҫламашра вӑл &quot;станица&quot; пекех пулнӑ. [[Касаксем|Казак]] ҫаресен ялӗ пекех вӑл Баталпашинская станици ({{lang-ru|Баталпашинская станица}}) 1825 ҫултан 1931 ҫулччен ячӗпе пулнӑ. Татах та хулана '''Пашинка''' течӗҫ. [[1931]] ҫулта Баталпашинск ятне улӑштарнӑ&lt;ref &gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/city_of_russia/1196/Черкесск Города России: Черкесск. Энциклопедия] — М.: Большая Российская Энциклопедия. И. Кондратьева, 1994.&lt;/ref&gt;. [[1934]] ҫулта Даниил Сулимов ячӗллӗ, [[РСФСР]] халӑх коммисарӗсен пуҫлӑхӗ, унӑн ӗҫӗшӗн [[Пысӑк террор]] вӑхӑтӗнче, Сулимов ятне улӑштарнӑ. [[1937]] ҫулта,  Николай Ежов ячӗллӗ, Шалти ӗҫсен халӑх комиссариачӗн пуҫлӑхӗ, Ежово-Черкесск ятне улӑштарнӑ. Ежов аресчӗпе [[1939]] ҫулта хыҫҫӑн, &quot;Ежово-&quot; сӑмахӑн пайӗ кӑланӑ тата Черкесск унӑн хальхи ячӗне илнӗ.

==Кунҫул==

[[File:Важная выписка из постановления ВЦИК - panoramio.jpg|300px|Пӗтӗм Раҫҫей центр ӗҫ тӑвакан комитечӗн ҫырӑвӗ]]

Черкесск, [[Раççей империйĕ|Раҫҫей Империйӗ]] ҫар форчӗ пекех, [[Кубань (юханшыв)|Кубань]] юханшывӗнче, [[1804]] ҫулта никӗсленӗ. Вӑл никӗсленӗ ҫак вырӑнта, ӑҫта [[1790]] ҫулта, Раҫҫей ҫаресемпе Герман фон Ферсен И. И. генералӗ, Осман ([[турккăсем|турккӑ]]) Батал Пашана ҫарпуҫне, ҫӗнтернӗ. Батал Пашана ҫӗнтерни хыҫҫӑн, унӑн ячӗллӗ, фортне Баталпашинская ятне улӑштарнӑ. Ҫак вӑхӑтра пӗрремӗш пурӑнакансем ӑна &quot;Пашинка&quot; теҫҫӗ.

[[File:Памятник &quot;Дружба народов&quot; , Черкесск 02.jpg|300px|Халӑхсен туслӑхӗ палакӗ]]

Тӗрӗспе, Кубань [[Касаксем|казакӗсен]] Баталпашинская станици, Раҫҫей арми посчӗ патӗнче, никӗсленӗ. Официаллӑ йышӑннӑ никӗслени ҫулӗ ку [[1825]] ҫул. Анчах та, Казак пурӑнаканӗсем, Хопёр тата Кубань полкӗсенчен, ҫӗнӗ станицӑра [[1826]] ҫулхи ҫуркунне кӑна кайна&lt;ref&gt;В. А. Колесников. Былое Невинного Мыса. К 185-летию переселения Хопёрского казачьего полка на Кубань и основания станицы Невиномысской. Ставрополь. «ЮРКИТ» [[2011]].&lt;/ref&gt;. [[1860]] ҫултан Баталпашинск отделӗн административлӑ центр пек, [[Кубань облаҫӗ]]нче. [[Раштав, 30|Раштав 30-мӗшӗнче]] [[1869]] ҫултан,  [[Александр II]] указӗпе, Баталпашинская станцирен Баталпашинск хулине улӑштарнӑ, анчах ҫак указ нихӑҫан публикаци тунӑ&lt;ref&gt;Филиппов Е. В. Город Баталпашинск: проекты и реалии.&lt;/ref&gt;. Ҫавӑнпа та, вӑл Совет вӑхӑчӗччен &quot;станица&quot; пекех ятлӑ. [[1888]] ҫулта, станица Кубань облаҫӗн пӗр ҫичӗ отделӗсенчен тӗп хули пулнӑ.

[[File:Памятник советским воинам, погибшим в годы Великой Отечественной войны площадь Кирова,, Черкесск.jpg|300px|Черкесск Совет ҫарӗсен палакӗ]]

[[1922]] ҫулта, станица [[Карачай-Черкес Автономи облаҫӗ]]н ([[РСФСР]]) тата [[1926]] ҫулта [[Черкесск Наци тӑрӑхӗ]]н центрӗ тунӑ&lt;ref&gt;Филиппов Е. В. Город Баталпашинск: проекты и реалии.&lt;/ref&gt;. [[1931]] ҫулта, [[хула]] статусӗ илнӗ тата Баталпашинск ятне улӑштарнӑ. Хальхи &quot;Черкесск&quot; ятне [[1939]] ҫулта илнӗ. [[Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи|Тӗнчери Иккӗмӗш вӑрҫӑ]] вӑхӑтӗнче, [[Виççĕмĕш райх|Нацизмлӑ Германи]] оккупацинче [[Çурла, 11|11 Ҫурла]] [[1942]] ҫултан [[Кăрлач, 17|17 Кӑрлач]] [[1943]] ҫулччен пулнӑ (Блау планӗпе). [[1957]] ҫулта, тепӗх хут йышӑнӑ [[Карачай-Черкес Автономи облаҫӗ]]н тӗп хули пулнӑ. [[1991]] ҫулта, [[ССРП|Совет Пӗрлешӗвӗн]] арканса кайнипе, [[Карачай-Черкес Республики|Карачай-Черкесин]] [[тĕп хула|тӗп хули]] тӑна.

==Администрациллӗпе муниципаллӑ статус==
Черкесск ку [[Карачай-Черкес Республики|Карачай-Черкесин]] тӗп хули. Черкесс хула тӑрӑхӗ тунӑ&lt;ref&gt;Народное Собрание (Парламент) Карачаево-Черкесской Республики. Закон №41-РЗ от 7 декабря 2004 г. «Об установлении границ муниципального образования города Черкесска и наделении его статусом городского округа», в ред. Закона №35-РЗ от 23 июня 2014 г. «О внесении изменений в Закон Карачаево-Черкесской Республики &quot;Об установлении границ муниципального образования города Черкесска и наделении его статусом городского округа&quot;». Вступил в силу со дня официального опубликования. Опубликован: &quot;День Республики&quot;, №207–208 (16602), 14 декабря 2004 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Народное Собрание (Парламент) Карачаево-Черкесской Республики. Закон №84-РЗ от 24 февраля 2004 г. «Об административно-территориальном устройстве Карачаево-Черкесской Республики», в ред. Закона №34-РЗ от 5 июля 2011 г «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Карачаево-Черкесской Республики в связи с изменением наименования должности высшего должностного лица Карачаево-Черкесской Республики». Вступил в силу со дня официального опубликования. Опубликован: &quot;День Республики&quot;, №36-37 (16431), 28 февраля 2004 г.&lt;/ref&gt;.

* Черкесск [[мэр]]ӗ Баскаев Алексей Олегович&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/other/44377186-glavoy-cherkesska-izbran-byvshiy-zammera-goroda-aleksey-baskaev Главой Черкесска избран бывший заммэра города Алексей Баскаев]&lt;/ref&gt;

==Халӑх==

[[File:Мечеть в Черкесске.jpg|300px|Черкесск мечечӗ]]

[[File:Никольский собор, Черкесск, КЧР.jpg|300px|Никольск соборӗ, Черкесс]]

===Халӑхсем===
Хулара [[вырӑссем]], [[черкессем]], [[карачайсем]], [[абазинсем]], [[нухайсем]] тата кӑштах ыттисем&lt;ref&gt;[[грексем]], [[украинсем]], [[эрменсем]]&lt;/ref&gt; пурӑнаҫҫӗ.

====1926====
Пӗрремӗш Пӗтӗм Совет халӑх йышӗн ҫырӑвӗпе, [[1926]] ҫулта, Баталпашинскра (хальхи Черкесск) малалла халӑхсем пурӑнчӗҫ&lt;ref name=EK&gt;[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnkchr.html Этнокавказ. Национальный состав КЧР по переписям 1926—2002]&lt;/ref&gt;.
*[[Вырӑссем]] (82.7%)
*[[Украинсем]] (9.0%)
*[[Карачайсем]] (0.8%)
*[[Грексем]] (Понтлӑ грексем) (0.2%)

====1939====
Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, [[1939]] ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ&lt;ref name=EK/&gt;:
*Вырӑссем (87.6%)
*Украинсем (3.6%)
*[[Абазинсем]] (1.5%)
*[[Адыгсем]] ([[Черкессем]]) (1.4%)
*Карачайсем (0.8%)
*[[Осетинсем]] (0.5%)
*[[Нухайсем]] (0.5%)
*Грексем (0.5%)

====1959====
Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, [[1959]] ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:&lt;ref name=EK/&gt;
*Вырӑссем (87.7%)
*Украинсем (2.8%)
*[[Черкессем]] (2.1%)
*Абазинсем (1.8%)
*Карачайсем (1.6%)
*Нухайсем (0.4%)
*Грексем (0.4%)
*Осетинсем (0.4%)

====1970====
Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, [[1970]] ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:&lt;ref name=EK/&gt;
*Вырӑссем (74.5%)
*Черкессем (6.4%)
*Карачайсем (6.2%)
*Абазинсем (5.0%)
*Украинсем (2.1%)
*Нухайсем (1.0%)
*Грексем (0.5%)
*Осетинсем (0.5%)

====1989====
Юлашки Совет Пӗрлешӗвӗн ҫырӑвӗпе, [[1989]] ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:&lt;ref name=EK/&gt;
*Вырӑссем (67.8%)
*Черкессем (9.0%)
*Карачайсем (7.8%)
*Абазинсем (6.5%)
*Украинсем (2.2%)
*Нухайсем (1.2%)
*Осетинсем (0.5%)
*Грексем (0.5%)

====2002====
[[2002]] ҫулта, Пӗтӗм Раҫҫей халӑх йышӗ ҫырӑвӗпе, кунта пурӑнаҫҫӗ:&lt;ref name=&quot;narod1&quot;&gt;[https://26.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%203.%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD,%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D0%B5%D0%B3%D0%BE%20%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%20%D0%B8%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%20%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC%20%D0%9A%D0%A7%D0%A0.xlsx Население по национальной принадлежности, владению русским языком и его использованию по городским и муниципальным округам КЧР ]&lt;/ref&gt;
*[[Вырӑссем]] (55.5%)
*[[Карачайсем]] (13.8%)
*[[Черкессем]] (12.6%)
*[[Абазинсем]] (8.1%)
*[[Нухайсем]] (1.5%)
*[[Украинсем]]  (1.3%)
*[[Осетинсем]] (0.6%)
*[[Грексем]] (0.4%)
*Ыттисем (6.1%)

====2010====
[[2010]] ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:
*Вырӑссем (54.7%)
*Карачайсем (16.4%)
*Черкессем (13.2%)
*Абазинсем (8.2%)
*Нухайсем (1.5%)
*Ыттисем (6.0%)

====2021====
[[2021]] ҫулта, кунта пурӑнаҫҫӗ:&lt;ref name=&quot;narod1&quot; /&gt;
*Вырӑссем (45.5%)
*Карачайсем (23.8%)
*Черкессем (16%)
*Абазинсем (9.5%)
*Нухайсем (1.5%)
*Ыттисем (3.7%)

==Паллӑ ҫынсем==
* Давид Сафарян, [[Эрмени]] тӗнчери [[пауэрлифтинг]] чемпионӗ.

==Асӑрхавсем==
{{Асӑрхавсем}}

==Каҫӑсем==
*[https://web.archive.org/web/20231011013742/https://cherkessk09.ru/ Черкесск сайчӗ]
*[https://cherkessk.jsprav.ru/ Черкесск бизнессӗ]
{{Карачай-Черкеси}}
[[Категори:Карачай-Черкеси]]
[[Категори:Раççей хулисем]]</text>
      <sha1>49bo1soin1nkp3gsgjkq2oslklet44e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чернов Иван Ильич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103721</id>
    <revision>
      <id>879425</id>
      <parentid>875289</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="lm9nq9wjmbay4oxo4uei7bzcaa5lk9w" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Чернов}}
{{Ăсчах
|Ят                 = Чернов Иван Ильич
|Çуралнă чухнехи ят = Чернов Иван Ильич
|Ӳкерчĕк            = 
|Анлăшĕ             = 200px
|Алпусни            = 
|Çуралнă вăхăт      = [[1954]] çул, [[çу, 14]]
|Çуралнă вырăн      = [[Рункă]] ялĕ, [[Вăрнар районĕ]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[ССРП]]
|Вилнĕ вăхăт        = 
|Вилнĕ вырăн        = 
|Гражданлăх         = {{USSR}} {{RUS}}
|Ăслăх сфери        = [[физика]], материалсен пĕлĕвĕ
|Ĕç вырăнĕ          = МИФИ 
|Альма-матер        = МИФИ
|Ăсчах степенĕ      = физика-математика ăслăхĕсен докторĕ
|Паллă вĕренекенсем =
|Паллă              = 
|Чыславсемпе парнесем= Раççей Тÿре-Шарин ăслав тата техника тĕлĕшĕнчи премийĕн лауреачĕ ([[2000]])
}}
'''Чернов Иван Ильич''' (14.5.[[1954]] çур.,  [[Рункă]], Чăваш Енти Вăрнар районĕ) – физик, физика-математика ăслăхĕсен докторĕ ([[2003]]), профессор. 200 ытла ăслав  ĕçĕсен( авторĕ. Пилĕк ăслай тĕлĕшпе автор кÿнтеленĕшĕ пур. Кондесациленĕ тăрăмсен физики тата материал пĕлĕвĕ енĕпе специалист, ĕçлевçĕ. 

Раççей Тÿре-Шарин ăслав тата техника тĕлĕшĕнчи премийĕн лауреачĕ ([[2000]]). 
== Биографи ==
[[1954]] çулхи [[çу, 14|çăвăн 14-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ри [[Вăрнар районĕ]]нчи [[Рункă]] ялĕнче çуралса ÿснĕ. 

Халĕ хăй вĕренсе тухнă МИФИрех ĕçлет. 
== Ĕçсем ==
=== Диссертацисем ===
* Кандидат диссертацийĕ — ку тĕлĕшпе халлĕхе ним те паллă мар
* Доктор диссертацийĕ: «Влияние легирования на поведение гелия и развитие газовой пористости в ОЦК и ГЦК материалах»
=== Паллăрах публикацисем ===
== Вуламалли == 
* Головина Н. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=5984 Чернов Иван Ильич] — электронлă чăваш энциклопедийĕ
* Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. Чебоксары: Чувашское кн. изд-во, 2006. – Т.1: А – Е, с. 335.; (Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. – Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2011. – Т.1.).
* Возяков Владимир Иванович // Ученые Чебоксарского кооперативного института Российского университета кооперации. - Чебоксары, 2012;
* Харитонова В. Г. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1176 ВОЗЯКОВ Владимир Иванович]
* [https://web.archive.org/web/20250124222225/https://cheb.ruc.su/faculties_and_departments/uchetno-finansovyy-fakultet/kafedra-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/prepodavaetli-kafedry-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/vozyakov-v-i.php Возяков Владимир Иванович] — Шупашкарти коопераци институчĕн сайчĕ.
* Сергеев Т. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4272 Телегин Геннадий Гаврилович] — электронлă чăваш энциклопедийĕ
* [https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 Светлой памяти ТЕЛЕГИНА Геннадия Гавриловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127210550/https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 |date=2022-11-27 }}. Некролог. 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.stihi.ru/2013/07/26/5285 В горниле века сăвă, Лев Коробов]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 М-во культуры СССР. Казан. гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Кафедра молекулярных и тепловых явлений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728111146/https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 |date=2021-07-28 }}

[[Категори:Физиксем, алфавитпа]]
[[Категори:XX ĕмĕрти физиксем]]
[[Категори:XXI ĕмĕрти физиксем]]
[[Категори:ССРП физикĕсем]]
[[Категори:Раççей физикĕсем]]
[[Категори:1954 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Çăвăн 14-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă физиксем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă математиксем]]</text>
      <sha1>lm9nq9wjmbay4oxo4uei7bzcaa5lk9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппов Анатолий Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103733</id>
    <revision>
      <id>879350</id>
      <parentid>875282</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5811" sha1="js8ke7d5laseb4tyeeyt4t0u4q2ayyd" xml:space="preserve">{{Пĕр хушаматлисем|Филиппов}}
{{Ăсчах
|Ят                 = Филиппов Анатолий Васильевич
|Çуралнă чухнехи ят = Филиппов Анатолий Васильевич
|Ӳкерчĕк            = 
|Анлăшĕ             = 200px
|Алпусни            = 
|Çуралнă вăхăт      = [[1960]] çул, [[утă, 4]]
|Çуралнă вырăн      = [[Çĕрпӳел]] ялĕ, [[Вăрнар районĕ]], [[Чăваш АССР]], [[РСФСР]], [[ССРП]]
|Вилнĕ вăхăт        = 
|Вилнĕ вырăн        = 
|Гражданлăх         = {{USSR}} {{RUS}}
|Ăслăх сфери        = [[физика]], хими, килтерĕш математика
|Ĕç вырăнĕ          = Троицкри (Çĕнĕ Мускав) инноваци тата термонуклонсар тĕпчевĕсен институчĕ 
|Альма-матер        = Мускав патшалăх университечĕ
|Ăсчах степенĕ      = физика-математика ăслăхĕсен докторĕ
|Паллă вĕренекенсем =
|Паллă              = 
|Чыславсемпе парнесем= 
}}
'''Филиппов Анатолий Васильевич''' (4.6.[[1960]] çур.,  [[Çĕрпӳел]], Чăваш Енти Вăрнар районĕ) – физик, физика-математика ăслăхĕсен докторĕ ([[2008]]), профессор. 200 ытла ăслав  ĕçĕсен авторĕ.  
 
== Биографи ==
[[1960]] çулхи [[утă, 14|утăн 14-мĕшĕнче]] [[Чăваш Ен]]ри [[Вăрнар районĕ]]нчи [[Çĕрпӳел]] ялĕнче çуралса ÿснĕ. 

М. Ломоносов ячĕллĕ Мускав патшалăх университетне пĕтернĕ ([[1983]]), Совет çарĕнче хĕсметре тăнă (1983-[[1985]]). 
== Ĕçсем ==
* А. В. Филиппов, “Взаимодействие двух заряженных диэлектрических шаров с сильно отличающимися радиусами”, Письма в ЖЭТФ, 115:3 (2022),  197–204  mathnet
=== Диссертацисем ===
* Кандидат диссертацийĕ — ку тĕлĕшпе халлĕхе ним те паллă мар
* Доктор диссертацийĕ: «Пылевая плазма с внешним источником ионизации газа при повышенных давлениях»
=== Паллăрах публикацисем ===
== Вуламалли == 
* Головина Н. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=5983 ФИЛИППОВ Анатолий Васильевич] — электронлă чăваш энциклопедийĕ
* Головина Н. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=5984 Чернов Иван Ильич] — электронлă чăваш энциклопедийĕ
* Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. Чебоксары: Чувашское кн. изд-во, 2006. – Т.1: А – Е, с. 335.; (Возяков Владимир Иванович // Чувашская энциклопедия: В 4 т. – Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2011. – Т.1.).
* Возяков Владимир Иванович // Ученые Чебоксарского кооперативного института Российского университета кооперации. - Чебоксары, 2012;
* Харитонова В. Г. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=1176 ВОЗЯКОВ Владимир Иванович]
* [https://web.archive.org/web/20250124222225/https://cheb.ruc.su/faculties_and_departments/uchetno-finansovyy-fakultet/kafedra-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/prepodavaetli-kafedry-matematicheskikh-i-instrumentalnykh-metodov-ekonomiki/vozyakov-v-i.php Возяков Владимир Иванович] — Шупашкарти коопераци институчĕн сайчĕ.
* Сергеев Т. С. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&amp;lnk=4272 Телегин Геннадий Гаврилович] — электронлă чăваш энциклопедийĕ
* [https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 Светлой памяти ТЕЛЕГИНА Геннадия Гавриловича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127210550/https://old.chuvsu.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6553:2012-09-26-08-24-45&amp;catid=190:2010-08-02-23-34-43&amp;Itemid=537 |date=2022-11-27 }}. Некролог. 

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.stihi.ru/2013/07/26/5285 В горниле века сăвă, Лев Коробов]
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 М-во культуры СССР. Казан. гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Кафедра молекулярных и тепловых явлений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728111146/https://search.rsl.ru/ru/record/01005746243 |date=2021-07-28 }}

[[Категори:Физиксем, алфавитпа]]
[[Категори:XX ĕмĕрти физиксем]]
[[Категори:XXI ĕмĕрти физиксем]]
[[Категори:ССРП физикĕсем]]
[[Категори:Раççей физикĕсем]]
[[Категори:1960 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Утăн 14-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă физиксем]]
[[Категори:Чăвашран тухнă математиксем]]</text>
      <sha1>js8ke7d5laseb4tyeeyt4t0u4q2ayyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узбекфильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104264</id>
    <revision>
      <id>879333</id>
      <parentid>841291</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T14:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4436" sha1="17q1h5u6nkq85ftvgxh2miju5n6j3b1" xml:space="preserve">{{Компани карточки 
| ячĕ                  = Узбекфильм
| логотип              = 
| тип                  =  
| йыхрав               = 
| никĕсленĕ            = [[1925]]
| вырнаçнă             = {{Ялавлани|Узбекистан}}: [[Ташкент]]
| паллă çынсем         = 
| отраçлĕ              = [[кинематограф]]
| продукци             = ӳнер тата документалистика фильмĕсем
| çаврăнăш             =
| операци тупăшĕ       =
| таса тупăш           =
| ĕçтеш йышĕ           =
| сайт =http://www.uzbekfilm.uz/
}}
'''«Узбекфильм»''' ({{lang-uz|Oʻzbekfilm}}) — [[СССР|совет]] патшалăх, малашне ([[1991]] çултанпа) [[Узбекистан|узбек]] [[киностуди]]йĕ, [[Ташкент]] хулинче.

== Кун-çулĕ ==
{{Çырмалла}}
== Мультфильмсем ==
* (1972) [[А кто волшебник?]]
* (1973) [[Как братья-пальцы поссорились]]
* (1974) [[Песня волшебного камня]]
* (1974) [[Белый верблюжонок]]
* (1976) [[Отважные джигиты]]
* (1976) [[Голубой слонёнок]]
* (1977) [[Чудесный ковёр]]
* (1977) [[Квартет «Ква-Ква»]]
* (1978) [[Алим и его ослик]]
* (1978) [[Баллада о соколе и звезде]]
* (1979) [[Почти невыдуманная история]]
* (1979) [[Удивительный манеж]]
* (1979) [[Давай дружить]]
* (1980) [[Волшебная серна]]
* (1980) [[Кураш (мультфильм)|Кураш]]
* (1980) [[Сказка про аиста]]
* (1981) [[Воробьишка-хвастунишка]]
* (1981) [[Большой и маленький]]
* (1981) [[Козёл в огороде]]
* (1981) [[Легенда о старой арбе]]
* (1982) [[Живая глина]]
* (1982) [[Сказка о волшебном гранате]]
* (1982) [[Ходжа Насреддин (фильм 1)]]
* (1983) [[Ходжа Насреддин (фильм 2)]]
* (1983) [[Летающий суслик]]
* (1983) [[Щенок и семеро гусят]]
* (1984) [[Капля (мультфильм, Узбекфильм, 1984)|Капля]] (только снят на т/о «Экран»)
* (1984) [[Будет ласковый дождь (мультфильм)|Будет ласковый дождь]]
* (1984) [[Фарух и Зумрад]]
* (1984) [[Давай меняться]]
* (1985) [[Цветочная песенка]]
* (1985) [[Снежные мастера]]
* (1985) [[Дадабай и будильник]]
* (1986) [[Мамины загадки]]
* (1986) [[Однажды в пустыне]]
* (1986) [[Сказки старого Усто]]
* (1987) Чужак
* (1987) [[День загадок]]
* (1987) [[Клад на пустыре]]
* (1987) [[Судья и странник]]
* (1989) [[Нить (мультфильм)|Нить]]
* (1990) [[У лужи]]
* (1990) [[Концерт (мультфильм, 1990)|Концерт]]
* (1990) [[Убийца поневоле (фильм)|Убийца поневоле]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20120119074449/http://uzbekkino.uz/studios/1 История киностудии «Узбекфильм».]
* [https://web.archive.org/web/20220121113235/https://uzbeklar.net/movies/ Каталог фильмов на Узбекском языке, студии «Узбекфильм».]
* [http://istoriya-kino.ru/kinematograf/item/f00/s03/e0003011/index.shtml Кинематография Узбекской ССР] — Кино: Энциклопедический словарь/Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др.- М.: Сов. энциклопедия, 1987.- 640 с., 96 л. ил.

{{Раççей тата совет кинокомпанисем}}

[[Категори:Кинокомпанисем, алфавитпа]]
[[Категори:Узбекфильм|*]]
[[Категори:Узбекистан кинематографĕ]]
[[Категори:Мультипликаци студисем]]</text>
      <sha1>17q1h5u6nkq85ftvgxh2miju5n6j3b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусанти ветеринари медицинин патшалăх академийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106129</id>
    <revision>
      <id>879388</id>
      <parentid>877405</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1371" sha1="j2528jrro0awx9a8wvvis6cl6lb6erv" xml:space="preserve">'''Хусанти ветеринари медицинин Н. Э. Бауман ячĕллĕ патшалăх академийĕ''' — [[Хусан]]та (Тутарстан) вырнаçнă, Раççейри ветеринари профилĕнчи чи ватă вĕренӳ аслă шкулĕсенчен (ваш) пĕри.

== Пĕрлехи хыпарсем ==
Академие [[1873]] çулта [[Хусанти ветеринари институчĕ]] ятпа уçнă.

Академи структурине 3 факультет, 26 кафедра, çаплах сиплев-консультаци центрĕ, кĕрет.

== Истори ==


== Çав. пекех ==
* {{addoncat|Хусанти ветеринари медицинин академинче вĕренсе тухнисем}}
* {{addoncat|Хусанти ветеринари академинчи вĕрентӳçисем}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20221206095609/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/ Официаллă сайт]

[[Категори:Хусанти вĕренӳ аслă шкулĕсем, алфавитпа]]
[[Категори:1873 çулта никĕсленĕ вĕренӳ шкулĕсем]]
[[Категори:Раççей медицинин вĕренӳ аслă шкулĕсем]]</text>
      <sha1>j2528jrro0awx9a8wvvis6cl6lb6erv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш тĕрри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108280</id>
    <revision>
      <id>879412</id>
      <parentid>871417</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16185" sha1="okn9cuuonhu60gnz1uq2zuoh9ve3g3j" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Чăваш тĕрри (пĕлтерĕшсем)}}
'''Чăваш тĕрри''' ({{lang-cv|чăваш тĕрри}}) — [[пир]] е урăх тĕрлĕ пир-авăр çинче йĕппе тата тĕрлĕ тĕслĕ çипсемпе эрешсем туни — чăваш халăхĕн йăлана кĕнĕ декоративлă-килтерĕшле ÿнерĕн пĕр тĕсĕ&lt;ref name=&quot;nasledie&quot;&gt;[http://nasledie.nbchr.ru/culture/hozyaistvo/vyshivka/ Традиционный быт чувашей -&gt; Вышивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913210905/http://www.nasledie.nbchr.ru/culture/hozyaistvo/vyshivka/ |date=2013-09-13 }}. Национальная библиотека Чувашской Республики.&lt;/ref&gt;. 
== ЧНК культура комитечӗн ертӳҫи Вера АРХИПОВА калани&lt;ref&gt;[http://www.chgign.ru/a/news/4361.html Чăваш тĕрри - халăхăн иксĕлми пуянлăхĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322174349/http://www.chgign.ru/a/news/4361.html |date=2025-03-22 }}&lt;/ref&gt; ==
Кирек епле халăхăн та хăйне этнос пек сыхласа хăварасси чăн малтан унăн истори астăвăмĕнчен килет. Чăваш халăхĕн ламран-лама пыракан чыслă аваллăхĕ мухтава тивĕçлĕ. Мĕнрен килнĕ-ха сĕм аваллăхран пыракан пархатарĕ? Паллах, ăруран ăрăва куçса пыракан йăла-йĕркесенчен. Кунта халăх сăмахлăхĕ те, ал ĕç пултарулăхĕ те, халăх юрри-ташши те.

Чăваш тĕрри - авалтан упранса ҫирӗпленнӗ ал-ӗҫ йӑли, нацин иксĕлми пуянлăхĕ, унăн ĕмĕрлехсене çыхăнтаракан еткĕрĕ. Пиншер ĕмĕр витĕр шăранса тухса, мӑн асаттесемпе асаннесен сăмахĕ тĕрленсе упранса пынă. Унра халăхăмăрăн кун-çулĕ, ăс-тăнĕ, мухтавĕ, шухăшлавĕ, илемлĕхе туйма пĕлни упранать. Пиншер ĕмĕр витĕр шăранса тухса, мӑн асаттесемпе асаннесен сăмахĕ тĕрленсе упранса пынă. Авалхи несӗлсем хӑйсен шухӑшлавне мӗнле майпа палӑртнине тата вӗсен мӗнле ҫыру пулнине тӗрӗ-эреш искусстчвинче сӑнама пулать. Анчах пирĕн авалхи кĕнекене «хĕрлĕ ĕне» (вăрçă-харçă пушарĕ) çисе янă. Халăхăмăрăн пурнăçпа вилĕм хушшинчи вутлă-тăвăллă çулсем çинче авалхи чылай ӑс-хакӑл, ал-ӗҫ пуянлăхне çухатса хăварма тивнĕ. Çавăнпа аваллăхăн упранса юлнă кашни тĕпренчĕкĕ пирĕншĕн ылтăнран та хаклăрах.
[[File:Симакова М.В. Род. 1934. Узор праздничной скатерти (фрагмент). 2010 г. Редина льняная, вышивка счетная, ленты, тесьма.jpg|thumb|left|Симакова М.В.  1934 çур. Уяв сĕтел çитти (фрагмент). 2010 ç. Йĕтĕн, шутлавлă тĕрĕ, хăюсем, шараç]]
[[File:Петрова, Татьяна Ивановна. Род. 1952. Полотенце декоративное. Фрагмент. 1982. Редина белая и красная, вышивка ручная счетная, ленты.. 02.jpg|thumb|left|Петрова, Татьяна Ивановна.  1952 çур. Декоративлă алшăлли. Фрагмент. 1982. Йĕтĕн, алăпа шутлавла тĕрлени, хăюсем&lt;br/&gt;Туратсемлĕ тата стилизациленĕ Пурнăç Йывăçине тата Хĕвеле ÿкернĕ]]
«Аваллăхсăр малашлăх çук», - теççĕ халăхра. Ĕмĕрсен тăршшĕнче тытса пынă ырă йăла-йĕрке аваллăхра кăна ан юлтăр тесе Чăваш енре тĕрлĕ ĕç-пуç туса иртереççĕ. Аса илер-ха, Шупашкарта 2015 çулта Чăваш тĕррин музейĕ уçăлчĕ. Музейра XIX ĕмĕрчченхи авалхи чăваш шупăрне те, хĕр пĕркенчĕкĕсемпе тĕрĕллĕ шурă кĕпесене те, яркăчне те, сурпанне те, масмакне те, Алькешри «Паха тĕрĕ» тĕрлĕ çулсенче кăларнă тум-юма курма пулать. Ку çеç те мар - пăлхар тата савир йăхĕсем VI-VIII ĕмĕрсенче пурăннă вырăнсен карттине йĕрлеме те, пăлхар-чăваш çыхăнăвĕсене тĕпченĕ Петр Денисов профессор ĕçĕсемпе паллашма та, тата ыттипе те... Ахальтен мар ӳнер пӗлӗвӗн докторӗ Алексей Трофимов музей уçăлни чăвашсен профессиллĕ искусствине аталантарас ĕçри аслă кун (великий день) тесе палăртнă.

2020-мĕш çултанпа Чăваш патшалăх культурăпа ÿнер институчĕн Халăх пултарулăх кафедринче тĕрĕ вăрттăнлăхĕсене студентсем çирĕп алла илччĕр тесе вĕрентÿ планне ятарлă «Чăваш тĕрри» ятлă предмет кĕртрĕç. Чăваш тĕрри-çĕввине тĕпчесе халăхра сарассишĕн Чӑваш наци конгресӗн культура комитечӗн пайташӗсем, Халăх пултарулăх кафедрин пуҫлӑхӗ Раиса Васильева тата Зинаида Воронова тăрăшса ĕçлеççĕ. Паллах, ку ĕç патне пурте ăнтăлмаççĕ, çавах та ÿсекен ăрăвăн пĕр пайĕ çак ăсталăха алла илме тăрăшни савăнтарать. Вĕсем чăваш тĕррине пысăка хурса хаклаççĕ. Çамрăксем ку енĕпе диплом ĕçĕ хатĕрлени чăваш тĕррине хисепленине кăтартать.

Республикăмăр пурнăç йĕркине тепĕр илемлĕ те черчен уяв – Чăваш тĕррин  кунĕ кĕчĕ. Ӑна чÿк уйăхĕн 26-мĕшĕнче уявлаççĕ. Çак кун 1914 çулта халӑх ӳнерне пысӑк тӳпе хывнӑ тӗрӗ художникӗ Екатерина Ефремова ҫуралнӑ.  «Е.И. Ефремова пурри чӑвашсемшӗн пысӑк телей» – ку сӑмаха республика ертӳҫи пулнӑ С.М. Ислюков каланӑ. Чӑваш халӑх поэчӗ Петӗр Хусанкай Екатерина Иосифовнӑна ҫакӑн пек чысланӑ:

:Салам та мухтав сана,
:Илемлӗ чунлӑ Кӗтерин!
:Тӗррӳ юлать, чунун тӗрри,
:Ытти тусан кӑна.

Кунтан тивӗҫлӗрех хаклав тупайрас та ҫук. Екатерина Иосифовна ячӗ пирӗн культура историйӗнче Николай Ашмаринпа Николай Никольский, Константин Ивановпа Петӗр Хусанкай, Федор Павловпа Иоаким МаксимовКошкинский, Моисей Спиридоновпа Анатолий Миттов пек ҫуталса тӑрать.

Чăваш тĕррин  кунĕ тӑван культура аталанăвĕшĕн пысăк пĕлтерĕшлĕ пулӑм. Пӗлтӗр Чӑваш тӗррин кунне халалланӑ тӗрӗ ӑстисем пӗрлехи вӑйпа сурпан хатӗрлерĕç. Анлӑ иртнӗ «Сурпан пӗрле» акци евӗр кӑҫал кашни районтах ӑстасем тӑван тавралӑх карттине тӗрлеҫҫӗ. Чӑваш тӗррин кунӗ тӗлне вӗсен ӗҫӗсене пӗрлештерсе республикӑн эрешлӗ карттине пухса хатӗрĕрлемелле. Çак карта Чăваш тĕррин кунĕнче наци музейĕнче хăйĕн хисеплĕ вырăнне йышăнĕ.

Юлашки вӑхӑтра чӑваш тӗррипе кӑсӑкланакансен шучӗ ӳсни палӑрать. Кăçал Республика Пуçлăхĕ О.А. Николаев хушӑвӗпе Чăваш тĕрри шкулĕ уçăлчĕ. Тӗрӗ музейӗн ӑслӑлӑх ӗҫченӗсем анлӑ вӗренӳ программи хатӗрленӗ. Пĕрремĕш урока Чăваш тĕрри музейĕнче халăх ăстисем, Чăваш наци конгресĕн культура комитечĕн пайташĕсем Наталия Кульева, Любовь Вазюкова, Раиса Васильевна ирттерчĕç. Виҫӗ уйӑхлӑх курса ҫӳрекенсем чӑваш халӑх ӳнерӗн историне тишкерӗҫ, ҫӗвӗсемпе эреш паллисене вулама хӑнӑхӗҫ, тӗрлес ӗҫӗн вӑрттӑнлӑхӗсене алла илӗҫ.

Ҫакна та палӑртса хӑвармалла, тахçанах манăçа тухнă йăла-йĕркесене çĕнĕрен чĕртсе ярас тесе культура комитечӗ «Чăваш наци конгресĕн УÇĂ ВУЛАВĔСЕМ «Аваллăха упраса, малашлăха ĕненсе» проекта (авторĕ Вера Архипова) тĕпе хурса ĕçлет. Ăсталăх урокĕсене тата тĕрлĕ мероприятисене онлайн (е офлайн) йĕркипе вырăнти чăвашсемпе тата регионсенчи чăваш автономийĕсемпе иртересси культура комтечĕ тахçанах йăлана кĕртнĕ. Комитет пайташӗсем проектпа килӗшӳллӗн çамрăк тата аслă ăрăва чăваш тĕррин ăсталăхне те алла илме пулăшаҫҫӗ. Хутшӑнакансемшӗн ку тĕлĕнмелле кăсăклă пулӑм, вӗсем кунта чылай кирлĕ япалана вĕренеҫҫӗ, чӑваш тӗррин вӑрттӑнлӑхне уçаççĕ.

Чӑваш тӗрри - пирӗн халӑхӑн иксӗлми пуянлӑхӗ. Вӑл мӑн асатесемпе асаннесен пехилепӗпе пин-пин çул витӗр тухса çак таранччен упранса юлнӑ. Çав иксӗлми пуянлӑха çухатас марччӗ пирӗн, манас марччӗ.
Эпир те пархатарлӑ ӗçе кӳлӗнсе чӑваш тӗррин вӑрттӑнлӑхне вӑй çитнӗ таран алла илме тӑрӑшӑпӑр, ӑна халӑхра сарма анлӑ çул уçca парӑпӑр.
== Сăвă ==
[[File:Chuvash costume (2022-10-04) 05.jpg|thumb|Chuvash costume (2022-10-04) 05]]
[[File:Chuvash costume (2022-10-04) 06.jpg|thumb|Chuvash costume (2022-10-04) 06]]
:::::ПЕТĔР ХУСАНКАЙ

:::::&lt;big&gt;Чăваш тĕрри&lt;/big&gt;

::::::&lt;small&gt;Н. Шупуççыннине халаллатăп&lt;/small&gt;

::::Пĕр саншăн çеç тăван ăсталăх,
::::Пĕр саншăн, шурă катанпир,
::::Çак сăввăма çырса хывмалăх
::::Вăя пиллетĕп паян ир.

::::Епле тÿсес-ха ман чĕнмесĕр,
::::Епле  тÿсес поэт чĕри?
::::Пĕлетĕр-и пăртакçă эсĕр:
::::Мĕскер вăл тĕп чăваш тĕрри?

::::Кĕпе эп куртăм, ах, тăванăм,
::::Шупашкарти мăн лавккарах,
::::Мĕнле пике тĕрлесе панă? —
::::Пăхсассăн куç каять шарах.

::::Йăрăм-йăрăм укаллă пурçăн,
::::Пĕрчĕн-пĕрчĕн суйланă вĕт.
::::Куран та, шухăшлатăн: пур çав.
::::Чăвашăн та илем — ĕмĕт.

::::Пĕр курăс хупĕ çеç-им эпĕр
::::Паллатпăр çакă тĕнчере?
::::Пурне те астивме пĕлетпĕр,
::::Илемшĕн те çунать чĕре...

::::Пĕр саншăн çеç тăван ăсталăх,
::::Пĕр саншăн, шурă катанпир,
::::Çакна эп çыртăм асăнмалăх
::::Чĕрем çĕкленнĕ янкăс ир.

:::::: &lt;small&gt;03.06.1926, ирхине&lt;/small&gt;
== Çавăн пекех ==
* [[Чăваш тумĕ]]
== Литература ==
{{Викисловарь|тĕрĕ}}
* 
* Николаев, В. В., Иванов-Орков Г. Н., Иванов В. П. Чăваш тумĕ аваллăхран паянлăха = Чувашский костюм от древности до современности = The Chuvash costume from ancient to modern times / В. В. Николаев, Г. Н. Иванов-Орков, В. П. Иванов ; Историпе культурологи тĕпчевĕсен К. В. Иванов ячĕллĕ фончĕ. — Мускав ; Шупашкар ; Аремпур, 2002. — 400 с.: цв. ил. — Библиография : с. 395. Парал. текст рус., чув., англ.
* Соколова, С. Г. Технология чувашской вышивки : учеб.-метод. пособие / С. Г. Соколова ; Чуваш. гос. пед. ун-т им. И. Я. Яковлева. — Чебоксары : ЧГПУ, 2004. — 49 с. : ил., схем. — Библиогр. : с. 49 (13 назв.).
* 
* Трофимов, А. А. Орнамент чувашской народной вышивки : вопросы теории и истории / А. А. Трофимов; НИИ яз., лит., истории и экономики при Совете Министров Чуваш. АССР. — Чебоксары : Чуваш. кн. изд-во, 1977. — 108, [3] с.: цв. ил. — Библиогр. в подстроч. примеч.
* Хусанкай, П. Чувашская вышивка. // Хусанкай П. Здравствуй, солнце. — М., 1976. — 27-28 с.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.canash.ru/vishivka.htm Чувашская национальная вышивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315211207/http://www.canash.ru/vishivka.htm |date=2023-03-15 }}
* [http://nasledie.nbchr.ru/culture/hozyaistvo/vyshivka/ Традиционный быт чувашей -&gt; Вышивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130913210905/http://www.nasledie.nbchr.ru/culture/hozyaistvo/vyshivka/ |date=2013-09-13 }}. Национальная библиотека Чувашской Республики.
* [http://nasledie.nbchr.ru/culture/hozyaistvo/vyshivka/shvy/ Швы чувашской вышивки]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Национальная библиотека Чувашской Республики.

{{Тĕрлени}}
{{Чăвашсем}}

[[Категори:Шутлă тĕрĕ]]
[[Категори:Халăх ал ăсталăхĕсем, Раççей регионĕсемпе]]
[[Категори:Чăваш Енĕн культури]]
[[Категори:Чăваш тĕрри]]
[[Категори:Чăваш культури]]</text>
      <sha1>okn9cuuonhu60gnz1uq2zuoh9ve3g3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шултра кулă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110103</id>
    <revision>
      <id>879460</id>
      <parentid>873670</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10995" sha1="nj7lrayzvzuqu5ra62i9xsd60rjejgg" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Кулă (пĕлтерĕшсем)}}
[[File:Bundesarchiv Bild 183-T0425-0005, Grevesmühlen, Bekleidungswerk, Wettbewerb.jpg|thumb|]]
'''Шултра кулă''' (çавăн пекех '''Ахăлтату''', '''Ахăл-ахăл кулă''') — тĕпрен илсен, сасăпа кулнине пĕлтерет.


== Тĕпчев историйĕ ==

== Литература ==
{{refbegin|2}}
* ''[[Аверинцев Сергей Сергеевич|Аверинцев С. С.]]'' [http://www.philology.ru/literature1/averintsev-93.htm Бахтин и русское отношение к смеху] // От мифа к литературе: Сборник в честь 75-летия Е. М. Мелетинского. — М., 1993. — С. 341-345.
* ''[[Агранович Софья Залмановна|Агранович С.З.]], Березин С. В.'' Homo amphibolos: археология сознания. — Самара: Бахрах-М, 2005. — {{nobr|344 с.}}
* ''[[Бергсон Анри|Бергсон А.]]'' Смех. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1992. — {{nobr|127 с.}}
* ''[[Бахтин Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] ''Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса (1965, 1990).
* ''Головко Т. И.'' К проблеме смеха в народной художественной культуре // Мир науки, культуры, образования. — 2009. — № 1. {{nobr|С. 106—109.}}
* ''[[Дмитриев, Анатолий Васильевич|Дмитриев А. В.]], [[Сычёв, Андрей Анатольевич|Сычёв А. А.]] ''Смех: социофилософский анализ. — М.: Альфа-М, 2005.
* ''[[Лихачёв Дмитрий Сергеевич|Лихачёв Д. С.]]'' «Смеховой мир» древней Руси
* ''[[Лихачёв Дмитрий Сергеевич|Лихачёв Д. С.]], [[Панченко, Александр Михайлович|Панченко А. М.]], [[Понырко, Наталья Владимировна|Понырко Н. В.]]'' [http://philologos.narod.ru/smeh/smeh_main.htm Смех в Древней Руси]. — Л: [[Наука (издательство)|Наука]], 1984. — {{nobr|295 с.}}
* ''[[Карасёв Леонид Владимирович|Карасёв Л. В.]]'' [http://marsexxx.com/lit/kvintessencia.htm#724 Парадокс о смехе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801215624/http://marsexxx.com/lit/kvintessencia.htm#724 |date=2013-08-01 }} // Квинтэссенция: философский альманах. — М.: [[Политиздат]], 1990.
* ''[[Карасёв, Леонид Владимирович|Карасёв Л. В.]]'' [http://ec-dejavu.ru/l/Laughter_myth.html Мифология смеха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140721063708/http://ec-dejavu.ru/l/Laughter_myth.html |date=2014-07-21 }} // [[Вопросы философии]]. — 1991. — № 7. - С. 68—86.
* ''[[Козинцев Александр Григорьевич|Козинцев А. Г.]]'' [http://ec-dejavu.ru/t/Tickling.html Об истоках антиповедения, смеха и юмора (этюд о щекотке)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210505090207/http://ec-dejavu.ru/t/Tickling.html |date=2021-05-05 }} // Смех: истоки и функции / Под ред. А. Г. Козинцева. — СПб.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2002. {{nobr|С. 5—43}}
* ''Куприянов В. А.'' Место смеха в системе Гегеля и его отношение к идеалу в контексте искусства. // Vita Cogitans: Альманах молодых философов, 2013. — № 8. — С. 8-14.
* ''[[Мечковская Нина Борисовна|Мечковская Н. Б.]]'' [http://www.listos.biz/филология/проблемы-онтолингвистики-2016/мечковская-н-б-засмеяться-и-рассмешить-относительная-хронология-детских-шагов-к-вербальному-смеху/ «Засмеяться» и «рассмешить»: относительная хронология детских шагов  к вербальному смеху] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123151833/https://www.listos.biz/%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8-2016/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BD-%D0%B1-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%8F%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%88%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B2-%D0%BA-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%85%D1%83/ |date=2021-01-23 }} // Проблемы онтолингвистики — 2016: Материалы ежегодной международной научной конференции. 23–26 марта 2016, Санкт-Петербург / РГПУ им. А. И. Герцена, Кафедра языкового и литературного образования ребёнка, Лаборатория детской речи; редкол.: Т. А. Круглякова, М. А. Еливанова. — Иваново: ЛИСТОС, 2016. — С. 282-289.
* ''[[Пропп Владимир Яковлевич|Пропп В. Я.]]'' Проблемы комизма и смеха. — М.: Лабиринт, 1999. — {{nobr|288 с.}}
* ''[[Пропп Владимир Яковлевич|Пропп В. Я.]]'' [http://krotov.info/lib_sec/16_p/pro/pp_03.htm Ритуальный смех в фольклоре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618081123/http://krotov.info/lib_sec/16_p/pro/pp_03.htm |date=2009-06-18 }} // Фольклор и действительность. — М., 1976.
* [[Разуваев Владимир Витальевич|''Разуваев В. В.'']] Политический смех в современной России. М.: Высшая школа экономики, 2002.
* ''[[Сафронова Екатерина Сергеевна|Сафронова Е. С.]]'' Дзэнский смех как отражение архаического земледельческого праздника // Символика культов и ритуалов народов зарубежной Азии. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1980. — {{nobr|С. 68—78.}}
* ''Селли Дж.'' Смех его физиология и психология. — СПб. Изд. В. И. Губинского, 1905. — 96 с.
* ''[[Столович Леонид Наумович|Столович Л. Н.]] ''Философия. Эстетика. Смех. — СПб.; Тарту: 1999. —  {{nobr|384 с.}}
* ''Соколов Б. М. ''Русская смеховая культура в отражениях народного лубка // Традиционные формы досуга: История и современность. Вып. 7. — М., 1996. — {{nobr|С. 159—167}}
* ''Сяо Цзинъюй'' (КНР) Эстетика смеха М. М. Бахтина и китайская народная смеховая культура // [[Вестник Московского университета]]. Серия 7. Философия. № 1. 2006. {{nobr|С. 73—82.}}
* ''[[Сычёв Андрей Анатольевич|Сычёв А. А.]]'' [http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/ehstetika/sychev_a_a_priroda_smekha/34-1-0-1557/ Природа смеха или Философия комического] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230031015/http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/ehstetika/sychev_a_a_priroda_smekha/34-1-0-1557 |date=2013-12-30 }} — Изд-во МГУ, 2003. — {{nobr|176 c.}}
* О природе смеха: материалы круглого стола. — Одесса: ООО Студия «Негоциант», 2000
* О природе смеха. — Вып. 2. Материалы II Международной научно-теоретической конференции. — Одесса: ООО Студия «Негоциант», 2001
* О природе смеха. — Вып. 3. — Одесса: ООО Студия «Негоциант», 2002.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Смех|[[Тарханов, Иван Романович|Тарханов И. Р.]]}}
* ''Карагодина С. В.'' [http://www.drevnyaya.ru/vyp/stat/s1_19_4.pdf Козимо Медичи и Иван Грозный: природа смеха и природа власти] // [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]. 2005. № 1 (19). {{nobr|С. 39—62.}}
* Феноменология смеха: Карикатура, пародия, гротеск в современной культуре : Сб. ст. / М-во культуры РФ. Рос. ин-т культурологии; Отв. ред. и сост. В. П. Шестаков; Ред. А. В. Вислова. — М., 2002. — {{nobr|272 с.}}
* Victoroff D. , Le rire et le risible. Introduction a la psychologie du rire, Paris, 1952
* Marteinson, Peter, On the Problem of the Comic: A Philosophical Study on the Origins of Laughter, Legas Press, Ottawa, 2006.
{{refend}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
* [http://spiritualtech.nm.ru/upload/files/11_bolwe_radosti_drug.doc О пользе смеха для тела и души]{{ĕçлемен каçă|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* Константин Глинка. [http://www.humortheory.com Теория юмора] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803230920/https://www.humortheory.com/ |date=2021-08-03 }}
* [https://web.archive.org/web/20230625200838/http://www.aboutbrain.ru/ Алексей Редозубов. О природе юмора в книге «Логика эмоций»]
* [http://mabuk.ru/content/kak-sdelat-smeshno Как сделать смешно]
* Финиковый компот. [http://datepalmcompote.blogspot.ru/2013/04/blog-post_20.html Пролегомены к понятию «смех»]

[[Категори:Кулă| ]]
[[Категори:Рефлекссем]]
[[Категори:Мимика]]</text>
      <sha1>nj7lrayzvzuqu5ra62i9xsd60rjejgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясулович Игорь Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111354</id>
    <revision>
      <id>879503</id>
      <parentid>862171</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27446" sha1="8p6wqq49q1zdrvelv6hlg6rawrogg0n" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 |Ят                   = Игорь Ясулович
 |Ӳкерчĕк              = Igor Yasulovich 06.jpg
 |Ӳкерчĕке ăнлантарни  = 
 |Çуралнă чухнехи ят   = Игорь Николаевич Ясулович
 |Çуралнă вăхăт        = [[1941]], [[авăн, 24]]
 |Çуралнă вырăн        = {{ÇВ|Рейнсфельд|Рейнсфельдре}}, [[Куйбышев облаçĕ]], РСФСР, ССРП
 |Вилнĕ вăхăт          = [[2023]] [[çурла, 19]]
 |Вилнĕ вырăн          = {{ВВ|Мускав|Мускавра}}, РСФСР, ССРП
 |Гражданлăх           = {{USSR}} {{RUS}}
 |Професси             = совет/раççей кино/театр актёрĕ, сценарисчĕ, педагогĕ
 |Хастар çулсем        = 
 |Амплуа               = 
 |Театр                = 
 |Рольсем              = 
 |Спектакльсем         = 
 |Чыславсемпе парнесем = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Хисеп орденĕ|2013}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{РФ халăх артисчĕ}}{{!!}}{{РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ|1988}}{{!!}}{{РФ патшалăх премийĕ (ӳнер) 1992-2003|2000}}
{{!}}}
 
}}
'''Игорь Николаевич Ясулович''' (24.9.1941, [[Рейнсфельд]], [[Куйбышев облаçĕ]], РСФСР, ССРП — 19.8.2023, [[Мускав]], РФ) — совет/раççей театр/кино актёрĕ, кинорежиссёр, сценарист и педагог; [[Раççей Федерацин халăх артисчĕ]] (2001), [[Раççей Федерацин патшалăх премийĕ|РФ патшалăх премин]] лауреачĕ ([[2000]]).

== Биографи ==
{{Çырмалла}}
== Фильмографи ==
{{div col}}
* {{Çул кинора|1961}} — [[Девять дней одного года]] — ''Фёдоров, физик''
* {{Çул кинора|1961}} — [[В пути (фильм, 1961)|В пути]] — ''парень в поезде''
* {{Çул кинора|1961}} — [[Приключения Кроша (фильм)|Приключения Кроша]] — ''танцор в очках''
* {{Çул кинора|1963}} — [[Теперь пусть уходит]] — ''Кеннет''
* {{Çул кинора|1964}} — [[Помни, Каспар…]] — ''Якоб''
* {{Çул кинора|1964}} — [[Через кладбище]] — ''Феликс Бугреев''
* {{Çул кинора|1965}} — [[Первый посетитель]] — ''Григорий Любимов''
* {{Çул кинора|1965}} — [[Время, вперёд! (фильм)|Время, вперёд!]] — ''Винкич''
* {{Çул кинора|1966}} — [[Нет и да]] — ''Юра''
* {{Çул кинора|1966}} — [[Город мастеров (фильм)|Город мастеров]] — ''Фирен, лесной стрелок''
* {{Çул кинора|1966}} — [[Кто вернётся — долюбит]] — ''отказник''
* {{Çул кинора|1966}} — [[Последний жулик]] — ''горожанин в канотье''
* {{Çул кинора|1966}} — [[Не самый удачный день]] — ''Игорь, мим''
* {{Çул кинора|1966}} — [[Айболит-66]] — ''белый клоун''
* {{Çул кинора|1967}} — [[Операция «Трест» (фильм)|Операция «Трест»]] — ''Игорь Румянцев''
* {{Çул кинора|1967}} — [[Арена (фильм, 1967)|Арена]] — ''грустный клоун''
* {{Çул кинора|1968}} — [[Майор Вихрь (фильм)|Майор Вихрь]] — ''Аппель''
* {{Çул кинора|1968}} — [[Щит и меч (фильм)|Щит и меч]] — ''«Гога», курсант разведшколы абвера''
* {{Çул кинора|1968}} — [[И снова май!]] — ''Ходаковский''
* {{Çул кинора|1968}} — [[Золотой телёнок (фильм, 1968)|Золотой телёнок]] — ''шофёр-любитель''
* {{Çул кинора|1968}} — [[Бриллиантовая рука]] — ''Виктор Николаевич, сосед с собачкой''
* {{Çул кинора|1968}} — [[Солдат и царица (фильм)|Солдат и царица]] — ''Иван, сапожник''
* {{Çул кинора|1969}} — [[Семейное счастье]] — ''адвокат''
* {{Çул кинора|1969}} — [[Вальс (фильм, 1969)|Вальс]] — ''Володя, сержант''
* {{Çул кинора|1970}} — [[Обратной дороги нет (фильм)|Обратной дороги нет]] — ''Бертолет
* {{Çул кинора|1970}} — [[Бег (фильм, 1970)|Бег]] — ''солдат, играющий с генералом Крапчиковым в карты''
* {{Çул кинора|1971}} — [[Человек с другой стороны]] — ''Заботин
* {{Çул кинора|1971}} — [[12 стульев (фильм, 1971)|12 стульев]] — ''Эрнест Павлович Щукин, инженер
* {{Çул кинора|1971}} — [[Ехали в трамвае Ильф и Петров]] — ''Вася / Ганс
* {{Çул кинора|1971}} — [[Могила льва]] — ''Дмитрий, брат Всеслава
* {{Çул кинора|1972}} — [[Руслан и Людмила (фильм, 1972)|Руслан и Людмила]] — ''Финн
* {{Çул кинора|1972}} — [[Бой после победы]] — ''Гюнтер
* {{Çул кинора|1972}} — [[Без трёх минут ровно (фильм)|Без трёх минут ровно]] — ''Сан Саныч, учитель географии
* {{Çул кинора|1972}} — [[Приваловские миллионы (фильм, 1972)|Приваловские миллионы]] — ''Максим Лоскутов
* {{Çул кинора|1973}} — [[За облаками — небо]] — ''Виктор Корецкий
* {{Çул кинора|1973}} — [[Каждый день доктора Калинниковой]] — ''Цуканова''
* {{Çул кинора|1974}} — [[Чудо с косичками]] — ''тренер Малышевой
* {{Çул кинора|1974}} — [[Парашюты на деревьях]] — ''Хромов, военнопленный
* {{Çул кинора|1975}} — [[Не может быть!]] — ''Лёлик, покупатель картин / гость на свадьбе
* {{Çул кинора|1976}} — [[Там, за горизонтом]] — ''Корецкий
* {{Çул кинора|1976}} — [[«Сто грамм» для храбрости…]] — ''Ларичев, экономист
* {{Çул кинора|1977}} — [[Легенда о Тиле]] — ''предводитель слепых
* {{Çул кинора|1977}} — [[Фронт за линией фронта]] — ''немец''
* {{Çул кинора|1978}} — [[31 июня (фильм)|31 июня]] — ''магистр Джарви / доктор Джарвис
* {{Çул кинора|1978}} — [[Жили-были в первом классе...]] — ''Глазов-старший''
* {{Çул кинора|1978}} — [[По улицам комод водили]] — ''интеллигент, ожидающий обкатки велосипеда
* {{Çул кинора|1979}} — [[В одно прекрасное детство]] — ''фокусник
* {{Çул кинора|1979}} — [[Тот самый Мюнхгаузен]] — ''слуга герцога
* {{Çул кинора|1979}} — [[Жил-был настройщик]] — ''фокусник
* {{Çул кинора|1980}} — [[Через тернии к звёздам (фильм)|Через тернии к звёздам]] — ''Торки
* {{Çул кинора|1980}} — [[Однажды двадцать лет спустя]] — ''Куренков, военный
* {{Çул кинора|1980}} — [[Кто заплатит за удачу?]] — ''белоказак''
* {{Çул кинора|1980}} — [[Жизнь прекрасна (фильм, 1980)|Жизнь прекрасна]] — ''заключённый
* {{Çул кинора|1980}} — [[Крах операции «Террор»]] — ''бундовец Якимович
* {{Çул кинора|1981}} — [[Брелок с секретом]] — ''дирижёр
* {{Çул кинора|1981}} — [[Товарищ Иннокентий]] — ''Радин''
* {{Çул кинора|1981}} — [[Отпуск за свой счёт (фильм)|Отпуск за свой счёт]] — ''референт Орлова
* {{Çул кинора|1981}} — [[Семь счастливых нот]] — ''Евгений Михайлович, ассистент кинорежиссёра''
* {{Çул кинора|1981}} — [[Золотые рыбки (фильм)|Золотые рыбки]] — ''Александр Грубин
* {{Çул кинора|1982}} — [[Похождения графа Невзорова]] — ''граф Шамборен
* {{Çул кинора|1982}} — [[Предчувствие любви]] — ''Давидюк
* {{Çул кинора|1982}} — [[Кафедра (фильм)|Кафедра]] — ''Лев Михайлович
* {{Çул кинора|1982}} — [[Не хочу быть взрослым]] — ''режиссёр
* {{Çул кинора|1982}} — [[Нежданно-негаданно]] — ''Краснопёров, лжепрофессор
* {{Çул кинора|1982}} — [[По законам военного времени (фильм, 1982)|По законам военного времени]] — ''Ставровский
* {{Çул кинора|1983}} — [[Мэри Поппинс, до свидания!]] — ''Ф. Смит, парковый сторож
* {{Çул кинора|1983}} — [[Витя Глушаков — друг апачей]] — ''отец Вити
* {{Çул кинора|1983}} — [[К своим!]] — ''Бычок''
* {{Çул кинора|1983}} — [[Комический любовник, или Любовные затеи сэра Джона Фальстафа]] — ''Алекс, фокусник
* {{Çул кинора|1983}} — [[Молодые люди]] — ''официант''
* {{Çул кинора|1983}} — [[Оставить след (фильм)|Оставить след]] — ''Мэнээс
* {{Çул кинора|1984}} — [[Восемь дней надежды]] — ''Горленко, представитель областной комиссии
* {{Çул кинора|1984}} — [[Гостья из будущего]] — ''Электрон Иванович, сотрудник КосмоЗоо / Крыс в его образе
* {{Çул кинора|1984}} — [[Зудов, вы уволены!]] — ''Никита Зудов
* {{Çул кинора|1984}} — [[Шутки в сторону (фильм, 1984)|Шутки в сторону]] — ''Сергеич, дворник''
* {{Çул кинора|1984}} — [[Шанс (фильм)|Шанс]] — ''Александр Грубин
* {{Çул кинора|1984}} — [[Дом на дюнах (фильм)|Дом на дюнах]] — ''пастор
* {{Çул кинора|1984}} — [[Загадка Кальмана]] — ''артист [[Санкт-Петербургский театр музыкальной комедии|Ленинского театра музыкальной комедии]], исполняющий роль Бони в постановке «[[Королева чардаша (оперетта)|Сильвы]]» в блокадном Ленинграде
* {{Çул кинора|1985}} — [[Танцы на крыше (фильм)|Танцы на крыше]] — ''отец Вити
* {{Çул кинора|1985}} — [[Город невест (фильм)|Город невест]] — ''Витя
* {{Çул кинора|1985}} — [[Жил отважный капитан]]
* {{Çул кинора|1985}} — [[Самая обаятельная и привлекательная]] — ''фарцовщик
* {{Çул кинора|1987}} — [[Лиловый шар (фильм)|Лиловый шар]] — ''[[Кащей Бессмертный|Кащей]]
* {{Çул кинора|1987}} — [[Ловкачи (фильм)|Ловкачи]] — ''Сергей Петрович Лебедев''
* {{Çул кинора|1987}} — [[Мио, мой Мио (фильм)|Мио, мой Мио]] — ''Эно / выбиватель ковра
* {{Çул кинора|1987}} — [[Сильнее всех иных велений]] — ''маркиз Сен-Поль
* {{Çул кинора|1987}} — [[Друг (фильм)|Друг]] — ''Андреич
* {{Çул кинора|1987}} — [[Гардемарины, вперёд!]] — ''Корн
* {{Çул кинора|1988}} — [[Артистка из Грибова]] — ''Мартыненко, режиссёр провинциального театра
* {{Çул кинора|1988}} — [[Роковая ошибка]] — ''отец подруги Нади
* {{Çул кинора|1989}} — [[Криминальный квартет]] — ''Шакалов С. С., водитель «Москвича»
* {{Çул кинора|1990}} — [[Сестрички Либерти]] — ''психоаналитик
* {{Çул кинора|1990}} — [[Неустановленное лицо]] — ''заведующий отделом редакции''
* {{Çул кинора|1990}} — [[Подземелье ведьм]] — ''Конрад
* {{Çул кинора|1990}} — [[Ай лав ю, Петрович]]
* {{Çул кинора|1991}} — [[…По прозвищу «Зверь»]] — ''Данилин, заключённый
* {{Çул кинора|1991}} — [[Сказка о купеческой дочери и таинственном цветке]] — ''греческий купец
* {{Çул кинора|1991}} — [[И возвращается ветер...]] — ''заключённый''
* {{Çул кинора|1991}} — [[Преступление лорда Артура]]
* {{Çул кинора|1992}} — [[Чёрный квадрат (фильм)|Чёрный квадрат]] — ''Ракитин
* {{Çул кинора|1993}} — [[Про бизнесмена Фому]] — ''Обокумов-Зарайский, завсегдатай медвытрезвителя в городе
* {{Çул кинора|1993}} — [[Русская певица]] — ''Пётр Демичев
* {{Çул кинора|1993}} — [[Осенние соблазны]] — ''Сергей
* {{Çул кинора|1994}} — [[Графиня Шереметева (фильм)|Графиня Шереметева]] — ''доктор Лахман
* {{Çул кинора|1994}} — [[Петербургские тайны]] — ''Юзич
* {{Çул кинора|1995}} — [[Трибунал (фильм)|Трибунал]] (Швеция) — ''секретарь''
* {{Çул кинора|1996}} — [[Маркиз де Сад (фильм, 1996)|Маркиз де Сад]] — ''отец Поль
* {{Çул кинора|1997}} — [[Королева Марго (телесериал)|Королева Марго]] — ''Лагель, прокурор
* {{Çул кинора|1997}} — [[Маленькая принцесса (фильм, 1997)|Маленькая принцесса]] — ''мистер Кэррисфорд
* {{Çул кинора|1998}} — [[Не послать ли нам… гонца?]] — ''«режиссёр», пациент психиатрической клиники
* {{Çул кинора|1999}} — [[Д. Д. Д. Досье детектива Дубровского]] — ''Борис Бухгольц, заместитель главного бухгалтера компании «ИВА»
* {{Çул кинора|2001}} — [[Саломея (телесериал)|Саломея]] — ''Платон Васильевич Туруцкий, князь
* {{Çул кинора|2001}} — [[Бледнолицый лжец (фильм)|Бледнолицый лжец]] — ''Дармоедов
* {{Çул кинора|2001}} — [[Часы без стрелок (фильм)|Часы без стрелок]] — ''Семён Ильич
* [[2001]] — [[Дальнобойщики (телесериал)|Дальнобойщики]] (19-я серия «Далеко от Москвы») — ''Пьер, французский бизнесмен''
* {{Çул кинора|2002}} — [[Белое золото (фильм)|Белое золото]] — ''Иванов
* {{Çул кинора|2002}} — [[Даже не думай!]] — ''Тараканов, профессор
* {{Çул кинора|2002}} — [[Каменская (телесериал)|Каменская 2]] — ''Готовчиц
* {{Çул кинора|2002}} — [[Марш Турецкого|Марш Турецкого 3]] — ''кардиолог
* {{Çул кинора|2003}} — [[Сибирочка (телесериал)|Сибирочка]] — ''Эрнест Эрнестович''
* {{Çул кинора|2003}} — [[Спас под берёзами]] — ''ксёндз
* {{Çул кинора|2003}} — [[Всегда говори «Всегда»]] — ''Григорий Матвеевич
* {{Çул кинора|2003}} — [[Москва. Центральный округ (телесериал)|Москва. Центральный округ]] — ''Мещерский
* {{Çул кинора|2003}} — [[Бульварный переплёт]] — ''вахтёр
* {{Çул кинора|2004}} — [[Амапола (телесериал)|Амапола]] — ''профессор
* {{Çул кинора|2004}} — [[Год Лошади: Созвездие скорпиона]] — ''бандит''
* {{Çул кинора|2004}} — [[Четыре таксиста и собака (фильм)|Четыре таксиста и собака]] — ''Иван, егерь
* {{Çул кинора|2005}} — [[Брежнев (телесериал)|Брежнев]] — ''[[Михаил Андреевич Суслов]]
* {{Çул кинора|2005}} — [[Статский советник (фильм)|Статский советник]] — ''Аронзон, химик
* {{Çул кинора|2005}} — [[Сыщики (телесериал)|Сыщики 4]] — ''пьяный (серия «Ледяное пламя»)
* {{Çул кинора|2005}} — [[Убойная сила 6]] — ''Иван Николаевич Жданович
* {{Çул кинора|2005}} — [[Девять неизвестных (телесериал)|Девять неизвестных]] — ''архивист
* {{Çул кинора|2005}} — [[Адъютанты любви (телесериал)|Адъютанты любви]] — ''граф [[Пален, Пётр Алексеевич|Пётр Пален]], петербургский генерал-губернатор
* {{Çул кинора|2006}} — [[Формула зеро (фильм)|Формула зеро]] — ''Шерман, профессор
* {{Çул кинора|2006}} — [[Печорин. Герой нашего времени (фильм)|Печорин. Герой нашего времени]] — ''старуха
* {{Çул кинора|2006}} — [[Пороки и их поклонники (телесериал)|Пороки и их поклонники]] — ''Гавриил Романович
* {{Çул кинора|2007}} — [[И всё-таки я люблю… (телесериал)|И всё-таки я люблю…]] — ''Исаак Яковлевич, ювелир
* {{Çул кинора|2007}} — [[Форсаж да Винчи]] — ''посланник тамплиеров
* {{Çул кинора|2007}} — [[На пути к сердцу (телесериал)|На пути к сердцу]] — ''Григорий
* {{Çул кинора|2007}} — [[Джоконда на асфальте (телесериал)|Джоконда на асфальте]] — ''Питер, отец Ольги
* {{Çул кинора|2007}} — [[Человек-ветер (фильм)|Человек-ветер]] — ''Человек-ветер
* {{Çул кинора|2008}} — [[Четыре возраста любви (фильм)|Четыре возраста любви]] — ''Игорь Леонидович
* {{Çул кинора|2008}} — [[Выйти замуж за генерала]] — ''Леонид Аркадьевич''
* {{Çул кинора|2008}} — [[Хлеб той зимы]]
* {{Çул кинора|2008}} — сериал «Ермоловы», 32 серии — ''Петрушечка, клоун''
* {{Çул кинора|2008}} — [[Монтекристо (телесериал, 2008)|Монтекристо]] — ''Отто''
* {{Çул кинора|2008}} — [[Сад (фильм, 2008)|Сад]] — ''Фирс
* {{Çул кинора|2008}} — [[Ванька Грозный (фильм)|Ванька Грозный]] — ''Митрич
* {{Çул кинора|2009}} — [[Самая лучшая бабушка (фильм)|Самая лучшая бабушка]] — ''Анатолий Сергеевич
* {{Çул кинора|2009}} — [[Когда мы были счастливы]] — ''врач''
* {{Çул кинора|2009}} — [[Глухарь. Приходи, Новый год!]] — ''бомж Нос''
* {{Çул кинора|2010}} — [[Прогулка по Парижу]]
* {{Çул кинора|2011}} — [[Охотники за бриллиантами]] — ''Литвак, профессор
* {{Çул кинора|2012}} — [[Одесса-мама (телесериал)|Одесса-мама]] — ''Мартын
* {{Çул кинора|2012}} — [[Три товарища (фильм, 2012)|Три товарища]] — ''Станислав Викентьевич''
* {{Çул кинора|2012}} — [[Обратная сторона Луны (телесериал)|Обратная сторона Луны]] — ''Гурвиц, поэт
* {{Çул кинора|2012}} — [[Твой мир]] — ''Карл Филиппович''
* {{Çул кинора|2012}} — [[Красотка (фильм, 2012)|Красотка]] — ''менеджер
* {{Çул кинора|2013}} — [[До смерти красива (телесериал, Россия)|До смерти красива]] — ''Роберт Викторович Дафт''
* {{Çул кинора|2013}} — [[Земский доктор. Возвращение]] — ''Алексей Дмитриевич, генерал''
* {{Çул кинора|2013}} — [[Былое и Дума]] (документальный сериал) — ''[[Григорий Явлинский]]
* {{Çул кинора|2014}} — [[Земский доктор. Любовь вопреки]] — ''Алексей Дмитриевич, генерал''
* {{Çул кинора|2014}} — [[Я всё преодолею]] — ''Фёдор Кириллович''
* {{Çул кинора|2014}} — [[Алхимик. Эликсир Фауста]] — ''Сергей Александрович Невельский (в 1983 году)''
* {{Çул кинора|2014}} — [[Разрывая замкнутый круг]] / ''Tyghyryqtan zhol tapqan'' — ''[[Михаил Андреевич Суслов]]
* {{Çул кинора|2014}} — [[Новогоднее дежурство]] — ''Георгий, консьерж''
* {{Çул кинора|2017}} — [[Спасти Пушкина]] — ''пушкинист''
* {{Çул кинора|2017}} — [[Жених для дурочки]] — ''Иван Аркадьевич Травин, сосед''
* {{Çул кинора|2017}} — [[Коридор бессмертия]] — ''Петрович''
* {{Çул кинора|2017}} — [[Личное пространство]] — ''друг академика Тихомирова''
* {{Çул кинора|2017}} — [[Серебряный бор (телесериал)|Серебряный бор]] — ''Иосиф Ильич Рабкин, ювелир''
* {{Çул кинора|2017}} — [[Только не они]] — ''дед Ботана, учёный''
* {{Çул кинора|2018}} — [[Кровавая барыня]] — ''князь Цицианов, помещик''
* {{Çул кинора|2018}} — [[Короткие волны (фильм)|Короткие волны]] — ''таксист
* {{Çул кинора|2018}} — [[Смысл жизни (фильм)|Смысл жизни]] — ''отец''
* {{Çул кинора|2019}} — [[Дорогой папа]] — ''нотариус''
* {{Çул кинора|2019}} — [[Дипломат (телесериал)|Дипломат]] — ''отец Лучникова''
* {{Çул кинора|2019}} — [[Формула мести]] — ''отец Калашникова''
* {{Çул кинора|2020}} — [[Волк (телесериал)|Волк]] — ''Вячеслав Семёнович Дашкевич''
* {{Çул кинора|2020}} — [[Документалист. Охотник за призраками]] — ''Валентин Трубников, экстрасенс''
* {{Çул кинора|2020}} — [[Московский роман]] — ''Леонид Семёнович Сухарский, реставратор''
* {{Çул кинора|2021}} — [[Седьмая симфония (сериал)|Седьмая симфония]] — ''дядя Саша, вахтёр''
* {{Çул кинора|2021}} — [[Всё хорошо]] — ''Всеволод Николаевич''
* {{Çул кинора|2021}} — [[Добро пожаловать в семью]] — ''«Грач», старый вор''
{{div col end}}

== Чыслани ==

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* {{Imdb name|0946670}}
* [https://web.archive.org/web/20140702160917/http://teatrpushkin.ru/people/yasulovich-igor-nikolaevich Игорь Ясулович на сайте Театра имени Пушкина]
* [https://web.archive.org/web/20240623051507/http://zakadrom.atspace.com/index.html Голос за кадром] ''Сайт об озвучке''{{ref-ru}}

[[Категори:1941 çулта çуралнисем]]
[[Категори:Авăнăн 27-мĕшĕнче çуралнисем]]
[[Категори:2023 çулта вилнисем]]
[[Категори:Çурлан 19-мĕшĕнче вилнисем]]</text>
      <sha1>8p6wqq49q1zdrvelv6hlg6rawrogg0n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хутшăнакан:Max Tenche/ҪЫРНӐ СТАТЬЯСЕН ЯТ-ЙЫШӖ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>114376</id>
    <revision>
      <id>879384</id>
      <parentid>878766</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Татищево районӗ */</comment>
      <origin>879384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17215" sha1="6usatf4c7t8ja6c7hrzxvb5w5ry8anh" xml:space="preserve">; Тӗп страница [[Хутшăнакан:Max Tenche|Max Tenche]]

Кунта манӑн статьясен ят-йышӗ

= Ӑслӑлӑх =
== Вӑхӑтпа вырӑнлӑх ==
# [[2024]]
# [[2026]]

== Википеди уйрӑмӗсем ==
# [[Туркмен Википедийӗ]]
== Космос ==
# [[Артемида-2]]
== Физика пысӑкӑшӗсем ==
# [[Тӑваткал километр]]
# [[Тӑваткал ҫухрӑм]]

= Географи =
== АПШ ==
=== Гуам ===
# [[Орднанс Аннекс]] 
# [[Ороте ҫурутравӗ]]
=== Ялавсем ===
# [[Нью-Йорк ялавӗ]]

== Израиль ==
=== Чӗлхесем ===
# [[Еврей-таджик диалекчӗ]]

== Корей (КР/КХДР) ==
=== Чӗлхесем ===
# [[Корей чӗлхи]]

== Патшалӑхсем ==
;кунта ПНО пайташӗсем, ҫурма йышӑннӑ, йышӑнман патшалӑхсем
# [[Корей Республики]]
# [[Корей Халӑх Демократиллӗ Республики]]
# [[Сомалиленд]]

== РФ/ССРП ==
=== Сехет тӑрӑхӗсем ===
# [[Владивосток вӑхӑчӗ]]
# [[Екатеринбург вӑхӑчӗ]]
# [[Иркутск вӑхӑчӗ]]
# [[Калининград вӑхӑчӗ]]
# [[Камчатка вӑхӑчӗ]]
# [[Красноярск вӑхӑчӗ]]
# [[Магадан вӑхӑчӗ]]
# [[Мускав вӑхӑчӗ]]
# [[Омск вӑхӑчӗ]]
# [[Самар вӑхӑчӗ]]
# [[Якутск вӑхӑчӗ]]

=== Раҫҫей географийӗ ===
# [[Алтай Республикин географийӗ]]

=== Районсем ===
;аймаксем, кантонсем
==== Алтай Республики ====
# [[Кош-Агач аймакӗ]]
# [[Онгудай аймакӗ]]

==== Сарӑту облаҫӗ ====
# [[Александров Гай районӗ]]
# [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Екатериновка районӗ]]

# [[Петровск районӗ]]
# [[Татищево районӗ]]

==== Камчатка крайӗ ====
# [[Быстрая районĕ]]
# [[Елизово районĕ]]
# [[Карага районĕ]]
# [[Мильково районĕ]]
# [[Олютор районĕ]]
# [[Пенжина районĕ]]
# [[Соболево районĕ]]
# [[Тигиль районĕ]]
# [[Усть-Большерецк районĕ]]
# [[Усть-Камчатск районĕ]]

==== Атӑлҫи Нимӗҫӗсен АССР ====
# [[Каменка кантонӗ]]

=== Субъектсем ===
# [[Алтай Республики]]
# [[Брянск облаҫӗ]]
# [[Камчатка Ен]]
# [[Карачай-Черкеси]]
# [[Хакаси]]
#  [[Хустӑрма облаҫӗ]]

=== Тӑрӑхсем ===
# [[Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ]]
# [[Коряк тăрăхĕ]]
# [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]]

=== Чӗлхесем ===
# [[Абазин чӗлхи]]

=== Юханшывсем ===
# [[Оссора (юханшыв)]]

=== Ял-хула тӑрӑхӗсем ===
# [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Екатериновка районӗ)]]
# [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Пасарлӑ Карабулак районӗ)]]
# [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)]]
# [[Вязово ял канашӗ]]
# [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)]]
# [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)]]
# [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Садовое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)]]
# [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]
# [[Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]]

=== Ялавсем ===
# [[Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх геральдика регистрӗ]]
# [[Сарӑту облаҫӗн ялавӗсем]] 
# [[Татищево районӗн ялавӗ]]

== Ҫар ==
# [[Позициллӗ район]]

== Ҫӗр ==
# [[Ҫурҫӗр Ази]]
# [[Тухӑҫ Ази]]

== Узбекистан ==
=== Вилоятсем ===
# [[Андижан вилоячӗ]]
# [[Джизак вилоячӗ]]
# [[Навои вилоячӗ]]
# [[Сырдарья вилоячӗ]]

=== Республика ===
# [[Каракалпакстан]]

= Истори =
# [[Алтай Республикин историйӗ]]

= Мусӑк =
# [[Глянец (ушкӑн)]]

= Пайӑр ҫынсем =
== Ӑсчахсем ==
=== Биологсем ===
# [[Иваницкая Людмила Петровна]]
# [[Тимирязев Климент Аркадьевич]]

== Политикӑҫӑсем ==
=== Аслӑ Британи политикӑҫисем ===
# [[Карл III (Аслӑ Британи королӗ)]]
# [[Стармер Кир]]

=== Болгари политикӑҫисем ===
# [[Гюров Андрей]]
# [[Йотова Илияна]]
# [[Радев Румен]]

=== Венгри политикӑҫисем ===
# [[Мадьяр Петер]]
# [[Орбан Виктор]]
# [[Шуйок Тамаш]]

=== Польша политикӑҫисем ===
# [[Дуда Анджей]]
# [[Навроцкий Кароль]]
# [[Туск Дональд]]

=== Раҫҫей политикӑҫисем ===
==== РФ политикӑҫисем ====
; Чӑваш Республикин политикӑҫисем
# [[Никандрова Надежда Валериановна]]
# [[Шигильдеев Василий Викторович]]
# [[Шпилевая Нина Ивановна]]

==== ССРП политикӑҫисем ====
; Чӑваш АССР политикӑҫисем
# [[Андреева Зоя Ананьевна]]

=== Словаки политикӑҫисем ===
# [[Фицо Роберт]]

=== Узбекистан политикӑҫисем ===
# [[Узбекистан президенчӗ]]
# [[Мирзиёев Шавкат Миромонович]]

=== Финлянди политикӑҫисем ===
# [[Стубб Александр]]

== Спортсменсем ==
# [[Биктимирова Алевтина Вениаминовна]]
# [[Григорьева Лидия Николаевна (ҫӑмӑл атлет)]]
# [[Иванова Алина Петровна]]
# [[Захарова Светлана Владимировна]]
# [[Майорова Альбина Геннадьевна]]
# [[Моргунова Любовь Васильевна]]
# [[Нагорная Дарья Сергеевна]]
# [[Романова Ольга Владиславовна]]
# [[Соколова Вера Александровна]]
# [[Тимофеева Ирина Николаевна]]

== Ҫыравҫӑсем ==
# [[Калитко Екатерина Александровна]]
== Хула пуҫлӑхӗсем ==
# [[Барнаул пуçлăхĕсем]]
== Юрӑҫӑсем ==
# [[Асламас Мария Васильевна]]
# [[Денисова Зоя Фёдоровна]]
# [[Уляндина Августа Васильевна]]

= Паллӑ вырӑнсем =
# [[Асамлакан сӑваплӑ Микулай чиркӗвӗ (Октябрьский Городок)]]
# [[Вотлажма хулашӗ]]

= Пӗлтерӗш хут енӗсем =
{{Div col|cols=2}}
# [[Агаревка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Беседка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Беседки (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Вязовка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Вязовка ял тӑрӑхӗ (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Вязовое ял тӑрӑхӗ (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Горный Ключ]]
# [[Губаревка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Елшанка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Зеленкино (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Идолга (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Ильиновка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Каменский (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Карякино (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Колки (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Константиновка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Корсаковка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Македоновка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Мӑн Каменка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Нееловка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Новодубровка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Новополье (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Оркино (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Оссора]]
# [[Первомайская (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Синенькие (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Сокур (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Сторожевка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Хлебновка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Широкое (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Шлыковка (пӗлтерӗшсем)]]
# [[Ягодная Поляна (пӗлтерӗшсем)]]
{{Div col end}}

= Политика =
== Партисем ==
# [[Икӗ хӳреллӗ йытӑ партийӗ]]
# [[Тиса (парти)]]
# [[Фидес — Венгр элтеш пӗрлешӗвӗ]]
# [[Фидес — ХДХП]]

== Патшалӑх тытӑмлӑхӗ ==
=== Патшалӑх органӗсем ===
==== Европа Пӗрлешӗвӗ ====
# [[Европа парламенчӗ]]
=== Патшалӑх тӗсӗсем ===
# [[Нумай нациллӗ патшалӑх]]

== Пӗрлешӳсем ==
# [[Хĕвеланăç Африка патшалăхĕсен экономика пĕрлешĕвĕ]]
== Пулӑмсем ==
# [[Пушкӑртстанти протестсем (2024)]]
# [[Чеченсен тата ингушсен депортацийӗ]]
=== Суйлавсем ===
# [[Болгарири парламент суйлавӗ (2026)]]
# [[Венгрири парламент суйлавӗ (2026)]]

== Чыславсем ==
=== Аслӑ Британи чыславӗсем ===
# [[Мунча орденӗ]]
=== Польша чыславӗсем ===
# [[«Pro Bono Poloniae» медаль]]
# [[«Pro Patria» медаль (Польша)]]
# [[«Казахстанти поляксем умӗнчи тивӗҫлӗхшӗн» медаль]]
# [[Польша Чӗрӗлӗвӗн орденӗ]]
# [[Польша ЮӖМ-н «Bene Merito» хисеплӗ палли]]
# [[Тивӗҫлӗх хӗресӗ (Польша)]]
# [[Чикӗ хӗсмечӗн йӗркеленӗренпе вӑтӑр ҫул ҫитнӗ асӑну медалӗ]]
# [[Шурӑ Ӑмӑрт орденӗ (Польша)]]

== Урӑх ==
# [[Шалти колонизаци]]

= Пурӑнан вырӑнсем =
== Инди ==
# [[Лакхнау]]

== Казахстан ==
# [[Атырау]]

== РФ ==
=== Алтай крайӗ ===
# [[Барнаул]]

=== Алтай Республики ===
# [[Горно-Алтайск]]

=== Брянск облаҫӗ ===
# [[Брянск]]

=== Ингуш Республики ===
# [[Магас]]

=== Камчатка крайӗ ===
# [[Анавгай]]
# [[Горный Ключ (Камчатка Ен)]]
# [[Елизово]]
# [[Мильково (Камчатка Ен)]]
# [[Никольское (Камчатка Ен)]]
# [[Оссора (паççулкă)]]
# [[Палана]]
# [[Эссо]]

=== Карел Республики ===
# [[Петрозаводск]]

=== Карачай-Черкес Республики ===
# [[Черкесск]]

=== Калмӑк Республики ===
# [[Элиста]]

=== Сарӑту облаҫӗ ===
==== Балаково районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Хлебновка (Балаково районӗ)]]
{{Div col end}}
==== Воскресенское районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Елшанка (Воскресенское районӗ)]]
{{Div col end}}
==== Гагарин районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Докторовка]]
# [[Зеленкино (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Ильиновка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Каменский (Сарӑту хула округӗ)]]
# [[Сторожёвка (Сарӑту облаҫӗ)]]
{{Div col end}}

==== Красноармейск районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Елшанка (Красноармейск районӗ)]]
# [[Каменский (Красноармейск районӗ)]]
{{Div col end}}
==== Лысые Горы районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Мӑн Каменка (Лысые Горы районӗ)]]
{{Div col end}}

==== Петровск районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Агарёвка (Петровск районӗ)]]
# [[Колки (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Новодубровка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Оркино (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Синенькие (Петровск районӗ)]]
# [[Ҫӗнӗ Ӑвӑс]]
# [[Ҫӗнӗ Вершаут]]
# [[Тутар Пакаевки]]
{{Div col end}}

==== Ҫӗнӗ Бурасы районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Елшанка (Ҫӗнӗ Бурасы районӗ)]]
{{Div col end}}

==== Татищево районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Агарёвка (Татищево районӗ)]]
# [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Бурловино]]
# [[Вязовка (Татищево районӗ)]]
# [[Гартовка]]
# [[Глядковка]]
# [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Елшанка (Татищево районӗ)]]
# [[Идолга (сала)]]
# [[Карамышка]]
# [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Козий Лоб]]
# [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Коминтерн (Татищево районӗ)]]
# [[Константиновка (Татищево районӗ)]]
# [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Кривопавловка]]
# [[Кувыка]]
# [[Куликовка (Татищево районӗ)]]
# [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)]]
# [[Мизино-Лапшиновка]]
# [[Неёловка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Октябрьский Городок]]
# [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Слепцовка]]
# [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Ҫӗнӗ Тёпловка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Татищево]]
# [[Федуловка]]
# [[Хлебновка (Татищево районӗ)]]
# [[Ченыкаевка]]
# [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)]]
# [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)]]
{{Div col end}}

==== Хӗрлӗ Кут районӗ ====
{{Div col|cols=2}}
# [[Константиновка (Хӗрлӗ Кут районӗ)]]
{{Div col end}}

=== Смулен облаҫӗ ===
# [[Беседка (Смулен облаҫӗ)]]

=== Ставрополь крайӗ ===
# [[Пятигорск]]

=== Чукотка автономиллӗ округӗ ===
# [[Анадырь]]

== Украина ==
=== Кейӳ облаҫӗ ===
# [[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)]]

= Халӑхсем =
===Албансем===
# [[Тава коси]]
===Бацбисем===
# [[Бацбисем]]
=== Еврейсем ===
# [[Бухара еврейӗсем]]

===Корейсем===
# [[Корейсем]]
===Чикансем===
# [[Чикан ялавĕ]]

= Ӑмӑртусем =
# [[Википеди:Вики-çуркунне 2024|Вики-ҫуркунне 2024]]
# [[Википеди:Ази уйӑхӗ 2024|Ази уйӑхӗ 2024]]
# [[Википеди:Конкурссем/Феминизмпа фольклор/2025|Феминизмпа фольклор 2025]]
# [[Википеди:Вики-çуркунне 2025|Вики-ҫуркунне 2025]]
# [[Википеди:Ази уйӑхӗ 2025|Ази уйӑхӗ 2025]]
# [[Википеди:Конкурссем/Феминизмпа фольклор/2026|Феминизмпа фольклор 2026]]
# [[Википеди:Вики-çуркунне 2026|Вики-ҫуркунне 2026]]

= Ҫӗнетсе ҫырнӑ/нумай тӳрлетнӗ статьясем =
# [[Атӑлҫи сӑртлӑхӗ]]
# [[Кейӳ облаҫӗ]]
# [[Турккӑ Википедийӗ]]
# [[Халӑх ҫырса тухӑвӗ]]
# [[Шурӑ Чиркӳ]]

= Ҫавӑн пек пӑхӑр =
* [[Хутшăнакан:Ellodanis5 /СУЙЛАСА ИЛНĔ СТАТЬЯСЕМ]]</text>
      <sha1>6usatf4c7t8ja6c7hrzxvb5w5ry8anh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чăваш Енри фауна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114808</id>
    <revision>
      <id>879402</id>
      <parentid>840588</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7422" sha1="d9psttcrneijmg0yxpwtmyfvrsqhmzh" xml:space="preserve">[[File:Муравейник в лесу близ Алшихово.JPG|thumb|[[Алшик]] вăрманĕнчи [[кăткă тĕмески]]. ([[Йĕпреç районĕ]], [[Чăваш Ен]]).]]
'''Чăваш Енри фауна''' — '''[[Чăваш Республики|Чăваш Енре]]''' пурăнакан [[чĕрчунсем|чĕрчунсен]] [[тĕс (биологи)|тĕсĕсен]] мĕнпурлăхĕ. Çак чĕрĕ пуянлăха сарлака çулçăллă тата хутăш вăрмансенчи фауна, çаплах хир-вăрманлисем хирлĕ пайăсенчи (республикăн кăнтăр-тухăçĕнче) тата тайга вăрманĕсенчи (Чăваш Енĕн çурçĕрĕңче) фауна кĕрет. Унăн шутĕнче 5000 яхăн тĕс, вĕсенчен 4500 яхăн членистоногих, 51 пĕр клеткăллă тĕс, 31 — ăман, 41 — моллюск, 400 яхăн çурăм шăммиллĕ чĕрчун&lt;ref&gt;''Животные Чувашии.'' / [[Олигер Иван Михайлович|Олигер И. М.]], Олигер А. И., Сысолетина Л. Г., Хмельков Н. Т., Шабалкин В. М., Егоров Л. В., Кириллова В. И. — Чебоксары: Изд. «Руссика», 2008. — 316 стр. Тираж: 5000 экз.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zoo2011&quot;&gt;''Животные Чувашии. Иллюстрированный справочник.'' / Олигер И. М., Олигер А. И., Сысолетина Л. Г., Хмельков Н. Т., Шабалкин В. М., Егоров Л. В., Кириллова В. И. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 2011. — 431 стр. Тираж: 2000 экз.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;hry=159 Животный мир. — Чувашская энциклопедия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512190252/http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;hry=159 |date=2012-05-12 }} enc.cap.ru&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.nbchr.ru/virt_eco/index.html Экологи Чувашии]&lt;/ref&gt;.

== Çурăм шăммиллĕ чĕрчунсем ==

=== [[Пулăсем]] ===
=== [[Çĕрти-шыврисем]] ===

=== [[Шуса çӳрекенсем]] ===

=== [[Вĕçкайăксем]] ===

=== Сĕтпе ӳсекенсем ===

== [[Хурт-кăпшанкăсем]] ==

== [[Эрешмен евĕрлисем]] ==
* [[Эрешменсем]] (эрешменсем, Aranei) — 260 ытла тĕс, çав шутра [[охотник каёмчатый]] (''[[Dolomedes fimbriatus]]''), [[килти эрешмен]] (''[[Tegenaria domestica]]''), [[крестовик обыкновенный]], шыври [[кĕмĕл эрешмен]] (шыв эрешменĕ), [[кăнтăр вырăс тарантулĕ]]&lt;ref name=&quot;Пауки&quot;&gt;Егоров Л. В.[http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3828  Пауки — Энциклопедия Чувашии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809193916/http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;lnk=3828 |date=2014-08-09 }} enc.cap.ru{{ref-ru}}{{v|5|08|2014}}&lt;/ref&gt;

== РФ Хĕрлĕ кĕнекине кĕртнĕ Чăваш Енри тĕссем ==

=== [[Сĕтпе ӳсекенсем]] ===
* {{Bt-ruslat|Русская выхухоль|Desmana moschata}}

=== Вĕçкайăксем ===
* {{Bt-ruslat|Беркут|Aquila chrysaetos}}
* {{Bt-ruslat|Мăн кроншнеп|Numenius arquata}}
* {{Bt-ruslat|Мăн подорлик|Aquila clanga}}
* {{Bt-ruslat|Змееяд|Circaetus gallicus}}
* {{Bt-ruslat|Кулик-сорока|Haematopus ostralegus}}
* {{Bt-ruslat|Сăрă сорокопут|Lanius excubitor excubitor}}
* {{Bt-ruslat|Могильник (птица){{!}}Могильник|Aquila heliaca}}
* {{Bt-ruslat|Степной лунь|Circus macrourus}}
* {{Bt-ruslat|Орлан-белохвост|Haliaeetus albicilla}}
* {{Bt-ruslat|Филин|Bubo bubo}}
* {{Bt-ruslat|Хура аист|Ciconia nigra}}

== Çав. пекех ==
* [[Чăваш Республикин Хĕрлĕ кĕнеки]]

== Литература ==
* ''Животный мир Чувашии.''/[[Олигер, Иван Михайлович|Олигер И. М.]], Сысолетина Л. Г., Воронов Н. П. — Чебоксары: Чувашгосиздат, 1966. — 176 с.
* ''Животные Чувашии.'' / Олигер И. М., Олигер А. И., Сысолетина Л. Г., Хмельков Н. Т., Шабалкин В. М., Егоров Л. В., Кириллова В. И. — Чебоксары: Изд. «Руссика», 2008. — 316 стр. Тираж: 5000 экз.
* ''Животные Чувашии. Иллюстрированный справочник.'' / Олигер И. М., Олигер А. И., Сысолетина Л. Г., Хмельков Н. Т., Шабалкин В. М., Егоров Л. В., Кириллова В. И. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 2011. — 431 стр. Тираж: 2000 экз.
* Афанасьев Ю. И., Хмельков Н. Т. ''Фауна позвоночных животных национального парка «Чаваш варманe»'' // Фауна и экология животных национального парка «Чаваш варманe». Вып.1. — Чебоксары, 1997. — С. 71-73.
* Гафурова М. М., Теплова Л. П. ''Характеристика растительности и флоры некоторых участков национального парка «Чаваш варманe»'' // Науч. труды национального парка «Чаваш варманe». Т.1. — Чебоксары-Шемурша, 2002. — С. 48-71.
* Красильников В. А. ''К фауне муравьев (Insecta, Hymenoptera, Formicidae) национального парка «Чаваш вармане» и сопредельных территорий'' // Фауна и экология животных национального парка «Чаваш варманe». Вып.1. — Чебоксары, 1997. — С. 68-70.
* Ластухин А. А. ''К познанию фауны чешуекрылых (Insecta, Lepidoptera) национального парка «Чаваш варманe»'' // Фауна и экология животных национального парка «Чаваш варманe». Вып.1. — Чебоксары, 1997. — С. 63-67.
* Тихонов П. Т., Тихонов В. П. ''Национальный парк «Чаваш вармане». Чувашская Республика.'' — Чебоксары.: «Новое время», 2006 г. — 104 с.
* [http://enc.cap.ru/?t=publ&amp;hry=159 Животный мир. — Чувашская энциклопедия.]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20240109165232/http://birdchuvashia.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2&amp;Itemid=9 Список птиц Чувашской Республики.]

{{Чăваш Ен темăсенче}}
{{Раççей Федерацин субъекчĕсенчи фауна}}

[[Категори:Чăваш Енри çутçанталăк]]
[[Категори:Раççейри фауна]]</text>
      <sha1>d9psttcrneijmg0yxpwtmyfvrsqhmzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шăрпăк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115053</id>
    <revision>
      <id>879442</id>
      <parentid>877265</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="67b0wyx1zixy8asiqeeo731rz2bjpqz" xml:space="preserve">[[File:Streichholz.jpg|thumb|бертолет тӑварӗпе хӗрелнӗ вут-ҫулӑм кунта натри соединенийӗ сарӑ тӗспе сӑрлать]]
{{Пĕлтерĕшсем}}
'''Шăрпăк''' — çулăм çуратмалли (тупмалли) хатĕр.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Çав. пекех ==
* [[Зажигалка]]
* [[Вутчуль]]
* [[Дёберейнер вутчулĕ]]
* [[Çулăмлă поршень]]

== Литература ==
* Беловинский Л. В. Спички // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 645—646. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.
* Спички // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1960. — Т. VIII. — Стб. 364—368.

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20240304224148/https://vizitron.ru/video/slow-motion-protsess-vozgoraniya-spichki.html Процесс возгорания спички]
* [http://whoyougle.ru/texts/matches-history/ История спичек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130131011942/http://whoyougle.ru/texts/matches-history/ |date=2013-01-31 }}
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/556/ Торговля спичками в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029160220/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/556/ |date=2023-10-29 }}


[[Категори:Шăрпăк]]
[[Категори:Филумени]]
[[Категори:Çуну]]</text>
      <sha1>67b0wyx1zixy8asiqeeo731rz2bjpqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӳсентăран континуумĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115296</id>
    <revision>
      <id>879506</id>
      <parentid>851762</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="744" sha1="go98qhuwl4as8ezqnaqm2cdo1q9orfv" xml:space="preserve">[[File:Thai rain forest.jpg|thumb|Thai rain forest]]
{{Пĕлтерĕшсем|Континуум}}
'''Ӳсентăран континуумĕ''' —  асăннă организмсем татти-сыпписĕр талккăш пек  çут тĕнчере пурăнни. 

== Çăлкуç ==
* [https://web.archive.org/web/20231202025534/http://geobotany.bio.spbu.ru/publish%20dep/Ip%20Kir1985_continuumanddiscreteness.pdf К вопросу о континууме и дискретности растительного покрова / В. С. Ипатов, Л. А. Кирикова // Ботанический журнал, том 70, № 7, 1985]

[[Категори:Геоботаника]]
[[Категори:Ӳсентăрансем]]</text>
      <sha1>go98qhuwl4as8ezqnaqm2cdo1q9orfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чечеклĕ ӳсентăран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116787</id>
    <revision>
      <id>879427</id>
      <parentid>820568</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="oarqkvtegzq34sfexl8q4wrnt3niiga" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Вăрăллă ӳсентăрансем
| image file = Magnolia.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Magnoliophyta
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Чечеклĕ ÿсентăрансем''',  е '''хупă вăрăллисем''', {{lang-old-ru|пытаннă вăрăллисем}}&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Голосеменные|[[Бекетов, Андрей Николаевич (ботаник)|Бекетов А. Н.]]}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Magnoliophyta}}, е ''Angiospermae''  {{lang-grc|ἀγγεῖον}} — пăрăх, {{lang-grc2|σπέρμα}} — вăрă)&lt;!-- — в классификациях, предшествовавших системе [[APG]], это [[Тип (биология)|отдел]] [[Высшие растения|высших растений]], отличительной особенностью которых является наличие [[Цветок|цветка]] в качестве органа [[Половое размножение|полового размножения]] и замкнутого вместилища у [[Семязачаток|семяпочки]] (а затем и у происшедшего из неё [[Семя|семени]], откуда и появилось название «покрытосеменные»). Ещё одна существенная особенность цветковых растений — [[Вторичный эндосперм|двойное оплодотворение]]. Покрытосеменные, наряду с {{bt-ruslat|Голосеменные{{!}}голосеменными|Gymnospermae}}, составляют одну из двух групп {{bt-ruslat|Семенные растения{{!}}семенных растений|Spermatophytae}}.--&gt;

== Çавăн пекех ==
{{Викисловарь|чечеклисем}}
* [[Чечеклĕ ӳсентăрансен йышĕсем]] (''[[The Plant List]]'')
* [[Чечеклĕ ӳсентăрансен кăкĕсем]] (''[[The Plant List]]'')
* [[Хăрушлăхри чечеклĕ ӳсентăрансен ят-йышĕ]]
* [[Чечеклĕ мар ӳсентăран]]сем
* [[Angiosperm Phylogeny Group]]
* [[APG II тытăм]]
* [[APG III тытăм]]
* [[APG IV тытăм]]
* [[Органикăлла тĕнчен тытăмĕ]]
* [[Пăрăхла ӳсентăрансен йышĕсен виçĕ саспаллиллĕ паллăтăвăмĕсем]]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем|2}}

== Литература ==
* 
* Щигленко Е. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6759/ Цветы, изменившие мир] // «[[Вокруг света]]», август 2009, № 8 (2827), рубрика «Спираль времени».

== Каçăсем ==
* [http://herba.msu.ru/shipunov/ang/ang-ru.htm Система цветковых растений А. Шипунова]
* ''Красилов В. А., Бугдаева Е. В., Маркевич В. С., Маслова Н. П.'' [http://evolution.powernet.ru/library/phanerogams.htm Проангиоспермы и происхождение цветковых растений]
* [https://web.archive.org/web/20090323082311/http://www.equisetites.de/palbot/taxa/angiosperms.html Аннотированная подборка ссылок на электронные ресурсы по палеоботанике покрытосеменных]{{ref-en}}{{V|22|2|2010}}
* {{YouTube|gClMi-pUeDE|Покрытосеменные растения}} Учебный фильм для 6-го класса.
* {{cite web|url=http://tolweb.org/Angiosperms/20646/2005.06.03|title=Angiosperms. Flowering Plants. Version 03|author=Soltis P., Soltis D., Edwards C.|date=2005-06-03|publisher=The Tree of Life web project|accessdate=2013-04-25|lang=en|archiveurl=http://www.peeep.us/985dabdf|archivedate=2013-04-25}}
{{Внешние ссылки}}

[[Категори:Чечеклисем| ]]
[[Категори:Ӳсентăрансен уйрăмĕсем]]
[[Категори:APG IV тытăмĕнчи таксонсем]]
[[Категори:Ӳсентăрансем]]
[[Категори:Аслă ӳсентăрансем]]</text>
      <sha1>oarqkvtegzq34sfexl8q4wrnt3niiga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрешменсен таксономийĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117278</id>
    <revision>
      <id>879482</id>
      <parentid>857174</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T00:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="r3bfif187ttdc9levbnj6evcndj6vuv" xml:space="preserve">[[File:Chromatopelma_cyaneopubescens.jpg|мини|справа|300пкс|Мигаломорфла эрешмен,  ''[[Chromatopelma cyaneopubescens]]'']]
'''Эрешменсен таксономийĕ'''.  [[Эрешмен]]сен отрячĕ (урти) ик е айотрядран тăрать:

'''[[Mesothelae]]''' — унта пĕртен-пĕр [[Liphistiidae]] ямахат

'''[[Opisthothelae]]''' — унта икĕ инфраотряд:
*
*[[Araneomorphae]] (Аранеоморфла эрешменсем)
* [[Mygalomorphae]] (Мигаломорфла эрешменсем)

&lt;!--По данным [http://www.wsc.nmbe.ch/statistics/ Всемирного каталога пауков] на 8 августа 2017 года
отряд делится на 37 надсемейств, 112 семейств, 4057 родов и 46 806 видов. Одиннадцать семейств имеют [[incertae sedis|неопределенное положение]] — это значит, что их размещение в надсемействах, возможно, ошибочно.--&gt;

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20181109064813/http://hbs.bishopmuseum.org/codens/codens-inst.html Abbreviations for Insect and Spider Collections of the World]
* [https://web.archive.org/web/20090609113435/http://www.iczn.org/iczn/index.jsp?article=23&amp;nfv=#9 International Commission on Zoological Nomenclature]
* [http://research.amnh.org/entomology/spiders/catalog/COUNTS.html The World Spider Catalog, Version 10.0]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

{{Внешние ссылки|Животные}}

[[Категори:Эрешменсем|*]]
[[Категори:Эрешменсен таксонĕсен ят-йышĕсем| ]]
[[Категори:Чĕрчунсен классификацисем|Эрешменсен]]</text>
      <sha1>r3bfif187ttdc9levbnj6evcndj6vuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фальконе Этьен Морис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120875</id>
    <revision>
      <id>879345</id>
      <parentid>832509</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T15:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5527" sha1="ftkeqfent08g95wftu3zsoe9jm2lb9z" xml:space="preserve">{{Ӳкерçĕ
 |фон                  = 
 |ят                   = Фальконе Этьен Морис
 |тăван ят             = 
 |çуралнă чухнехи ят   = 
 |ӳкерчĕк              = Lemoyne the Younger - Étienne Maurice Falconet.jpg
 |анлăшĕ               = 
 |ӳкерчĕке ăнлантарни  = Ж.-Б. Лемуан Этьен Морис Фальконе сăнарĕ
 |çуралнă вăхăт        = [[1716]] 
 |çуралнă вырăн        = {{ÇуралнăВырăн|Париж|Парижра}}
 |вилнĕ вăхăт          = [[1791]]
 |вилнĕ вырăн          = {{ВилнĕВырăн|Париж|Парижра}}
 |пулса тухни          = 
 |пăхăнулăх            = 
 |гражданлăх           = 
 |жанр                 = 
 |вĕренӳ               = 
 |стиль                = [[рококо]], неоклассицизм
 |ĕçĕсем               = [[Пăхăр юланут]]
 |пулашакансем         = 
 |сĕм                  = 
 |сĕм янă              = 
 |чыславсем            = 
 |хисепсем             = 
 |парнесем             = 
 |сайт                 = 
 |викиампар            = Этьен Морис Фальконе
}}
[[Ӳкерчĕк:Медный всадник на фоне осеннего неба.jpg|мини|[[Пăхăр юланут]]]]
'''Этьен Морис Фальконе''' (фр. Étienne Maurice Falconet; 1 раштав 1716, Париж, Франци Патшалӑхӗ — 24 кӑрлач 1791, унтах) — франц скульпторӗ, ӳкерҫи тата теоретикӗ. Кайри [[рококо]] тата неоклассицизм миниатюрлӑ тата монументаллӑ пластики ӑстисенчен пӗри, Санкт-Петербургри Раҫҫей императорӗ Петр I — «Пăхăр юланут» тенӗ палӑкӗн композицийӗн авторӗ. Академик (1754 ҫултан; ассоци пайташӗ 1744 ҫултан) тата Парижри ӳнерпе скульптура Патшалӑх Академийӗн ректорӗ (1783 ҫултан), Санкт-Петербургри Патшалӑх Академийӗн (1767 ҫултан) хисеплӗ пайташӗ.

== Кун-ҫулӗ ==

== Ӗҫӗ-хӗлӗ ==
1757 ҫулта вӑл [[Маркиза де Помпадур|маркиза де Помпадур]] хӳтлевӗнчи [[Севр фарфор мануфактури]]н директорӗ пулса тӑнӑ, унта вӑл [[Бисквит (фарфор)|бисквитран]] мифологи пайташӗсемпе аллегорилле кӗлеткесем ӑсталанӑ.
== Ӗҫӗ-хӗлӗ ==
&lt;gallery perrow=5 widths=160 heights=160&gt;
File:Étienne Maurice Falconet-Winter-Hermitage.jpg|Хӗлле
File:Étienne Maurice Falconet-Hermitage.jpg|Шыва кӗрекен
File:Falconet - Pygmalion &amp; Galatee (1763)-black bg.jpg|Пигмалионпа Галатея
File:La Mélancolie - d'après Etienne Maurice Falconet - Musée du Louvre Objets d'art OA 11253.jpg|Меланхоли
File:LouvreFalconetMusique.jpg|Кӗвӗ
File:Amour menaçant E M Falconet 1504781.jpg|Юнакан Амур
&lt;/gallery&gt;

== Вуламалли ==
*Зарецкая З. В. Фальконе / З. В. Зарецкая. — 2-е изд., доп. — Ленинград : Аврора, 1970. — 48 с.
*Каганович А. Л. «Медный всадник» : История создания монумента [скульптором Фальконе]. — 2-е изд., доп. — Л. : Искусство. Ленингр. отд-ние, 1982. — 192 с. : ил. — Указ. в: Острой и Саксонова, 1982, с. 439, № 2289. — OCLC 1053641073.
*Dieckmann H., Seznec J. The Horse of Marcus Aurelius : A Controversy between Diderot and Falconet : [англ.] / by H. Dieckmann and J. Seznec // Journal of the Warburg and Courtauld Institutes. — 1952. — Vol. 15, no. 3–4. — P. 198–228. — JSTOR 750474.
*Levitine G. The Sculpture of Falconet : [англ.] / by George Levitine, with a translation from the French of Falconet's Réflexions sur la sculpture by Eda Mezer Levitine. — Greenwich, Conn. : New York Graphic Society, 1972. — 144 p. — LCCN 71--18134. — OCLC 1200544964.
*Weinshenker A. B. Falconet : His writings and His Friend Diderot : [англ.] / Anne Betty Weinshenker. — Genève : Droz, 1966. — X, 138, [5] p., 15 p. ill.

== Каҫӑсем ==
* [https://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53359 Профиль Этьена Мориса Фальконе] на официальном сайте Российской академии художеств
* [http://www.artcyclopedia.com/artists/falconet_etienne-maurice.html Artcyclopedia]
* ''Фальконе Э.-М.'' Письмо к герцогу д’Эгильон от 27 августа 1769 г. / Сообщ. И примеч. Н. К. Богушевский // Русская старина, 1874. — Т. 9. — № 4. — С. 760—764. — Под загл.: Фальконет, строитель памятника Петру I. 1716—1791.
* [https://web.archive.org/web/20211027064832/https://www.sh-foundation.ru/post/etienne-maurice-falconet Этьен Морис Фальконе на сайте «Фонда скульптурного наследия»]</text>
      <sha1>ftkeqfent08g95wftu3zsoe9jm2lb9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шумбрат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121018</id>
    <revision>
      <id>879461</id>
      <parentid>856549</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2928" sha1="eql7yj4my110f4qyuzd9t9xyj1ojmsq" xml:space="preserve">'''Шумбрат''', ирçе чĕлхинчен куçарсан «сывă-и» (саламлав) тенине пĕлтерет, çак сăмахах [[мăкшă чĕлхи]]пе те çавнашкалах темелле. 

Çав вăхăтрах çакнашкал сăмахпах ирçесем тата мăкшăсем ятарлă уява та калаççĕ-ха. Чăн та, те тахçан авалтан пыракан уяв, те çĕнĕрен юри шутласа тупнăскер.  
== Уяв пирки йĕркипе каласа пани ==


== Çавăн пекех ==
* [[Акатуй]]
* [[Сапантуй]]
* [[Акатуй-Сапантуй]]
* [[Килей]]
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20240701091542/https://ulgov.ru/news/index/permlink/id/59761/ Национальный мордовский праздник Шумбрат в Ульяновской области объединил гостей из семи регионов России] — губернатор и Правительство УЛЬЯНОВСКОЙ ОБЛАСТИ ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ. 24 май 2021-мĕш çул, 11:05
* [https://e-mordovia.ru/gosudarstvennaya-vlast-rm/ministerstva-i-vedomstva/ministerstvo-ktrm/novosti/v-moskve-nachalsya-mordovskiy-natsionalnyy-prazdnik-shumbrat/ В Москве начался мордовский национальный праздник «Шумбрат»]— ОФИЦИАЛЬНЫЙ ПОРТАЛ ОРГАНОВ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ВЛАСТИ РЕСПУБЛИКИ МОРДОВИЯ 19 июнь 2024 
* [https://web.archive.org/web/20240701065752/https://stolica-s.su/archives/417110 В Мордовии отметят праздник Белой березы] — Столица - С. 11:41, 10 июнь 2024
* [https://www.e-mordovia.ru/pravitelstvo-rm/novosti/v-mordovii-proydet-respublikanskiy-natsionalno-folklornyy-prazdnik-aksha-kelu/ В Мордовии пройдет Республиканский национально-фольклорный праздник «Акша Келу»] — ОФИЦИАЛЬНЫЙ ПОРТАЛ ОРГАНОВ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ВЛАСТИ РЕСПУБЛИКИ МОРДОВИЯ 16 июнь 2024
* [https://www.алмазный-край.рф/administratsiya-mo/munitsipalnye-predpriyatiya/mku-mezhposelencheskoe-upravlenie-kultury/mordovskiy-prazdnik-berezki.php Мордовский праздник березки] — Официальный сайт муниципального образования &quot;МИРНИНСКИЙ РАЙОН&quot; Республика Саха (Якутия)

[[Категори:Уявсем]]
[[Категори:Ирçесем]]
[[Категори:Мăкшăсем]]
[[Категори:Чăвашсем]]
[[Категори:Ирçе уявĕсем]]
[[Категори:Мăкшă уявĕсем]]</text>
      <sha1>eql7yj4my110f4qyuzd9t9xyj1ojmsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чапшăн çуну</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121125</id>
    <revision>
      <id>879423</id>
      <parentid>833690</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T20:46:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1387" sha1="oxb4gyc1njak3dnhdbkew9uyq2to2gu" xml:space="preserve">[[File:Perrault Leon Jean Basile Vanitas.jpg|thumb|Perrault Leon Jean Basile Vanitas]]
'''Чапшăн çуну''', '''кăлăх чап''',  '''мухтавшăн тăрăшни''', '''куштанлăх''' — ытти çынсем хушшинче чаплăн, мухтавлăн, шутсăр лайăххăн курăнма тăрăшни.

== Çавăн пекех ==
* [[Эгоизмла сăкăлтăк]]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [[Иоанн Лествичник]]. [https://web.archive.org/web/20230507052101/http://www.wco.ru/biblio/books/ioannl1/H23-T.htm Лествица. Слово 22. О многообразном тщеславии.]
* [[Игорь Саторин]]. [http://progressman.ru/2011/08/vanity/ Тщеславие и гордыня.]
* [http://www.smisl-zhizni.ru/viskazivaniya/99-citaty/979-o-tsheslavii Цитаты о тщеславии святых Отцов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129152029/http://www.smisl-zhizni.ru/viskazivaniya/99-citaty/979-o-tsheslavii |date=2020-01-29 }}

{{Тулаш каçăсем}}
{{Христианлăхри мăн çылăхсем}}
{{Нарцисцизм}}

[[Категори:Харкамлăх паллисем]]
[[Категори:Мораль палăрăмĕсем]]
[[Категори:Христианлăхри çылăхсем]]</text>
      <sha1>oxb4gyc1njak3dnhdbkew9uyq2to2gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хулари фольклор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121311</id>
    <revision>
      <id>879378</id>
      <parentid>855580</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T18:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4508" sha1="pagf3kxvvewcirj5ux8mqwhq9oct8qc" xml:space="preserve">'''Хулари фольклор''' — халăхăн поэтикăри пултарулăхĕн тĕсĕсемпе жанрĕсеимсĕр пуçне çавсен «модификацисене» хăй йышне кĕртекен [[фольклор]] еткерлĕхĕн пайĕ. Тĕслĕхрен: хулари халăх уçăлса çӳрени, [[хулари романс]], хулари вăйă юррисемпе ташшисем.

== Пĕрлехи хыпарсем ==

== Çав. пекех ==
* [[Хулари легенда]]
* [[Тахçанхи месеке]]
* [[Япон хулисен халапĕсем]]
* [[Фейклор]]

== Литература ==
* {{статья|автор=Лазарев А. И. |пуçелĕк=Городской фольклор |каçă= |кăларăм = |яваплă=Гл. ред. В. В. Алексеев |вырăн=Екатеринбург |издательство=Академкнига |çул=2000 |том= |страницы= |страниц= |сери=УрО РАН, Институт истории и археологии |isbn= |ref=Лазарев}}
* ''Белоусов А. Ф.'' [http://www.ruthenia.ru/folklore/belousov.html Современный городской фольклор] // Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика
* {{кĕнеке | автор=[[Поспелов Глеб Геннадьевич|Поспелов Г. Г.]] | пуçелĕк = Бубновый валет. Примитив и городской фольклор в московской живописи 1910-х годов | кăларăм=2-е изд. | вырăн = М. | издательство =[[Пинакотека (издательство)|Пинакотека]] | çул =2008 |страницы= |страниц=288 |серия=  |isbn=978-5-903888-01-6| ref=Поспелов}}
* ''Коломийченко Т. А.'' [http://www.dergavin.ru/critics_49/ Застольные песни Г. Р. Державина и городской фольклор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929214703/http://dergavin.ru/critics_49/ |date=2017-09-29 }}
* ''Коломийченко Т. А.'' [http://www.dergavin.ru/critics_49/ Застольные песни Г. Р. Державина и городской фольклор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929214703/http://dergavin.ru/critics_49/ |date=2017-09-29 }}
* {{кĕнеке |автор= |пуçелĕк = Современный городской фольклор |яваплă = Отв. ред. серии С. Ю. Неклюдов |вырăн=М. | издательство=[[Российский государственный гуманитарный университет|Российск. гос. гуманит. ун-т]] |çул=2003 |страницы= | страниц=736 |сери=Традиция-текст-фольклор |isbn=5-7281-0331-6 |ref=Неклюдов}}
* «Гоп-со-смыком» — это всем известно… // Фольклор, постфольклор, быт, литература. Сб. статей к 60-летию Александра Федоровича Белоусова. — СПб., 2006, — с. 65-85;
* ''[[Синдаловский Наум Александрович|Синдаловский Н. А.]]'' Петербург в армейском мундире. Военная столица России в городском фольклоре
* ''[[Синдаловский Наум Александрович|Синдаловский Н. А.]]'' Династия Романовых в зеркале городского фольклора

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* ''Секачева Е. Р.'' [https://web.archive.org/web/20220815194137/http://www.nivestnik.ru/2001_3/5.shtml Городской фольклор как феномен массовой городской культуры начала XX в.] // Новый исторический вестник — № 3 (5), 2001
* ''Гончаров В., Мазова Н.'' [http://fantlab.ru/work71930 Мифология мегаполисов] 
* ''Невский Б.'' [http://www.mirf.ru/Articles/art495.htm Городская фантастика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516083838/http://mirf.ru/Articles/art495.htm |date=2013-05-16 }}

[[Категори:Хулари фольклор| ]]</text>
      <sha1>pagf3kxvvewcirj5ux8mqwhq9oct8qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тула пĕремĕкĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121475</id>
    <revision>
      <id>879324</id>
      <parentid>874953</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4016" sha1="c605m5xp0pd7rtgghi4vgl8t5d75gsx" xml:space="preserve">:''Ку ăнлава '''[[Тулă пĕремĕкĕ]]''' тенипе пăтраштармалла мар''
[[File:Тульский пряник.jpg|thumb|250 px|Тулă пĕремĕкĕ]]
[[File:Big Tula Gingerbread.JPG|thumb|250px|Тулă парне 1 кг йывăрăшлĕ пĕремĕкĕ]]
'''Ту́ла пĕремĕкĕ''' — регионăн пичетленĕ [[пĕремĕк]]ĕсен паллă тĕсĕ.

Яланхилле, тулă пĕремĕкĕ лаптак тăваткал е кĕлетке ĕлкиллĕ. Халĕ тăтăшах ăшне [[панулми пĕçерни|повидлă]] е [[тачăлатнă пылак сĕт]] хураççĕ.

Пĕремĕксене [[Тулă (хула)|Тулăра]] [[XVII ĕмĕр]]тенпе пĕçерни паллă. Пĕрремĕш хут çакăн пирки [[1685]] çулта кĕнекере кăтартнă.&lt;ref&gt;[http://russia.worlds.ru/articles/russia_article_1642.shtml Тулă пĕремĕкĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101027111335/http://russia.worlds.ru/articles/russia_article_1642.shtml |date=2010-10-27 }}&lt;/ref&gt; Халĕ тулă пĕремĕкĕсене «Старая Тула» тата «Ясная поляна» комбиначĕсенче хатĕрлеççĕ, çаплах хăшпĕр пĕчĕк йĕркелӳсем те тăваççĕ.

Тулă пĕремĕкĕн [[«Тулă пĕремĕкĕ» музей|музейне]] [[Тулă (хула)|Тулăра]] [[1996]] çулта уçнă.&lt;ref&gt;[http://www.oldtula.ru/040000.html УАО КФ «Тульский пряник»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315065438/http://oldtula.ru/040000.html |date=2009-03-15 }}&lt;/ref&gt;

«Сельхозпродукты» [[Тулă]] лавккин сутă-илӳ залĕнче чи чаплă вырăнта кантăк айĕнче 1000 тенкĕ хут укçи упранать, унпа 2009 çулхи кăрлачăн 11-мĕшĕнче Раççей президенчĕ Дмитрий Медведев хăйех çакăнта тулă пĕремĕкне туяннă&lt;ref&gt;[http://www.pryaniki.org/view/article/7316/ Пряников сладких…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240813121207/https://www.pryaniki.org/view/article/7316/ |date=2024-08-13 }} // «Тульские пряники» 04.06.2009 ç.&lt;/ref&gt;.

== Рецепт ==
Тулă пĕремĕкне çапла хатĕрлеççĕ:
# Çемçетнĕ [[ĕне çăвĕ|ĕне çăвне]] [[пыл]], [[çăмăрта (апат)|çăмарта]] хушса çăраççĕ.
# Алăланă [[çăнăх]]а [[сода]] ярса пăр шăвĕнче çăрса [[чуста]] тăваççĕ.
# Ăшлăхĕ: [[повидлă]]на [[пылак]]па çăра та юхайми пуличчен пĕçереççĕ.
# Чустана йăваласа икĕ сийлĕ хураççĕ, варрине пылак çимĕçне хураççĕ.
# Питĕ вĕри духовкăна 1–2 [[Минута|минутлăх]] лартаççĕ.
# Кăларса сивĕнтереççĕ, тепĕр 5 минут вĕри духовкăра пĕçереççĕ.
# Кăларса каллех сивĕтеççĕ те щеткăпа [[пылак тираж]]не сĕреççĕ.

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Çавăн пекех ==
{{commonscat|Tula gingerbread}}
* [[Пĕремĕк]]
* [[Торунь пĕремĕкĕ]]
* [[Вязьма пĕремĕкĕ]]
* [[Корень пĕремĕкĕ]]
* [[Нюрнберг пĕремĕкĕ]]
* [[Пардубица пĕремĕкĕ]]
* [[Городец пĕремĕкĕ]]

== Каçăсем ==
* {{youtube|gkVQRvDIYw8| Тулă пĕремĕкĕ пирки «Хочу всё знать» киножурналра}}

[[Категори:Раççей регионĕсен гастрономи апачĕсем]]
[[Категори:Пĕремĕк]]
[[Категори:Тула символĕсем]]
[[Категори:Тула]]</text>
      <sha1>c605m5xp0pd7rtgghi4vgl8t5d75gsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Явăнккаçунат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121890</id>
    <revision>
      <id>879494</id>
      <parentid>837210</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T01:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="rkfrobor4wgopz9pearhg39ecabb8im" xml:space="preserve">[[File:Eurocopter X3 2011.jpg|thumb|Eurocopter X3 2011 [[вĕлтĕрçунат]]]]
[[File:Fairey FB-1 Gyrodyne.jpg|thumb|Fairey FB-1 Gyrodyne]]
[[File:Ka-22.png|thumb|Ka-22]]
{{otheruses|: Вĕлтĕрçунатлă вĕçев аппарачĕ}}
:''Кăна '''[[Вĕлтĕрçунатлă вĕçев аппарачĕ]]''' тенипе ан пăтраштарăр''
'''Явăнкка-çунат''' ('''гелиплан''', '''гиродин''') —  явăнкка [[вĕлтĕрçунатлă вĕçев аппарачĕ|çунатлă вĕçев аппарачĕ]]сен пĕр йышĕн пĕрлешткрÿллĕ ячĕ, [[çĕклев вĕлтĕрĕ]] унăн, хăпарнă, аннă, çакăнса тăнă тата горизонталлĕ  хăвăртлăхсен пĕр диапазонĕнче,  тĕп моттор хăвачĕпе ĕçлет, горизонталлĕ хăртлăхсен ытти диапазонĕнче вара — çунат (внчах та вăл вĕлтĕр лаптакĕ мар!) шучĕпе тата, чылай чухне, тепĕр пăхăнманлăхлă&lt;ref&gt;Часть 29 Авиационных правил «Нормы лётной годности винтокрылых летательных аппаратов транспортной категории» (АП-29), издание 2-е, 2003&lt;/ref&gt;

Çапла вара ăна [[яраплан]]па гибридлă теме пулать.
== Çавăн пекех ==
* [[Ка-22]]
* [[Fairey Rotodyne]]
* [[Фокке-Вульф|Фокке]]-[[Ахгелис]] [[Fa-269]]
* [[Вессерфлюг]] [[P.1003]]

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://bse.sci-lib.com/article005218.html Винтокрыл] в [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]]
* [https://web.archive.org/web/20241209065211/http://www.tm-magazin.ru/rubriki_tm/247/1855 Техника молодёжи. Винтокрылы]

{{Вĕçекен аппаратсем}}

[[Категори:Атмосфера]]
[[Категори:Вĕлтĕрексем|*]]
[[Категори:Вĕçев]]
[[Категори:Вĕçев аппарачĕсем]]
[[Категори:Сывлăш карапĕсем]]
[[Категори:Çаврăмлă куçăм]]</text>
      <sha1>rkfrobor4wgopz9pearhg39ecabb8im</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шафран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122602</id>
    <revision>
      <id>879451</id>
      <parentid>841483</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3040" sha1="qwu7atyajjbbtvcpowz78xeqtn2lpqb" xml:space="preserve">'''Шафра́н''' ({{lang-la|Crocus}}) —  {{bt-ruslat|Ирис йышшисем{{!}}Ирис йышшисем, е Касатик йышшисем|Iridaceae}} йышĕнчи [[нумай çуллă ӳсентăрансем|нумай çуллă]] курăк евĕрлĕ ӳсентăрансен [[йăх (биологи)|йăхĕ]]. Чечексене декоративла ӳстерес литературăра латин чĕлхинчен кĕнĕ '''кро́кус''' ят та тĕл пулать.

== Пĕрлехи хыпарсем ==
[[File:Illustration_Crocus_vernus0.jpg|thumb|left|[[Çурхи шафран]].&lt;br&gt;{{Бот.илл.|3}}]]
Унăн çĕрулмисем диаметрĕпе 3 см çитеççĕ, çаврака е лапчăннă формăллă, вĕтĕ хупăллă. [[Туна|Туни]] ӳсмест. Тымар çумĕнчи [[Çулçă|çулçисем]] тӳрĕ.

== Литература ==
* {{Анненков|Crocus}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Шафран, растения}}
* {{ФлораССРП|том=4|стр=499—511|часть=Род 306. Шафран — Crocus}}
* {{статья
 |автор         = Рукшан Я. Х.
 |пуçелĕк       = Крокусы
 |каçă          = http://flower.onego.ru/lukov/crocus_a.html
 |кăларăм       = Цветоводство
 |тип           = журнал
 |çул           = 1979
 |номер         = 4—5
 |страницы      = 18—19
 }}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [http://www.thealpinehouse.fsnet.co.uk/crocus%20pages/ Видовые очерки, фотографии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223080638/http://www.thealpinehouse.fsnet.co.uk/crocus%20pages/ |date=2009-02-23 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20081002043136/http://www.bulbsociety.org/GALLERY_OF_THE_WORLDS_BULBS/GRAPHICS/Crocus/Crocuslist.shtml Галерея фотографий различных видов крокуса] на сайте [http://www.bulbsociety.org International Bulb Society]{{ref-en}}
* [http://www.pacificbulbsociety.org/pbswiki/index.php/Crocus Pacific Bulb Society]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20150819093238/http://www.flowers.bitrix.ru/acquaintance/crocus.php Зимняя выгонка крокусов] на сайте [http://www.flowers.bitrix.ru Комнатные растения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008111535/http://www.flowers.bitrix.ru/ |date=2014-10-08 }}
* [http://sad-moei-mechty.narod.ru/08/08-017/08-017.htm Осенние крокусы — весенний вид осеннего сада]
* [http://www.aif.ru/health/news/92455 «Шафран помогает лечить от рака — ученые»] // [[Аргументы и факты|АиФ]]

{{Тĕхемсем}}

[[Категори:Ирис йышшисем]]
[[Категори:Евразири флора]]
[[Категори:Тĕхемсем]]
[[Категори:Библири ӳсентăрансем]]</text>
      <sha1>qwu7atyajjbbtvcpowz78xeqtn2lpqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаргунов Сергей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122659</id>
    <revision>
      <id>879448</id>
      <parentid>875206</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13930" sha1="tdq0v2nc2vnidd7xqcmwdau3pkg47br" xml:space="preserve">'''Серге́й Алекса́ндрович Шаргуно́в''' (12.5.1980, [[Мускав]], РСФСР,  ССРП çур.) — раççей çыравçи, журналист, пĕрлĕх ĕçченĕ. Раççейри çыравçăсен тата кăларăмçăсен пĕрлешĕвĕсен ассоциацин председеателĕ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2020/12/22/sergej-shargunov-vozglavil-novuiu-associaciiu-pisatelej-i-izdatelej-rossii.html|title=Сергей Шаргунов возглавил новую Ассоциацию писателей и издателей России|date=2020-12-22|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2020-12-23|archive-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222145958/https://rg.ru/2020/12/22/sergej-shargunov-vozglavil-novuiu-associaciiu-pisatelej-i-izdatelej-rossii.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Радио- и телеведущий программ «Открытая книга» на канале «[[Культура (телеканал)|Россия Культура]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=русский|url=https://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/63635/|title=«Открытая книга» Сергея Шаргунова|publisher=[[Культура (телеканал)|Культура]]|access-date=2020-11-25|archive-date=2020-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117205139/https://tvkultura.ru/brand/show/brand_id/63635/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; и «Двенадцать» на канале «[[Россия 24]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=русский|url=https://www.vesti.ru/video/2242692|title=«Двенадцать» Сергея Шаргунова|author=|website=vesti.ru|date=|publisher=[[Вести.ру]]|access-date=2020-11-25|archive-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124123949/https://www.vesti.ru/video/2242692|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Раççей Федерацин Федераци пухăвĕн Патшалăх думи|Раççей Федерацин Федераци пухăвĕн VII тата VIII чĕнĕвĕсен Патшалăх думин]] депутачĕ (РФКП тăратнă ят-йышĕнче)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=русский|url=http://duma.gov.ru/duma/persons/99112885/|title=Сергей Шаргунов|subtitle=Депутат Государственной думы|author=|website=duma.gov.ru|date=|publisher=Сайт [[Государственная дума|Государственной думы]]|access-date=2020-11-25|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030014111/http://duma.gov.ru/duma/persons/99112885/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://duma.gov.ru/duma/deputies/7/|title=Состав Государственной думы седьмого созыва|access-date=2022-01-27|archive-date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220212211519/http://duma.gov.ru/duma/deputies/7/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, Культура комичĕн председателĕн пĕрремĕш çумĕ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=русский|url=http://komitet2-3.km.duma.gov.ru/Sostav-Komiteta|title=Состав комитета по культуре Государственной думы|author=|website=duma.gov.ru|date=|publisher=Сайт Государственной думы|access-date=2021-10-19|archive-date=2017-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171220203910/http://komitet2-3.km.duma.gov.ru/Sostav-Komiteta|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Вырăс сăмахлавĕн пĕрлĕхĕн тата Патриархăн культура канашĕн пайташĕ.

2019 çулхи çăвăн 4-мĕшĕнче «[[Юность (журнал)|Юность]]» журнала ертсе пыма тытăннă&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/6400555|title=Сергей Шаргунов стал главным редактором журнала &quot;Юность&quot;|website=[[ТАСС]]|date=2019-05-04|access-date=2019-05-04|archive-date=2019-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504160404/https://tass.ru/obschestvo/6400555|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Биографи ==

== Библиографи ==

=== Кĕнекесем ===
* Саров. Два подвига. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2021. — 296 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-235-04483-8.
* Свои. — {{М.}}: Редакция Елены Шубиной, 2018. — 352 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-17-106771-7.
* {{кĕнеке | пуçелĕк = [[Катаев Валентин Петрович|Катаев]]. Погоня за вечной весной | вырăн = М. | издательство = Молодая гвардия | çул = 2016
| страниц = 704 | сери = [[Жизнь замечательных людей]] | isbn = 978-5-235-03917-9 | тираж = 5000}}
* {{кĕнеке | пуçелĕк = 1993. Семейный портрет на фоне горящего дома | вырăн = М. | издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]] | çул = 2013 | страниц = 576 | сери = Проза Сергея Шаргунова | isbn = 978-5-17-080913-4 | тираж = 2500}}&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.colta.ru/articles/literature/700 |title = Советский роман для блогеров и хипстеров |author = [[Кашин Олег Владимирович|Олег Кашин]] |date = 2013-10-04 |work = Литература |publisher = [[Colta.ru]] |accessdate = 2013-10-05 |archive-date = 2013-10-06 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20131006150844/http://www.colta.ru/articles/literature/700 |deadlink = no}}&lt;/ref&gt;
* {{кĕнеке | пуçелĕк = Книга без фотографий | вырăн = М. | издательство = [[Альпина нон-фикшн]] | çул = 2011 | страниц = 224 | isbn = 978-5-91671-121-9 | тираж = 6000}}
** {{кĕнеке | автор = Sergei Shargunov | пуçелĕк = A Book Without Photographs | вырăн = L. | издательство = Glagoslav Publications Ltd. | çул = 2013 | allpages = 180 | isbn = 978-1782670513}}
** {{кĕнеке | автор = Serguei Chargounov | пуçелĕк = Livre sans photographies | вырăн = P. | издательство = Editions de la Différence |çул = 2015
| allpages = 151 | isbn = 978-2-7291-2184-6}}
* {{кĕнеке | пуçелĕк = Птичий грипп | вырăн = {{М.}} | издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]], Астрель | çул = 2008 | страниц = 224 | isbn = 978-5-17-054532-2, 978-5-271-21544-5 | тираж = 5000}}
* {{кĕнеке | пуçелĕк = Битва за воздух свободы | вырăн = {{М.}} | издательство = [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] | çул = 2008 | страниц = 256
| сери = Против всех | isbn = 978-5-9265-0574-7 | тираж = 4000}}
* Как меня зовут?. — М.: Вагриус, 2006. — 288 с. — 3000 экз. — ISBN 5-9697-0173-4, ISBN 5-697-0173-4* {{кĕнеке | пуçелĕк = Малыш наказан | вырăн = СПб. | издательство = [[Амфора (издательство)|Амфора]] | çул = 2003 | страниц = 174 | сери = Поколение Y | isbn = 5-94278-373-7 | тираж = 3000}}
* {{кĕнеке | автор = Sergej Šargunov; Valerio Piccolo | пуçелĕк = La punizione | вырăн = R. | издательство = Minimum fax | çул = 2006 | allpages = 124 | сери = Sotterranei | isbn = 88-7521-077-2}}
* {{кĕнеке | пуçелĕк = Ура! | вырăн = {{М.}} | издательство = [[Эксмо]] | çул = 2003 | страниц = 270 | isbn = 5-699-03634-2 | тираж = 3100}}
** {{кĕнеке | пуçелĕк = Ура! | вырăн = {{М.}} | издательство = [[Альпина нон-фикшн]] | çул = 2012 | страниц = 201 | isbn = 978-5-91671-168-4}}

=== Пухмачсем ===
* ''Шаргунов C., Остапенко А.'' Два острова. — {{М.}}: ОГИ, 2002. — ISBN 5-94282-095-3.
* Поколение Лимонки. — {{М.}}: Ультра-Культура, 2005. — ISBN 5-9681-0031-1.
* Десятка: Антология современной русской прозы. — {{М.}}: [[Ad Marginem]], 2011. — ISBN 978-5-91103-073-5.
* Литературная матрица: Учебник, написанный писателями. — М.: Лимбус Пресс, 2010. — ISBN 978-5-8370-0555-8.
* Всё о Еве / [[Сноб (журнал)|Сноб]]. — {{М.}}: Corpus, 2012. — (Современная зарубежная проза). — ISBN 978-5-271-42091-7.
* Русские дети. — {{СПб.}}: Азбука, 2013. — ISBN 978-5-389-05721-0.
* Русские женщины. — {{СПб.}}: Азбука, 2013. — ISBN 978-5-389-06431-7.
* Литературная матрица: Советская Атлантида. — {{СПб.}}: Лимбус Пресс, 2014. — ISBN 978-5-8370-0612-8.
* Детский мир. — {{М.}}: АСТ, 2014. — (Русский рассказ). — ISBN 978-5-17-088369-1.
* Это футбол!: Писатели на стадионе / Составитель: Вадим Левенталь. — {{СПб.}}: Лимбус Пресс, 2017. — ISBN 978-5-904744-28-1.
* Счастье-то какое! — {{М.}}: Редакция Елены Шубиной, 2018. — ISBN 978-5-17-107201-8.
* Сибирь: Счастье за горами. — {{М.}}: АСТ, 2021. — (Русский рассказ). — ISBN 978-5-17-134774-1.
* Время вышло: Современная русская антиутопия. — {{М.}}: Альпина нон-фикшн, 2021. — ISBN 978-5-00139-559-1.

=== Критика ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [https://nukenet.livejournal.com/69709.html/ Это не «Юность»!]{{Ĕçлемен каçă|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://lgz.ru/article/-39-6615-4-10-2017/khranitel-rodovogo-ekha/ «Хранитель родового эха»: Рецензия Андрея Рудалёва на книгу «Свои»]
* [http://zavtra.ru/blogs/ostanovit_mgnoven_e_novaya_kniga_s_a_shargunova_svoi_ «Остановить мгновенье»: Рецензия Марфы Петровичевой на книгу «Свои»]
* [http://www.natsbest.ru/award/2018/review/sergej-shargunov-svoi-1/ Рецензия Аглаи Курносенко на книгу «Свои»]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.natsbest.ru/award/2018/review/vse-–-svoi/ «Все — свои» Олег Демидов о книге «Свои»]{{Ĕçлемен каçă|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20241113201410/https://svpressa.ru/culture/article/153078/ Захар Прилепин о книге «Катаев. Погоня за вечной весной»]
* [http://www.peremeny.ru/blog/19778/ Рецензия Виктории Шохиной на книгу «Катаев. Погоня за вечной весной»]
* [http://www.ng.ru/lit/2013-11-21/5_dom.html Леонид Подольский о романе «1993»]
* [http://www.pravmir.ru/semejnyj-portret-na-fone-goryashhego-doma/ Андрей Десницкий о романе «1993»]
* [http://magazines.gorky.media/znamia/2014/5/23s.html Рецензия Станислава Секретова на роман «1993»]{{Ĕçлемен каçă|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{col-2}}
* [http://www.russ.ru/Mirovaya-povestka/19932 Рецензия Дмитрия Лисина на роман «1993»]
* [http://www.russ.ru/Mirovaya-povestka/Koza-Asya-i-CHernyj-Oktyabr Рецензия Виктории Шохиной на роман «1993»]
* [http://www.rg.ru/2013/10/25/shargunov.html Рецензия Павла Басинского на роман «1993»]
* [http://www.proza.ru/2013/10/22/1661 Рецензия Валерия Бондаренко на роман «1993»]
* [http://www.novayagazeta.ru/arts/60600.html Рецензия Захара Прилепина на роман «1993»]
* [https://web.archive.org/web/20131202225359/http://litrossia.ru/2013/42/08373.html Рецензия Олега Демидова на роман «1993»]
* [http://www.telegraf.lv/news/knizhnaya-polka-telegrafa-35 Алексей Евдокимов о романе «1993»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171128151357/http://www.telegraf.lv/news/knizhnaya-polka-telegrafa-35 |date=2017-11-28 }}
* [http://lgz.ru/article/-33-34-6427-27-08-2013/parol-devyanosto-tretiy/ Рецензия Андрея Рудалёва на роман «1993»]
* [http://portal-kultura.ru/articles/books/8491-eshche-raz-pro-lyubov/ Рецензия Дарьи Ефремовой на роман «1993»]
* {{статья |автор=Станислав Секретов |пуçелĕк=Несбывшиеся. После молодости  |каçă=https://alexandrkarasev.wordpress.com/sekretov-babchenko-karasyov-prilepin/ |кăларăм=Вопросы литературы |çул=2020 |выпуск=3}}
{{col-end}}

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем|2}}

== Каçăсем ==
* {{Официаллă сайт}}
* [http://www.duma.gov.ru/structure/deputies/1756737/ С. Шаргунов на сайте Госдумы РФ].
* {{ЖЗ|http://magazines.gorky.media/authors/s/shargunov/|Сергей Шаргунов}}.

{{Тулаш каçăсем}}
{{Мăн кĕнеке}}
{{«Юность» журналăн тĕп редакторĕсем}}</text>
      <sha1>tdq0v2nc2vnidd7xqcmwdau3pkg47br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шывавтань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123575</id>
    <revision>
      <id>879466</id>
      <parentid>845303</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="s5rdtbhz60nb31jx4hbxvd9d90m8js6" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Шывавтань (пĕлтерĕшсем)}}
{{Taxobox
| name =  Шывавтань
| image file =  Rallus_aquaticus_4_%28Marek_Szczepanek%29.jpg  
| classis = 
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Rallus aquaticus
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Шывавтань'''&lt;ref&gt; Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Русский язык, РУССО, 1994. — С. 74. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.&lt;/ref&gt;, е '''ахаль шывавтань'''&lt;ref&gt;[https://birdchuvashia.ru/chuvashskie Птицы Чувашии]&lt;/ref&gt; ({{lang-lat|Rallus aquaticus}}) —  [[Шывавтань йышшисем]] ямахатри пысăках мар вĕçенкайăк, 

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20220118051309/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/199.html Позвоночные животные России: Пастушок]
* [http://water-birds.narod.ru/rallus_aquaticus.htm Водоплавающие и чайковые птицы Подмосковья «Водяной пастушок — Rallus aquaticus Linnaeus, 1758»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423030452/http://water-birds.narod.ru/rallus_aquaticus.htm |date=2009-04-23 }}
* [http://www.xeno-canto.org/species/Rallus-aquaticus — «поросячий» крик водяного пастушка]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601100602/http://www.xeno-canto.org/species/Rallus-aquaticus |date=2013-06-01 }}
* [http://wildlife1.wildlifeinformation.org/s/0AvGruif/rallidae/Rallus/Rallus_aquaticus/Rallus_aquaticus.html Факты о водяном пастушке]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot }} {{ref-en}}
* [http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Raquatic.html Распространение и миграция водяного пастушка]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071208065314/http://www.birdguides.com/species/species.asp?sp=042032 Описание и дополнительные иллюстрации] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160304091809/http://belhuntclub.net/index.php?name=Pages&amp;op=page&amp;pid=353 Охотничьи птицы Беларуси — Пастушок (Rallus aquaticus)]

[[Категори:Евразири вĕçенкайăксем]]
[[Категори:1758 çулта çырнă чĕрчунсем]]
[[Категори:Шывавтаньсем]]
[[Категори:Шывавтань йышшисем]]</text>
      <sha1>s5rdtbhz60nb31jx4hbxvd9d90m8js6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шывавтань (кăк)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123576</id>
    <revision>
      <id>879467</id>
      <parentid>845304</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T23:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="197hrpe9hz1ipugje8j3teo1qfxvbo7" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Шывавтань (пĕлтерĕшсем)}}
{{Taxobox
| name =  Шывавтань (кăк)
| image file =  Rallus_aquaticus_1_%28Marek_Szczepanek%29.jpg  
| classis = 
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Rallus
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Шывавтань'''&lt;ref&gt;[https://birdchuvashia.ru/chuvashskie Птицы Чувашии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Русский язык, РУССО, 1994. — С. 74. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Rallus}}) —  [[Шывавтань йышшисем]] ямахатри кăк,
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
* [https://web.archive.org/web/20220118051309/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/199.html Позвоночные животные России: Пастушок]
* [http://water-birds.narod.ru/rallus_aquaticus.htm Водоплавающие и чайковые птицы Подмосковья «Водяной пастушок — Rallus aquaticus Linnaeus, 1758»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423030452/http://water-birds.narod.ru/rallus_aquaticus.htm |date=2009-04-23 }}
* [http://www.xeno-canto.org/species/Rallus-aquaticus — «поросячий» крик водяного пастушка]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601100602/http://www.xeno-canto.org/species/Rallus-aquaticus |date=2013-06-01 }}
* [http://wildlife1.wildlifeinformation.org/s/0AvGruif/rallidae/Rallus/Rallus_aquaticus/Rallus_aquaticus.html Факты о водяном пастушке]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot }} {{ref-en}}
* [http://131.220.109.5/groms/Species_HTMLs/Raquatic.html Распространение и миграция водяного пастушка]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20071208065314/http://www.birdguides.com/species/species.asp?sp=042032 Описание и дополнительные иллюстрации] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160304091809/http://belhuntclub.net/index.php?name=Pages&amp;op=page&amp;pid=353 Охотничьи птицы Беларуси — Пастушок (Rallus aquaticus)]
{{Тулаш каçăсем}}
[[Категори:Евразири вĕçенкайăксем]]
[[Категори:Вĕçенкайăксен речĕсем]]
[[Категори:Шывавтаньсем]]
[[Категори:Шывавтань йышшисем]]</text>
      <sha1>197hrpe9hz1ipugje8j3teo1qfxvbo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хутаçлă пĕрçуллăх пăрăç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126070</id>
    <revision>
      <id>879391</id>
      <parentid>867368</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T19:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3983" sha1="dbgmww15b7x78wuc792f8k1vz0s7oa5" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем|Пăрăç}}
:{{falseredirect|Пылак пăрăç}}
{{Taxobox
| name = Пĕрçуллăх хутаçлă пăрăç 
| image file = Capsicum annuum1.jpg
| regnum = 
| phylum =  
| classis =  
| ordo =    
| familia = 
| genus = 
| species = 
| subspecies =  
| latin = Capsicum annuum
| wikispecies = 
| commons =  
| itis = 
| ncbi = 
| range map = 
}}

'''Хутаçлă пăрăç''' ('''хутаçлă пĕрçуллăх пăрăç'''), çавăн пекех '''пахчаçимĕçлĕх пĕрçуллăх пăрăç'''{{sfn|БРЭ, Ю.М. Андреев}} ({{lang-la|Cápsicum ánnuum}}), —   [[Йытçырли йышшисем]] (''Solanaceae'') ямахатри ''[[Capsicum]]'' ретри [[тĕс (биологи)|биологилле тĕс]]; çимĕсĕсене те çаплах калаççĕ.

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Литература ==
* Перец овощной / Андреев Ю. М. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
*Муравьева Д. А. Перец стручковый // Тропические и субтропические лекарственные растения. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Медицина, 1983. — С. 157—159. — 336 с.
*Capsicum // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Стручковый перец|том=XXXIa}}
* Капсикум // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Газенбуш В.Л. Перец // Сорта овощных культур СССР / под ред. Д. Д. Брежнева. — М.—Л.: Сельхозгиз, 1960. — 536 с.
* Милованова Л.В. Биохимия перца // Биохимия овощных культур. — М.—Л.: Сельхозгиз, 1961.
* Жуковский П. М. Культурные растения и их сородичи. — 3 изд.. — Л.: Колос, 1971. — 752 с.
* Энциклопедический словарь лекарственных растений и продуктов животного происхождения: Учеб. пособие / Под ред. Г. П. Яковлева и К. Ф. Блиновой. — СПб.: Изд-во СПХВА, 2002. — С. 219. — ISBN 5-299-00209-2.

== Каçăсем ==
* {{Tropicos}}
* [https://hort.purdue.edu/newcrop/med-aro/factsheets/CAPSICUM_PEPPER.html Capsicum pepper factsheet] as of 2002-06-10
* [https://web.archive.org/web/20070415014525/http://www.g6csy.net/chile/database.html Chile varieties] as of 2003-11-07
* [http://www.thechileman.org Chile varieties database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330054440/https://thechileman.org/ |date=2022-03-30 }} as of 2006-10-27
* [https://web.archive.org/web/20220527185206/http://plantpro.timacad.ru/ill_demo/perec.html Заболевания перца] на сайте [http://www.plantpro.timacad.ru/index.html Лаборатория защиты растений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509214921/http://www.plantpro.timacad.ru/index.html |date=2013-05-09 }} Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева

{{Тулаш каçăсем|Ӳсентăрансем}}

[[Категори:Капсикум| ]]
[[Категори:Пăрăç]]
[[Категори:Кăнтăр Америкăри флора]]


{{Техĕмлĕхсем}}
{{Пахча-çимĕç культурисем}}
{{Икĕпат кухни}}</text>
      <sha1>dbgmww15b7x78wuc792f8k1vz0s7oa5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чистай масарĕнчи пăлхар эпиграфика палăкĕсем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130057</id>
    <revision>
      <id>879432</id>
      <parentid>874161</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T21:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4915" sha1="oxm3sokxtxk55ou0rmpo62vm651hk5r" xml:space="preserve">[[File:Lokschuppen Bamberg Nummer 3139581.jpg|thumb|Иллюстрацири «13» хисеп кунта Чистайри масарта упранса юлнă пăлхар палăкĕсен шутне ытарлăн сăнарлать]]
[[File:1984 Logo.png|thumb|Иллюстрацири «1984» хисеп тата пĕччен куç кунта Чистайри масарта упранса юлнă пăлхар палăкĕсене тишкерме пуçланă çула ытарлăн сăнарласа кăтартаççĕ]]
'''Чистай масарĕнчи пăлхар эпиграфика палăкĕсем''' — [[Тутарстан]]ти [[Чистай]] хулинчи Пĕрремĕш тутар (мăссăлман) масарĕнчи XIV ĕмĕртен юлнă 13 пăлхар эпиграфика палăкĕ (чул юпа, вилтăпри çинчи палăк). 

Ку эпиграфика палăкĕсене [[1984]]-мĕш çултанпа çеç тишкерме пуçланă темелле (Г.В. Юсупов вĕсене, сăмахран, пачах та тĕпчемен). Шăпах çак çул унта, чи малтан,  Ф.С. Хакимзянов тата М.И. Ахметзянов пулнă. Ĕнтĕ халĕ Д.Г. Мухаметшин тĕпчевçĕ ятарлă каталогра&lt;ref name=&quot;МН&quot;&gt;Мухаметшин, Насыров. Асăннă çăлкуç.&lt;/ref&gt; палăксене пурне те номерлесе тухнă та, малашне те, ун еккипе,  çапла тума май пур. 
== Пĕтĕмĕшле хыпарсем ==
13 чул юпаран 6-шĕнче (1–6 №№) çырулла вăхăт паллисем пур. Çулсен дипазонĕ: 1310–1331. Çулĕсене тĕллĕхлĕн палăртма май çуккисем те (7–13 №№) çак хушăкранах пулма кирлĕ. 

Çырав чĕлхисене çапла кăтартма пулать:
{{columns-list|2|
* 1 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 2 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 3 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 4 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 5 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 6 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 7 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 8 №, арабла тата пăлхарла (р-чĕлхе)
* 9 №,  пăлхарла (р-чĕлхе)
* 10 №, арабла
* 11 №, текст вуланмасть
* 12 №, текст вуланмасть
* 13 №, текст çук
}}
Курăнать ĕнтĕ. 13-рен 9-ĕшенче пăлхарла (р-чĕлхе) текстсем пур. Анчах та 10-13-мĕш номĕрлисенче те çаплах пулнă теме май пур, мĕн пурри упранайман кăна, çавă çеç. 
== Çавăн пекех ==
* [[Абу-Бекр Мамук бин Беркай шейх вилтăпри чулĕ (Пăлхар, 1291/1292)]]
== Вуламалли ==
* [https://web.archive.org/web/20260527060556/http://archtat.ru/content/uploads/2023/11/Muhametshin-Nasyrov.pdf Татарские эпиграфические памятники. Эпиграфические материалы первого татарского кладбища города Чистополь / Д.Г. Мухаметшин, Р.Г. Насыров; отв. ред. А.Г. Ситдиков, А.В. Сиренов. – Казань: Изд-во «Фэн», 2023. 282 с., ил.; Электронный каталог: 468 с. (Серия «Татарские эпиграфические памятники»; вып. 1).] '''Тепĕр тĕлте:''' [https://web.archive.org/web/20260527060556/http://archtat.ru/content/uploads/2023/10/Muhametshin-Nasyrov_str.2.pdf Мухаметшин Д.Г., Насыров Р.Г. Татарские эпиграфические памятники. Материалы Первого Татарского кладбища города Чистополь / Отв. ред. А.Г. Ситдиков. – Казань: Изд-во «Фэн», 2023. 296 с,., ил.; Электронный каталог: 2-468 с]
* Набиуллин Н.Г. Джукетау – город на Каме. Казань: Татар. кн. изд-во, 2011. 143 с
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* Айгуль Ахмадишина. [https://milliard.tatar/news/starinnye-nadgrobiya-xiv-veka-v-cistopole-vneseny-v-spisok-obektov-kulturnogo-naslediya-7866 Старинные надгробия XIV века в Чистополе внесены в список Объектов культурного наследия]. — Миллиард татар. 21 июля 2025  Текущее.</text>
      <sha1>oxm3sokxtxk55ou0rmpo62vm651hk5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӳрьяхула вилтăпри чулĕ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130058</id>
    <revision>
      <id>879505</id>
      <parentid>874200</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8715" sha1="kon77py0ffqubru9zzys12ghjjpb854" xml:space="preserve">[[File:Cheptsa River-3.jpg|thumb|Cheptsa River&lt;/br&gt;&lt;big&gt;Чепца шывĕ Балезино тĕлĕнче&lt;/big&gt;]]
'''Ӳрьяхула вилтăпри чулĕ''' ('''Йахам палăкĕ''') — ыттисенчен пуринчен те [[çурçĕр]]ерех тупнă [[Атăлçи Пăлхар]] [[эпиграфика]] [[палăк]]ĕ, [[1323]]-мĕш çулхискер. 

Ăна А. П. Смирнов археолог [[1930]]-мĕш çулта [[Удмурт Республики]]нче (ун чухне Вотяк автономилле облаçĕ тенĕ), Чепца шывĕн тăрăхĕнче тупнă, халĕ артефакт [[Ижевск]]ри Кузебай Герд ячĕллĕ Наци музейĕн [[археологи]] уйрăмĕнче (фондĕнче) упранать&lt;ref name=&quot;О&quot;&gt;Останина. Асăннă çăлкуç.&lt;/ref&gt;.

Палăк хальхи чăваш чĕлхине çывăх [[пăлхар чĕлхи]]ллĕ чул юпасен шутне кĕрет. Çав вăхăтрах араб чĕлхиллĕ пай та пур. Çакă кăсăклă: арабла пайра [[несĕл]] категорине пăтраштарнă&lt;ref name=&quot;К&quot;/&gt;: Йахам [[хĕрарăм]], ăна вара [[арçын]] пек асăннă. Çапла вара, палăка лартакансем араб чĕлхине е пачах та пĕлменни, е çителĕксĕр пĕлни курăнать. 

Ĕнтĕ палăкăн [[оригинал]]не музее илсе кайнă та, халĕ çĕнĕ палăк ăсталаса майлаштарнă. Анчх та у — копи мар, дубликат мар. Пачах урăх [[япала]].  

== Пĕтĕмĕшле хыпарсем ==
Ку палăк тĕлĕшпе пĕтемĕшле хыпарсене самаях çĕнĕ каталогран&lt;ref name=&quot;К&quot;&gt;[http://www.antat.ru/ru/iyli/publishing/book/2021/Булгарские%20эпиграфические%20кн.2.pdf Татарская эпиграфическая традиция. Булгарские эпиграфические памятники XIII–XIV вв. Кн. 2.] / Авт.-сост.: И.Г. Гумеров, А.М. Ахунов, В.М. Усманов. – Казань: ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова, 2021. – 160 с. ISBN 978-5-93091-411-5&lt;/ref&gt; илме пулать. унта объект 14-мĕш номерпе тăрать.
{{цитата пуçламăшĕ}}
{{oq|ru|Место расположения: Удмуртская Республика, с. Гордино (ГурьяКала) Белезинского района.
Материал: серый известняк.
Дата: 703 г.х. – 1323 г.
Описание: Язык арабский и булгарский, текст написан врезанным способом почерком насх. На боковых частях и оборотной стороне надписей или орнаментального декора не имеется. Верхняя форма прямоугольная с килевидной аркой. Памятник расколот на несколько обломков.}}&lt;Куçару: Вырăн: Удмурт Республики, Белезино районĕ, Ӳрьяхула (ГурьяКала).
Йăмлăх: Сăрă акшар.

Дата: хиджрăпа 703-мĕш çул. – 1323 ç.

Çырса кăтартни: Арабла тата пăлхарла, насх почеркĕпе касса кăларнă. Айккинче тата тепĕр енче текстсем тата эрешсем çук. Тÿркĕтеслĕхле тата киль пек арккăллă. Палăк темиçе пая арканнă.&gt;
{{цитата вĕçĕ}}
Каталогĕ çĕнĕ-ха, анчах ĕнтĕ кивелме те ĕлкĕрнĕ, мĕншĕн тесен татах та çĕнĕрех [[уçнăлăх]]сем те пур&lt;ref name=&quot;О&quot;/&gt;.  
[[File:Aerial photographs of Izhevsk-29.jpg|thumb|left|Ижевскри Кузебай Герд ячĕллĕ Наци музейĕ. Унта [[Ӳрьяхула вилтăпри чулĕ]] упранать]]
== Çавăн пекех ==
* [[Абу-Бекр Мамук бин Беркай шейх вилтăпри чулĕ (Пăлхар, 1291/1292)]]
* [[Чистай масарĕнчи пăлхар эпиграфика палăкĕсем]]
== Вуламалли ==
* Гали Рахим. [https://tashlar.narod.ru/text/rahim-gali-nokrat.htm Булгаро-татарские эпиграфические памятники в Вятском крае] // Материалы по охране, ремонту и реставрации памятников ТАССР. Вып. 4. Казань: Полиграфшкола им. А.В. Луначарского, 1930. С. 49–57.
* Останина Т. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/gordinskiy-kamen-1323-g-novye-svedeniya Гординский камень 1323 г.: новые сведения] // Поволжская археология. — 2021.
* Иванов А. Г., Иванова М. Г., Останина Т. И., Шутова Н. И. Археологическая карта северных районов Удмуртии / Под ред. А. Г. Иванова. — Ижевск: Удмуртский институт истории, языка и литературы УрО РАН, 2004. — С. 119—122. — 276 с.
* [https://web.archive.org/web/20260527060556/http://archtat.ru/content/uploads/2023/11/Muhametshin-Nasyrov.pdf Татарские эпиграфические памятники. Эпиграфические материалы первого татарского кладбища города Чистополь / Д.Г. Мухаметшин, Р.Г. Насыров; отв. ред. А.Г. Ситдиков, А.В. Сиренов. – Казань: Изд-во «Фэн», 2023. 282 с., ил.; Электронный каталог: 468 с. (Серия «Татарские эпиграфические памятники»; вып. 1).] '''Тепĕр тĕлте:''' [https://web.archive.org/web/20260527060556/http://archtat.ru/content/uploads/2023/10/Muhametshin-Nasyrov_str.2.pdf Мухаметшин Д.Г., Насыров Р.Г. Татарские эпиграфические памятники. Материалы Первого Татарского кладбища города Чистополь / Отв. ред. А.Г. Ситдиков. – Казань: Изд-во «Фэн», 2023. 296 с,., ил.; Электронный каталог: 2-468 с]
* Набиуллин Н.Г. Джукетау – город на Каме. Казань: Татар. кн. изд-во, 2011. 143 с
== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}
== Каçăсем ==
* [https://yandex.ru/video/preview/15357705405708455973 Видео Погнали! #5 Первый письменный источник, найденный на территории Удмуртии - &quot;Гординский...]
* [https://nmur.ru/about/istoricheskoe-sobytie-v-udmurtii-700-letie-gordinskogo-nadmogilnogo-kamnya Историческое событие в Удмуртии: 700-летие Гординского надмогильного камня!]
* [https://milliard.tatar/news/bulgarskaya-epitafii-1323-goda-v-udmurtii-nacinaetsya-so-slov-lya-ilyaxa-illyallax-4640 «Булгарская эпитафии 1323 года в Удмуртии начинается со слов «Ля иляха илляЛлах»]
* [https://udm.aif.ru/society/v_udmurtii_nayden_fragment_drevnego_nadgrobiya В Удмуртии найден фрагмент древнего надгробия]
* https://milliard.tatar/news/bulgarskaya-epitafii-1323-goda-v-udmurtii-nacinaetsya-so-slov-lya-ilyaxa-illyallax-4640
* Айгуль Ахмадишина. [https://milliard.tatar/news/starinnye-nadgrobiya-xiv-veka-v-cistopole-vneseny-v-spisok-obektov-kulturnogo-naslediya-7866 Старинные надгробия XIV века в Чистополе внесены в список Объектов культурного наследия]. — Миллиард татар. 21 июля 2025  Текущее.
== Ытти çăлкуçсем ==
* АН РТăн Г. Ибрагимов ячĕллĕ ЦПН ИЯЛИ, ф. 8, оп. 1, уп. п. 62 (фото № 25). Пăлхар-тутар эпиграфики тĕлĕшĕнчи фотографисен альбомĕ. Пай I. Пухавçă Н.Ф. Калинин.

[[Категори:Эпиграфика]]
[[Категори:Атăлçи Пăлхар]]
[[Категори:Çырулăх]]</text>
      <sha1>kon77py0ffqubru9zzys12ghjjpb854</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131056</id>
    <revision>
      <id>879327</id>
      <parentid>878516</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T13:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28304</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7)</comment>
      <origin>879327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25726" sha1="m7s9b7zfr290abysxxq6w5yzlnw641u" xml:space="preserve">[[Ӳкерчĕк:Au dessus du ciel (Piton de la Fournaise, Ile de la Réunion).jpg|мини|Туристсен ушкӑнӗ Реюньон утравӗнчи вулкан тӑрринче]]

'''Туризм''' — çынсен хӑйсен яланхи пурӑнакан вырӑнӗнчен инҫе вырӑнсене канма, курма, пӗлӳ пухма ҫӳресси&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/tourism ''Tourism'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Турист шутне çакӑншкал çула тухнӑ ҫын кӗрет, анчах ку çулта ӗҫлеме, тупӑшма тӑраканни кӗмест. Туризм тӗнче экономикӗн пысӑк отраслӗсенчен пӗри: [[2024]] çулта çӗршывсен хушшинче çул çÿрекен туристсен йышӗ 1,4 миллиарда çитнӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;[https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data ''World Tourism Barometer'' — UN Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261026141559/https://www.untourism.int/un-tourism-world-tourism-barometer-data |date=2026-10-26 }}&lt;/ref&gt;, отраслӗ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн тӑрать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;&gt;[https://wttc.org/news/global-travel-and-tourism-is-strong-despite-economic-headwinds ''Global Travel &amp; Tourism is Strong Despite Economic Headwinds'' — WTTC]&lt;/ref&gt;. Туризмӑн тӗп палӑрӑмӗсем: çын хӑйӗн яланхи пурӑнакан вырӑнӗнчен 12 уйӑхран каярах вӑхӑтлӑха урӑх вырӑна кайса канать, ӗç укҫипе мар, хӑйӗн укҫипе çÿрет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

== Ячӗ пулни ==
«Туризм» сӑмахӗ франц чӗлхинчи ''tourisme'' сӑмахӗнчен пулнӑ, вӑл вара ''tour'' («ҫӳрев», «çавра çÿресси») тенисенчен тӑрать; латтынла ''tornus'' — «çаврашка, ҫавӑнмалли станок» пулать&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;[https://www.etymonline.com/word/tourism ''Tourism'' — Online Etymology Dictionary]&lt;/ref&gt;. «Турист» сӑмаха акӑлчан чӗлхинче [[1772]] ҫултанпа усӑ курма тытӑннӑ, «tourism» сӑмахӗ [[1811]] ҫулта ҫуралнӑ&lt;ref name=&quot;etym&quot;/&gt;. «Туризм» сӑмаха франц çыравҫи Стендаль кӗртнӗ те теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Чӑвашла ку ӑнлава «çулçÿрев» сӑмахпа та кӑтартма пулать.

== Истори ==
Ҫул çÿресси авалтанпах пулнӑ: ҫынсем суту-илÿшӗн, вӗренÿшӗн, тӗн ӗҫӗшӗн ҫула тухнӑ. Авалхи Грецире çынсем спорт кӑтартӑвӗсене — Олимп вӑййисене — пăхма çӗршывран çӗршывне çÿренӗ. Авалхи Римӗн пуянӗсем, аристокрачӗсем хӑйсен вилисене, тинӗс хӗррине, ту хӗррине канма çÿренӗ. Суту-илÿ аталаннӑ майӑн ҫулсене, ҫул хӗрринчи кану вырӑнӗсене тата тавернасене нумай тунӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Туризм ''Туризм'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt;. Ӑслӑлӑх ҫулҫÿревӗ те авалтанпах пулнӑ: ӑсчахсем тӗрлӗ çӗршывсене тӗпчесе çÿренӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Вӑтам ӗмӗрсенче питӗ сарӑлнӑ ҫулçÿрев тӗсӗ — сӑваплӑ вырӑнсене çÿресси (паломничество): христиансем Иерусалима, Рима çÿренӗ, мӑсӑльмансем Меккӑна кайнӑ. Сӑвап тăвакан çулҫÿревҫӗсем (паломниксем) хӑйсен ҫулӗ ҫинчен кӗнекесем те ҫырнӑ — ҫаксем пӗрремӗш ҫулçÿрев кӗнекисем пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫавӑн пекех вӑтам ӗмӗрсенче университетсене çÿрекен студентсем — вагантсем — тӗрлӗ çӗршывра çӳренӗ, вӗсене пӗтӗм Европӑра пӗр пек латтын чӗлхи ҫыхӑнтарнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1471]] çулта Римра Капитолий керменӗнче авалхи статуйӑсене кӑтартмалла пӗрремӗш музей залӗсене уҫнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Ҫӗнӗ саманара (Ренессанс тӑрӑх) çулçÿреве вӗренÿ тӗллевӗсемпе те ҫÿренӗ. XVII–XVIII ӗмӗрсенче акӑлчан аристокрачӗсен ачисем вӗренÿ пайӗ пек «Мӑн ҫӳреве» (Grand Tour) тунӑ: вӗсем ҫулсем вӑрӑмӗпе Франципе Италие, Грецие çÿренӗ, авалхи культурӑпа, ӳнерпе паллашнӑ. Ҫак ҫулҫÿреврен маларах та çӗршывсен хушшинче вӗренÿ тӗллевӗсемпе çÿренӗ. Ҫак ҫулçÿревсене ҫӗнӗ саманари туризмӑн пуҫламӑшӗ те теҫҫӗ&lt;ref name=&quot;grand&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/grand-tour ''Grand tour'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;.

Ҫавах йӗркелӗмлӗ туризм XIX ӗмӗрте ҫуралнӑ: [[1841]] ҫулта Аслӑ Британире Томас Кук 570 ҫынлӑ чукун ҫул экскурсине йӗркеленӗ — ҫакӑ пӗрремӗш халӑх валли пӗлтернӗ экскурси пулнӑ, ун хыҫҫӑн пӗрремӗш турист агентстви (Thomas Cook) ӗҫлеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;cook&quot;&gt;[https://www.britannica.com/biography/Thomas-Cook ''Thomas Cook'' — Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;. Каярах ҫӗршывсене чукун ҫулсем питӗ ҫыхӑнтараҫҫӗ, çулҫÿрев кӗнекисем тухаҫҫӗ, отельсен йышӗ ӳсет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

XX ӗмӗрте туризм массӑллӑ пулса тӑнӑ: тÿлӗмлӗ ӗҫ канӑвӗсене кӗртни, пароходпа чукун ҫулӑн, кайран самолетсен аталанӑвӗ туризма пӗтӗм халӑхшӑн çÿреме май парать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. [[1936]] çулта Францире ӗçлекенсемшӗн тӳлевлӗ кану кунӗсене саккунпа кӗртнӗ, кайран ҫак майлашу ытти çӗршывсене сарӑлнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. 1950-мӗш ҫулсенче реактив самолечӗсем тухни ҫӗршывсен хушшинчи ҫулҫÿреве питӗ ҫӑмӑллӑх кӗртнӗ. [[1950]] çулта çӗршывсен хушшинче 25 миллион ҫулҫÿревҫӗ кӑна пулнӑ, [[2019]] çулта вӗсен йышӗ 1,5 миллиарда ҫитнӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Совет саманинче те массӑллӑ туризм аталаннӑ: ҫӗршывра турбазӑсем, кану ҫурчӗсем, ҫулҫÿрев обществисем йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. 1929 çулта «Интурист» йӗркеленӗ: вӑл çӗршывсен хушшинчи çулçÿреве йӗркелеме пуҫланӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

[[2020]] ҫулта COVID-19 [[Эпидеми|эпидемийӗ]] сӑлтавӗпе туризм пӗтӗмпех чарӑлса тӑнӑ: çӗршывсен хушшинче килнисен йышӗ 74 процента ӳкнӗ, миллиард ҫын ытла çулçÿреве тухайман. Ҫак ҫул туризм историйӗнчи чи хаяр ҫул пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;covid&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/2020-worst-year-in-tourism-history-with-1-billion-fewer-international-arrivals ''2020: Worst Year in Tourism History'' — UN Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261027070258/https://www.untourism.int/news/2020-worst-year-in-tourism-history-with-1-billion-fewer-international-arrivals |date=2026-10-27 }}&lt;/ref&gt;. Кайран туризм ҫӗнӗрен аталанма пуҫланӑ: [[2024]] çулта 1,4 миллиард ытла турист тӗнче ҫӗршывӗсене çÿренӗ&lt;ref name=&quot;un&quot;/&gt;.

== Туризм тӗсӗсем ==
Туризм тӗллевӗсене кура нумай тӗслӗ пулать; чылай тӗссене ҫакӑншкал уйӑрма пулать&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;: Ҫак пайлавӑн тӗпӗнче — туристӑн çула тухнӑ тӗллевӗ: мӗншӗн çула тухнӑ, çавӑ ҫулҫÿрев тӗсӗн ячӗ пулать.
* '''экскурси туризмӗ''' — паллӑ вырӑнсене, историлле хуласене, архитектура палӑкӗсене курасси;
* '''культура туризмӗ''' — музейсене, театрсене çÿресси, вырӑнти йӑла-йӗркепе, ӳнерпе паллашасси;
* '''экотуризм''' — çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсенче канасси; ҫак туризм çутҫанталӑха пӗр кантур та сиенлетмен пулмалла;
* '''ял туризмӗ''' — ялсенче канасси, халӑх йӑли-йӗркипе, вырӑнти апат-ҫимӗҫпе паллашасси;
* '''спорт туризмӗ''' — ту çÿресси, шывпа çÿресси, утса çÿресси, велосипедпа çÿресси;
* '''сывлӑх туризмӗ''' — санаторисемпе курортсенче сывлӑха чӗрӗлтересси;
* '''тӗн туризмӗ''' — сӑваплӑ тӗн вырӑнӗсене çÿресси;
* '''ӗç туризмӗ''' — ĕç тӗллевӗсемпе, съездсемпе, выставкӑсемпе çула тухасси;
* '''гастрономи туризмӗ''' — вырӑнти апат-ҫимӗҫе тата ӗҫмӗсене тӗпчетесси;
* '''уяв туризмӗ''' — халӑх уявӗсене, фестивалӗсене, пысӑк ӗҫсене курма килесси;
* '''круиз туризмӗ''' — теплоходпа тӗнче ҫÿресси;
* '''ӑслӑх туризмӗ''' — ӑслӑлӑх тӗпчевӗсемпе ҫыхӑннӑ ҫулçÿрев;
* '''экстремаллӑ туризмӗ''' — хӑйӗн хӑрушлӑхӗпе, вӑйӗпе кӑсӑклӑ ҫулçÿрев.

Ҫӗршыв чиккисене кура туризм икӗ пая пайӑнать: шалти туризм (çӗршывӑн шалӗнче çÿресси) тата тӗнче туризмӗ (ытти çӗршывсене çÿресси)&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Кану вӑхӑтӗн тӑрӑхӗпе, укҫа-тенкӗпе тата ытти палӑрӑмӗсемпе ҫӗнӗ тӗссем те ӳсеҫҫӗ. Ӗç тӗллевӗсемпе, сӑмахран командировкӑпа çÿрекенсене те ӗç туризмӗнче шутлаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

== Туризмӗн пӗлтерӗшӗ ==
Туризм çынна ӗçрен канма парать, вӑй-хӑла ҫӗнетет. Çын ҫӗнӗ вырӑнсене курать, пӗлÿҫӗ ӳсет, урӑх чӗлхесемпе культурӑсене вӗренет. Туризм çӗршывсене, халӑхсене пӗр-пӗринпе паллаштарать: турист ҫӗнӗ çӗршывӑн кун-ҫулӗпе, йӑли-йӗркипе паллашать, çакӑ халӑхсен хушшинчи ӑс-хакӑл ҫыхӑнӑвӗсене вӑйлатать&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;. Çамрӑксеншӗн туризм — тӗнчене курмалли, пӗлÿ пухмалли лайӑх ҫул: ҫулҫÿрев вӗсене хӑйсем тӗллӗн пурӑнма, ҫӗнӗ ҫынсемпе паллашма вӗрентет&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Сывлӑх туризмӗ санаторисемпе курортсем урлӑ ҫынна сывлӑха чӗрӗлтерме пулӑшает. Ҫӗнӗ вырӑнсем, ҫӑмӑл ҫӳрев, таса сывлӑш ҫынна ҫӗнеҫҫӗ. Ял туризмӗ ялсен аталанӑвне пулӑшает: вырӑнти ӑстасен ӗҫӗсене — тӗрӗ тӗррисене, тум-тире, ҫӗҫ хатӗрӗсене — хаклаканнисем пулаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулҫÿрев халӑхӑн кӑмӑл-туйӑмӗсене ҫӗнетет; ҫемьепе пӗрле тунӑ ҫулҫÿрев ҫемьене пӗр-пӗринпе ҫывӑхлатать. Туризм чӗлхесене вӗренме те пулӑшать: ҫӗнӗ çӗршывра çын урӑх чӗлхене илтсе паллашать. Ҫӗнӗ маршрутсем паллӑ мар вырӑнсене те паллӑ параҫҫӗ: çав вырӑнсен экономики те ӳсет.

== Туризм индустрийӗ ==
Туризм индустрийӗ — ҫулçÿреве хатӗрлекен тата ӑна тивӗҫтерекен предприятийӗсен пухӑвӗ. Ҫавсен шутӗнче: туроператорсем (çулçÿрев хатӗрлекен компанийӗсем), турист агентствисем (çулçÿреве, билете сутаканнисем), хӑна ҫурчӗсем (отельсем), транспорт компанийӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем, гидсемпе экскурсоводсем. Паян ҫулҫÿреве планламалли ӗçре ҫулҫÿрев кӗнекисем те, интернет-сервиссем те, смартфон приложенийӗсем те пысӑк пулӑшу параҫҫӗ. Раççейре туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсене [[1996]] çулхи [[чӳк, 24]] кӗртнӗ «Туризм ĕçӗ-хӗлӗн никӗсӗсем ҫинчен» саккунӗ (№ 132-ФЗ) палӑртать&lt;ref name=&quot;fz&quot;&gt;[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_12462/ ''Федеральный закон от 24.11.1996 № 132-ФЗ «Об основах туристской деятельности в РФ»]&lt;/ref&gt;.

== Туризм экономикӑра ==
Туризм тӗнче экономикӑн чи пысӑк отраслӗсенчен пӗри. World Travel &amp;amp; Tourism Council (WTTC) хыпарӗсемпе, [[2024]] çулта отраслӗ тӗнче экономикине 10,9 триллион доллар парать — ҫакӑ тӗнче экономикинчен 10 процента яхӑн пулать. Туризмра тата ҫыхӑннӑ отрасльсенче 357 миллион ҫын ӗҫлет: тӗнчери ӗҫ вырӑнӗсенчен пӗри ҫак отрасльре пулать&lt;ref name=&quot;wttc&quot;/&gt;. Туризм аталанӑвне кӑтартакан тӗп палӑрӑмсем: килнӗ туристсен йышӗ, вӗсенчен çӗршыва илсе килнӗ укҫа-тенке, хӑна ҫурчӗсенче каннӑ кунсен йышӗ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;.

Нумай çӗршывшӑн туризм — тупӑшӑн пысӑк ҫӑлкуҫӗ: туристсем укҫана хӑйсен çӗршывӗнчен ҫӗнӗ ҫӗршыва илсе кӗреҫҫӗ, ҫавӑ ҫӗршывӑн «экспорчӗ» пек шутланать. Туризм аталансан çулсем, аэропортсем, чарӑнусем, хӑна ҫурчӗсем, апат-ҫимӗç предприятийӗсем ҫӗнӗрен ӳсеҫҫӗ — ҫакӑ ял хуҫалӑхӗпе суту-илÿве те аталанма хистет. Çавӑн пекех туризм хуласенпе ялсен пӗтӗмӗшле тӗсӗне (инфраструктурине) улшӑнать.

== Тӗнче туризмӗ ==
[[2024]] çулта чи нумай турист йышӑнакан çӗршывсем: [[Франци]] — 100 миллион ытла килекен (çак кӑтартӑва çӗршывсенчен пӗрремӗшӗхине çитнӗ), [[Испани]] — 94 миллион яхӑн, [[АПШ]] — 72 миллион яхӑн&lt;ref name=&quot;rank&quot;&gt;[https://en.wikipedia.org/wiki/World_Tourism_rankings ''World Tourism rankings'' — English Wikipedia]&lt;/ref&gt;. Пандемия хыҫҫӑн тӗнче туризмӗ хӑйӗн вӑйне каялла тавӑнать: [[2024]] çулта килнисен йышӗ пандемия умӗнхи [[2019]] çултахинчен 1 процент кӑна ҫурӑхать, ҫак вӑхӑтрах [[2023]] çултахинчен 11 процент ытла ӳсет. Чи вӑйлӑ аталанакан регион — Вӑтам Тухӑҫ: кунта [[2024]] çулта пандемия умӗнчинчен те 32 процент ытла турист килнӗ; Африкӑра ӳсӗм 7 процент, Европӑра — 1 процент пулнӑ&lt;ref name=&quot;un2024&quot;&gt;[https://www.untourism.int/news/international-tourism-recovers-pre-pandemic-levels-in-2024 ''International tourism recovers pre-pandemic levels in 2024'' — UN Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261027090030/https://www.untourism.int/news/international-tourism-recovers-pre-pandemic-levels-in-2024 |date=2026-10-27 }}&lt;/ref&gt;. Европӑ тӗнчери чи нумай ҫын çÿрекен регионӗ пулса юлать: тӗнче туристсен ҫурри ытла кунта килет. Франци нумай ҫул хушшинче пӗрремӗш вырӑнта тӑрать. Раҫҫейре те туризм аталанать: Мускавпа Санкт-Петербург хулисем, Атӑл тӑрӑхӗ, Байкал кӳлли тата ытти вырӑнсем туристсене илӗртеҫҫӗ. Тӗнче туризмӗн аталанӑвӗнче Пӗтӗм тӗнче туризм организацийӗ (UN Tourism, малтан UNWTO) пысӑк вырӑн йышӑнать: ӑна [[1975]] çулта йӗркеленӗ, тӗп вырӑнӗ Мадрид хулинче, [[2003]] çултан вӑл Пӗрлешӳллӗ Нацисен Организацийӗн ятарлӑ учрежденийӗ пулса тӑнӑ&lt;ref name=&quot;ru&quot;/&gt;. Ҫулсерен [[авӑн, 27]] Пӗтӗм тӗнче туризм кунӗ иртет&lt;ref name=&quot;wtd&quot;&gt;[https://www.untourism.int/world-tourism-day ''World Tourism Day'' — UN Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007175150/https://www.untourism.int/world-tourism-day |date=2025-10-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Çутҫанталӑхӑшӑн витӗмӗ ==
Туризм çутҫанталӑха лайӑх та, усал та витӗм хурать. Лайӑх енчен: туристсен укҫи çутҫанталӑк сыхлавӗн вырӑнӗсене — наци паркӗсене, заповедниксене — ӗҫе ярать, ҫынсене çутҫанталӑха сыхлама вӗрентет, халӑха ҫак вырӑнсен хаклӑхӗсене кӑтартать.

Усал енчен: нумай турист çутҫанталӑка аркатать, шывра, ҫӗрте каяшӑк лартать, чӗрчунсене хӑратать. Чи пысӑк ыйтӑвӗсенчен пӗри — туризм ытлашшилӗхӗ (overtourism): Венеципе Барселона пек хуласене кӗрекен туристсен йышӗ хула халӑхӗнчен нумайрах пулать. [[2024]] çулхи ака уйӑхӗнче Венеци пилотла майпа пӗр кун кӑна килсе ҫӳлекенсемшӗн 5 еврокӗрен кӗрес тӳлев кӗртнӗ&lt;ref name=&quot;venice&quot;&gt;[https://apnews.com/article/venice-daytripper-tax-tourism-canals-e0a741e5e439fb8c027387534b086380 ''Venice tests an entry fee for day-trippers'' — AP News]&lt;/ref&gt;. Тӗнче транспортӗнчен тухакан каяшӑк та пысӑк ыйтӑвӗ пулать: самолетсенчен тухакан CO&amp;#8322; тӗнче каяшӑкӗнчен 2,5 процента яхӑн йышӑнать, ӑшӑранине 4 процента яхӑн парать&lt;ref name=&quot;co2&quot;&gt;[https://ourworldindata.org/global-aviation-emissions ''What share of global CO₂ emissions come from aviation?'' — Our World in Data]&lt;/ref&gt;. Ҫакна кура экотуризм аталанать, çӗршывсем туристсен йышӗн чиккисене лартаҫҫӗ, ҫӗнӗ ҫӑмӑл транспорт тӗрӗслеҫҫӗ.

== Чăваш Енре ==
Чӑваш Енре туризм аталанать. Республикӑн тӗп хули [[Шупашкар]] Атӑл хӗрринче ларать: кунта [[Шупашкар кӳлмекĕ]], Чӑваш наци музейӗ, Чӑваш патшалӑх ӳнер музейӗ, çавӑн пекех Атӑл хӗрринчи этнопарк «Сувар» — унта 130 яхӑн йывӑҫ скульптура, ҫав шутра чӑваш халӑх тӗнӗн турӑсене кӑтартаканнисем. Этнопарка [[1993]] çулта скульптор Николай Балтаев йӗркеленӗ&lt;ref name=&quot;suvar&quot;&gt;[https://slavtradition.com/svodki-smi/stati/7862-etnopark-suvar ''Этнопарк Сувар'']&lt;/ref&gt;. Паркра виҫӗ пай пур — ылтӑн, кӗмӗл тата пӑхӑр туҫи; вӗсем чӑваш тӗнӗнчи Тури, Вӑтам тата Анат тӗнчесене кӑтартаҫҫӗ&lt;ref name=&quot;suvar&quot;/&gt;. Туристсене çавӑн пекех [[Акатуй]] пек халӑх уявӗсем, [[Сурхури]], чӑваш тумӗсемпе [[Чăваш тĕрри|тӗрри]] илӗртеҫҫӗ. Республикӑра туризмӑн тӗрлӗ тӗсӗсем аталанаҫҫӗ: Атӑл тӑрӑхӗнчи круиз туризмӗ, халӑх уявӗсене курма килекен уяв туризмӗ, çутҫанталӑк туризмӗ, санатори-курорт канӑвӗ. Шупашкарта çулсерен пысӑк Акатуй уявӗ иртет; ҫавӑн пекех кунта тӗрлӗ фестивалӗсем, конкурсӗсем ирттереҫҫӗ, çакӑ хулари турист юхӑмне вӑйлатать&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. Шупашкар М7 «Атӑл» федераллӑ автомобиль ҫулӗ ҫинче ларать.

Атӑл тӑрӑх теплоходсемпе тӗнче ҫÿрекен круиз туризмӗ аталанать: вӑл [[Сĕнтĕрвăрри]] районӗнчи [[Патша сăрчĕ]] патнелле те пырать&lt;ref name=&quot;cheb&quot;&gt;[https://chebnovosti.rchuv.ru/ekonomika-i-turizm-chuvashii-itogi-goda-i-plans ''Экономика и туризм Чувашии: итоги года и планы'' — chebnovosti.rchuv.ru] {{Ĕçлемен каçă|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Çутҫанталӑк туризмӗшӗн «Чӑваш вӑрманӗ» наци паркӗ ([[1993]] çулта йӗркеленӗ, [[Шӑмӑршӑ]] районӗнче, 25 пин га яхӑн ҫӗр йышӑнать, кунта 8 ҫӑмӑл майпа çÿремелли маршрут)&lt;ref name=&quot;varmane&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Чаваш_Вармане ''Чаваш Вармане'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; тата Присурский заповедникӗ (Алатыр районӗнче)&lt;ref name=&quot;prisur&quot;&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Присурский_заповедник ''Присурский заповедник'' — Вырӑс Википедийӗ]&lt;/ref&gt; пысӑк пӗлтерӗшлӗ.

[[2023]] ҫулта республикӑна 800 пин яхӑн турист килнӗ&lt;ref name=&quot;strat&quot;&gt;[https://kozlovka.bezformata.com/listnews/po-razvitiyu-turizma/140624331 ''В Чувашии приняли Стратегию по развитию туризма до 2030 года'' — cap.ru]&lt;/ref&gt;. [[2024]] ҫулта туристсен йышӗ миллиона яхӑн ҫитнӗ, ҫӗр пинӗ ытла ҫулҫÿревҫӗ теплоходсемпе килнӗ&lt;ref name=&quot;itogi&quot;&gt;[https://www.grani21.ru/news/v-chuvashii-podveli-itogi-razvitiya-turizma-za-2024-god ''В Чувашии подвели итоги развития туризма за 2024 год'' — Грани]&lt;/ref&gt;.

[[2024]] ҫулхи раштавра республикӑра туризма [[2030]] ҫулчен аталантармалли Стратегие ҫирӗплетнӗ: тӗллевӗ — ҫулсерен 1,7 миллион турист йышӑнмалли тата Раҫҫейӗн топ-20 регионӗсен шутне кӗмелли&lt;ref name=&quot;strat&quot;/&gt;. [[2025]] ҫулта круиз туризмӗ аталантарӑнаҫҫӗ: Мариинский Посадпа Козловкара ҫӗнӗ причалсем тума планлаштараҫҫӗ&lt;ref name=&quot;cheb&quot;/&gt;.

== Çавăн пекех пăхăр ==
* [[Акатуй]]
* [[Сурхури]]
* [[Чăваш тĕрри]]
* [[Чăваш тумĕ]]
* [[Шупашкар кӳлмекĕ]]
* [[Патша сăрчĕ]]
* [[Вăрман]]
* [[Çутçанталăк]]

== Асăрхавсем ==
{{асăрхавсем}}

[[Категори:Туризм]]</text>
      <sha1>m7s9b7zfr290abysxxq6w5yzlnw641u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кувыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131123</id>
    <revision>
      <id>879367</id>
      <parentid>878763</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>879367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9233" sha1="o7k7r36g3pwilfi7ag9452qobalby5p" xml:space="preserve">{{ПВ64
|ят = Кувыка
|ӳкерчӗк = Кувыка_(Татищевский_район).jpg
|Статус = Сала
|Муниципаллӑ район = Татищево районӗ
|Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ){{!}}Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ
|Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = 
|Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Кувыка | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Кувыка | г }})
|Малтанхи ятсем = 
|Почта индексӗ = 412165
|ОКАТО кочӗ = 63 246 170 001
|Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ
}}

'''Кувыка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче]] вырнаҫнӑ [[сала]].

== Географи ==
[[Татищево|Татищевӑран]] 7 [[километр]] кӑнтӑр-анӑҫалла тӳрӗ ҫулпа, [[Грязнуха (Идолга юппи)|Грязнухӑпа]] [[Идолга (юханшыв)|Идолга]] юханшывӗсен хӗрринче вырнаҫнӑ&lt;ref name = &quot;Kozinets&quot;&gt;{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = &quot;Саратовский справочник&quot; |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}&lt;/ref&gt;.

Кувыкӑпа юнашар вырнаҫнӑ пурӑнан вырӑнсем: [[Татищево]], [[Октябрьский Городок]], [[Тимирязевский (Сарӑту облаҫӗ)|Тимирязевский]].

== Истори ==
Официаллӑ мар версипе салана [[1599|1599 ҫулта]] туса хунӑ, анчах карттӑсенче вӑл [[XVIII ӗмӗр]] вӗҫӗнче ҫеҫ палӑртнӑ пулнӑ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://1kommunist.ru/2020/12/10/kuvyka/|title=Кувыка|website=ГАЗЕТА «КОММУНИСТ»|date=2020-12-10|access-date=2023-06-07|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607062342/https://1kommunist.ru/2020/12/10/kuvyka/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 

[[1859|1859 ҫулта]] кунта 117 хуҫалӑх пулнӑ, вӗсенче 454 арҫын тата 467 хӗрарӑм пурӑннӑ. Салара арманпа пуштӑ станцийӗччӗ. [[XIX ӗмӗр]] вӗҫӗнче пӗр пӳртре чиркӳ-прихут шкулӗ ӗҫлеме пуҫланӑ, ӑна [[Татищево|Марииновкӑри]] Микулай чиркӗвӗпе ҫирӗплетсе ҫырнӑ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kuvykaschool.narod.ru/village.htm|title=История села Кувыка - Сайт МОУ &quot;Основная общеобразовательная школа села Кувыка&quot;|website=kuvykaschool.narod.ru|access-date=2023-06-07|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607062332/http://kuvykaschool.narod.ru/village.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[1905|1905 ҫулхи]] [[1905—1907 ҫулсенчи Раҫҫейри революцийӗ|революцие]] кувыкӑсем килӗшнӗ тата халӑх юхӑмне хутшӑннӑ. [[1912|1912 ҫулта]] пӗр улпутӑн нимеллӗ укҫипе [[Идолга (юханшыв)|Идолга]] урлӑ кӗпер тунӑ пулнӑ. {{Тулли дата|1914|11|2}} (кивӗ стильпе [[Чӳк, 15|15-мӗшӗнче]]) чиркӳ-прихут шкулӗнче Михаил Архангел ячӗпе алтарь сӑвапланӑ пулнӑ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/kuvyka.htm|title=БОЛЬШАЯ САРАТОВСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ : Татищевский район : Кувыка|website=saratovregion.ucoz.ru|access-date=2023-06-07|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607062332/http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/kuvyka.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[1920-мӗш ҫулсем|1920-мӗш ҫулсенче]] 7 ҫуллӑ шкул тунӑ. [[Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи|Тӑван ҫӗршывӑн аслӑ вӑрҫинче]] фронтран 107 Кувыка ҫынни таврӑнман. [[1960|1960 ҫулта]] ахаль шкула пуҫламӑш статусӗ панӑ, [[1976|1976 ҫулта]] ун валли ҫӗнӗ ҫурт тунӑ. [[ССРП|Совет]] тапхӑрӗ вӗҫӗнче Кувыка [[Октябрьский Городок|Октябрьский]] ялканашне кӗнӗ тата &quot;Заречный&quot; ятлӑ колхозӑн центрӗ пулнӑ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://tatiskray.ru/kuvyka/|title=Кувыка Татищевского района Саратовской области|author=|website=Татищевский край|date=2021-07-20|access-date=2023-06-07|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607062332/http://tatiskray.ru/kuvyka/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Халӑх ==
{{Пурӑнан халӑх| Кувыка }}
=== Халӑх йышӗ ===
[[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн]] паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} Кувыкӑра 634 ҫын чӑн та пурӑннӑ&lt;ref name=&quot;ОМЙпас&quot;&gt;[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]&lt;/ref&gt;.

== Ӳкерчӗк галерейӗ ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot; caption=&quot;Сала курӑмӗ&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Школа (Кувыка).jpg|мини|Шкул
Ӳкерчĕк:Храм 2 (Кувыка).jpg|мини|Чиркӳ
Ӳкерчĕк:Улица Молодёжная (Кувыка).jpg|мини|Молодёжная урамӗ
Ӳкерчĕк:Дом культуры (Кувыка).jpg|мини|Ял культура ҫурчӗ
Ӳкерчĕк:Детская площадка (Кувыка).jpg|мини|Ача-пӑча лапамӗ
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot; caption=&quot;Сала ӑстӑвӑмӗ&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:Обелиск (Кувыка).jpg|мини|Обелиск
Ӳкерчĕк:Списки ветеранов А-К (Кувыка).jpg|мини|Вилнӗ ветерансен ят-йышӗсем А-К
Ӳкерчĕк:Списки ветеранов К-П (Кувыка).jpg|мини|Вилнӗ ветерансен ят-йышӗсем К-П
Ӳкерчĕк:Списки ветеранов П-Я (Кувыка).jpg|мини|Вилнӗ ветерансен ят-йышӗсем П-Я
Ӳкерчĕк:Парк у обелиска (Кувыка).jpg|мини|Обелиск патӗнчи парк
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Паллӑ ҫынсем ==
* [[Григорьева Валентина Яковлевна|Валентина Григорьева]] — [[Ӳкерӳҫӗ]];
* [[Шигаев Григорий Фролович|Григорий Шигаев]] — [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]].

== Асӑрхавсем ==
{{Асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}
* {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = &quot;Саратовский справочник&quot; |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}

== Каҫӑсем ==
*[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }}

{{Татищево районӗ}}

[[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]]
[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>o7k7r36g3pwilfi7ag9452qobalby5p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131129</id>
    <revision>
      <id>879365</id>
      <timestamp>2026-11-07T17:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «{{Пĕлтерĕшсем}} [[Ӳкерчĕк:Bolt-with-nut.jpg|мини|240x240px|Болт тата [[шĕрĕп]]]]  '''Болт''', е '''болттă''' ({{lang-en|Bolt}}) — [[çирĕплетмелли хатĕр]]  === Техникăлла литература === *  * {{h|ГОСТ 27017-86||[http://docs.cntd.ru/document/1200011759 ГОСТ 27017-86] «Изделия крепёжные. Термины и определения.»}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Б...»</comment>
      <origin>879365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="639" sha1="1pl997mpjynp7p6k2621lignjb9vms8" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем}}
[[Ӳкерчĕк:Bolt-with-nut.jpg|мини|240x240px|Болт тата [[шĕрĕп]]]]

'''Болт''', е '''болттă''' ({{lang-en|Bolt}}) — [[çирĕплетмелли хатĕр]]

=== Техникăлла литература ===
* 
* {{h|ГОСТ 27017-86||[http://docs.cntd.ru/document/1200011759 ГОСТ 27017-86] «Изделия крепёжные. Термины и определения.»}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Болт|[[Фрик, Эдмунд Леопольдович|Фрик Э. Л.]]}}

{{Внешние ссылки}}

[[Категори:Çирĕплетмелли хатĕрсем]]</text>
      <sha1>1pl997mpjynp7p6k2621lignjb9vms8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куликовка (Татищево районӗ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131130</id>
    <revision>
      <id>879369</id>
      <timestamp>2026-11-07T17:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «{{Пӗлтерӗшсем|Куликовка}} {{ПВ64 |ят = Куликовка |ӳкерчӗк = Куликовка_(Татищевский_район).jpg |Статус = Сала |Муниципаллӑ район = Татищево районӗ |Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ){{!}}Октябрьский муниципаллӑ йӗркелен...»</comment>
      <origin>879369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9210" sha1="flhs234sptiywhf4x3pzvznqaqy7hub" xml:space="preserve">{{Пӗлтерӗшсем|Куликовка}}
{{ПВ64
|ят = Куликовка
|ӳкерчӗк = Куликовка_(Татищевский_район).jpg
|Статус = Сала
|Муниципаллӑ район = Татищево районӗ
|Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ){{!}}Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ
|Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1853]]
|Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Куликовка (Татищевский район) | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Куликовка (Татищевский район) | г }})
|Малтанхи ятсем = 
|Почта индексӗ = 412173
|ОКАТО кочӗ = 63 246 830 001
|Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ
}}

'''Куликовка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче]] вырнаҫнӑ [[сала]].

== Географи ==
[[Татищево|Татищевӑран]] 23 [[километр]] [[Грязнуха (Идолга юппи)|Грязнухӑпа]] юханшывӗн хӗрринче вырнаҫнӑ&lt;ref name = &quot;Kozinets&quot;&gt;{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = &quot;Саратовский справочник&quot; |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}&lt;/ref&gt;.

Култковкӑп юнашар вырнаҫнӑ пурӑнан вырӑнсем: [[Ҫӗнӗ Тёпловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тёпловка]], [[Озёрки (Лысые Горы районӗ)|Озёрки]], [[Гвардеевка]], [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]], [[Ракитовка (Сарӑту облаҫӗ)|Ракитовка]].

== Истори ==
1853 ҫулта хӗрарӑм граф Борх Софья Ивановна кунта [[Тамбов кӗпӗрни]]н [[Моршанск уесӗ]]н [[Кӗҫӗн Кулики]] салинчен хресченсене куҫса кайтарса ку сала туса хунӑ. Чи малтан сала ячӗ Куликиччӗ. 1858 ҫулта кунта 208 ҫын пурӑннӑ. 1872 ҫулта карттӑсем ҫинчи ку пурӑнан вырӑна хальхи ят палӑртма пуҫланнӑ — Куликовка.

[[Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи]]нче хутшӑнакан Куликовка ҫынни Макаров Пётр Фёдорович IV степеньлӗ [[Георгий хӗресӗ]]пе чысланӑ.

1928 ҫулта [[Татищево районӗ|Татищево районне]] йӗркелесе Куликовка ун йышне кӗртнӗ, ҫав ҫулхи пӗлӗмпе кунти 212 хуҫалӑхра 508 арҫын тата 546 хӗрарӑм. [[ССРП|Совет тапхӑрӗ]]нче Куликовкӑра «Красная заря», «им. Молотова», «им. Чапаева» колхозсем ӗҫленӗ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=101:2010-06-11-13-00-25&amp;Itemid=80&amp;layout=default|title=Октябрьское муниципальное образование Татищевского муниципального района Саратовской области|author=|website=Официальный сайт Татищевского муниципального района Саратовской области|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040803/http://www.tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=101:2010-06-11-13-00-25&amp;Itemid=80&amp;layout=default|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/kulikovka.htm|title=Куликовка – село в Татищевском районе|author=И. Козловский|website=Большая Саратовская Энциклопедия|date=2017|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2018-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813184328/http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/kulikovka.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи]]нче 62 Куликовка ҫынни пӗтнӗ. 1980 ҫулта салара ҫӗнӗ клуб, вулавӑш, лавкка, медвырӑнӗ, асфальт ҫулӗ тунӑ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://tatiskray.ru/kulikovka/|title=Куликовка Татищевского района Саратовской области|author=|website=Татищевский край|date=2021-07-28|access-date=2023-06-07|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607045826/http://tatiskray.ru/kulikovka/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2004 ҫултан ача-пӑча сачӗ ӗҫлет

== Халӑх ==
{{Пурӑнан халӑх| Куликовка (Татищевский район) }}
=== Халӑх йышӗ ===
[[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн]] паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} пурӑнан вырӑнта 358 ҫын чӑн та пурӑннӑ&lt;ref name=&quot;ОМЙпас&quot;&gt;[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]&lt;/ref&gt;.

== Ӳкерчӗк галерейӗ ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot; caption=&quot;Сала курӑмӗсем&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:ДК 2 (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Ял культура ҫурчӗ
Ӳкерчĕк:Домовой храм (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Пӳрт чиркӗвӗ
Ӳкерчĕк:Школа (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Шкул
Ӳкерчĕк:Детский сад (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Ача-пӑча сачӗ
Ӳкерчĕк:Памятник ВОВ 3 (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Салтак-ирӗклекенсене палӑк
Ӳкерчĕк:Списки погибших в ВОВ (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Вилнӗ ветерансен ят-йышӗ
Ӳкерчĕк:Детская площадка (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Ача-пӑча лаптӑкӗ
Ӳкерчĕк:ООО Куликовское-1 здание правления (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|«ООО Куликовское-1» предприяти
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Паллӑ ҫынсем ==
* [[Григорьева Валентина Яковлевна|Валентина Григорьева]] — [[Ӳкерӳҫӗ]];
* [[Шигаев Григорий Фролович|Григорий Шигаев]] — [[Совет Пӗрлешӗвӗн Паттӑрӗ]].

== Асӑрхавсем ==
{{Асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}
* {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = &quot;Саратовский справочник&quot; |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}

== Каҫӑсем ==
*[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }}

{{Татищево районӗ}}

[[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]]
[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>flhs234sptiywhf4x3pzvznqaqy7hub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>879370</id>
      <parentid>879369</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T17:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Паллӑ ҫынсем */</comment>
      <origin>879370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8911" sha1="et13b4xy6quvx98b0amk2pvt0468sxf" xml:space="preserve">{{Пӗлтерӗшсем|Куликовка}}
{{ПВ64
|ят = Куликовка
|ӳкерчӗк = Куликовка_(Татищевский_район).jpg
|Статус = Сала
|Муниципаллӑ район = Татищево районӗ
|Муниципаллӑ йӗркеленӳ = Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ){{!}}Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ
|Никӗсленӳ вӑхӑчӗ = [[1853]]
|Халӑх йышӗ = {{Пурӑнан халӑх| Куликовка (Татищевский район) | тс }} ({{Пурӑнан халӑх| Куликовка (Татищевский район) | г }})
|Малтанхи ятсем = 
|Почта индексӗ = 412173
|ОКАТО кочӗ = 63 246 830 001
|Сехет тӑрӑхӗ = Самар вӑхӑчӗ
}}

'''Куликовка''' — [[Сарӑту облаҫӗ]]н ([[РФ]]) [[Татищево районӗ]]нчи [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗнче]] вырнаҫнӑ [[сала]].

== Географи ==
[[Татищево|Татищевӑран]] 23 [[километр]] [[Грязнуха (Идолга юппи)|Грязнухӑпа]] юханшывӗн хӗрринче вырнаҫнӑ&lt;ref name = &quot;Kozinets&quot;&gt;{{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = &quot;Саратовский справочник&quot; |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}&lt;/ref&gt;.

Култковкӑп юнашар вырнаҫнӑ пурӑнан вырӑнсем: [[Ҫӗнӗ Тёпловка (Сарӑту облаҫӗ)|Ҫӗнӗ Тёпловка]], [[Озёрки (Лысые Горы районӗ)|Озёрки]], [[Гвардеевка]], [[Константиновка (Татищево районӗ)|Константиновка]], [[Ракитовка (Сарӑту облаҫӗ)|Ракитовка]].

== Истори ==
1853 ҫулта хӗрарӑм граф Борх Софья Ивановна кунта [[Тамбов кӗпӗрни]]н [[Моршанск уесӗ]]н [[Кӗҫӗн Кулики]] салинчен хресченсене куҫса кайтарса ку сала туса хунӑ. Чи малтан сала ячӗ Куликиччӗ. 1858 ҫулта кунта 208 ҫын пурӑннӑ. 1872 ҫулта карттӑсем ҫинчи ку пурӑнан вырӑна хальхи ят палӑртма пуҫланнӑ — Куликовка.

[[Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи]]нче хутшӑнакан Куликовка ҫынни Макаров Пётр Фёдорович IV степеньлӗ [[Георгий хӗресӗ]]пе чысланӑ.

1928 ҫулта [[Татищево районӗ|Татищево районне]] йӗркелесе Куликовка ун йышне кӗртнӗ, ҫав ҫулхи пӗлӗмпе кунти 212 хуҫалӑхра 508 арҫын тата 546 хӗрарӑм. [[ССРП|Совет тапхӑрӗ]]нче Куликовкӑра «Красная заря», «им. Молотова», «им. Чапаева» колхозсем ӗҫленӗ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=101:2010-06-11-13-00-25&amp;Itemid=80&amp;layout=default|title=Октябрьское муниципальное образование Татищевского муниципального района Саратовской области|author=|website=Официальный сайт Татищевского муниципального района Саратовской области|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120040803/http://www.tatishevo.saratov.gov.ru/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=101:2010-06-11-13-00-25&amp;Itemid=80&amp;layout=default|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=|url=http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/kulikovka.htm|title=Куликовка – село в Татищевском районе|author=И. Козловский|website=Большая Саратовская Энциклопедия|date=2017|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2018-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813184328/http://saratovregion.ucoz.ru/region/tatischevskiy/kulikovka.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Тӑван Ҫӗршывӑн Аслӑ вӑрҫи]]нче 62 Куликовка ҫынни пӗтнӗ. 1980 ҫулта салара ҫӗнӗ клуб, вулавӑш, лавкка, медвырӑнӗ, асфальт ҫулӗ тунӑ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://tatiskray.ru/kulikovka/|title=Куликовка Татищевского района Саратовской области|author=|website=Татищевский край|date=2021-07-28|access-date=2023-06-07|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607045826/http://tatiskray.ru/kulikovka/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2004 ҫултан ача-пӑча сачӗ ӗҫлет

== Халӑх ==
{{Пурӑнан халӑх| Куликовка (Татищевский район) }}
=== Халӑх йышӗ ===
[[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)|Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗн]] паспорчӗ тӑрӑх {{тулли дата|2026|01|1}} пурӑнан вырӑнта 358 ҫын чӑн та пурӑннӑ&lt;ref name=&quot;ОМЙпас&quot;&gt;[https://oktyabrskoetatishhevskij-r64.gosweb.gosuslugi.ru/netcat_files/10/2183/Pasport_ONP.pdf Паспорт ОМО]&lt;/ref&gt;.

== Ӳкерчӗк галерейӗ ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot; caption=&quot;Сала курӑмӗсем&quot;&gt;
Ӳкерчĕк:ДК 2 (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Ял культура ҫурчӗ
Ӳкерчĕк:Домовой храм (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Пӳрт чиркӗвӗ
Ӳкерчĕк:Школа (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Шкул
Ӳкерчĕк:Детский сад (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Ача-пӑча сачӗ
Ӳкерчĕк:Памятник ВОВ 3 (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Салтак-ирӗклекенсене палӑк
Ӳкерчĕк:Списки погибших в ВОВ (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Вилнӗ ветерансен ят-йышӗ
Ӳкерчĕк:Детская площадка (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|Ача-пӑча лаптӑкӗ
Ӳкерчĕк:ООО Куликовское-1 здание правления (Куликовка, Татищевский).jpg|мини|«ООО Куликовское-1» предприяти
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== Асӑрхавсем ==
{{Асӑрхавсем}}

== Вуламалли ==
* {{Cite web|url=http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России»|author=Коряков Ю.Б.|website=|date=|publisher=|access-date=2020-11-13|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml|deadlink=no}}
* {{кĕнеке |автор = Козинец С.Б. |пуçелĕк = Сарӑту облаҫӗн топонимиллӗ сӑмахсарӗ |каçă = https://oldsaratov.ru/sites/default/files/attachments/comments/forum/2020-08/kozinets_s_b_toponimicheskiy_slovar_saratovskoy_oblasti.pdf |вырăн = Сарӑту |издательство = &quot;Саратовский справочник&quot; |çул = 2015 |isbn = 978-5-91879-282-7}}

== Каҫӑсем ==
*[http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ Численность и размещение населения Саратовской области. Статистический сборник. 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908183629/http://srtv.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/srtv/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |date=2021-09-08 }}

{{Татищево районӗ}}

[[Категори:Татищево районӗнчи пурӑнан вырӑнсем]]
[[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]]</text>
      <sha1>et13b4xy6quvx98b0amk2pvt0468sxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пильнӑ районӗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131131</id>
    <redirect title="Пильнă районĕ" />
    <revision>
      <id>879382</id>
      <timestamp>2026-11-07T18:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Max Tenche</username>
        <id>25572</id>
      </contributor>
      <comment>[[Пильнă районĕ]] ҫине куҫарни</comment>
      <origin>879382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="pgx6pdq5hyzuza9a0cg8b0wgd9cb7d4" xml:space="preserve">#redirect [[Пильнă районĕ]]</text>
      <sha1>pgx6pdq5hyzuza9a0cg8b0wgd9cb7d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-11-13 (cv)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131132</id>
    <revision>
      <id>879385</id>
      <timestamp>2026-11-07T18:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Коромандельский бегунок, Бхигван, Махараштра, Индия»</comment>
      <origin>879385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="e9d03sa8z2yqefqulfvxlajjje2pxry" xml:space="preserve">Коромандельский бегунок, Бхигван, Махараштра, Индия</text>
      <sha1>e9d03sa8z2yqefqulfvxlajjje2pxry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-11-13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>131133</id>
    <revision>
      <id>879386</id>
      <timestamp>2026-11-07T18:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ymblanter</username>
        <id>7764</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg»</comment>
      <origin>879386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="hu34k48jc4f1xf6r5z4odsgnxg4ml47" xml:space="preserve">Indian Courser in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 07.jpg</text>
      <sha1>hu34k48jc4f1xf6r5z4odsgnxg4ml47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пăшăлтату</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131134</id>
    <revision>
      <id>879436</id>
      <timestamp>2026-11-07T21:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «{{Пĕлтерĕшсем}} [[Ӳкерчĕк:Let me tell you a secret.jpg|thumb|upright|Пăшăлтату]] '''Пăшăлтату''' == Литература == * {{ВТ-ЭСБЕ|Шепот}}  == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}}  == Каçăсем == {{Викисловарь|пăшăлтату}} *   {{Внешние ссылки}}  [[Категори:Дыхательная система]] Категори:Речевая коммуникаци...»</comment>
      <origin>879436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="618" sha1="mgjnhd12z4bsp5tgvkkkxldaurq490a" xml:space="preserve">{{Пĕлтерĕшсем}}
[[Ӳкерчĕк:Let me tell you a secret.jpg|thumb|upright|Пăшăлтату]]
'''Пăшăлтату'''
== Литература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Шепот}}

== Асăрхавсем ==
{{Асăрхавсем}}

== Каçăсем ==
{{Викисловарь|пăшăлтату}}
* 

{{Внешние ссылки}}

[[Категори:Дыхательная система]]
[[Категори:Речевая коммуникация]]
[[Категори:Логопеди]]
[[Категори:Фониатри]]
[[Категори:Шавсем]]
[[Категори:Пăшăлтату]]</text>
      <sha1>mgjnhd12z4bsp5tgvkkkxldaurq490a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категори:Çирĕплетмелли хатĕрсем</title>
    <ns>14</ns>
    <id>131135</id>
    <revision>
      <id>879507</id>
      <timestamp>2026-11-08T08:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ellodanis5</username>
        <id>17302</id>
      </contributor>
      <comment>Ҫӗнӗ страница: «{{Catmore|Çирĕплетмелли хатĕр}} [[Категори:Çирĕплетмелли хатĕрсем]]»</comment>
      <origin>879507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114" sha1="h58622lxpgytnpz6z3w8gfe4yf8qf6q" xml:space="preserve">{{Catmore|Çирĕплетмелли хатĕр}}
[[Категори:Çирĕплетмелли хатĕрсем]]</text>
      <sha1>h58622lxpgytnpz6z3w8gfe4yf8qf6q</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>