Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 5299 879518 872214 2026-11-08T16:03:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879518 wikitext text/x-wiki {{Франци департаменчĕ |Департамент = Атлантика енчи Луара |Департамент Фр = Loire-Atlantique |номер = 44 |регион = [[Пеи-де-ла-Луар]] |Префектура = [[Нант]] |Супрефектурăсем = [[Ансенис]]<br />[[Шатобриан (хула)|Шатобриан]]<br />[[Сен-Назер]] |халăх йышĕ = 1,134 млн |çул = 1999 |вырăн = 13 |плотность = 166 |лаптăкĕ = 6 815 |округсем = 4 |кантонсем = 59 |коммунăсем = 221 |президент = Патрик Марешаль |pres_party = |герб = Blason département fr Loire-Atlantique.svg }} '''Атлантика енчи Луара''' ([[франци чĕлхи|франц.]] ''Loire-Atlantique'') — [[Франци]]н хĕвеланăç енче вырнаçнă, [[Пеи-де-ла-Луар]] регионне кĕрекен [[Франци департаменчĕсем|департамент]]. Департамент номерĕ 44. Администрациĕ [[Нант]] хулинче вырнаçнă. Халах йышĕ 1,134 млн ([[1999]]) çын. == Географи == Департамент лаптăкĕ 6 815 км² танлашать. Департамент урлă [[Эрдр (юханшыв)|Эрдр]], [[Шезин (юханшыв)|Шезин]], [[Севр (юханшыв)|Севр]], [[Луара (юханшыв)|Луара]] юханшывсем юхаççĕ. Департамент шутне 4 округ, 59 кантон тата 221 коммуна кĕреççĕ. == Истори == Атлантика енчи Луара — [[1790]] çулхи [[пуш]] уйăхĕнче пулса иртнĕ [[Францин Аслă революциĕ]] вăхăтĕнче йĕркеленĕ чи пĕрремеш департаментсем шутне кĕрет. [[Бретань]] провинци çĕрĕсем çинче йĕркеленнĕ. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20040924193124/http://www.loire-atlantique.pref.gouv.fr/ Префектукра сайчĕ] (французла) * [http://cg44.fr/ Conseil Général website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217165633/http://www.cg44.fr/ |date=2005-12-17 }} (французла) * [http://www.nantes.fr/accueil/ Nantes City website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060717194836/http://www.nantes.fr/accueil/ |date=2006-07-17 }} (французла) {{Франци департаменчĕсем}} [[Категори:Франци департаменчĕсем]] 39i3ci5fcfqvkp5vg183wh0dzlajaxa 0 8230 879539 814445 2026-11-08T19:43:41Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879539 wikitext text/x-wiki {{Халăх | ячĕ = Саамсем | тăван ячĕ = {{lang-sjd|са̄мь}}, {{lang-se|sámit, sápmelaš}} | йышĕ = 60 пин - 80 пин | вырнаçăвĕ = {{NOR}}: 37 760 (2007)<ref>{{Cite web |url=http://www.ssb.no/samer_en/ |title=Sami in Norway |accessdate=2010-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071210195307/http://www.ssb.no/samer_en/ |archivedate=2007-12-10 |deadlink=yes }}</ref><br> {{SWE}}: 20 000<ref name="Швед институчĕ" /><br> {{FIN}}: 5800 (2008)<ref>{{Cite web |url=http://www.finnish.ru/finland/state/vaesto.php |title=Население Финляндии |accessdate=2010-01-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110127164932/http://finnish.ru/finland/state/vaesto.php |archivedate=2011-01-27 |deadlink=yes }}</ref><br> {{RUS}}: 1771 (2010)<ref name="Перепись2010-нацсостав" /><br> ** {{Ялавлани|Мурманск облаçĕ}}: 1599 (2010)<ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> {{UKR}}: 136 (2001)<ref name="Всеукр" /> | çухалнă = | архкультура = | чĕлхе = [[саам чĕлхисем|саам]] (9 хальхи чĕлхе), [[швед чĕлхи|швед]], [[норвег чĕлхи|норвег]], [[финн чĕлхи|финн]], [[вырăс чĕлхи|вырăс]] | расă = [[Европеоид раси|европеоидсем]] ([[Лапоноид тĕсĕ]]) | тĕн = [[Лютеранлăх]], [[лестадианлăх]], [[православи]], [[шаманизм]] }} [[Ӳкерчĕк:Sami flag.svg|thumb|саамсен ялавĕ]] '''Саа́мсем''' (''саа́ми'', ''лопари́''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Лопари}}</ref>, ''лапла́ндсем''; тăван ячĕ — {{lang-sjd|са̄мь}}, {{lang-se|sámit, sampelaš}}; {{lang-fi|Saamelaiset}}, {{lang-nn|Samar}}, {{lang-sv|Samer}}) — сахал йышлă [[Финн-укăр халăхĕсем|финн-укăр халăхĕ]]; [[Çурçĕр Европа|Çурçĕр Европăри]] [[вырăнти халăхсем|вырăнти халăх]]. Скандинавсем вĕсене lappar е lapper, вырăссем — «лопари» (лопарьсем), «лоплянсем» е «лопь» тенĕ<ref>Лопари — от финского ''loppu'' («конец», «край»), то есть «жители окраинной земли»</ref>. === Алфавит === [[File:Sami alphabet 1933.jpg|thumb|Саам букварĕнчен илнĕ страница. СССР, 1933 çул.]] {{main|Саам çырулăхĕ}} Пĕрремĕш саам алфавитне [[латиница]] никĕсĕпе (хăçан?) тунă. 1920-мĕш çулсен вĕçĕнче саамсен çыруне тăвас тесе хăтланнă. 1931 çулта латин никĕсĕпе çурçĕрти халăхсем валли унифициленĕ алфавитасем туса хатĕрленĕң. 1933 тата 1934 çулсенче ăна çĕнетнĕ. 1934 çулта тунă алфавит: Aa, Bʙ, Cc, Çç, Ꞓꞓ, Dd, D̦d̦, Ʒʒ, Зз, Ee, Əə, Ff, Gg, Ģģ, Hh, Ii, Ьь, Jj, Kk, K̦k̦, Ll, L̦l̦, Mm, M̦m̦, Nn, N̦n̦, Ŋŋ, Oo, Pp, Rr, R̦r̦, Ss, Șș, Ꞩꞩ, Tt, Țț, Uu, Vv, V̦v̦, Zz, Z̦z̦, Ƶƶ. [[Кириллица]] çинче никĕсленĕ алфавита 1937 çулта йышăннă. Унта вырăс алфатинчи сас паллисем, Щ щ тата Нг нг диграфсăр пуçне, пулнă. Букварь кăларнă, çакăн хыççăн саам чĕлхипе кĕнеке пичетлесси Совет Союзĕнче пăчланать. 1970-мĕш сулсенче саам çырулăхне чĕрĕлтерес ĕçе тепре пуçланă. 1982 çулта каллех хатĕрленĕ çĕнĕ алфавита йышăннă: <code>А а Ӓ ӓ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з Һ һ /a/ /*a/ /b/ /v/ /g/ /d/ /je/ /jo/ /ʒ/ /z/ /ʰ/ И и Й й Ҋ ҋ Ј ј К к Л л Ӆ ӆ М м Ӎ ӎ Н н Ӊ ӊ /i/ /j/ // /ç/ /k/ /l/ /ɬ/ /m/ /m̥/ /n/ /n̥/ Ӈ ӈ О о П п Р р Ҏ ҏ С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц /ŋ/ /o/ /p/ /r/ /r̥/ /s/ /t/ /u/ /f/ /x/ /ʦ/ Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ыы Ь ь Ҍ ҍ Э э Ӭ ӭ Ю ю Я я /ʧ/ /ʃ/ /ʃj/ // /ɨ/ /j/ * /e/ /*e/ /ju/ /ja/</code> == Литература == ; вырăсла * [http://www.krotov.info/acts/02/01/tacit_15.htm «Германия»] [[Тацит]]а, глава 46 * {{кĕнеке|автор =|пай=Саамы|пуçелĕк=Народы России. Атлас культур и религий|оригинал=|вырăн=М.|издательство=Дизайн. Информация. Картография|çул=2010|страниц=320|isbn=978-5-287-00718-8}} * Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 457 * {{кĕнеке|пуçелĕк=Прибалтийско-финские народы России|яваплă=Отв. ред. Е. И. Клементьев, Н. В. Шлыгина|сери=Народы и культуры|издательство =Наука|вырăн=Мускав|çул=2003|isbn=5-02-008715-7}} * Языки и культура кольских саами / Глав. ред. И. Б. Циркунов // Наука и бизнес на Мурмане: журнал. — № 2 (69), 2010. — Мурманск: [[Мурманское областное книжное издательство]]. ---- == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{ВТ-ЭСБЕ|Лопари}} * [http://www.infofinlandia.ru/public/default.aspx?contentid=211963 Статья о саамах на официальном портале МИД Финляндии]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://ethnoconflict.ru/ethnography/017-sweden.htm Саамы: в авангарде «Европы регионов» (политика саамов в Европе и России)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108064451/http://www.ethnoconflict.ru/ethnography/017-sweden.htm |date=2010-11-08 }} * [https://web.archive.org/web/20240124040752/http://da.fi/?p=18 Саамы. Статья на сайте «Вся Финляндия»] * [http://www.hrono.ru/etnosy/saamy.html Кольские саамы] * [https://web.archive.org/web/20071224130608/http://www.kauppatie.com/01-2004/11-01.htm Финские саамы] * [https://web.archive.org/web/20080313165949/http://www.finugor.ru/info/narod/saamy.html Информационный центр финно-угорских народов. Саамы] * [https://web.archive.org/web/20121006235902/http://vbrg.ru/articles/karelija/saamy/ Статьи — Саамы: история и культура] * [http://www.saami.su Сайт Кольских саамов] * [http://www.saami.forum24.ru/ «Новости, общение, поиск родственников Кольских саамов»] * [http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/items/item-view.seam?c=PHOTO&id=72319&cid=725831 Фотокаталог Музея антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209061804/http://www.kunstkamera.ru/kunst-catalogue/items/item-view.seam?c=PHOTO&id=72319&cid=725831 |date=2012-02-09 }} ; Урăх чĕлхесем * [http://www.helsinki.fi/~sugl_smi/senc/en/index.htm The Encyclopaedia of Saami Culture] // Сайт [[Хельсинкский университет|Хельсинкского университета]].{{ref-en}}{{V|5|6|2012}} {{ethno-stub}} {{Раççей кăкĕнчи вак халăхсем}} {{Финн-укăр халăхĕсем}} [[Категори:Финн-укăр халăхĕсем]] kgbfdinj9jc2g52kzrhdcb5nexf7y21 0 10487 879556 878790 2026-11-09T01:43:27Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879556 wikitext text/x-wiki {{ан пăтраштар|Аварецсем|аварецсемпе}} {{Халăх | вырнаçăвĕ = [[Авар хаканлăхĕ]] | чĕлхе = [[Авар чĕлхи (авалхи)|авар]] | тĕн = [[шаманизм]] ([[танкăр тĕнĕ]]), [[христианлăх]] (796 çул хыççăн)<ref>{{Статья|каçă=http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/170106/12-DaimNEW.pdf?sequence=1|автор=Дайм Ф.|пуçелĕк=История и археология авар|çул=2002|кăларăм=Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии |выпуск=IX|номер=|страницы=280|issn=|archivedate=2021-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209021814/http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/170106/12-DaimNEW.pdf?sequence=1}}</ref> | пулса тухни = [[вархонитсем]]<ref>Феофилакт Симокатта. История. Вступ. ст. Н. В. Пигулевской / Пер. С. П. Кондратьева. — М.: Наука, 1957. — (Памятники средневековой истории народов Центральной и Восточной Европы). переизд.: История. — М.: Арктос; Вика-пресс, 1996. — 272 с. — (Памятники мировой истории и культуры). — ISBN 5-85551-141-1.</ref>, [[жужани]] }} '''Ава́рсем''' ([[Вăта грек чĕлхи|вăт.-грек.]] ''Άβαροι''; {{lang-la|Avari}}; '''о́брсем''' {{lang-orv|обърѣ}}, пĕр. хис. {{lang-orv2|объринъ}}) — Вăта Азирен тухнă [[юркăнсем|юркăн халăх]], [[VI ĕмĕр]]те [[Вăта Европа|Вăта Европăна]] куçса çитсе унта [[Авар хаканлăхĕ|Авар хаканлăхне]] (VI—IX ĕмерсем) туса хунăскер. Çаплах '''вархонитсем'''<ref>[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CV%5CAvars.htm Avars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707202353/http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CA%5CV%5CAvars.htm |date=2018-07-07 }} at the [[Encyclopedia of Ukraine]]</ref> ('''Varchonites''') тата '''псевдоаварсем'''<ref>According to Grousset, Empire of the Steppes, page 171,[[Theophylact Simocatta]] called them pseudo-Avars because he thought the true Avars were the [[Rouran Khaganate|Rouran]] ятпа паллăскерсем</ref>. (византи çăлкуçĕсенче), Евразири тĕрлĕрен юркăнсен альянсĕсене кĕнĕ, пулса тухни паллă марскер<ref>{{cite web |url=http://britannica.com/EBchecked/topic/45428/Avar |title=Avar |date= |website=[[Encyclopædia Britannica Online]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica (company)|Encyclopædia Britannica]] |access-date=2015-05-14 |quote=Avar, one of a people of undetermined origin and language... |archive-date=2014-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204233023/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45428/Avar |deadlink=no }}</ref><ref name=EOBE>{{книга |ref=Frassetto |заглавие=Encyclopedia of Barbarian Europe: Society in Transformation |ссылка= https://books.google.com/books?id=yW-GfElbafQC |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-1576072639 |страницы=54—55 |цитата="The exact origins of the Avars remain uncertain..." |язык=en |автор=Frassetto, Michael |кун=1 |уйăх=1 |çул=2003}}</ref><ref>{{кĕнеке |ref=Waldman |пуçелĕк=Encyclopedia of European Peoples |каçă=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |çул=2006 |издательство=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2918-1 |страницы=46—49 |чĕлхе=en |автор=Waldman, Carl; Mason, Catherine |archivedate=2023-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC }}</ref><ref>{{harvnb|Beckwith|2009|pp=390–391}}: «… the Avars certainly contained peoples belonging to several different ethnolinguistic groups, so that attempts to identify them with one or another specific eastern people are misguided.»</ref><ref name="Kyzlasov">{{harvnb|Kyzlasov|1996|p=322}}: «The Juan-Juan state was undoubtedly multi-ethnic, but there is no definite evidence as to their language… Some scholars link the Central Asian Juan-Juan with the Avars who came to Europe in the mid-sixth century. According to widespread but unproven and probably unjustified opinion, the Avars spoke a language of the Mongolic group.»</ref>{{sfn|Pritsak|1982|p=359}}. Аварсене [[жужаньсем]] тесе калаççĕ<ref>{{Кĕнеке|автор=Таскин В. С.| пуçелĕке=Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху|яваплă =Н. Ц. Мункуев|çул=1984|вырăн=Москва|издательство=Наука|страницы=4|страниц=487|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Статья|каçă=https://cyberleninka.ru/article/n/avarskie-drevnosti-kak-vozmozhnaya-osnova-dlya-vydeleniya-arheologicheskih-pamyatnikov-zhuzhaney|автор=Комиссаров С. А., Шульга Д. П.|пуçелĕк=Аварские древности как возможная основа для выделения археологических памятников жужаней|çул=2009|кăларăм=Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология|выпуск=5|номер=|страницы=186—188|issn=1818-7919|archivedate=2019-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190421204215/https://cyberleninka.ru/article/n/avarskie-drevnosti-kak-vozmozhnaya-osnova-dlya-vydeleniya-arheologicheskih-pamyatnikov-zhuzhaney}}</ref>. Чылай тĕпчевçĕ шухăшĕпе, жужаньсен паллă йăхĕсем [[монгол]] чĕлхипе пупленĕ, вĕсем [[Тĕрĕксем|тĕрĕк]] йăхĕсене пăхăнтарнă<ref>{{Кĕнеке|автор=Конрад Н. И.|пуçелĕк=Избранные труды: история|çул=1974|вырăн=Москва|издательство=Наука|страницы=348|страниц=472|isbn=}}</ref><ref>{{Кĕнеке|пуçелĕк=Всемирная история. Том III|çул=1957|вырăн=Москва|издательство=Академия наук СССР. Государственное издательство политической литературы|страницы=30|страниц=|isbn=}}</ref>. Аварсем Европăра пĕрремĕш [[ĕсенкĕ]]пе усă курма тытăннă, çапах та çыруллă çăлкуçсене хăварман<ref>{{Cite web |url=https://www.ingentaconnect.com/contentone/plg/med/2019/00000032/00000001/art00075 |title=Walter Pohl, The Avars: A Steppe Empire in Central Europe, 567&#8…: Ingenta Connect |access-date=2023-02-21 |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221113056/https://www.ingentaconnect.com/contentone/plg/med/2019/00000032/00000001/art00075 |deadlink=no }}</ref>. ==Истори== 562 çулта аварсем Пуян ертсе пынипе [[Антсем|антсене]] çапса çĕмĕрнĕ те [[Танай (Юханшыв)|Танай]] урлă каçнă. Аварсем çав вырăнтан çурçĕрелле тапăнса кĕнĕ, [[дулебсем]] пурăннă вырăна йышăннă. Çапла вара, Иоанн Эфесский çырнă май, аварсем пăхăнтарнă халăх-йăх шучĕпе вăйланса пынă. 565 çулта [[Юстин II]] аварсене парне пама пăрахнă, вăл [[Висанти]] тĕрекленнĕ тесе шутланă ĕнтĕ, малашне аварсен вăйĕ варвăрсемпе вăрçма кирлĕ пулмасть тесе шутланă. Çав çултах аварсем [[Тюринги]] çине тапăнса кĕреççĕ, [[франксем]]пе ăнăçлă кĕрешсе вăрçаççĕ, вĕсен патшине [[Сигеберт II|II--мĕш Сигеберта]] тыткăна илеççĕ. 567 çулта аварсем [[лангобардсем]]пе тамăрлă пулса Висанти пулăшнипе [[гепидсем|гепидсене]] çĕмĕрсе тăкаççĕ, [[Тиса (юханшыв)|Тисă]] шывĕн улăхне йышăнса хураççĕ. Тепĕр çултан, лангобардсем Италине тухса кайсан, аварсем, хăйсен ханĕ ертсе пынипе [[Панони]] çĕрĕн хуçисем пулса тăраççĕ, кунтан вĕсем висанти çĕрĕсене тапăнма тытăнаççĕ. 568 çулта Пуян хан Висантирен парăм ыйтать, памасан çĕрсене тустарса пĕтерессине пĕлтерет — хăйсен малтанхи тамăрĕсемпе — [[кăтрикурсем]]пе — хăратать: «Эп сирĕн çине çакăн пек çынсене яратăп Рим çине, вĕсем пур те вилсен те маншăн нимех те туйăмлă пулмасть». Вăтам Танайçире тĕрĕкленсен, талантлă маттур Пуян çулпуçĕ ертсе пынипе аварсем кунта «хрингă» йĕркиллĕ хӳтлĕх çурчĕсене туса лартаççĕ. Вĕсем йĕри-тавраллă хӳтлевлĕ çаврашкаллă пулнă. Пĕр шухăш тĕлĕпе, тĕп «хрингĕ» — ханăн тĕп кил-çурчĕ — хальхи [[Тимишоара]] хули вырăнĕнче ларнă. Аварсем Висанти империне лăпкăлăх хучĕпе килĕшме сĕннĕ. Çак килĕшӳпе, аварсем Висантине пăхăнса тăракан çĕрсенчен парăм пуçтарнă, уншăн вĕсем империн çурçĕр-анăç чиккисене славянсенчен сыхласа тăнă. 587 çулта çу уйăхĕсенче, [[Тивери II|Импери кесарĕ Тивери]] ыйтнипе, аварсен хаканĕ Пуян хăйĕн тĕкĕрçисемпе империн Иоанн çарпуçĕпе пĕрле Иллирикире [[Сава (юханшыв)| Сава]] шыв урлă каçнă. Менандр çырнă тăрăх Пуян-хан 60 пин хӳтĕленчĕксем тăхăннă утланçăсемпе славянсен тĕкĕрĕсене çапса çĕмĕрнĕ. Çав вăхăтра славянсен пысăк вăйĕсем Греци çĕрĕнче харçăра пулнă. Пуян сăмахĕсемпе ".. много мириад пленников из ромейской земли, у словен бывших в рабстве, снова вернул ромеям .." çапла ĕçсем тухнă. Пуян словенсемпе вăрçă ĕçĕсене Тивери палартнă лăпкăлăх килĕшĕвĕпе вĕçленĕ, словенсенчен кашни çул тупăш пуçтарма тивĕçе çирĕплетсе хунă. Аварсем анăçра Тӳринкĕ тата Итали çĕрĕсем, кăнтăрта — Константинопăль патнех çитнĕ, Иллирипе Далмацине пăхăнтарнă. Чи хăватлă тапхăрĕнче хаканлăх чиккисем Эльбăран Альпăна çити, [[Хура тинĕс]]рен Адриатикăна çити саралса выртнă. Хаканлăх тамăрĕсемпе вассалĕсен вăйĕсемпе усă курса, аварсем хăйсен сĕмне Танпа Балтика таврашĕнче пурлăх-тупăша вăрçăсемпе парăмсем çеç мар, тăмха çурчĕсенче пуçтарăвĕсемпе те тултарать. == Çав. пекех == * [[Авар хаканлăхĕ]] ==[[Авар чĕлхи]]== Нахско-дагестан çемьене авар-анди ушкăна кĕреть.Авар чĕлхи виççĕ диалектсене пайланать : * çурçĕрти (авар литературин чĕлхи) ; * кăнтăр-хĕвелтухăçри; * кăнтăр-хĕвеланăçри. ==Литература== == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://www.nauka.kz/newspaper/detail.php?ID=9256 Аварский каганат в истории Евразии]{{Ĕçлемен каçă|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} /вебархив/ * [https://web.archive.org/web/20070927005649/http://www.uni-klu.ac.at/eeo/Awarisch.pdf Harald Haarmann. Awarisch] /вебархив/ * О происхождении нирунских родов и Чингисхана см. [http://www.predistoria.org/index.php?name=News&file=article&sid Олег Лушников. Монгольский Митраизм. ''К вопросу об этнической и религиозной принадлежности рода Борджигин и Чингисхана''] * [https://web.archive.org/web/20190207074455/http://beckendorfer-awaren.de/ Сайт аварского фан-клуба в Германии. Образцы аварских костюмов, сшитых современными модельерами] /вебархив/ * [http://www.kulichki.com/~gumilev/articles/Article30.htm Эфталиты и их соседи в IV веке] // [[Кулички (сайт)|Кулички]] * [https://nasledie.pravda.ru/1697054-avar_dnk/ Откуда пришло и куда сгинуло загадочное племя аваров] // 11.05.2022 * [http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f9/v1f9a004.html Karl Menges. Altaic peoples]{{Ĕçлемен каçă|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Studien zur Archäologie der Awaren (1984 ff.) und zahlreiche weitere Publikationen von [https://web.archive.org/web/20060816170456/http://www.univie.ac.at/urgeschichte/pers/daim.html Falko Daim] * [https://web.archive.org/web/20180813212618/http://www.nhm-wien.ac.at/NHM/prehist/Stadler/Halbturn96/Index.html HomePage der Ausstellung Reitervölker aus dem Osten, Hunnen + Awaren, Burgenländische Landesausstellung 1996] * [https://web.archive.org/web/20120429131121/http://home.tele2.at/museum/Awaren.htm Awarische Funde] * [https://web.archive.org/web/20161017141630/http://www.hennersdorf.at/_henweb/Ortsgeschichte/101_awaren.php Awarenfunde bei Wien, Karte] <span style="font-size:smaller;">(Anm: Die nördliche und nordwestliche Grenze des Awarenreichs ist auf dieser recht vereinfachten Karte falsch eingezeichnet, sie verlief viel südlicher)?</span> * О результатах краниологических исследований аваров см. [http://www.sci.u-szeged.hu/ABS/tart00.html ''Erzsébet Fóthi. «Anthropological conclusions of the study of Roman and Migration periods». Acta Biol Szeged 2000, 44:87-94 Abstract PDF''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105231833/http://www2.sci.u-szeged.hu/ABS/tart00.html |date=2020-11-05 }} * [https://web.archive.org/web/20070505072248/http://mongolia800.mn/index.php/content/blogcategory/0/84/ Жужан Буюу Нирун Улс] * Об антропологическом облике аваров и социальном статусе аваров-монголоидов см. [http://anthropologyag.blogspot.com ''Chapter VII, section 2. «The Turks and Mongols»''] * Авары, германцы, византийцы и славяне в Карпатском бассейне см: [http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK Avars, Germans, Romans and Slavs in Karpatian Basin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003064052/http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK |date=2016-10-03 }} * [https://web.archive.org/web/20050503084801/http://www.oeaw.ac.at/numismatik/projekte/hunnen/williams_g.html Alχon und/oder Alxon, Hunnen, iranische Hunnen, Khingila] * [http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf ''Baric et al (2003), Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates'', European Journal of Human Genetics 11, 535—542] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217135007/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Barac2003.pdf |date=2012-12-17 }} * [https://web.archive.org/web/20080703182333/http://vetinari.sitesled.com/bosnia.pdf ''The Peopling of Modern Bosnia-Herzegovina: Y-chromosome Haplogroups in the Three Main Ethnic Groups. ''Annals of Human Genetics (2005) 69,1-7] * [https://web.archive.org/web/20041030074136/http://www.eva.mpg.de/genetics/pdf/Caucasus_big_paper.pdf Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus (2004)] * [https://web.archive.org/web/20070926225220/http://www.junik.lv/%7Evasilevs/viz_slav/menandr.htm Менандр Византиец] * [http://www.varvar.ru/arhiv/slovo/dospehi.html Аварские доспехи] * Карта Аварского каганата [http://www.historyonmaps.com/ColourSamples/Avarok.htm ''Avarok. In the Empire of the Avars''] * [http://gumilevica.kulichki.net/maps/deb241.html Карта расселения аваров в VI—IX веках] * [http://www.hunmagyar.org/tor/ham.html HUN-AVAR-MAGYAR AZONOSSAG ES FOLYTONOSSAG] * [https://web.archive.org/web/20070506185051/http://www.zamardi.hu/hirmond/tall_003.htm KIK IS VOLTAK AZ AVAROK] * [http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/dobrovits.html Mihaly Dobrovits. ''«They called themselves Avar»''] * [http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&cid=311 Археологические раскопки в Вене] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125853/http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&cid=311 |date=2013-10-17 }} * [http://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm Les Huns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226070403/https://www.cosmovisions.com/ChronoHuns.htm |date=2023-02-26 }} * [http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&st=60&...&#entry4771789 Who are Mongols? ''China History Forum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180201095844/http://chinahistoryforum.com/index.php?showtopic=350&st=60&...&#entry4771789 |date=2018-02-01 }} * [https://web.archive.org/web/20061211222638/http://www.grifterrec.com/coins/huns/huns.html Iranian Huns] /вебархив/ * [https://web.archive.org/web/20080424000230/http://www.iranica.com/newsite/articles/v12f6/v12f6008.html Huns] /вебархив/ * [https://web.archive.org/web/20130310060957/http://www.rick-heli.info/silkroad/eph.html The Hephthalites of Central Asia] /вебархив/ * [http://www.zum.de/whkmla/region/balkans/croatpre614.html Links to subject ''Iranian Origin of Croatians''] * [http://www.kfki.hu/chemonet/hun/teazo/geo/avar/avar4.html Avar kori üveggyöngyök] * [http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2106.htm Пĕрремĕш Тĕрĕк хаканлăхĕ], Л.Н.Гумилев * [http://www.hronos.km.ru/etnosy/avary.html Аварсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017122215/http://hronos.km.ru/etnosy/avary.html |date=2007-10-17 }} {{Монгол халăхĕсем}} {{Тĕрĕк-монгол кăкĕнчи этноссем}} [[Категори:Авар хаканлăхĕ]] [[Категори:Çухалнă халăхсем]] [[Категори:Монгол халăхĕсем]] [[Категори:Монголсем]] [[Категори:Огурсем]] 04xi622ly0r294vcrkjdovyio8n60t2 0 10682 879572 715544 2026-11-09T10:59:46Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879572 wikitext text/x-wiki {{Пайăр çын | ят = Олег Владимирович Дерипаска | тăван ят = | ӳкерчĕк = Дерипаска Олег Владимирович.jpg | анлăшĕ =260 px | ăнлантарни = | çуралнă вăхăт = [[1968]] çулхи [[кăрлач, 2|кăрлачăн 2-мĕшĕ]] | çуралнă вырăн = {{ÇуралнăВырăн|Дзержинск (Раççей)|Дзержинскра (Раççей)}}, [[Горький облаçĕ]], [[СССР]] | ĕçлев тĕсĕ = [[усламçă]] | гражданлăх = {{USSR}}→{{RUS}} | ашшĕ = | амăшĕ = | арăм = [[Дерипаска Полина Валентиновна|Полина Дерипаска]] (Юмашева) | ачасем = Пётр (2001) тата Мария (2003) | вĕренӳ = [[Мускаври М. В. Ломоносов ячĕллĕ патшалăх университечĕ|МПУ]], физфак | чыславсемпе парнесем = {{Туслăх орденĕ}} | сайт = {{URL|deripaska.com}} }} {{Пĕр хушаматлисем|Дерипаска}} '''Оле́г Влади́мирович Дерипаска''' (1968 çулхи кăрлачăн 2-мĕшĕ; [[Дзержинск (Раççей)|Дзержинск]], [[Горький облаçĕ]], [[Раççей Социаллă Федераци Совет Республики|РСФСР]])<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14161460/|title=Дерипаска, Олег — председатель наблюдательного совета холдинга "Базовый элемент", генеральный директор Объединенной компании "Русал"|publisher=''[[Лента.ру]]''|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HNPv0Kx3|archivedate=2013-06-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.forbes.ru/profile/oleg-deripaska|title=Олег Дерипаска — председатель наблюдательного совета компании «Базовый элемент»|publisher=''[[Forbes]]''|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HNPwZKD6|archivedate=2013-06-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/persons/1344/%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3%20%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0|title=Олег Дерипаска — биография|publisher=''[[Ведомости]]''|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HNPzP5s3|archivedate=2013-06-14}}</ref> — [[раççей]] усламçи, [[миллиардер]], «[[Базовый элемент]]» компанин сăнав канашĕн председателĕ (2009—2012 çулсенче — тĕп директор) тата пĕртен-пĕр бенефициар-харпăрçи. ральный директор, член совета директоров Объединенной компании «[[Русал]]» тĕп директорĕ, Пĕрлешĕннĕ компанин директорĕсен канашĕн пайташĕ, [[En+ Group]] директорĕсен канашĕн председеателĕ. «[[Вырăс алюминийĕ]]» компанин директорĕсен канашĕн председалĕ (2000—2007), «[[Çĕпĕр алюминийĕ]]» (1997—2001) компанин президенчĕ, «[[Саяногорск алюмини савучĕ]]н» тĕп директорĕ (1994—1997). 2008 çулта ăна чи пуян раççей çынĕ тенĕ; 2012 çул тĕлне Раççей миллиардерĕсем хушшинче 14-мĕш вырăнта. == Кун-çулĕ == 4 çултанпа 11 çулчен Олег кукаçипе маçакĕ патĕнче, [[Краснодар Ен]]ĕн [[Краснодар Енĕн Усть-Лаба районĕ|Усть-Лаба районĕнчи]] Железнăй тата Октябрьски хуторĕсенче, кайран район тĕпĕнче — [[Усть-Лабинск]]ра пурăннă, унтах [[вăтам шкул]]а пĕтернĕ. Иккĕ аслă пĕлӳ илнĕ: хĕрлĕ дипломпа [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] ячĕллĕ [[МПУ]] [[МПУ физика факультечĕ|физика факультетĕнчен]] вĕренсе тухнă, тата Г. В. Плеханов ячĕллĕ Раççей экономика академинче пĕлӳ пухнă. 1994 çулта 26-çулхи Олег Дерипаска Раççейри [[Саян алюмини завочĕ]]н ([[Хакаси]]ри [[Саяногорск]] хули) ертӳçи пулса тăрать. Раççейри чи çамрăк тĕп директор ертсе пынипе [[электролиз завочĕ]] (çĕршывра хăватлăхĕпе виççĕмĕш вырăнта) отрăслĕнче [[тухăçтăв]], технологи шайĕпе, тухăç япала пахалăхĕ тата экологи хăрушсăрлăхĕ енĕсемпе чи лайăххи пулать. Тепĕр виçĕ çултан постсовет таврашĕнче пĕрремĕш вертикаллă интеграциленнĕ промыçлă компани — «[[Çĕпĕр алюминийĕ]]» ушкăнне йĕркелет, унăн тĕп варĕ [[Саян алюмини завочĕ]] пулса тăрать. Малашнелле ушкăн шутне темтĕрлĕ [[алюмини]] япалисене кăларакан Раççей алюмини комплексĕн чи тухăçлă завочĕсем (пĕрмĕш алюмини кăларакан Новокузнецк алюмини завочĕ; Таджик алюмини завочĕ; алюмини прокатне кăларакан САМЕКО, Самара хули; алюмини лентине кăларакан ДОЗАКЛ, Дмитров хули, Мускав облаçĕ, апат-çимĕç фольгине кăларакан САЯНАЛ, Раççей-Итали-АПШ пĕрлĕхлĕ завочĕ; алюмини прокатне кăларакан БКМПО, Белая Калитва хули, Ростов облаçĕ) кĕреççĕ. Тепĕр виçĕ çултан Олег Дерипаска ертсе пыракан «Çĕпер алюминийĕ» ушкăн тĕнчере алюмини шăратакансен вуннăлăхне кĕрет. Каярахпа вăл [[2000]] çулта туса хунă «[[Вырăс алюминийĕ]]» компани тĕп директорĕ пулса ĕçлет, çав компани Раççейре 70 %, тĕнчепе шутласан — 10 % ытла алюмини кăларать. Олег Дерипаска — [[РСПП|Раççей промышленниксемпе усламçăсен пĕрлĕхĕн]] [[вице-президент|вице-президенчĕ]], Пĕтĕмтĕнчери сутăç палатин Раççей Наци комитечĕн правлени ертӳçи, Раççей Федерацин Ертĕвĕн усламĕçлĕх Канашĕн членĕ. == Чыславсем == * [[1999]] çулта Раççей Президенчĕн Хушăвĕпе Олег Дерипаскăна [[Туслăх орденĕ]]пе хисепленĕ. * 1999 çул пĕтĕмлĕхĕпе «[[Ведомости (хаçат)|Ведомости]]» хаçат ăна «Çул [[усламçă|усламçи]]» ячĕпе [[менеджмент]] енĕпе мала тухнăшăн палăртнă. == Çавăн пекех == "Базовый элемент" компани тытăмлăхĕнче Канашри вакун юсакан завочĕн 25 %-лă акци пуххи (пакечĕ). == Асăрхавсем== {{асăрхавсем|2}} {{commonscat|Oleg Deripaska|Олег Дерипаска}} == Каçăсем == * [http://www.rusal.com/ РУСАЛ сайчĕ] * [http://www.peoples.ru/state/rich/deripaska/ Раççей олигархĕ] * [http://www.forbes.com/static/bill2005/LIRUCP9.html Форбс: Олег Дерипаска] * [http://www.basel.ru/team/oleg-deripaska/ Профиль, Базэл сайтĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714165023/http://www.basel.ru/team/oleg-deripaska/ |date=2014-07-14 }} * [https://web.archive.org/web/20110721132537/http://www.deripaska.com/ Олега Дерипаскăн официаллă пайăр сайчĕ] * {{ВТ-ЛП|Дерипаска, Олег}} * [http://alexeypivovarov.ru/oleg-deripaska/ «Олег Дерипаска»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216132327/http://alexeypivovarov.ru/oleg-deripaska/ |date=2013-12-16 }} Фильм Алексея Пивоварова (НТВ) из цикла «Капитал.ru» * [http://www.vedomosti.ru/persons/1344/Олег%20Дерипаска Профиль на сайте газеты «Ведомости»] * [http://www.rian.ru/economy/20081222/157831197.html Собственность Олега Дерипаски. Справка.] — [[РИА «Новости»|РИА Новости]], 22 декабря 2008 == Вуламалли == * «Огонек», журнал, [[2000]], [[раштав]], 47/4674. [[Категори:Раççей усламçисем]] [[Категори:Миллиардерсем]] [[Категори:Халĕ пурăнакансем]] [[Категори:МПУ физика факультетĕнче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Раççей алюмини промăçлăхĕ]] [[Категори:Раççей миллиардерĕсем]] [[Категори:Пайăр çынсем:Чулхула облаçĕ]] [[Категори:Олег Дерипаска]] [[Категори:Раççей меценачĕсем]] pb4lt489k0o67qcom6cfkon0yi52fww 0 11955 879555 875749 2026-11-09T01:40:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879555 wikitext text/x-wiki '''Авар хаканлăхĕ''' (е '''Авар хаканачĕ'''), – вăтам ĕмĕрсенче ([[562]] — [[823]]) [[Тухăç Европа|Тухăç Европăра]] сарăлса выртнă [[патшалăх]]. Унăн шутне хальхи [[Венгри]], [[Словаки]], [[Хорвати]] тата [[Румыни]] çĕрĕсем кĕнĕ. Патшалăха [[аварсем|аварсен]] хаканĕ [[I-мĕш Пуян|Пуян]] никĕсленĕ. Аварсем анăçра [[Тюринги]]пе [[Итали]]не çитеççĕ, кăнтăрта — [[Константинополь]] патне пыраççĕ, [[Паннони]]е, [[Даки]]е, [[Иллири]]е тата [[Далмаци]]е пăхăнтараççĕ. == Истори == === Аварсем Танай çине куçни === Пĕрремĕш хут [[аварсем]] Европăна [[558]] çулта çитнĕ. Вĕсем [[Висанти]] çĕрĕсене кĕресшĕн пулнă, çавăнпа алансен ертӳçĕвне Саросине çак ĕçре пулăшма ыйтнă. Часах аварсен элчисем Константинополе пырса çитнĕ. Авар элчисен ертӳçи Кандык Висанти императорне çапла сăмах хушнă: «Сан пата авар халăхĕ килчĕ, чи пысăк та чи вăйлă халăх. Эпир çăмăллăнах тăшмансене хăваласа яма та аркатса пĕтерме пултаратпăр, çавăнпа санăн аварсемпе туслă килĕшӳ туни питĕ тупăçлă пулĕ: эпир сирĕн шанчăклă хӳтĕлевçĕсем пулăпăр». Çак вăхăтри политикă тапхăрĕнче висанти императăрĕшĕн аварсем питĕ тупăçлă тамăрĕсем пулнă. Вăл вĕсемпе союзник хутне çырнă та кăтригурсемпе, çавсемпе тăванлă утигурсемпе тата тухăçславян йăхĕпе — антсемпе — вăрçма янă. Аварсем ăнăçлă çапăçнă. Вара император аварсене хальхи Серби çĕрĕсене илме сĕннĕ. Анчах та аварсене ку çĕрсем кăмăла кайман. Вĕсем хăйсем валли Танай çумĕнчи [[Добруджа|Добруджăна]] халаллама ыйтнă, тӳрем вырăнсем çеçенхир çыннисене ытларах кăмăла кайнă. Кунта та вĕсем нумаях лăпланса пурăнайман. [[Гепидсем|Гепидсене]] хирĕç лангобардсемпе пĕрмайлă пулса вăрçса çĕнтернĕ. Вара вăрçă умĕн килĕшĕвĕпе лангобардсем [[Паннони]] çĕрне аварсене парса хăварнă. [[Гепидсем]] çапăçăва выляса яни висанти императăрне питĕ вырăнлă пулнă. Висантисем тӳрех вĕсен авалхи Сирми çĕрĕнчи шĕкĕр хулине йышăннă, ку япала вара аварсене килĕшмен, вĕсем висантисемпе нумай хушă хирĕçӳллĕ пурăннă. === Авар хаканлăхне никĕслени (аварсен мал тапхăрĕ) === '''Пуян I хакан'' [['562]] çулта аварсен талантлă çарпуçĕ, политикĕ Пуян хан Висантипе, лангобардсемпе тата ытти славян тата тӳрк йăхĕсемпе тамăрлăхсем туса Вăтам Танайçире çирĕпленсе лараççĕ, кунтанах вĕсем славянсен çĕрĕсене, Висанти империи тата Франксен империне вăрçăсемпе часах тапăнса тăраççĕ. === Славян йăхĕсен Само ертсе пынă пăлхавĕ === 623 çулта анăç славянсем Само ертсе пынипе аварсене хирĕç пăлхава тухаççĕ. Çĕнтерӳ хыççăн унчен франк сутă-илӳ кнеçĕ пулса тăрать. Вăл аварсемпе те, франксемпе те ăнăçлă кĕрешет — сăмахран, 631 çулти çĕнтерӳ хыççăн лужица серпĕсем пурăннă çĕрĕсене франксенчен туртса илет. === Константинопăле хупăрлани === [[626]] çулта аварсем [[Перси]] майлă пулса [[иран-висанти вăрçи]]не хутшăннă. Пăхăнтарнă [[славянсем]]пе Константинопăле хупăрласа илнĕ. Çав хушăрах [[персисем]] хула патне [[Ази]]рен, [[Босфор]] енчен çитнĕ. "Грек çулăмĕпе" [[висантисем]] славянсен флотне çунтарса янă. Вара славянсемпе аварсем хулана пĕрле пуçтарăнса тапăнайман. Ăнăçу тупайман пирки авар хаканĕ славянсем çине кӳреннĕ, лешсем те "çилленсе" çапăçу вырăнне пăрахса хăварнă. Аварсем ĕнтĕ славянсен çуран çарĕсĕр, вĕсен тапăну киммисемсĕр çав тери лайăх хӳтлĕхлĕ Констатинопăле илме пултарайман. === Авар хаканлăхĕ хавшакланни === Аварсем [[626]] çулта Константинополь патĕнчи çапăçăва выляса янă хыççăн каганатран пăлхарсем (прото-пăлхарсем) тухаççĕ, [[632]] çул тĕлне [[Купрат]] хан [[кăтрикур]], [[утикур]] тата [[онокур]] йăхĕсене пĕрлештерсе [[Аслă Пăлхар]] ханлăхне йĕркелесе хурать, аварсене пĕтĕмпех [[Хура тинĕс]] çумĕнчи çурçĕр енчи, Анат Танайçи çĕрĕсенчен хăваласа кăларса ярать. 640 çулта [[хорватсем]] аварсене Долмацирен хăваласа яраççĕ. Çакăн пирки, ахăртнех, Георги Писид хăйĕн сăввисене хайланă: Скиф (т.с. авар) славянина вĕлерет те хăй те вилет, мĕншĕн тесен иккĕшĕ те юнлашса пĕр-пĕрне пĕтерессиченех çапăçаççĕ. === Вăтам авар тапхăрĕ === Авар хаканлăхĕн VII ĕмĕр вĕçĕнче — VIII ĕмĕр вĕçĕнчи шалти лару-тăрăвĕ пирки çырусенче çăлкуç çук. Çак тапхăрăн пĕртен-пĕр çăлкуçĕ — археологи тĕпчевĕсем. Хаканлăх çăк хушăра çурма юркăн пурнăçран пĕр вырăнта выльăх ĕрчетсе пурнăçа куçать. Çак тапхăрти авар пурăну вырăнĕсенчех тыр-пул управĕсене тупнă, анчах та аварсем хăйсем çĕр ĕçĕпе тăрмашнă е тыра юнашар халăхсенчен туяннă — паллă мар. === Хаканлăха аркатни === Аварсем франксемшĕн чи хăрушă тăшманĕсем пулнă. Çавăнпа малтан франксем туслашма пикеннĕ. Çак тĕллевпе вĕсем пĕр-пĕрин патне элчĕсем янă: [[780]] çулта [[Вормс]] хулине авар элчисем пынă, кайран франксен элчисем каганата çитнĕ. Çапах та [[788]] çулта [[Бавари]] херцăкĕ [[Тассилон III]] аварсемпе франксене хирĕç килĕшӳ тăвать. Анчах та çав çулах вĕсен çарне çапса çĕмĕрнĕ, Бавари вара [[Франксен патшалăхĕ]] шутне кĕрет. Çавăн чухнех Карл аварсене пĕтĕмпех çапса аркатма шутлать. [[791]] çулта [[франксем]] хаканлăха хирĕç вăрçăна тухаççĕ. Пипин тикки, Италирен çарпа тухса, аварсен пĕр карманне туртса илет. Франксен Карл ертсе пынă тĕп вăйĕсем тухăçалла Танай тăрăх куçнă. [[Регенсбург]] патĕнче [[франксем]] хăйсен çарĕсене пĕрмай тивĕçтерессипе [[Танай]] урлă [[кĕпер]] хываççĕ. Сакс йăхĕсем, хавшакланнă пулин те, аварсен майлă пулса, малтан вĕсем патне элчĕсем янă, кайран франксен хыç çĕрĕнче, хăйсен тăван çĕршывĕнче пăлхану тапранать. Аварсене ку, çапах, çăлма пултарайман, мĕншĕн тесен вĕсен хаканлăхĕнче те хирĕçӳсем тапранаççĕ. Ăшĕнчи пăтрашăнăвне пула юкăра вĕлерççĕ, каярах [[хакан]]а та вилĕм лекет. [[795]] çулта тудун [[Христос]] тĕнне йышăнасшăн пулса франксем патне элчĕсене ярать. [[796]] çулта вăл хăйех [[Мăн Карл]]ăн тĕп хулине —[[Ахен]]а – пырса патшана пăхăнуллăх тупине тунă. Çав çултах Пипин ертсе пынă франксен çарĕ авар хаканĕсен [[Тиса (юханшыв)|Тиса]] шывĕ çумĕнчи резиденцине çитсе илнĕ. Чылай авар Тиса леш енне тарнă, çапах та нумай пайĕ тыткăна лекет. [[Франксем]] пĕтĕмлĕ çĕнтерсе, Авар хаканлăхĕн политика ирĕклĕхĕ енчен пĕтерсе хураççĕ. Ахен хулине аварсем темиçе çĕр çул тăршшипе пухнă пуянлăхне лавсем çине тиесе ăсатаççĕ. Çапах та аварсем парăнма шутланман та. [[797]] çулта вĕсем пăлхава çĕкленеççĕ те, франксем каллех харçа тухса аварсене пусарăнтараççĕ. 797 çул вĕçĕнче авар элчисем Мăн Карла хăйсен шанчăклăх тупи туса çирĕплетеççĕ. [[799]] çулта каллех пăтрашăну пуçланать, [[802]] çулта ĕç вырăнĕнчи франксене вĕлереççĕ. Аварсене христианлăха явăçтарма [[798]] çулта [[Зальцбург]]ра епискăплăх йĕркелеççĕ. [[805]] çулта çĕнĕ тĕне хаканĕ хăй те кĕрет. [[803]]-[[804]] çулсенче пăлхар ханĕ [[Крум]] аварсен пур çĕрĕсене [[Вăтам Танай|Вăтам Таная]] çити туртса илет. Франксем патне пынă авар элчелĕхĕ пирки юлашки хыпарне [[823]] çулта çырнă. Империн патшалăх пухăвĕнче вăл франксем умĕнче малтан мăнаçлă паллă пулнă халăха кăтартса тăнă. == Аварсен хаканĕсем == == Административлă тытăмлăхĕ == Çӳлти влаçа халăх пухăвĕпе суйланă хакан тытса тăнă. Хаканăн вырăн сыхлавçи тудун пулнă, вăл патшалăх пĕр пайĕн тăрăмĕ шутланнă, пулас, тата юкур (тĕп жрец). Хакан хушăвĕпе, çĕршыври парăмсене турхансем пуçтарнă. Турхана — иерархи пусăмĕпе — йăхсемпе ăратсен çулпуçĕсем пăхăнса тăнă. Йăх ертӳçин вырăнĕ кашни йăхăн та, хаканлăхăн пурнăçĕнче паллă шутланнă. == Хуçалăхĕ == Хаканлăхăн хуçалăх йĕрки куçса çӳресе выльăх ĕрчетессинче тытăнса тăнă; çĕр ĕçлĕхĕпе аварсем ытлах аппаланман, пăхăнулла йăхсен пурлăх шучĕпе пурăннă. Аварсен чуралăх анлă сарăлман. [[VI ĕмĕр]]ĕн вĕçĕнче аварсем 10 пине яхăн тыткăна лекнĕ çынна пурне те касса вĕлернĕ. Тата çакă паллă: [[Балкан çурутравĕ]]нчи [[Среме]] вырăнĕнче пурăнакансем тепĕртакран ирĕклĕхе тухаççĕ. [[VI ĕмĕр]] варринчен пуçласа [[висанти]]сем [[хаканлăх]]а [[ылтăн]]па парăм тӳленĕ. Çул хушшипе ясак сумлăхĕ 80 пин, [[599]] çултанпа 100 пин ылтăн солида çитнĕ. Тепĕртакран çакă та çителĕксĕр пулать. [[VII ĕмĕр]] пуçламăшĕнче висанти императăрĕсем аварсене «лăпкăлăхшăн» çулсерен 120 пин солид тӳленĕ. [[626]] çулччен авар хаканĕ патне 6 млн. яхăн ылтăн солид ăсатнă, хальхипе çав шут 25 тоннăпа тан шутланать. == Ӳнерлĕх == Ювелир япалисене аварсем питĕ лайăх ăсталанă. Аварсем шăмăран хитре япала касса кăларассипе ăста шутланнă, чаплă [[кавир]], [[тĕрлев]], [[пир-авăр]] хатĕрленĕ, [[кĕмĕл]]пе [[йывăç]]ран ăсталаса илемлетнĕ. Европăра металпа капăрлатнă авар пиçиххине уйрăмах кăмăлланă. Аварсен ӳнерлĕхĕ, чылайăшĕпе, «скиф кайăк стилĕн» кăнарлăхĕн тăсăлăвĕ пулса его мелкой пластикой и стилизованными изображениями фантастических животных, как правило, в динамичных позах, среди которых часто встречается грифон. Тĕпчевçĕсем висанти сĕмĕ аварсен ахах-мерчен ăсталăхĕ çине куçнине палăртаççĕ. Пĕтĕмĕшлĕ ĕнтĕ, археологсем тупнă артефактсене шута хурса, авар этеплĕхĕнче иран тата китай еренкисем курăнаççĕ. Аварсен ахах-мерчен ĕçĕн ăнăçлă аталанавĕ хаканлăхшăн кирлĕ пулнă, мĕншĕн тесен аварсем хăйсен аллинче пархатарлă металсенчен ăсталанă паха япала, çав шутра висанти вак укçи те, тытнă. == Çарĕ == === Хĕç-пăшалĕ === Хаканлăх эткерĕсен çар тумтирĕпе хĕç-пăшалне тишкерсе сăнасан, авар, герман тата висанти сĕмне асăрхама пулать, çак ĕнтĕ халăхлăх йăлине тĕрлĕ патшалăх йăли кĕнине кăтартать. Аварсен кӳпепе хӳтĕленнĕ çирĕп йĕркелӳллĕ каваллери хăватлă пулнă. «Рыцăрь» палăрту Европăна çак юланутсемпе çитнĕ. Европăна аварсемех пĕрремĕш тимĕр стременами тата пĕр енчен çивĕч хăйранă савăл-хĕçпе (клинок) — малтанхи хĕçпе — паллаштарнă. === Тактика === Аварсем вăрçă тактикине монголсен кайранхи тапхăрĕнчи меслечĕсене кĕртнĕ: тăшмана вĕçĕмсĕр тапăнса пырса, çывăх çапăçăва йышăнмасăр («сиксе пырса каялла чакни») кĕрешни, пĕр харăс мăн ухăсенчен пени, хыççăн сасăртăк хăват хĕçпăшалланнă латăпа хӳтĕленнĕ юланутсене çар ĕçне кĕртнĕ — вĕсем тăшманăн йĕркелӳне çĕмĕрнĕ, кĕрешӳ кăмăлне хавшаклатнă. Çак ĕçсемпе пĕрлех чылай чух тăшмана çапăçу епле пынине ултавлă кăтартнă, хăйсем хавшакланса чакнине суя туса шантарнă. Висантисем тимлĕ çак меслетсене тĕпчесе вĕсен тупăçлăхне палăртнă, аварсенчен — хĕçпе хăват çапма май паракан, тата пĕтĕмллĕ каланипе, йĕнерте танăç ларма май паракан «революциллĕ» стременасене çеç мар, çаплах вĕсен çар йĕрки тĕсне (ун чух малта — çăмăл юланут ухăçсем (çывăх çапăçăва хутшăнман «хĕртекенсем»), çаплах авар сăнисене с ремеными петлями и тата çăм хӳтĕлӳн хăш элеменчĕсене хăйсен çар хатĕрĕ шутне илнĕ. Кунсăр пуçне, вăрман-шурлăх çапăçăвĕнче аварсем славян пехотипе усă курнă. Аварсен виç кĕтеслĕ çинçе вĕçĕллĕ çĕмренĕсем 500 метртан персе вĕлерме, 200 метртан металл кӳпесене е хулăм вăкăр тирне витĕр шăтарма пултарнă. Авар ухăçисем пĕр минутра 20 çĕмрен пеме пултарнă. == Вуламалли == == Каçăсем == *[http://gumilevica.kulichki.net/debate/Article24.htm Çухалнă халăхсем. Аварсем.], Эрдейи И. *[http://www.nkj.ru/archive/articles/2204 Куçакан континент е мĕнле Тухăç Европа Анăççинчен "тарнă"], А. Алексеев *[http://www.nkj.ru/archive/articles/1810 Цивилизаципе тан чупса], А. Алексеев *http://home.tele2.at/museum/Awaren.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429131121/http://home.tele2.at/museum/Awaren.htm |date=2012-04-29 }} *[http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK Avars, Germans, Romans and Slavs in the Carpathian Basin{{ref-en}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161003064052/http://www2.rgzm.de/foreigners/cfm/themen/311/311_UK.cfm?Language=UK |date=2016-10-03 }} *[https://web.archive.org/web/20161017141630/http://www.hennersdorf.at/_henweb/Ortsgeschichte/101_awaren.php Hennersdorf's umgebung vor 1300 jahren{{ref-de}}] *[http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&cid=311 Австри тĕп хулинче аварсен масарне тупнă.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125853/http://www.orgdosug.ru/pub.php?pid=1635&cid=311 |date=2013-10-17 }} {{Ханлăх}} [[Категори:Авар хаканлăхĕ]] [[Категори:Венгри историйĕ]] [[Категори:Чехи историйĕ]] [[Категори:Румыни историйĕ]] [[Категори:Хаканлăхсем]] [[Категори:Халăхсен аслă куçăвĕ]] j4kdwae6jgo8oyljpae9lfwzejllsxt 0 13935 879571 862589 2026-11-09T10:35:11Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879571 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Губайдулина}} {{Мусăкçă | Ят = София Губайдуллина | Фото = Sofia Gubaidulina (2016-11-03).jpg | Ӳкерчĕке_ăнлантарни = София Губайдулина, Сортавала, 1981 | Фон = non_performing_personnel | Тулли_ят = София Асгатовна Губайдулина | Çуралнă_вăхăт = [[1931]], [[юпа, 24]] | Çуралнă_вырăн = {{ÇВ|Чистай|Чистайра}}, Тутар АССР, РСФСР, ССРП | Вилнĕ_вăхăт = [[2025]], [[пуш, 13]] | Вилнĕ_вырăн = | Професси = XX, XXI ĕмĕрсенчи совет/раççей композиторĕ/кинокомпозиторĕ | Жанрсем = | Ушкăнсем = | Лейблсем = | Чыславсемпе парнесем ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден За заслуги в культуре и искусстве|2022}}{{!!}}{{Туслăх орденĕ|2010}}{{!!}}{{Дуслык орденĕ|2016}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Кавалер Большого Креста со звездой ордена За заслуги перед ФРГ}}{{!!}}{{Командор ордена За заслуги перед ФРГ|2012}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{«Pour le Mérite» орденĕ (граждансен класĕ)}}{{!!}}[[File:Green ribbon bar - general use.svg|60px]] {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ|1989}} {{!!}} {{РФ патшалăх премийĕ РФ (ӳнер) 1992-2003|1992}} {{!!}} {{Хусанăн хисеплĕ гражданинĕ|2011}} {{!}}} }} '''Губайдулина София Асгатовна''' — ({{lang-tt|Софья (Сания) Әсгать кызы Гобәйдуллина}}; ''Sofiya (Saniya) Äsğät qızı Ğobäydullina''; 24.10.1931, Чистай, Тутар АССР, РСФСР, ССРП — 13.03.2025, ) — совет/раççей композиторĕ/кинокомпозиторĕ. 1991 çултанпа [[Германи]]ре пурăннă. 100 ытла солистсем, хор тата симфони оркестрĕ, инструменталлă ансамблĕ, театр, кино тата мультфильмсем валли хайланисен авторĕ. [[РСФСР тава тивĕçлĕ ӳнер ĕçченĕ]] (1989). == Биографи == [[1931]] çулхи [[юпа, 24|юпан 24-мĕшĕнче]] [[Чистай]]ра çуралнă. Ашшĕ Асгат Губайдуллин ({{lang-tt|Әсгат Гобәйдуллин}}) инженер-геодезист пулнă. Амăшĕ Феодосия Губайдуллина (качча каиччен Елхова) вĕрентевçĕ. Аслашшĕ мулла пулнă. 1932 çулта килйыш Хусана куçса кайнă. 1935 çулта София мусăк шкулне вĕренме кĕрет. 1946-1949 çулсенче Хусанти мусăк гимназинче Пятницкая патĕнче фортепиано класĕнче пĕлӳ илет. [[1991]] çулта нимĕç стипендине тивет те [[Германи]]ри [[Ворпсведе]] хулана пĕр çул çурăлăх каять. Унта Петр Мещанинов пианистпа мăшăрланать. Паянхи кун [[Гамбург]]а çывăхра вырнаçнă [[Аппен]] хулинче пурăнать, çапах раççей гражданинĕ. София Губайдулина Берлинти Ӳнер академийĕн, Гамбургри Ирĕклĕ Ӳнер академийĕн тата Стокгольмри Швеци патшалăх музыка академийĕн членĕ. == Пултарулăхĕ == Губайдулина XX ĕмĕрти чи пултаруллă та тарăн кĕвĕçĕсен пĕри. Тухăçпа анăç традицисене пĕрлештерет. Альфред Шниткепе Эдисон Денисовпа пĕрле авангардăн чи паллă кĕвĕçисем. Çавăн пекех [[Айхи Геннадий Николаевич|Г.Н. Айхи]] сăвăçăн поэмисене кĕвĕленĕ. == Ӗçĕсем == * Quintet for piano, two violins, viola, and violoncello (1957) * Piano Sonata (1965) *''Night in Memphis'' cantata (1968) *''Musical Toys'' fourteen piano pieces for children (1969) *''Vivente - Non Vivente'' for electronics (1970) *''Concordanza'' for chamber ensemble (1971) *String Quartet No. 1 (1971) *''Ten Preludes'' for solo cello (1974) *''Rumore e silenzio'' for percussion and harpsichord (1974) *''Hour of the Soul'' poem by Marina Tsvetaeva for large wind orchestra and mezzo-soprano/contralto (1974), for percussion, mezzo-soprano, and large orchestra (1976) *Sonata for double bass and piano (1975) *Concerto for bassoon and low strings (1975) *''Hell und Dunkel'' for organ (1976) *''Two Ballads'' for two trumpets and piano (1976) *Trio for three trumpets (1976) *''Lied ohne Worte'' for trumpet and piano (1977) *Duo sonata for two bassoons (1977) *''Lamento'' for tuba and piano (1977) *''Misterioso'' for 7 percussionists (1977) *''Introitus'' concerto for piano and chamber orchestra (1978) *''In Croce'' for cello and organ (1979), for bayan and cello (1991) *''Jubilatio'' for 4 percussionists (1979) *''[[Offertorium (Gubaidulina)|Offertorium]] (Жертвоприношение)'' concerto for violin and orchestra (1980, rev. 1982, 1986) *''Garten von freuden und traurigkeiten'' for flute, viola, harp and narrator (1980) *''Perception'' for soprano, baritone (speaking voices) and 7 string instruments (1981, rev. 1983, 1986) *''Descensio'' for 3 trombones, 3 percussionists, harp, harpsichord and piano (1981) *''Sieben Worte'' for cello, bayan, and strings (1982) *''Quasi hoquetus'' for viola, bassoon, and piano (1984) *''Hommage à T.S. Eliot'' *''Hommage à Marina Tsvetayeva'' for a capella choir *''[[Stimmen Verstummen|Stimmen... Verstummen...]]'' symphony in twelve movements (1986) *''Rejoice!'' (Sonata for violin and cello) *String Trio (1988) *''Jauchzt vor Gott'' for mixed choir and organ (1989) *''The Unasked Answer (Antwort ohne Frage)'' collage for three orchestras (1989) *''Alleluja'' for mixed chorus, boy soprano, organ and large orchestra (1990) *''Hörst Du uns, Luigi? Schau mal, welchen Tanz eine einfache Holzrassel für Dich vollführt (Слышишь ты нас, Луиджи? Вот танец, который танцует для тебя обыкновенная деревянная трещотка)'' for six percussionists (1991) *''Aus dem Studenbuch'' on a text of Rainer Maria Rilke for cello, orchestra, male choir, and a woman speaker (1991) *''Gerade und ungerade (Чет и нечет)'' for seven percussionists, including cymbalom (1991) *''Silenzio'' for bayan, violin, and cello (1991) *''Lauda'' for alto, tenor, baritone, narrator, mixed choir, and large orchestra (1991) *''Stufen'' for orchestra (1992) *''Tartarische Tanz'' for bayan and two contrabass (1992) *''Dancer on a Tightrope (Der Seiltänzer)'' for violin and [[string piano]] (1993) *''Jetzt immer Schnee (Теперь всегда снега)'' on verses of Gennadi Aigi for chamber ensemble and chamber choir (1993) *''Meditation über den Bach-Choral "Vor deinen Thron tret' ich hiermit" for cymbalom, two violins, viola, cello, and contrabass (1993) *''Рано утром перед пробуждением'' for three 17-string Japanese bass kotos and four 13-string Japanese kotos (1993) *''Allegro Rustico: Klänge des Waldes'' for flute and piano (1993) *''And: The Feast is in Full Procession (И: Празднество в разгаре)'' for viola and orchestra (1993) *String Quartet No. 4 with tape (1993) *''In Erwartung (В ожидании)'' for saxophone quartet and six percussionists (1994) *''Ein Engel'' for alto and double bass (1994) *''Figures of Time (Фигуры времени)'' for large orchestra (1994) *''Aus der Visionen der Hildegard von Bingen'' for alto (1994) *''Music for Flute, Strings, and Percussion'' (1994) *''Impromptu'' for flute (flute and alto flute), violin, and strings (1996) *''Quaternion'' for cello quartet (1996) *''Galgenlieder à 3'' fifteen pieces for mezzo-soprano, percussion, and contrabass (1996) *''Galgenlieder à 5'' fourteen pieces for mezzo-soprano, flute, percussion, bayan, and contrabass (1996) *Concerto for viola and orchestra (1996) *''Ritorno perpetuo'' for cymbalom (1997) *''[[Canticle of the Sun|The Canticle of the Sun of St Francis of Assisi]]'' for cello, chamber choir, and orchestra (1997) *''Im Schatten des Baumes (В тени под деревом)'' for koto, bass koto, zheng, and orchestra (1998) *''Two Paths: A Dedication to Mary and Martha'' for two viola solo and orchestra (1998) *''Johannes-Passion'' for soprano, tenor, baritone, bass, two mixed choirs, organ, and large orchestra (2000) *''Risonanza'' for three trumpets, four trombones, organ, and six strings (2001) *''Johannes-Ostern'' for soprano, tenor, baritone, bass, two mixed choirs, organ, and large orchestra (2001) *''The Rider on the White Horse'' for large orchestra and organ (2002) *''Reflections on the theme B-A-C-H'' for string quartet (2002) *''Mirage: The Dancing Sun'' for eight violoncelli (2002) *''On the Edge of Abyss'' for seven violoncelli and two waterphones (2002) *''The Light of the End (Свет конца)'' for large orchestra (2003) *''Under the Sign of Scorpio'' variants on six hexachords for bayan and large orchestra (2003) *''Verwandlung (Transformation)'' for trombone, saxophone quartet, violoncello, double bass, and tam-tam (2004) *''...The Deceitful Face of Hope and Despair'' for flute and orchestra (2005) *''Feast During a Plague'' for large orchestra (2006) *''The Lyre of Orpheus'' for violin, percussion, and strings (2006) == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20061004224753/http://www.biograph.comstar.ru/bank/gubaidulina_sa.htm София Губайдулина на сайте Биограф] * [http://www.krugosvet.ru/articles/73/1007369/1007369a1.htm София Губайдулина на сайте Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305230654/http://www.krugosvet.ru/articles/73/1007369/1007369a1.htm |date=2008-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20070113104408/http://music.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=12937&ob_no=12938 София Губайдулина на сайте Образовательный портал] * [https://web.archive.org/web/20070116041039/http://www.aposition.org/muzart2/dmitri%20smirnov.htm#3 София Губайдулина, интервью на сайте Aposition] * [https://web.archive.org/web/20050110201808/http://website.lineone.net/~dmitrismirnov/GubaidRus.html София Губайдулина на сайте Дмитрия Смирнова] * [https://web.archive.org/web/20241110123154/https://nashagazeta.ch/news/12210 София Губайдулина: «Человечество может потерять измерение высоты». Интервью «Нашей газете» от 31.08.2011.] Автор Надежда Сикорская * [http://gzt.ru/culture/2008/12/01/223002.html «Мы сейчас на краю пропасти»]: Интервью газете «Газета», № 229, 2.12.2008. * [http://shaimiev.tatar.ru/news/view/8416?highlight=Губайдулина София Губайдулина на сайте первого Президента Татарстана Минтимера Шаймиева]{{Недоступная ссылка|date=2019-11|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.moskvaimir.mos.ru/press/8715.html?year=2008&month=2 Мария Коренева. Лидеры русского мира. — Вечерняя Москва, 27 февраля 2008 г.]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.sikorski.de/300/de/gubaidulina_sofia.html Gubaidulina Sofia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607011632/http://www.sikorski.de/300/de/gubaidulina_sofia.html |date=2011-06-07 }} * [http://www.tatar-inform.ru/news/2011/11/03/292170/ София Губайдулина стала почётным гражданином Казани] * [http://russkoepole.de/ru/rubriki/tochka-zreniya/2024-sofiya-gubajdulina-nelzya-vklyuchatsya-v-nenavist.html Интервью интернет-порталу «Русское поле» (Германия) 2014 года.] * «Sofia Gubaidulina’s orientalism in chamber music» by Razia Sultanova in in ''Orientality: Cultural Orientalism and Mentality,'' Volume 1'','' Orientalist Museum, Doha, Qatar, 2015 {{Тулаш каçăсем}} {{Polar Music Prize}} [[Категори:Хусан консерваторинче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Мускав консерваторинче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Хĕрарăм-композиторсем]] [[Категори:Японири Император премин лауреачĕсем]] [[Категори:«Триумф» премин лауреачĕсем]] [[Категори:Гёте медалĕпе чысланисем]] [[Категори:1931 çулта çуралнисем]] [[Категори:Юпан 24-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:Пушăн 13-мĕшĕнче вилнисем]] [[Категори:2025 çулта вилнисем]] [[Категори:Йель университечĕн хисеплĕ тухтăрĕсем]] [[Категори:Чикаго университечĕн хисеплĕ тухтăрĕсем]] a6q8it1y5dku5mugmxv4wve25db0we1 0 15934 879550 714470 2026-11-08T23:45:10Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879550 wikitext text/x-wiki {{Христианлăх}} '''Çĕнĕ Халал''' — [[Библи]]н пайĕ. == Кун-çулĕ == Çĕнĕ Халал халĕ [[27 (хисеп)|27]] ĕçрен — [[I ĕмĕр]]ĕн иккĕмĕш пайĕн тĕрлĕ тапхăрĕнче çут тĕнчене тухнă тăватă евангелирен, апостолсен Ĕçлĕх кĕнекисем, апостолсен 21 Чĕнĕвĕ, Иоаннăн Тӳрĕлĕх кĕнеки (Апокалипсис) кĕрет. == Çĕнĕ халала канонлани == == Çĕнĕ Халал кĕнекисен танлаштару анализĕ == {| class="standard" |+'''Çĕнĕ Халал кĕнекисем''' ! rowspan=2 | Чăвашла<br />ят ! rowspan=2 | Латинла<br />ят ! colspan=3 | Кĕскетни<ref>Çавăн пекех пăхăр [[Библи кĕнекисене кĕскетни]].</ref> ! rowspan=2 | Тăван чĕлхе |- ! Вырăс. ! Тулли ! Мин. <tr> <td>[[Матфей çырнă Евангели]] <td>Evangelium secundum Matthaeum <td>[[Мф]] <td>Mt <td>Mt <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Марк çырнă Евангели]] <td>Evangelium secundum Marcum <td>[[Мр]],Мк <td>Mk <td>M,Mk <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Лука çырнă Евангели]] <td>Evangelium secundum Lucam <td>[[Лк]] <td>Lk <td>L,Lk <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Иоанн çырнă Евангели]] <td>Evangelium secundum Ioannem <td>[[Ин]] <td>Jn <td>Jn,Jo <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Деян]]ия <td>Actus Apostolorum <td>[[Деян]] <td>Acts <td>A <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Римсем патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Romanos <td>Рим <td>Rom <td>Ro <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Коринфянсем патне чĕнсе 1-мĕш çырни]] <td>Epistula I ad Corinthios <td>[[1Кор]] <td>1 Cor <td>1C <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Коринфянсем патне чĕнсе 2-мĕш çырни]] <td>Epistula II ad Corinthios <td>2Кор <td>2 Cor <td>2C <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Галатсем патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Galatas <td>Гал <td>Gal <td>G <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Ефесянсем патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Ephesios <td>Еф <td>Eph <td>E <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Филипписем патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Philippenses <td>Фил <td>Phil <td>Phi <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Колоссянсем патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Colossenses <td>Кол <td>Col <td>C <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Фессалоникисем патне чĕнсе 1-мĕш çырни]] <td>Epistula I ad Thessalonicenses <td>1Фес <td>1 Thess <td>1Th <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Фессалоникисем патне чĕнсе 2-мĕш çырни]] <td>Epistula II ad Thessalonicenses <td>2Фес <td>2 Thess <td>2Th <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Тимофей патне чĕнсе 1-мĕш çырни]] <td>Epistula I ad Timotheum <td>1Тим <td>1 Tim <td>1T <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Тимофей патне чĕнсе 2-мĕш çырни]] <td>Epistula II ad Timotheum <td>2Тим <td>2 Tim <td>2T <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Тит патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Titum <td>Тит <td>Tit <td>T <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Филимон патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Philemonem <td>Флм <td>Philem <td>P <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Еврейсем патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula ad Hebraeos <td>Евр <td>Heb <td>H <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Иаков патне чĕнсе çырни]] <td>Epistula Iacobi <td>Иак <td>Jas <td>Ja <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Петĕр патне чĕнсе 1-мĕш çырни]] <td>Epistula I Petri <td>1Пет <td>1 Pet <td>1P <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Петĕр патне чĕнсе 2-мĕш çырни]] <td>Epistula II Petri <td>2Пет <td>2 Pet <td>2P <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Иоанн патне чĕнсе 1-мĕш çырни]] <td>Epistula I Ioannis <td>1Ин <td>1 Jn <td>1J, 1Jn <td>Грек </tr> <tr> <td>[[2-мĕш Иоанн чĕнсе çырни]] <td>Epistula II Ioannis <td>2Ин <td>2 Jn <td>2J, 2Jn <td>Грек </tr> <tr> <td>[[3-мĕш Иоанн чĕнсе çырни]] <td>Epistula III Ioannis <td>3Ин <td>3 Jn <td>3J, 3Jn <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Иуда чĕнсе çырни]] <td>Epistula Iudae <td>Иуд <td>Jude <td>J <td>Грек </tr> <tr> <td>[[Откровение кĕнеки|Откровение]] <td>Apocalypsis Ioannis <td>[[Уçăм.]] <td>Rev <td>R <td>Грек </tr> |} == Çавăн пекех пăхăр == * [[Герменевтика]] * [[Экзегетика]] е [[экзегеза]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * [http://www.ctel.msk.ru/media-club/bible/biblcom.htm Синод куçарăвĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021050107/http://www.ctel.msk.ru/media-club/bible/biblcom.htm |date=2008-10-21 }} * [http://www.bethlehem.ru/bible/newtest.htm Буквальный перевод некоторых книг Нового Завета с греческого на русский] * [http://bogoslov.orthodoxy.ru/kn.php Поиск «Богослова» в текстах «Нового Завета»] * [http://www.bible.in.ua/underl/index.htm Подстрочный перевод книг Септуагинты и UBS версии Нового Завета на русский]. * [http://kbk.ru/nt.html Восстановительный перевод Нового Завета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416170303/http://kbk.ru/nt.html |date=2009-04-16 }}. * [https://web.archive.org/web/20110720082345/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/apokrif/Svenc_index.php Свенцицкая И., Трофимова М. Апокрифы древних христиан (Апокрифсен электронлă вулавăшĕ)] [[Категори:Çĕнĕ Халал]] o1ot5f7ot7oah74trucying999ekbvx 0 16179 879533 822501 2026-11-08T18:55:33Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879533 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Хула |чăвашла çĕлĕк = Паймак |тăван çĕлĕк = ''Баймак''<br> |герб = Coat_of_Arms_of_Baimak_rayon_(Bashkortostan).png |ялав = |lat_deg=52 |lat_min=30 |lat_sec=00 |lon_deg=58 |lon_min=19 |lon_sec=00 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Пушкăртстан |регион тапăлра = Пушкăртстан |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Паймак районĕ |район тапăлра = Паймак районĕ{{!}}Паймак районĕ |пурăнан тăрăх тĕсĕ = |пурăнан тăрăх = |пурăнан тăрăх тапăлра = |шалти пайлану = |пуçлăх = [[Исянбаев Радмир Фитратович]] |никĕсленĕ вăхăт = 1840-мĕш çулсем |пĕрремĕш асăну = 1850 |малтанхи ятсем = Таналыково, Таналыково-Баймак |лаптăк = 139 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 500 |пурăнан халăх = 17 833<ref name = 'haloh'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года]</ref> |халăх çыравĕн çулĕ = [[2021]] |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = [[пушкăртсем]], [[вырăссем]], [[тутарсем]] те ыттисем |конфесси йышĕ = |этнохороним = паймаксем |вăхăт тăрăхĕ = [[Екатеринбург вăхăчĕ]], [[UTC+5]] |почтă индексĕ = |почтă индексĕсем = 453630 |телефон кочĕ = +7 34751 |автомобиль кочĕ = 02 |цифрăллă идентификатор = 80404000000 |категори Commons-ра = |сайт = http://gpbaimak.ru/ }} '''Пайма́к''' ({{lang-ba|}}{{Audio-IPA|BA-Баймаҡ.ogg|Баймаҡ}}) — [[Раççей]] хули, [[Пушкăрт Республики]]н [[Пушкăрт Республикин Паймак районĕ|Паймак районĕн]] администрациллĕ центрĕ<ref>[http://docs.cntd.ru/document/935102905 Закон Республики Башкортостан от 17 декабря 2004 года № 126-з «О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан»]</ref>. Район администрацийĕн пуçлăхĕ — Исянбаев Радмир Фитратович. Халăх йышĕ 17 833<ref name = 'haloh'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901163746/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |date=2022-09-01 }}</ref> çын (2021). [[File:Баймак.JPG|thumb|290px|Пайма́к (2014)]] == Тавралăхĕ == Хула [[Кăнтăр Урал]]ăн [[Ирентĕх]] хырçинче, [[Таналык (юханшыва)|Таналык]] шывĕн çӳлти юхăмĕнче ([[Урал (юханшыв)|Уралăн]] шыв-çĕрĕнче), [[Ӗпхӳ]]рен кăнтăралла 489 çм вырнаçнă. == Çутçанталăкĕ == Район территоринче Талкас кӳлĕ (Исяново чирку ялĕ). Кӳлĕ çумĕнчеТалкас санаторийĕ, Орлёнок, Берёзка лагĕрĕсем пур. Вăрманĕсем пуян та капăр. == Çутĕç, этеплĕх == Паймакра 4 шкул, интернат тата Топлива-энергетика колледжĕ (филиал). Паймакăн 2-мĕш №-лĕ шкулĕ «Раççей академиллĕ шкулĕ» (директăрĕ — Иванов Виталий Николаевич) ятне тивĕçнĕ. == Хуçалăхĕ == * машинă тăвакан завочĕ * пукан-сĕтел фабрики * апат-çимĕç промăçлă йĕркелӳлĕхĕсем * çулçӳревлĕх * ял хуçалăх == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://baymak.wen.ru/ Паймакăн пĕрремĕш мобиллĕ сайчĕ] * [http://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/bajmak/index.html Паймак «Манăн хула» энциклопедире] * [http://baymak.narod.ru/ Паймакăн иккĕмĕш сайчĕ. 2004 çулта йĕркеленĕ.] * [http://baimak-gorod.ucoz.ru/ Паймак хулин халăх чи кăмăлланă сайт] * [http://baymak-site.narod.ru/ Паймак тата Паймак районĕ] * [http://bashkort.byethost32.com/ Паймак тата Паймак районĕ (куçкĕски)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130809194858/http://bashkort.byethost32.com/ |date=2013-08-09 }} * [http://www.baimak.ru/ Паймак хулин сайчĕ] {{Пушкăртстан}} {{Пушкăрт Республикин хулисем}} [[Категори:Пушкăрт Республики]] 5furp2rkeiwaqzh56jqhlt5kejvsh8l 0 16806 879527 877822 2026-11-08T18:08:26Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879527 wikitext text/x-wiki '''Кисан''' ({{lang-ru| Рязань}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н хули, [[Рязань облаçĕ|Кисан облаçĕн]] [[административлă тĕп]]ĕ. Кисан [[Мускав]], [[Рузаевка]], [[Ряжск]] çине каякан чукун çул çинче ларать. [[Турлатово (аэропорт)|Турлатово]] [[аэропорт]] пур. == Топонимика == == Тавралăхĕ == Кисан [[Вырăс тӳремĕ]]нче вырнаçнă, [[Мускав]]ран150-200 çм вырнаçнă пысăк хула çывăх кăшăлĕ шутне кĕрет. == Географи == Хула [[Ока (юханшыв)|Окан]] сылтăм çыранĕнчен 2 çм вырнаçнă, çакăнтах Окана [[Трубеж (юханшыв)|Трубеж]] юппи юхса кĕрет. Ока çинчи чи пысăк пристанĕ Мускавран 196 çухрăмра === Климат === Климат [[вăтам континентлă климат|вăтам континентлă]]. Çулта вăтам нӳрĕклĕхĕ – 550 яхăн мм, вĕсенчен 350 мм ака-юпа тапхăрĕнче ӳкет. Çак территоринче кăра çил пулмасть. Чылай енĕпе, мăран тата çилсем, кăнтăртан тата кăнтăр-анăçран вĕреççĕ. == Халӑх йышӗ == Халăх йышĕ — 512.2 пин çын ([[2007]]; [[2005]] ç. — 515,9 пин, [[1975]] — 419 пин, [[1970]] — 350 пин, [[1959]] — 214 пин, [[1939]] − 95 пин пулнă). == Хуçалăхĕ == [[Совет Союзĕ]]н тапхăрĕнче Кисан пысăк промăçлă тĕп пулса тăрать. Халĕ хула облаç хырçине 60 % таран пурлăх парать. [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи]]ччен промăçлăх пур пурлăхĕн иккĕ виççĕмĕш пайне апат-çимĕç, çамăл тата йывăç тăвакан отраçлисем панă пулсан, вăрçă хыççăн Кисан паллă индустрилллĕ тĕп пулса тăрать — кунта йывăр промăçлăх завочĕсем ӳссе лараççĕ, чылайăшпе [[машинăтăваканлах]]. == Инфраструктура == === Транспорт === Хулара этем пĕрлĕ тĕп транспорчĕ - автобус, [[Кисан троллейбусĕ|троллейбус]], маршрут-такси. Хула айăккинче хулана промзонăпа çыхакан трамвай йĕрĕ пур ([[кисан трамвайĕ]]). == Çутĕç == * [[Кисан патшалăх университечĕ]] * [[Кисан патшалăх агротехнологи университечĕ]] * [[Кисан патшалăх медицина университечĕ]] * [[Кисан патшалăх радиотехника университечĕ]] * РФ Юстици министерствин академийĕ * [[Кисан çыхăну аслă эрпӳлĕхĕ]] * [[Кисан çар автомобиль институчĕ]] * [[Кисан Сывлăш-десант çарĕсен институчĕ]] == Этеплĕх, ӳнерлĕх == === Музейсем === * Кисан историпе архитектура музей-управлăхĕ * Кисан облаçĕн патшалăх И.П.Пожалостина ячĕллĕ ӳнер музейĕ * Музей истории воздушно-десантных войск * [[Павлов Иван Петрович|И.П. Павлова]] академикăн музей-кил-йăви * [[Есенин Сергей Александрович|С.А. Есенинăн]] патшалăх музей-управлăхĕ (Константиново сали) === Театăрсем === Кисанра патшалахăн виçĕ театăрĕ: * [[Кисан облаçĕн патшалăх ача-пăча тата çамрăксен театăрĕ]] ([[Кисан çамрăк кураканăн театăрĕ]]) * [[Кисан облаçĕн патшалах драма театăрĕ]] * [[Кисан патшалăх пукане театăрĕ]] Çаплах темиçе театр йĕркеленӳлĕхĕ: * Театр ĕçтешлĕхĕ «ПРЕМЬЕР-А» * Театр лабораторийĕ [[Костин Дом]] * [[Кисан циркĕ|Кисан патшалăх циркĕ]] === Паллă вырăнĕсем === [[Ӳкерчĕк:Ryazan kremlin from the Oka.jpg|thumb|220px|Кисан Кремлĕ]] == Спорт == Кисанра профессиллĕ спорт çакăн пек * [[футбол]]ра - арçын [[ФК Рязань]]<ref>[http://www.fcryazan.ru ФК Рязань сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213091618/http://fcryazan.ru/ |date=2009-02-13 }}</ref> ([[ПФЛ иккĕмĕш дивизионĕ]], зона «Центр») хĕрарăм [[Рязань-ВДВ (футбол клубĕ)|Рязань-ВДВ]] * [[баскетбол]]ра - [[БК Рязань]] ([[Суперлига Б]])<ref>[http://www.bcryazan.ru БК Рязань сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913210957/http://bcryazan.ru/ |date=2017-09-13 }}</ref> * [[хоккей]]ре - [[ХК Рязань]] ([[Раççей шайбăллă хоккей чемпионачĕн Аслă Лиги|Аслă Лига]], дивизион «Анăç»)<ref>[http://www.hcryazan.ru ХК Рязань сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416183010/http://hcryazan.ru/ |date=2009-04-16 }}</ref> Кисанра çак спорт çурт-йĕрĕ пур: # "Олимпийский" спорт керменĕ - пăр керменĕ, 2700 вырăн # "ЦСК" - стадион, 10000 яхăн вырăн, ЦПКиО, Семашко ур.,1. # "Локомотив" - стадион, чукун çул ĕçтĕшĕсен паркĕ, Пĕрремĕш Май просп.,49а. # СДЮСШОР "Олимпиец"(малтан "Спартак") - стадион, 6000 вырăнлă трибуна тăваççĕ, Маяковский ур.,44. # "Юность" - витĕмлĕ спорткомплекс, 200 м чупмалли çулсемпе, альпинизм секцийĕ, горроща, ленпоселок. # "Родной Край" - спорткомплекс, самбо. # "Золотые Купола" - футбол уйне тăваççĕ. # Пионерсен керменĕ - баскетбол залĕ. # "Комета" – спорт кĕрешĕвĕсен тĕпĕ. # "Агрокомплект" - стадион. # ЦПКиО территоринчи теннис корчĕсем. # "Буревестник" - бассейн, горроща, Семашко ур.,56. # "Чайка" - бассейн, Октябрь ур.,63. # "Сокол" - стадион, Дягелево. == Кисан МХХ == '''Инçекурав''' * [[ГТРК "Ока"]] * [http://tkr.su/tkr.htm ОГТРК "ТКР" (ОГТРК "Край Рязанский")] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606085530/http://www.tkr.su/tkr.htm |date=2009-06-06 }} * [[Телекомпания "Эхо"]] * [[35 канал — Рязань]] * [[9-й канал]] * [[ТРК "Либурна"]] '''Радио''' * [[Родное радио]] * [[Радио ОК]] * [[Дорожное радио]] * [[Ретро FM]] * [[Радио Спорт]] * [[Авторадио|Авторадио — Рязань]] * [[Европа Плюс|Европа Плюс — Рязань]] * [[Радио 7|Радио 7 — Рязань]] * [[Русское радио|Русское радио — Рязань]] * [[Серебряный дождь|Серебряный дождь — Рязань]] * [[Радио Шансон|Радио Шансон — Рязань]] * [[Радио "Р-21"]] '''Пресса''' * [[Рязанские ведомости]] облаç хаçачĕ, Кисанра 1997 çулхи ака уйăхĕнчен тухать * [http://www.mkryazan.ru МК в Рязани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117190739/http://mkryazan.ru/ |date=2021-01-17 }} - Московский Комсомолец хаçатăн регионри кăларăмĕ * [[Вечерняя Рязань]] тираж - 10000, калăпăшĕ - 24 стр., эрнере пĕрре, 1998 çултанпа тухать. * [[Молодежная среда]] * [[Мещёрская сторона]] - 24-03-1999 тухать * [[Хула панорами]] * [[Информаци тетел-портал "РИФ-новости"]] ==== Палăксем ==== # [[Павлов Иван Петрович|И. П. Павлов]] палăкĕ - 1949, архитектор [[А. А. Дзержкович]]), скульптор [[Манизер Матвей Генрихович|М. Г. Манизер]] палăкĕ, филармони çурчĕ çумĕнче, Ленин урамĕ; # [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] палăкĕ – 1937 çулти [[çу, 1]], архитектор [[Рогожин|И. Е. Рогожин]]), скульптор [[Манизер, Матвей Генрихович|М. Г. Манизер]], Ленин лапамĕ; # [[Полетаев Фёдор Андрианович|Ф. А. Полетаев]] палăкĕ (гранит, 1970 çулта туса лартнă, В. Е. Цигаль скульптор, [[Голубовский|Л. Г. Голубовский]] архитектор); # [[Есенин Сергей Александрович|Сергей Есенин]] палăкĕ – 1975 çулти [[юпа, 2]], скульптор А.П.Кибальников; # [[Циолковский Константин Эдуардович|К. Э. Циолковский]] палăкĕ - 1982, скульптор О.К.Комов, архитектор Н.И.Комова, Циолковский урамĕ, драмтеатр çумĕнче; # Çĕнтерӳ палăкĕ - 1975, скульптор Б.С.Горбунов, архитекторсем: Н.Н.Истомин, Н.И.Сидоркин, Çĕнтерӳ лапамĕ; # [[Петров Григорий Константинович|Г.К.Петров]] палăкĕ ([[Баку комиссарĕсем|Баку 26 Комиссарĕсенчен]] пĕри) - скульптор [[Кербель Лев Ефимович|Л.Е.Кербель]], архитекторсем: Г.Г.Лебедев, Н.И.Сидоркин, Первомай проспекчĕ, Художник Çурчĕ; # [[Молодцов Василий Александрович|В.А.Молодцов]] палăкĕ - скульптор Антонина Усаченко, Октябрь урамĕ; # Совет-поляк хĕçпăшалăх туслăхĕ; # жертвам Чернобыль палăкĕ, Баку 26 Комиссарĕсен лапамĕ; # [[Попов Александр Степанович|А.С.Попов]] палăкĕ – 1995 çулти [[авăн, 7]]. [[Кисан патшалăх радиотехника университечĕ|КПРТУ]]; # [[Костычев Павел Андреевич|П.А.Костычев]] палăкĕ - [[Кисан патшалăх агротехнологи университечĕ|КПАТУ]]; # [[Уткин Владимир Федорович|В.Ф.Уткин]] палăкĕ; # [[Маргелов Василий Филиппович|В.Ф.Маргелов]] çар генералĕн палăкĕ; # [[Георгий Победоносец]] палăкĕ - 2005, скульптор [[Клыков Вячеслав Михайлович|Вячеслав Клыков]]; # [[Евпатий Коловрат]] палăкĕ – 2007 çулти [[юпа, 18]], скульптор Олег Седов; # Кисан Олегĕн палăкĕ - 2007 [[юпа, 28]], скульптор [[Церетели Зураб Константинович|Зураб Церетели]]; # [[Салтыков-Щедрин Михаил Евграфович|М.Е.Салтыков-Щедрин]] палăкĕ – 2008 çулти [[ака, 11]], скульптор Иван Черапкин; # [[Скобелев Михаил Дмитриевич|М.Д.Скобелев]] генерал палăкĕ. # [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] палăкĕ, гипс, "Рязцветмет" патĕнчи сквер, 2008 çулти чӳк, 15 сирпĕтсе янă. === Кисан хулин чыслă гражданĕсем === '''Кисан хулин чыслă гражданĕсем''' {| class="wide sortable collapsible collapsed" |- ! Хушамачĕ Ячĕ Ашшĕ ячĕ ! Тивĕç ята панă вăхăт |- | [[Аксёнов Владимир Викторович]] | [[1976]], [[чӳк, 29]] |- | [[Алексеев Василий Иванович]] | [[1975]] |- | Анурова Антонина Яковлевна | [[1987]], [[çу, 27]] |- | [[Архимандрит Авель (Македонов)]] | [[2006]], [[çу, 28]] |- | Балакина Юлия Николаевна | [[1995]], [[авăн, 20]] |- | Бардина Мария Дмитриевна | [[1988]], [[юпа, 24]] |- | Белова Зоя Васильевна | [[1989]], [[çу, 25]] |- | Богдановский Лев Константинович | [[1988]], [[çу, 26]] |- | Буланов Владимир Матвеевич | [[2000]], [[çурла, 25]] |- | [[Вагнер Георгий Карлович]] | [[1992]], [[çĕртме, 19]] |- | Василенко Юлий Романович | [[1995]], [[авăн, 20]] |- | Горазеева Лидия Владимировна | [[2008]], [[çу, 26]] |- | Горбунов Борис Семенович | [[1998]], [[çурла, 27]] |- | Грищенко Борис Анатольевич | [[1994]], [[çĕртме, 6]] |- | Есаков Михаил Иванович | |- | Жаворонков Борис Иванович | |- | Живописцев Лев Константинович | [[1999]], [[çурла, 19]] |- | Зайцев Владимир Петрович | |- | Земцов Юрий Петрович | [[1997]], [[авăн, 11]] |- | Злобин Владимир Константинович | [[2007]], [[авăн, 13]] |- | Илларионова Анна Ивановна | [[1988]], [[çу, 26]] |- |[[Иловайский Дмитрий Иванович (историк)|Иловайский Дмитрий Иванович]] | |- | [[Каширин Евгений Николаевич]] | [[2006]] |- | Кибальников Александр Павлович | [[1975]], [[юпа, 4]] |- | Кирьянов Петр Павлович | [[1988]], [[çу, 26]] |- | Коростылев Вячеслав Васильевич | [[1997]], [[авăн, 11]] |- | Курицына Зинаида Михайловна | [[1998]], [[çурла, 27]] |- | Лиферов Анатолий Петрович | |- | Макарова Анна Ивановна | [[1995]], [[авăн, 20]] |- | Макеев Иван Степанович | |- | Максимова Лариса Ивановна | |- | Малахов Михаил Георгиевич | [[1993]], [[чӳк, 12]] |- | Марков Владимир Константинович | |- | Мееревич Константин Николаевич | [[1996]], [[ака, 22]] |- | Кисан тата Касимов митрополичĕ Симон (Сергей Михайлович Новиков) | [[2001]], [[çурла, 23]] |- | Орешкин Павел Тимофеевич | [[1995]], [[авăн, 20]] |- | Перов Иван Федорович | |- | Поляков Николай Павлович | [[1988]], [[юпа, 24]] |- | Прокофьев Анатолий Сергеевич | [[1999]], [[çурла, 19]] |- | Прокушев Юрий Львович | [[1988]], [[юпа, 24]] |- | Слюсарь Альберт Евдокимович | [[2003]] |- | [[Солженицын Александр Исаевич]] | [[1990]], [[авăн, 20]] |- | Татанов Иван Васильевич | [[1994]], [[пуш, 15]] |- | Тимонин Павел Федорович | [[1996]], [[ака, 17]] |- | Титов Михаил Михайлович | [[1999]], [[çурла, 19]] |- | Трепольский Николай Васильевич | [[1989]], [[çу, 25]] |- | Уткин Алексей Федорович | |- | Уткин Владимир Федорович | [[1987]], [[çу, 27]] |- | Червяков Александр Николаевич | [[2000]], [[çурла, 25]] |- | Чумакова Надежда Николаевна | [[1992]], [[пуш, 5]] |- | Швальб Павел Григорьевич | [[2007]], [[авăн, 13]] |- | Шелковенко Михаил Константинович | [[2008]], [[çу, 26]] |- | Яхнов Геннадий Михайлович | [[2005]], ?? [[çу]] |} == Паллă çыннисем == '''тĕпчевçĕсемпе конструкторсем''' * [[Павлов Иван Петрович|Иван Павлов]] * [[Циолковский Константин Эдуардович|Константин Циолковский]] * [[Мичурин Иван Владимирович|Иван Мичурин]] * [[Марков Андрей Андреевич (асли)|Андрей Марков (асли)]] * [[Уткин Владимир Фёдорович|Владимир Уткин]] * [[Непобедимый Сергей Павлович|Сергей Непобедимый]] '''сăвăçсемпе çыравçăсем''' * [[Есенин Сергей Александрович|Сергей Есенин]] * [[Паустовский Константин Георгиевич|Константин Паустовский]] * [[Салтыков-Щедрин Михаил Евграфович|Михаил Салтыков-Щедрин]] * [[Полонский Яков Петрович|Яков Полонский]] * [[Краснова Нина Петровна|Нина Краснова]] * [[Симонов Константин Михайлович|Константин Симонов]] '''ӳнерçĕсем''' * [[Пожалостин Иван Петрович|Иван Пожалостин]] * [[Ефимов Николай Ефимович (художник)|Николай Ефимов]] '''артистсем''' * [[Гарин Эраст Павлович|Эраст Гарин]] * [[Фатюшин Александр Константинович|Александр Фатюшин]] * [[Розанова Ирина|Ирина Розанова]]. == Тăванлă хуласем == * {{Франци ялавĕ|20px}} [[Брессюир]] ([[Франци]]), с 1997 * {{Болгари ялавĕ|20px}} [[Ловеч]] ([[Болгари]]), с 1964 * {{Германи ялавĕ|20px}} [[Мюнстер]] ([[Германи]]), с 1989 * {{Китай ялавĕ|20px}} [[Сюйчжоу]] ([[Китай]]), 1998 Çаплах Кисан çак хуласемпе пĕрле ĕçлет: * {{Итали ялавĕ|20px}} [[Алессандри]] ([[Итали]]), с 2006 * {{Серби ялавĕ|20px}} [[Крушевац]] ([[Серби]]), с 2000 * {{Хорвати ялавĕ|20px}} [[Омиш]] ([[Хорвати]]) * {{Польша ялавĕ|20px}} [[Острув-Мазовецка]] ([[Польша]]) [[Çĕнĕ Афон]]па туслăхпа пĕрĕçлĕх килĕшĕвне ({{Ялавлани|Абхази}} çырасшăн)<ref>http://www.rzn.info/news/city/21901{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Кисан облаçĕн районĕсем}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commonscat|Ryazan}} * [http://www.gorsovet.ryazan.ru/ Кисан муниципаллă йĕркеленӳлĕхĕн официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913182723/http://www.gorsovet.ryazan.ru/ |date=2008-09-13 }} * [http://www.admrzn.ru/ Кисан х. администрацийĕн хыпар серверĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150116104829/http://admrzn.ru/ |date=2015-01-16 }} * [http://www.photo-city.ru/ryazan/ Кисан фотографийĕсем * [http://zubaka.com/photo_galleries/Ryazan/359 Кисанăн историллĕ пайĕн фотографисем]] * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/ryazan.htm Кисан гербĕн историйĕ] * [https://web.archive.org/web/20070429132638/http://www.ryazanreg.ru/ Кисан облаç ертӳçлĕхĕн сайчĕ] * [http://history-ryazan.ru/ Кисан енĕн кун-çулĕ, этеплĕхĕ, йалисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226232801/http://www.history-ryazan.ru/ |date=2009-02-26 }} {{Кисан облаçĕн хулисем}} {{Хура Атăл}} [[Категори:Раççей хулисем]] [[Категори:Кисан|*]] [[Категори:Ока çинчи хуласем]] [[Категори:Ят улаштарнă хуласем]] 6m7940nzxxpbhpb8x2ostkn8a7slawp 0 16807 879538 834356 2026-11-08T19:40:02Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879538 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Кисан облаçĕ |OfNm1 = Кисан область |OfNm2 = &nbsp; |FSFlag = Flag_of_Ryazan_Oblast.svg |FSCoA = Coat_of_arms_of_Ryazan_Oblast.svg |FlagLnk = Кисан облаҫӗн Ялавӗ |CoALnk = Кисан облаҫӗн гербӗ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Ryazan Oblast.svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Кисан]] |AreaRnk = 58 |TotArea = 39 605 |WaterPrcnt = |PopRnk = 45 |PopQty = 1 088 918 çын |PopCtDate = 2023 |PopDens = 27,49 çын |FedDistrNm = [[Вăта федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Вар экономика районĕ]] |CadNo = 62 |LangLangs = s |OfLangs = [[Вырăс чĕлхи]] |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = [[Малков Павел Викторович]] |ViceTtl = Облаç думин председателĕ |ViceNm = [[Фомин Аркадий Васильевич]] |LegislTtl = |LegislNm = |FSAnthem = [[Кисан облаçĕн гимнĕ]] |FSUTC = +0300 }} '''Кисан о́блаçĕ''' е официаллă '''Рязань о́блаçĕ''' ({{lang-ru|Рязанская область}}) — [[Раççей Федерацийĕ]]н субъекчĕ. [[Вăта федераци тăрăхĕ]]нче, [[Вар экономика районĕ]]нче кĕрет. [[Администраци центрĕ]] — [[Рязань|Кисан]] хули. Губернатор — [[Малков Павел Викторович]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax-russia.ru/center/main/izbirkom-oficialno-utverdil-pobedu-pavla-malkova-na-vyborah-gubernatora-ryazanskoy-oblasti|title=Избирком официально утвердил победу Павла Малкова на выборах губернатора Рязанской области - Центр {{!}}{{!}} Интерфакс Россия|website=www.interfax-russia.ru|date=2022-09-14|access-date=2023-04-25|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425182013/https://www.interfax-russia.ru/center/main/izbirkom-oficialno-utverdil-pobedu-pavla-malkova-na-vyborah-gubernatora-ryazanskoy-oblasti|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/politika/15721635|title=Врио губернатора Рязанской области Малков победил с 84,55% голосов на выборах в регионе - ТАСС|website=TACC|access-date=2023-04-25|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425182013/https://tass.ru/politika/15721635|deadlink=no}}</ref>. Облаç [[1937]] çулхи [[авăн, 26]] никĕсленнĕ. Унчен [[Рязань кĕпĕрни]] ятпа палăрнă. == Тавралăхĕ == Çурçĕрте [[Улатимĕр облаçĕ|Улатимĕр]], çурçер-тухăçĕнче — [[Чулхула облаçĕ|Чулхула]] облаçĕсемпе, тухăçра — [[Мордва Республики]]пе, кăнтăр-тухăçĕнче — [[Пенза облаçĕ|Пенза]], кăнтăрта — [[Тамбов облаçĕ|Тамбовпа]] [[Липецк облаçĕ|Липецк]], анăç енче — [[Тулă облаçĕ|Тулă]] тата çурçĕр-анăçĕнче —[[Мускав облаçĕ|Мускав]] облаçĕсемпе чикĕленет. == Халăхĕ == Регионри халăх йышĕ 1164,5 пин çынна (01.01.[[2008]]) çитет. Йышлăхĕ: 29,4 çын/çм² ([[2008]]), хула халăхĕ: 70,2 % ([[2008]]). === Халăх йышĕ, çулсемпе, пурĕпе тата хулари === {| border=1 |- |Çул||[[1926]]||[[1939]]||[[1950]]||[[1951]]||[[1959]]||[[1961]]||[[1970]]||[[1971]]||[[1975]]||[[1979]]||[[1981]]||[[1985]] |- |Пин çын||2079||1925||1467||1437||1445||1461||1412||1411||1378||1362||1345||1336 |- |Пин çын||—||—||—||279||433||490||665||681||766||794||808||851 |- |} {| border=1 |- |Çул||[[1986]]||[[1987]]||[[1989]]||[[1990]]||[[1992]]||[[1994]]||[[1996]]||[[1998]]||[[2000]]||[[2001]]||[[2002]]||[[2005]]||[[2006]]||[[2007]] |- |Пин çын||1312||1312||1346||1348||1344||1337||1325||1307||1284||1269||1228||1195||1182||1172 |- |Пин çын||840||850||885||893||899||894||901||895||886||879||—||832||825||821 |- |} === Наци йышĕ === Кунта тĕрлĕ халăх пурăнать: чылайăшĕ [[вырăссем]], çаплах [[тутарсем]] чăмăррăн пурăнаççĕ. {| class="standard" !Халăх ||Йышĕ [[2002]] çулта, пин ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}) |- |[[Вырăссем]]|| 1161,4 |- |[[Украинсем]]|| 12,7 |- |[[Мордвасем]]|| 7,3 |- |[[Тутарсем]]|| 5,6 |- |[[Эрменсем]]|| 4,5 |- |[[Беларуссем]]|| 3,5 |- |[[Азербайджансем]]|| 2,9 |- |[[Чикансем]]|| 2,2 |- |[[Нимĕçсем]]|| 1,6 |- |[[Чăвашсем]]|| 1,3 |- |[[Молдавансем]]|| 1,1 |- |<small> 1000 ытла çын йышлă халăха кăтартнă </small> |} == Администрациллĕ территорисем, вырăнти тытăмлăх == [[2006]] çултанпа облаç территоринче 314 муниципаллă йĕркеленӳлĕх, вĕсенчен 4 хула тăрăхĕ, 25 муниципаллă район, 31 хула пурăнан вырăн, 254 ялти пурăнан вырăн. == Паллă çынсем == * [[Митрополит Варнава]] - [[Шупашкар тата Чăваш ен епархи]] ертӳçи. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20070429132638/http://www.ryazanreg.ru/ Кисан облаçĕн ертӳлĕхĕн официаллă сайчĕ] * [http://history-ryazan.ru/ Кисан енĕн кун-çулĕ, этеплĕхĕ тата йăлисем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226232801/http://www.history-ryazan.ru/ |date=2009-02-26 }} * [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=62 Кисан облаçĕ "Пур Раççей" хыпар каталогĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013101628/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=62 |date=2012-10-13 }} {{Рязань облаçĕ}} {{Кисан облаçĕн районĕсем}} {{Вăта федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федераци субъекчĕсем}} [[Категори:Кисан облаçĕ|*]] 6ymq2ny0njydw9jw2lwp2ms87eiunm8 0 20902 879557 878253 2026-11-09T01:58:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879557 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс=инди-европа |ят=Айриш чĕлхи |тăван ят=Gaeilge |патшалăхсем={{IRL}} <br />{{Çурçĕр Ирланди ялавĕ}} [[Çурçĕр Ирланди]] |регионсем= |официаллă чĕлхе=[[Ирланди]], [[Çурçĕр Ирланди]], [[Европа Пĕрлешĕвĕ|ЕП]] |йĕркелекен=Ирланд чĕлхи канашĕ (Bord na Gaeilge) |калаçакансен йышĕ=1,6 млн (2002, халăх çыравĕ) |рейтинг= |статус= |çухалнă= |категори=[[Еврази чĕлхисем]] |классификаци= [[Инди-европа чĕлхисем|Инди-европа çемьи]] : [[Кельт чĕлхисем|Кельт турачĕ]] :: [[Гойдел чĕлхисем|Гойдел ушкăнĕ]] |çыру=[[латиница]] |ГОСТ 7.75-97=ирл (220) |ISO1=ga |ISO2=gle |ISO3=gle }} '''Айриш чĕлхи''' ({{lang-ga|Gaeilge}}) — [[айришсем|айришсен]] чĕлхи, [[кельт чĕлхисем|кельт чĕлхисенчен]] пĕри; [[Шотланд (гэл) чĕлхи|шотландпа]] [[мэн чĕлхи|мэн]] чĕлхисем гойдел ушкăн пайне кĕреççĕ. == Кун-çулĕ == [[Ӳкерчĕк:Gaeltachtai le hainmneacha as Ruisis.svg|Ирландири гэлтахтсем (айриш чĕлхи упранса юлнă регионсем)|thumb|right|400px]] == Лингвистика характеристики == === Антропонимика === {{main|Айриш ячĕ}} == Фразăсем == '''Тĕлпулу:''' * Dia dhuit! [Диа ғыть!] = Здравствуйте! (примерный перевод (пп.) Господь с тобой!) * Dia’s Muire dhuit! [Диас Мыри ғыть!] = (в ответ на приветствие) [и вы] Здравствуйте! (пп. Господь и Мария с тобой!) * Dia dhuit ar maidin! [Диа ғыть эрь мадинь!] ~ Доброе утро! (пп. Господь с тобой в это утро) * Cén chaoi a bhfuil tú? [Кен хы э уыль ту?] = Как у тебя дела? * Cén chaoi a bhfuil tú féin? [Кен хы а уыль ту hень?] = А как у тебя самого дела? (в ответ на предыдущий вопрос) * Tá mé go maith/dona [Та ме го ма/дона] = Хорошо/плохо * An bhfuil aon scéal agat? [Э уыль эн щкел агут?] ~ Ну, что нового? (пп. Есть у тебя новость чтобы рассказать?) * Tada = Ничего или Diabhail-scéal = Ничего (пп. Чёртова история) * Conas tánn tú? = (в Мюнстере) Как дела? * Goidé mar atá tú? = (в Ольстере) Как дела? '''Сывпуллашни:''' * Slán agat = До свидания, счастливо оставаться (говорит уходящий) (пп. Будь здоров) * Slán leat = До свидания (говорит остающийся) * Slán anois! = Тепреччен! * Slán go fóill! = Тепреччен! * Oíche mhaith = Ырă каç пултăр! * Go n-éirí do bhóthar leat! = Телейлĕ çул пултăр! '''Пехиллени''' * Go ngnothaí Dia dhuit = Да благословит тебя Господь * Bail ó Dhia ort = Господь тебя благослови * Nár lagaí Dia do lámh! = Бог в помощь! (пп. Да не ослабит Господь твою руку!) '''Пĕрремĕш калаçу:''' * Cén t-ainm atá ort? = Эсĕ мĕн ятлă? * Cad is ainm duit? = Санаа епле чĕнеççĕ? * Cé as thú? = Эсĕ ăçтан? * Cérb as duit? = (Ольстерте) Эсĕ ăçтан? * Cad as duit? = (Мюнстерте) Эсĕ ăçтан? * Cá bhfuil tú i do chónaí? = Эсĕ ăçта пурăнатăн? * Cén aois thú? = Эсĕ миçе çулта? '''Тав сăмахĕсем:''' * Go raibh maith agat! = Тавтапуç! * Go raibh míle maith agat! = Пин хутчен тав! * Sonas ort! = Спасибо! (пп. Счастья тебе!) '''Похвала:''' * Fáinne óir ort! = Спасибо! Браво! (пп. Золотое кольцо тебе!) * Maith thú! = Молодец! * Mo cheol thu! = Молодец! (пп. Мою музыку играешь!) * Mo sheacht mbeannacht ort! = Молодец! Отлично сделано! (пп. Мои семь благословений тебе!) '''Пожелания:''' * Go maire tú! = Долгой жизни! * Go dté tú an céad! = Долгой жизни! (пп. Доживи до сотни!) * Rath Dé ort! = Благослови тебя Господь! (пп. Божьих даров тебе!) * Go gcuire Dia an t-ádh ort! = Пошли тебе Господь удачи! * Beannacht Dé leat! = Божьих благословений! (пп. Скорость Божья тебе!) '''Проклятия:''' * Go hifreann leat! = Иди к чёрту! * Téigh i dtigh diabhail! = Иди к чёрту! (пп. Уйди к дьяволу домой!) * Go mbeire an diabhal leis thú! = Черт тебя подери! (пп. Пусть тебя чёрт заберёт с собой!) * D’anam don diabhal! = Душу твою к чёрту! * Do chorp don diabhal! = Черт тебя подери! (пп. Тело твоё к черту!) * Imigh sa diabhal! = Пошёл к чёрту! '''Ругательства:''' * Damnú ort! = Будь ты проклят! * Loscadh is dó ort! = Будь ты проклят! (пп. Выжечь и спалить тебя!) * Múchadh is bá ort! = Чтоб ты задохнулся и утонул! * Marbhfháisc ort! = Чтобы ты сдох! (пп. Саван на тебя!) * Go dtachta an diabhal thú! = Чтоб тебя чёрт удушил! * Focáil leat! = Отвали! == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * Грамматики нового И. яз.: ''O’Donovan'', A Grammar of the Irish language, Dublin, 1845; ''O’Grownev'', Revised simple lessons in Irish, N.-Y., 1902; ''Ó Siadhail'', Learning Irish, Dublin, 1988. * Словари: ''Dinneen,'' An Irish-English Dictionary, Dublin, 1903; ''Lane'', English-Irish Dictionary, London, 1904; ''Tomás De Bhaldraithe,'' English-Irish Dictionary, Baile Átha Cliath, 1959; Collins Irish Dictionary, Glasgow, 2006², ISBN 978-0-06-089106-0; Foclóir Póca, Baile Átha Cliath, 1986; Irish-English English-Irish Dictionary, New Lanark, 2001, ISBN 1-85534-375-4; ''Thomas Feito Caldas, Clemens Schleicher'', Woerterbuch Irisch-Deutsch, Hamburg, 1999, ISBN 3-87548-124-0. * Грамматики старого яз.: ''Thurneysen'' R., Handbuch des altirischen, 2 Bde, Heidelberg, 1904; ''Dottin'' G., Manuel d’irlandais moyen, 2 vv., P., 1910. Этимологический словарь: ''Macbain'' A., An Etymological Dictionary of the Gaelic Language, 1906. * Описание кельтских языков: ''Martin J. Ball'', The Celtic Languages, N.-Y., 2004. == Каçăсем == * [http://lingvoforum.net/index.php/board,158.0.html Уроки современного ирландского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119161417/http://lingvoforum.net/index.php/board,158.0.html |date=2009-11-19 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20111011044503/http://www.cymraeg.ru/geiriadur/dict?f=3&t=0&w=Gaeilge Ирландско-русский словарь] {{ref-ru}} {{Interwiki|code=ga|Príomhleathanach|ирландла|}} {{Викикĕнеке}} {{commonscat|Irish language}} {{Кельт чĕлхисем}} {{ЕП чĕлхисем}} [[Категори:Айриш чĕлхи]] [[Категори:Ирланди чĕлхисем]] nu1tocopyh0n3w86c0v8ksxkjcg8o2k 0 25217 879563 804149 2026-11-09T07:14:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879563 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Чăвашла ячĕ = Вăтакас Кипеч ял тăрăхĕ |Патшалăх = {{Ялав|Раççей}} [[Раççей]] |Ялав =Flag of Srednekibechskoe (Chuvashia).png |Статус = [[ял тăрăхĕ]] |Кĕрет = [[Канаш районĕ]] |Унăн шутĕнче = {{s|5 [[пурăнан вырăн]]}} |Тĕп хула = [[Вăтакас Кипеч]] ялĕ |Вăхăт тăрăхĕ = [[UTC+3]] |Автомобиль номерĕсем (код) = 21,121 |Сайт = http://www.gov.cap.ru/main.asp?govid=354 }} '''Вăтакас Кипеч ял тăрăхĕ''' — Канаш районĕнчи ял тăрăхĕ. Ял тăрăхĕн пуçлăхĕ - Максимов Владимир Михайлович. Адресĕ: 429302, Вăтакас Кипеч ялĕ, Гагарин урамĕ, 4. Телефон: +7-83533 62-1-57. == Ял тăрахĕн тытăмĕ, халăх йышĕ == Ял тăрăхĕн шутне [[Пĕрремĕш Высоковка]] (сала), [[Иккĕмĕш Высоковка]] (сала), [[Кайри Ăнтавăш]], [[Анат Вăрманъял]], [[Анаткас Кипеч]], [[Малти Ăнтавăш]], [[Вăтакас Кипеч]] (ял тӑрӑхӗн тӗп вырӑнӗ), [[Çӳлти Вăрманъял]], [[Çĕнĕ Туçа]], [[Чулкăмака]] ялсем тата [[Кипеч Уйăрăшĕ]] разъезд кӗреҫҫӗ. == Тавралăхĕ == == Кун-çулĕ == == Организацисем == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == *[https://web.archive.org/web/20090226234014/http://gov.cap.ru/main.asp?govid=354 Вăтакас Кипеч ял тăрăхĕн официаллă сайчĕ] {{Chuvash-geo-stub}} {{Канаш районĕн ял тăрăхĕсем}} mxfwo2r347sol0hrglqron2itfvyu3u 0 25898 879528 875800 2026-11-08T18:09:54Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879528 wikitext text/x-wiki {{Патшалăх |ChNm = Колумби |NationName = República de Colombia |FlagTitle = [[Колумби ялавĕ]] |PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag of Colombia.svg|125px]] |LctCn = [[Ӳкерчĕк:COL orthographic (San Andrés and Providencia special).svg|250px]] |CoA = [[Ӳкерчĕк:Coat of arms of Colombia.svg|125px]] |CoATitle = [[Колумби гербĕ]] |LNGs = [[испани чĕлхи]] |CapCn = Санта-Фе-Де-Богота ([[Богота]] |BigCity = [[Медельин]], [[Кали (хула)|Кали]], [[Барранкилья]], [[Картахена (де Индиас)]] |TitleGl = [[Колумби президенчĕсем|Президент]]| PrezName = [[Густаво Петро]]<ref>[https://www.eltiempo.com/politica/gobierno/posesion-presidencial-2022-en-vivo-petro-asume-la-presidencia-de-colombia-692808 Gustavo Petro: así fue la posesión del nuevo presidente de Colombia]</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/news-62467701 Новый президент Колумбии: "война с наркотиками" проиграна, нужны новые методы]</ref><br />[[Франсия Маркес]]<ref>{{cite news | title = Francia Elena Márquez Mina | publisher = Vicepresidenta de la República de Colombia | url = https://fmm.vicepresidencia.gov.co/gobierno | accessdate = 2023-10-19}}</ref> |MinList = |MName = |SqNumb = 25 |SqAll = 1&nbsp;138&nbsp;910 |YearP = 2005 |NasPop = 42&nbsp;451&nbsp;279 |NasPlot = 37 |NasNum = 38 |Valuta = колумби песи |GTOt = -05 |GTDo = -05 |GimnName = [[Колумби патшалăхĕн гимнĕ]] |Domen = .со |Tel = 57 }} '''Колу́мби''' ({{lang-es|Colombia}}) ({{lang-es|República de Colombia}} {{IPA|[reˈpuβlika ðe koˈlombja]}}) — Кăнтăр Америкăн çурçĕр хĕвеланăçенче вырнаçнă патшалăх. == Этимологи == [[Ӳкерчĕк:CristobalColon.jpg|thumb|left|110px|[[Христофор Колумб]]]] Патшалăх ячĕ Христофор Колумбпа çыхăннă. === Уяв тата кану кунĕсем === * [[1 кăрлач]] — [[Çĕнĕ çул]]; * [[6 кăрлач]] — [[Крещение]]; * [[19 пуш]] — День [[Святой Иосиф|Святого Иосифа(Жозефа)]]; * [[20 ака]] — [[Мăн кĕçнерикун]]; * [[21 ака]] — [[Страстная пятница]]; * [[1 çу]] — [[День солидарности трудящихся]]; * [[13 çу]] — День Св. Марии; * [[1 июня]] — [[Вознесение]]; * [[22 июня]] — Праздник тела Господня; * [[29 июня]] — День Святых Петра и Павла; * [[20 июля]] — [[День Независимости]]; * [[7 августа]] — Годовщина битвы при Бойака; * [[15 августа]] — [[Успение]]; * [[20 сентября]] — Туслăх кунĕ; * [[8 раштав]] — Праздник Непорочного зачатия Пресвятой Девы Марии; * [[25 раштав]] — [[Раштав]]. == Примечания == {{Асăрхамалли}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20170430051623/http://colombia.su/ Многоликая земля — История, география, культура, экономика, фотографии]{{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/Колумбия/}} * [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=520 Статья о Колумбии в журнале «Вокруг света»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050228181745/http://vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=520 |date=2005-02-28 }} * [http://www.freeworldmaps.net/southamerica/colombia/map.html Карта Колумбия] == См. также == {{Навигация |Портал = Колумбия |Викисловарь = Колумбия |Викиучебник = |Викицитатник = Колумбия |Викитека = Категория:Колумбия |Викивиды = |Викиновости = Портал:Колумбия |Викисклад = Category:Colombia |Метавики = Wikimedia Colombia |Тема = Колумбия }} {{Дерево статей|{{PAGENAME}}}} {{Кăнтăр Америка патшалăхĕсем}} [[Категория:Колумби|*]] [[Категори:Патшалӑхсем, алфавитпа]] [[Категори:Кăнтăр Америка патшалăхĕсем]] i8wqbvfh4vtr5g5y864r2y1z02bd2kg 0 26189 879569 860241 2026-11-09T08:53:14Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879569 wikitext text/x-wiki '''Вырăс Аме́рики''' — [[Раççей империйĕ|Раççей империн]] хальхи [[АПШ]] йышĕнчи [[Çурçĕр Америка|Çурçĕр Америкăри]], çав шутра [[Аляска]], [[Алеут утравӗсем]], [[Александр архипелагĕ]] тата хальхи [[Лăпкă океан|лăпкă океан]] çыранĕнчи çĕрĕсем ([[Форт-Росс]]). == Истори == [[1784]] çулта [[Шелихов Григорий Иванович|Г. И. Шелихов]] ([[1747]]—[[1795]]) ертсе пынă экспедици [[Алеут утравӗсем|Алеут утравĕсене]] çитет. [[1799]] çулта Шелиховпа [[Резанов Николай Петрович|Резанов]] [[Раççей-американ компанийĕ|Раççей-американ компанине]] никĕслеççĕ, ĕçĕсене [[Баранов Александр Андреевич|А. А. Баранов]]&nbsp;([[1746]]—[[1818]]) тытса пырать. Компани [[калан]]сене тытса вĕсен тирне сутать, кунта хăйĕн пурăнан вырăнĕсемпе факторисене никĕслет. [[1808]] çултанпа вырăс Америкин тĕп хули [[Ситка|Çĕнĕ Архангельск]] пулса тăрать. Американ территоринчи ĕçĕсене [[Раççей-американ компанийĕ]] туса пырать, унăн тĕп штабĕ Иркутскра пулнă, официаллă Вырăс Америкине малтан Çĕпĕр генерал-кĕпернетĕрлĕхне, каярах (1822 ç.) Тухăç-Çĕпĕр генерал-кĕпернетĕрлĕхне кĕртеççĕ. Америкăри вырăс колонисенчи халăх йышĕ 40 000 çынна çитнĕ, вĕсен хушшинче ытларахăшĕ [[алеутсем]] пулнă. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Çав. пекех == * [[Лисавет карманĕ (Гавай)]] == Каçăсем == * [http://www.akip.org/rusus.html Вырăс-американ 1867 килĕшĕвĕ, Аляскăна сутни] * [http://orthodoxwiki.org/Orthodoxy_in_Hawaii История русской православной церкви на Гавайях] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3531458.stm Православи Аляскăра] * [http://www.alaskanchurch.org/index.html Сайт православного епископата на Аляске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027155114/http://www.alaskanchurch.org/index.html |date=2005-10-27 }} * [https://web.archive.org/web/20150104230336/http://pribaikal.ru/rus-america.html Научные статьи по истории Русской Америки] * [http://ninilchik.noadsfree.com/nin-fest.pdf А. А. Кибрик НЕКОТОРЫЕ ФОНЕТИЧЕСКИЕ И ГРАММАТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ РУССКОГО ДИАЛЕКТА ДЕРЕВНИ НИНИЛЧИК (АЛЯСКА)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104222334/http://ninilchik.noadsfree.com/nin-fest.pdf |date=2015-01-04 }} * [http://www.sergeantbasyuk.com/ Вырăссем АПШ çарĕн хĕсметĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107041605/http://sergeantbasyuk.com/ |date=2014-01-07 }} {{Аляска историйĕ}} {{Америкăна вырăссем колонизацилени}} {{Раççей империн администрациллĕ территорисем}} {{ru-hist-stub}} [[Категори:Аляска историйĕ]] [[Категори:Калифорни историйĕ]] [[Категори:Раççей колонисем пулнисем]] [[Категори:Раççейри тахçанхи облаçсем]] [[Категори:Инçет Тухăçăн историйĕ]] [[Категори:Вырăс Америки| ]] 1qc04qdv24a09l7jna9vj7s7itwnvee 0 27470 879543 877838 2026-11-08T20:26:47Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879543 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист | Ят = Гарик Сукачёв | Суя ятсем = Горыныч | Фото = Гарик Сукачёв на концерте в Донецке 6 июня 2010 года 009.JPG | Алпусни = | Çуралнă чухнехи ят = Игорь Иванович Сукачёв | Çуралнă вăхăт = 1.12.1959 | Çуралнă вырăн = [[Мякинино (Мускав)|Мякинино]] ялĕ, {{ÇуралнăВырăн|Мускав облаçĕ|Мускав облаçĕнчи}}, халĕ Мускав, [[РСФСР]], [[СССР]] | Вилнĕ вăхăт = | Вилнĕ вырăн = | Професси = [[рок-мусăкçă]], {{актёр|Раççей|СССР}}, {{режиссёр|Раççей}}, [[композитор]] | Гражданлăх = {{USSR}} → {{RUS}} | Хастар çулсем = [[1977]]-нпа | Тĕлĕ = | Парнесем = | imdb_id = 0837690 | Сайт = }} '''И́горь Ива́нович «Га́рик» Сукачёв''' ([[раштав, 1]] [[1959]], [[Мякинино (Мускав)|Мякинино]] ялĕ, [[Мускав облаçĕ]]) — [[раççей]] [[мусăкçă|мусăкçи]], сăвăç, композитор, актёр, режиссер, «[[Бригада С]]» ([[1986]]—[[1994]]) тата «[[Неприкасаемые (ушкăн)|Неприкасаемые]]» ушкăнсен лидерĕ. [[1992]] çулта [[Пĕрремĕш канал (Раççей)|Пĕрремĕш канал]] çинче «[[Беседка (телекăларăм)|Беседка]]» телекăларăма ертсе пынă. == Кун-çулĕ == 1959 çулхи раштавăн 1-мешĕнче [[Мякинино (Мускав)|Мякинино]] (Мускав облаçĕ (кайран — тĕп хулан Тушино районĕ). Чукун çул техникумĕнче вĕренсе тухнă, «[[Тушино]]» ч/ç чарăнăвне проектланă çĕре хутшăннă. 1987 çулта [[Липецк облаçĕн ӳнер училищи]]нче пĕлӳ пухнă, театр режиссёрĕн дипломне тивĕç пулнă. Вĕреннĕ чухне [[Галанин Сергей|Сергей Галанинпа]] паллашать. Мăшăрĕ — Ольга Сукачева, Ывăлĕ — Александр Игоревич Сукачев «[[Хĕвел килĕ]]» фильмра — «[[Машина времени (ушкăн)|Машина Времени]]» ушкăнĕн клавишникне сăнарланă, Лондон университетĕнче оператор ĕçне вĕреннĕ, халĕ АПШ-ра пĕлу илет, (1986)<ref name=autogenerated1>[http://www.freeas.org/?kid=2069 СВОБОДНАЯ АЗИЯ — Гарик Сукачев снова стал отцом<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054712/http://www.freeas.org/?kid=2069 |date=2013-09-21 }}</ref> Хĕрĕ — Анастасия Игоревна Сукачева.(2004)<ref name=autogenerated1 /> 2001 çулхи утă уйăхĕнче Сукачев моторлă катера йеркеллĕ тытса пыманнипе арçына каçса каять. Инкеке лекнĕ çынна темиçе операци тăваççĕ, урине татаççĕ. Юрăçа айăпламаççĕ те. 2009 çулхи çăвăн 27-мĕшĕнче юрăç хăйĕн Харлей-Дэвисон байкĕпе çынна пырса çапать. Инкек çынĕ реанимацире иккĕ эрне выртать. ÇПХ инспекторĕсен шучепе Сукачёв айăплă мар<ref>[http://www.leningradka41.ru/scandal/stars/215/ Гарик Сукачев сбил пешехода. Кто следующий?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424211018/http://www.leningradka41.ru/scandal/stars/215/ |date=2011-04-24 }}</ref><ref>[http://www.mk.ru/incident/article/2009/06/03/292946-zhertva-garika-sukacheva-grozit-emu-sudom.html?action=comments?action=comments Жертва Гарика Сукачева грозит ему судом.]</ref> == Рок-мусăк == 1977 çулта «Закат Солнца вручную» ушкăна пуçтарать, [[1983]] çулта саланать. Ун чухнех [[Хавтан Евгений Львович|Евгений Хавтанпа]] пĕрле «Постскриптум» ушкăна пухать, Гарик тухса кайсан вăл «[[Браво]]» ята илет<ref>[http://www.po4emu.ru/drugoe/history/index/music/stat_music/7.htm История группы Браво] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623104241/http://www.po4emu.ru/drugoe/history/index/music/stat_music/7.htm |date=2018-06-23 }}</ref>. 1986 çулта [[Сергей Галанин]]па ăнăçлă «[[Бригада С]]» ушкăна йĕркелет. 1994 çулта ушкăн арканса каять. Сукачёв çĕнĕ мусăкçăсене пухса çĕнĕ материала хайлать. Çапла «[[Неприкасаемые (ушкăн)|Неприкасаемые]]» ушкăн çуралать. === Соло альбомĕсем === * 1991 — [[Акция Нонсенс]] * 1995 — [[Боцман и бродяга. Я милого узнаю по походке]] (Гарик Сукачёв и [[Скляр Александр Феликсович|Александр Ф. Скляр]]); * 1996 — [[Песни с окраины]] * 1998 — [[Кризис среднего возраста (альбом)]] * 2001 — [[Фронтовой альбом]] * 2003 — [[Poetica]] * 2003 — [[44 (альбом)|44]] * 2005 — [[Перезвоны]] == Кино == === Режиссёр ĕçĕсем === * [[1997]] — [[Вăтам ӳсĕм çулĕсен синкерлĕхĕ (фильм)|Вăтам ӳсĕм çулĕсен синкерлĕхĕ]] * [[2001]] — [[Уяв (фильм, 2001)|Уяв]] * [[2010]] — [[Хĕвел килĕ (фильм)|Хĕвел килĕ]] === Сценарисем === * [[1997]] — [[Вăтам ӳсĕм çулĕсен синкерлĕхĕ (фильм)|Вăтам ӳсĕм çулĕсен синкерлĕхĕ]] * [[2001]] — [[Уяв (фильм, 2001)|Уяв]] * [[2010]] — [[Хĕвел килĕ (фильм)|Хĕвел килĕ]] === Актёр ĕçĕсем === * [[1988]] — [[Защитник Седов (фильм)|Защитник Седов]] — ''секретарь суда Скрипко'' * 1988 — [[Трагедия в стиле рок]] * 1988 — [[Дама с попугаем (фильм)|Дама с попугаем]] — ''музыкант'' * 1988 — [[Шаг (фильм)|Шаг]] * [[1991]] — [[Затерянный в Сибири (фильм)|Затерянный в Сибири]] — «урка» * [[1992]] — [[Пустельга (фильм)|Пустельга]] * [[1993]] — [[Тараканьи бега (фильм)|Тараканьи бега]] * [[1995]] — [[Дорога (фильм, 1995)|Дорога]] * 1995 — [[Роковые яйца (фильм)|Роковые яйца]] — ''Панкрат'' * 1995 — [[Прибытие поезда (фильм, 1995)|Прибытие поезда (киноальманах)]] — ''Панкрат'' * [[1995]] — [[Старые песни о главном - 1 (фильм)|Старые песни о главном — 1]] — амнистированный * [[1997]] — [[Кризис среднего возраста (фильм)|Кризис среднего возраста]] * [[1998]] — [[Старые песни о главном - 3 (фильм)|Старые песни о главном — 3]] — исполнитель песен [[Высоцкий, Владимир Семенович|Высоцкого]] * [[1999]] — [[Небо в алмазах (фильм)|Небо в алмазах]] — ''Коперник'' * [[2001]] — [[Праздник (фильм, 2001)|Праздник]] — ''Немецкий офицер'' * [[2002]] — [[Королева красоты или очень трудное детство (фильм)|Королева красоты или очень трудное детство]] * [[2002]] — [[Притяжение (фильм)|Притяжение]] — ''Арсеньев'' * [[2004]] — [[Француз (фильм, 2003)|Француз]] — ''Дальнобойщик Лёнчик'' * 2004 — [[Женщины в игре без правил (фильм)|Женщины в игре без правил]] — ''Гарик'' * 2004 — [[Смерть Таирова (фильм)|Смерть Таирова]] — ''Ванин'' * [[2005]] — [[Жмурки (фильм, 2005)|Жмурки]] — ''Мозг'' * 2005 — [[Люби меня (фильм, 2005)|Люби меня]] — ''музыкант в баре'' * 2005 — [[Арье (фильм)|Арье]] — ''Ангел Арье'' * [[2010]] — [[Егорушка]] — ''в роли себя самого'' * [[2012]] — [[Ржевский против Наполеона]] — ''в роли себя самого'' === Сасă кĕртни === * [[1988]] — [[Дама с попугаем (фильм)|Дама с попугаем]] — ''вокал'' * 1988 — [[Трагедия в стиле рок]] — ''вокал'' * [[2000]] — [[Каменская (фильм)|Каменская]] — ''вокал'' * [[2008]] — [[Гитлер капут!]] — ''вокал'' == Парнесем == * [[Чайка (парне)|«Чайка» парнин]] «Мелодии и ритмы» номинацинчи лауреачĕ (1997 çулхи «Злодейка или крик Дельфина», [[МХАТ им.Чехова]] спектакăле мусăкпа капăрлатнăшăн). * [[Красноярск]]ра Игорь Сукачев ятне проезда панă.<ref>[http://krsk.kp.ru/daily/24404/579475/ На юбилей Гарику Сукачеву подарили сигары… и улицу в Красноярске! // KP.RU — Красноярск<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521212655/http://krsk.kp.ru/daily/24404/579475/ |date=2013-05-21 }}</ref> == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commonscat|Garik Sukachev}} * [http://tvread.org/index.php/categoryblog/132-sukachev Интервью программе «Познер» (2010). Телеканал «Первый канал»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227142025/http://tvread.org/index.php/categoryblog/132-sukachev |date=2010-12-27 }} * [http://www.iskusstvo-tv.ru/Muzlive/Igor-Sukachev.html Интервью программе «Избранное» (2006). Телеканал «Искусство ТВ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011093643/http://iskusstvo-tv.ru/Muzlive/Igor-Sukachev.html |date=2011-10-11 }} * [http://www.neprikasaemye.ru/people/garik.htm Биография на сайте группы «Неприкасаемые»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070919052049/http://www.neprikasaemye.ru/people/garik.htm |date=2007-09-19 }} * [http://text.newlookmedia.ru/?p=5792 О «Перезвонах» в газете «Музыкальная правда»] * [http://runyweb.com/articles/culture/cinema/russian-film-week-garik-sukachev-interview.html Гарик Сукачев : «Когда я впервые приехал в Америку, меня встречали почти как Джона Леннона». Интервью на портале RUNYweb.com — Русский Нью-Йорк онлайн] * [http://ns4.trud.ru/article/20-12-2010/256119_garik_sukachev_ja_govorju_zhene_chto_ja_zvezda_rok-n-rolla_a_ona_mne_vynesi_musor.html Гарик Сукачёв : "Я говорю жене, что я звезда рок-н-ролла, а она мне: «Вынеси мусор!». Интервью спец. корр. газеты «Труд» Инне Симоновой] {{Гарик Сукачёв фильмĕсем}} {{Неприкасаемые}} [[Категори:Халĕ пурăнакансем]] [[Категори:Раççей рок-мусăкçисем]] [[Категори:СССР рок-мусăкçисем]] [[Категори:Раççей кинорежиссёрĕсем]] [[Категори:Раççей юрăçисем]] 6kdevozwcqrfxgesm23rwufcy5k451p 0 28191 879549 817301 2026-11-08T23:03:19Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879549 wikitext text/x-wiki {{Мусăк ушкăнĕ | Ячĕ = Led Zeppelin | Алпусни = | Уçă = | Лого = LedZeppelin.png | Лого_анлăшĕ = 300px | Фото = LedZeppelin1969Promo.JPEG | Фото_ăнлантарни = Led Zeppelin, 1968 çул<br />Сулахайран сылтăмалла: Джон Бонэм, Роберт Плант, Джимми Пейдж, Джон Пол Джонс | Фото_анлăшĕ = 300px | Çулсем = [[1968]] − [[1980]]<br /><small>(Пĕрлешĕнни: [[1985]], [[1988]], [[1995]], [[2007]])</small><ref group="~">каярахпа уeiry темие ăстрăм та концерт пама пуçтарăннă</ref> | Патшалăх = Аслă Британи | Хула = [[Лондон]], [[Англи]] | Чĕлхи = [[акăлчан чĕлхи|акăлчан]] | Жанр = | Жанрсем = [[хард-рок]]<br />[[хеви-метал]]<ref name="birth_kerrang">{{cite web| url = http://www2.kerrang.com/2009/01/kerrang_magazine_14012009.html| title = Led Zeppelin and the birth of Heavy Metal| accessdate = 2009-10-02| lang = en| description = www2.kerrang.com}}</ref><br />[[блюз-рок]]<br />[[фолк-рок]] | Суя ят = | Суя ятсем = | Лейбл = | Лейблсем = [[Atlantic Records]]<br />[[Swan Song Records]] | Йыш = | Малтанхи хутшăнакансем = [[Роберт Плант]]<br />[[Джимми Пейдж]]<br />[[Джон Бонэм]]<br />[[Джон Пол Джонс (мусăкçă)|Джон Пол Джонс]] | Хутшăнакансен урăх проекчĕсем = [[Band of Joy]] <br />[[The Yardbirds]]<br />[[The Firm]]<br />[[The Honeydrippers]]<br />[[Page and Plant]]<br />[[Them Crooked Vultures]] | Сайт = [http://www.ledzeppelin.com/ Официаллă сайт] }} '''Led Zeppelin''' — [[Лондон]]ра ([[Англи]]) [[1968]] çулта йĕркеленнĕ [[Аслă Британи|британсен]] хальхи историре чи ăнăçлă, чи çĕнĕлĕхлĕ, чи чи сĕмлĕ ушкăнсенчен пĕр [[рок-ушкăн]]ĕ<ref name="ProgressiveWorld">{{cite web | url = http://www.progressiveworld.net/html/modules.php?name=News&file=article&sid=763 | title = О Led Zeppelin | accessdate = чӳкĕн 5-мĕшĕ, 2007}}</ref>. Хăйсен харпăр сас янранине (йывăрлатнă гитара [[драйв]]ĕллĕ, хăлхана хуплакан [[ритм-секци]]ллĕ тата хăлхана çуракан вокал) туса, Led Zeppelin малта пыракан [[хард-рок]] ушкăнĕ пулса тăрать<ref name="amg_bio"/>, [[хэви метал]] тĕрекленĕвне çирĕплетнĕ тапхăрта паллă ĕç тунă<ref name="birth_kerrang"/><ref name="about.com">{{cite web | author = | datepublished = | url =http://heavymetal.about.com/od/heavymetal101/a/101_timeline.htm | title = Heavy metal timeline | publisher = heavymetal.about.com | accessdate = 2010-04-01 }}</ref><ref name="bbc.h2">{{cite web | author = | datepublished = | url =http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A353134 | title = Led Zeppelin biography | publisher = www.bbc.co.uk | accessdate = 2010-04-01 }}</ref>, [[халăх мусакĕ|фолк]]- тата [[блюз]]-классикипе ирĕклĕ курса, урăх мусăк жанрĕсен ([[рокабилли]], [[рэгги]], [[соул]], [[фанк]]а, [[кантри]]) элеменчĕсемпе пуянлатнă<ref name="rock radio">{{cite web | author = | datepublished = | url =http://www.therockradio.com/2004/11/top-25-special.html | title = Led Zeppelin | publisher = www.therockradio.com | accessdate = 2010-04-01 }}</ref>. == Кун-çулĕ == {{Çырмалла}} == Дискографи == {{Main|Led Zeppelin дискографийĕ}} === Студи альбомĕсем === * ''[[Led Zeppelin (альбом)|Led Zeppelin]]'' ([[LP (мусăк)|LP]], [[Atlantic Records]], [[кăрлач, 12]] [[1969]]) * ''[[Led Zeppelin II]]'' (LP, Atlantic Records, [[юпа, 22]] 1969) * ''[[Led Zeppelin III]]'' (LP, Atlantic Records, [[юпа, 5]] [[1970]]) * ''[[Led Zeppelin IV]]'' (LP, Atlantic Records, [[чӳк, 8]] [[1971]]) * ''[[Houses of the Holy]]'' (LP, Atlantic Records, [[пуш, 28]] [[1973]]) * ''[[Physical Graffiti]]'' (2 LP, [[Swan Song Records|Swan Song]], [[нарăс, 24]] [[1975]])  * ''[[Presence]]'' (LP, Swan Song, [[пуш, 31]] [[1976]])  * ''[[In Through the Out Door]]'' (LP, Swan Song, [[çурла, 15]] [[1979]]) === Пухăмсемпе концерт альбомĕсем (суйланисем) === * ''[[The Song Remains the Same]]'' (концертри, 2 [[LP (музыка)|LP]], Swan Song, [[авăн, 21]] [[1976]]) * ''[[Coda (альбом Led Zeppelin)|Coda]]'' (LP, Swan Song, [[чӳк, 19]] [[1982]]) * ''[[The Complete Studio Recordings (альбом Led Zeppelin)|The Complete Studio Recordings]]'' ([[1993]]) * ''[[BBC Sessions (Led Zeppelin)|BBC Sessions]]'' (2 CD, [[чӳк, 11]] [[1997]]) * ''[[How the West Was Won]]'' (3 CD, Atlantic Records, [[çу, 27]] [[2003]]) * ''[[Mothership]]'' (CD+DVD, [[Atlantic Records]]/[[Warner Music Group]], ([[2007]]) * [[Definitive Collection (альбом Led Zeppelin)|Definitive Collection]] (Atlantic Records/Rhino Entertainment; Японире — WEA Japan, [[2008]]) == Фильмографи == * «[[Песня остаётся всё такой же (фильм)|The Song Remains The Same]]» ([[1976]]) — [[Мэдисон-Сквер-Гарден|Мэдисон Сквер Гарденра]] иртнĕ концертăн видеоçырнăвĕ. * «[[Led Zeppelin (DVD)|Led Zeppelin]]» (2 DVD, [[2003]]) — сборник неиздававшихся видеобутлегов и телезаписей концертов. == Вуламалли == * Jon Bream (2008), ''Whole Lotta Led Zeppelin: The Illustrated History of the Heaviest Band of All Time'', Minneapolis: Voyageur Press. ISBN 0-7603-3507-9. * Richard Cole, Richard Trubo (1992), ''Stairway to Heaven: Led Zeppelin Uncensored'', New York: HarperCollins. ISBN 0-06-018323-3. * Stephen Davis (1985), ''Hammer of the Gods: The Led Zeppelin Saga'', New York: William Morrow & Co. ISBN 0-688-04507-3. (На русском языке — С.Дэвис. Молот богов: Cara о Led Zeppelin. Пер. с англ. С.Рысева. СПб.: Амфора, 2011. 416 с., Серия «Дискография», 3 000 экз., ISBN 978-5-367-01803-5) * Susan Fast (2001), ''In the Houses of the Holy: Led Zeppelin and the Power of Rock Music'', New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-514723-5. * Dave Lewis (1991), ''Led Zeppelin: A Celebration'', London: Omnibus Press. ISBN 0-7119-2416-3. * Dave Lewis (1994), ''The Complete Guide to the Music of Led Zeppelin'', London: Omnibus Press. ISBN 0-7119-3528-9. * Dave Lewis (2003), ''Led Zeppelin: Celebration II: The 'Tight But Loose' Files'', London: Omnibus Press. ISBN 1-84449-056-4. * Dave Lewis and Simon Pallett (1997), ''Led Zeppelin: The Concert File'', London: Omnibus Press. ISBN 0-7119-5307-4. * Luis Rey (1997), ''Led Zeppelin Live: An Illustrated Exploration of Underground Tapes'', Ontario: The Hot Wacks Press. ISBN 0-9698080-7-0. * Keith Shadwick (2005), ''Led Zeppelin: The Story of a Band and Their Music 1968—1980'', San Francisco: Backbeat Books. ISBN 0-87930-871-1. * Mick Wall (2008), ''When Giants Walked the Earth: A Biography of Led Zeppelin'', London: Orion. ISBN 978-0-7528-8877-4. * Chris Welch (1994), ''Led Zeppelin'', London: Orion Books. ISBN 0-85797-930-3. * Chris Welch (2002), ''Peter Grant: The Man Who Led Zeppelin'', London: Omnibus Press. ISBN 0-7119-9195-2. * Chris Welch (2006), ''Led Zeppelin: Dazed and Confused: The Stories Behind Every Song'', Thunder’s Mouth Press. ISBN 1-56025-818-7. * Ritchie Yorke (1993), ''Led Zeppelin: the Definitive Biography'', Novato, California: Underwood-Miller. ISBN 0-88733-177-7. == Асăрхавсем == ;Комментарисем {{асăрхавсем|group=~}} ;Çăлкуçсем {{асăрхавсем|2}} == Каçăсем == {{викиампар|Category:Led Zeppelin}} * [http://www.ledzeppelin.com/ www.ledzeppelin.com. Официаллă сайт]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20111217064619/http://ledzeppelin.ru/main.shtml www.ledzeppelin.ru] {{Led Zeppelin}} {{Кеннеди центрĕн премийĕ (2010-мĕш çулсем)}} [[Категори:Led Zeppelin| ]] [[Категори:Аслă Британин рок-ушкăнĕсем]] [[Категори:Хард-рок ушкăнсем]] [[Категори:Блюз-рок ушкăнĕсем]] [[Категори:Фолк-рок ушкăнĕсем]] [[Категори:Исполнители, включённые в Зал славы рок-н-ролла]] [[Категори:1968 çулта йĕркеленнĕ мусăк ушкăнĕсем]] [[Категори:Ivor Novello Awards парне лауреачĕсем]] [[Категори:Квартетсем]] 7k0uybc16v8lbopfg8ijtnuaqid4lff 0 29816 879529 876367 2026-11-08T18:13:02Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879529 wikitext text/x-wiki {{Патшалăх |ChNm = Конго Демократиллĕ Республики |NationName = {{lang-fr|République Démocratique du Congo}} <br />{{lang-ln|Republíki ya Kongó Demokratíki}} <br />{{lang-kg|Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi}} <br />{{lang-sw|Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo}} |FlagTitle = [[Конго Демократиллĕ Республики ялавĕ]] |PicFlag = [[Ӳкерчĕк:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|125px]] |LctCn = [[Ӳкерчĕк:Democratic Republic of the Congo (orthographic projection).svg|250px]] |CoA = [[Ӳкерчĕк:Coat of arms of the Democratic Republic of the Congo (grey spear).svg|125px]] |CoATitle = [[Конго Демократиллĕ Республики гербĕ]] |LNGs = [[франци чĕлхи]] |CapCn = [[Киншаса]] |BigCity = [[Киншаса]] |TitleGl = [[Конго Демократиллĕ Республики президенчĕсем|Президент]] |PrezName = [[Кабила Жозеф]] |MinList = Премьер-министр |MName = Огюстен Матата Поньо |SqNumb = 11 |SqAll = 2 345 410 |YearP = 2002 |NasPop = 67 758 000 |NasPlot = 22 |NasNum = 19 |Valuta = [[Конголези франкĕ]] |GTOt = +2 |GTDo = +01 |GimnName = [[Конго Демократиллĕ Республики патшалăхĕн гимнĕ]] |Domen = .cd |Tel = 243 }} '''Конго Демократиллĕ Республики''' ({{lang-fr|République Démocratique du Congo}}), [[1971]]—[[1997]] çç — ''' [[Заир|Заи́р Респу́блики]]''', [[1960]]—[[1964]] çç — '''Ко́нго Респу́блики''' — [[Африка|Африкă]]ри [[патшалăх]]. [[Конго Республики|Конго Республикипе]], [[Тĕп Африка Республики|Тĕп Африка Республикипе]], [[Кăнтăр Судан|Кăнтăр Суданпа]], [[Уганда|Угандăпа]], [[Руанда|Руандăпа]], [[Бурунди]]пе, [[Танзани|Танзанипе]], [[Замби|Замбипе]], [[Ангола|Анголăпа]] чикĕ тытать. Маларах Бельги колонийĕ пулнă. == Экономика == {{main|Конго Демократиллĕ Республикин экономики}} [[Ӳкерчĕк:First train in Kindu, DRC.jpg|left|250px|Майланă чукун çулпа [[Кинду]] хулине [[Лубумбаши]]нчен пĕрремĕш пуйăс килет]] Çутçанталăк ресурсĕсем — тĕнчери чи пысăк [[кобальт]], [[германи (элемент)|германи]], [[Тантал (элемент)|тантал]], [[кĕвер чул]], Африкăра чи пысăк [[Уран (элемент)|уран]], [[вольфрам]], [[пăхăр]], [[цинк]], [[тăхлан]] запасĕсем, [[берилли]], [[лити]], [[ниоби]], [[нефть]], [[çĕр кăмрăкĕ]], [[тимĕр]], [[марганец]], [[ылтăн]], [[кĕмĕл]], [[боксит]] çĕр управĕсем. Гидроресурссемпе тата [[вăрман|вăрманпа]] пуян. == Географи == {{main|Конго Демократиллĕ Республикин географийĕ}} ''Конго Демократиллĕ Республикин'' — [[Конго (юханшыв)|Конго]] юханшывĕн бассейнĕнче вырнаçнă. Патшалăх экватор тата субэватор климачĕнче вырнаçнă. Хĕвелтухăçĕнчи чикки [[:en:East African Rift|Африка рифчĕ]]пе çыхăннă. == Административла пайлану == {{main|Конго Демократиллĕ Республикин административла пайланăвĕ}} [[Ӳкерчĕк:Provinces de la République démocratique du Congo - 2005.svg|thumb|250px|]] Конго Демократиллĕ Республикин 2005-мĕш çулхи конституципе 26 провинцийе пайланать. Ку пайлану 2009-мĕш çулхи нăрăс уйăхĕнче вăй илнĕ. Маларах патшалăхра 11 облаç пулнă: * [[Кăнтăр Киву]] * [[Çурçĕр Киву]] * [[Тури Конго]] * [[Анатри Конго]] * [[Хĕвеланăç Касаи]] * [[Хĕвелтухăç Касаи]] * [[Итури]] * [[Экватор провинцийĕ]] * [[Катанга (провинци)|Катанга]] (Шаба) == Пысăк хулисем == {{main|Конго Демократиллĕ Республикин хулисем}} [[Ӳкерчĕк:Kinshasa 2003.jpg|left|250px|[[Киншаса]]]] * [[Бандунду]] * [[Бома]] * [[Букаву]] * [[Илебо]] * [[Исиро]] * [[Калемие]] * [[Кананга (хула)|Кананга]] * [[Киквит]] * [[Кинду]] * [[Киншаса]] * [[Кисангани]] * [[Колвези]] * [[Ликаси]] * [[Лубумбаши]] * [[Матади]] * [[Мбандака]] * [[Мбанза-Нгунгу]] * [[Моба]] * [[Мобайе-Мбонго]] * [[Мбужи-Майи]] * [[Убунду]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20120706023152/http://www.genocide.ru/lib/genocides/congo.htm Геноцид конголезского населения в колониальный период] * Л.Бушуева «Все страны мира» — РИПОЛ — 2009 г. * Полезные ископаемые [http://www.mining-enc.ru/z/zair/ Конго] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512021825/http://mining-enc.ru/z/zair/ |date=2012-05-12 }} на сайте «[[Горная энциклопедия|Горной энциклопедии]]» {{Африка патшалăхĕсем}} {{Франкофони}} {{Конго Демократиллĕ Республики темăсенче}} [[Категори:Конго Демократиллĕ Республики| ]] [[Категори:Франци чĕлхиллĕ патшалăхсем]] [[Категори:Унитарлă патшалăхсем]] [[Категори:Бельги колони пулнисем]] [[Категори:Тĕп Африка]] 6cgs6qeqkdtb7k2f2trrced6mubz686 0 52214 879523 875053 2026-11-08T17:28:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879523 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем}} {{Чĕлхе |тĕс = НК |ят = Зулу |тăван ят = isi Zulu |патшалăхсем = {{ZAF}} |регионсем = ытларах [[КваЗулу-Наталь|Ква Зулу-Наталь]], [[Гаутенг]], [[Мпумаланга]] провинцисем |официаллă чĕлхе = {{ZAF}} |регулирующая организация = Совет по языку зулу |калаçакан йышĕ = Тăван чĕлхе: 11 миллион<br />Иккĕмĕш чĕлхе: 25 миллион |категори = [[Африка чĕлхисем]] |классификаци = [[Нигер-конго чĕлхисем|Нигер-конго макроçемье]] : [[Бенуэ-конго чĕлхисем|Бенуэ-конго çемье]] :: [[Банту евĕр чĕлхесем|Банту турачĕ]] ::: [[Банту чĕлхисем|Банту ушкăнĕ]] :::: [[Кăнтăр банту чĕлхисем|Зона S]] ::::: [[Нгуни чĕлхисем|Нгуни ушкăнĕ]] |çыру = [[латиница]] |ГОСТ 7.75–97 =зул 195 |ISO1 = zu |ISO2 = zul |ISO3 = zul }} [[File:South Africa Zulu speakers proportion map.svg|thumb|КАР: зулу сарăлни, килĕнче зулу чĕлхипе ус куракан пурăнан халăх пайĕ: {{columns |col1= {{legend|#EDF8E9|0–20%}} {{legend|#BAE4B3|20–40%}} {{legend|#74C476|40–60%}} |col2= {{legend|#31A354|60–80%}} {{legend|#006D2C|80–100%}}}}]] '''Зу́лу''', е '''зулу́с чĕлхи''' (тăван. isi Zulu) — [[Банту чĕлхисем|банту чĕлхисен]] [[нгуни]] ушкăнĕнчи чĕлхе, ытларах [[КАР]] территоринче сарăлнă. КАР мĕнпур чĕлхисен хушшинче зулу ĕнтĕ пĕрремĕш чĕлхе пек ытларах сарăлнă (10 млн ытла пĕлекен); ăна çĕршывра пурăнакан çурри таран ăнланать, ăна çывăх тăванла чĕлхесем: [[коса (чĕлхе)|коса]], [[свати (чĕлхе)|свати]] тата (çурçĕр) [[ндебеле (чĕлхе)|ндебеле]] чĕлхесем <ref>[http://salanguages.com/stats.htm South African Languages | Statistics and graphs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060520193341/http://www.salanguages.com/stats.htm |date=2006-05-20 }}</ref>. == Лингвогеографи == Калаçакансен ытларахăшĕ КАР вырнаçнă. 2001 çулхи çыравпа 10 677 305 çынăн пĕрремĕш чĕлхи зулу шутланнă. Иккĕмĕш чĕлхе шучĕпе КАР патшалăхĕнче 25 млн яхăн çын пуплет. Çакăнсăр пуçне, вăл кăштах юнашар çĕр-шывсенче: * [[Лесото]] (248 пин, 1993) * [[Свазиленд]] (76 пин, 1993) * [[Малави]] (37,5 пин, 1966) * [[Мозамбик]] (1 798 пин, 1980) Çапла, мĕнпур йышĕ 11 млн çитет. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * Луцков, А. Д. Основы грамматики языка зулу. М.: Восток — Запад, 2003 * Луцков, А. Д. Зулу-русский словарь. Isichazamazwi isizulu — isirashiya. М.: Ленанд, 2014. — С. 288. — ISBN 978-5-9710-1023-4. * {{кĕнеке |автор = Охотина Н. В. |пуçелĕк = Язык зулу |каçă = |яваплă = Отв. ред. [[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Д. А. Ольдерогге]]; Академия наук СССР, Институт народов Азии |вырăн = М. |издательство = Издательство восточной литературы |çул = 1961 |страниц = 72 |сери = [[Языки зарубежного Востока и Африки]] |тираж = 1&nbsp;500 }} * Buell, L. C. (2005) ''Issues in Zulu Verbal Morphosyntax'', PhD Thesis, University of California, Los Angeles. [http://www.cs.chalmers.se/~harald2/grammars/zulu.zip (файл .pdf в архиве .zip)] * Doke, C.M. (1947) ''Text-book of Zulu grammar''. London: Longmans, Green and Co. * Doke, C.M. (1954) ''The Southern Bantu languages''. London: Longmans, Green and Co. * Wilkes, Arnett & Nkosi, N. (1996) ''Teach Yourself Zulu''. London: Hooder & Stoughton * Nyembezi, C.L.S. (1957) ''Learn Zulu''. Pietermaritzburg: Shuter & Shooter. * Nyembezi, C.L.S. (1970) ''Learn More Zulu''. Pietermaritzburg: Shuter & Shooter. * Doke, C.M. (1958) ''Zulu-English Vocabulary''. Johannesburg: Witwatersrand University Press. * Dent, G.R. & Nyembezi, C.L.S. (1959) ''Compact Zulu Dictionary''. Pietermaritzburg: Shuter & Shooter. * Dent, G.R. & Nyembezi, C.L.S. (1969) ''Scholar’s Zulu Dictionary''. Pietermaritzburg: Shuter & Shooter. * Doke, C.M. & Vilakazi, B.W. (1948) ''Zulu-English Dictionary''. Johannesburg: Witwatersrand University Press. == Каçăсем == {{Interwiki|code=zu|Ikhasi Elikhulu||зулу|лого=Wikipedia-logo-zu.png}} {{wiktionarycat|type= языка зулу|category=Зулу}} {{wiktionary|зулу}} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zul Ethnologue] о зулу * [http://www.lmp.ucla.edu/profiles/profz01.htm UCLA Language Materials Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970416061941/http://www.lmp.ucla.edu/profiles/profz01.htm |date=1997-04-16 }} Краткое введение * [https://web.archive.org/web/20241202100414/http://salanguages.com/isizulu/ SALanguages.com]{{ref-en}} Страница о зулу на сайте. посвящённом языкам ЮАР. Есть также страницы о [http://salanguages.com/fanagalo/ фанагало] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329132739/http://salanguages.com/fanagalo/ |date=2023-03-29 }} и [http://salanguages.com/isicamtho/ исикамто] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203803/http://salanguages.com/isicamtho/ |date=2016-03-04 }} * [http://hum.uchicago.edu/~jagoldsm/ZuluLanguage/index.html Множество подробных материалов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315210638/http://hum.uchicago.edu/~jagoldsm/ZuluLanguage/index.html |date=2015-03-15 }} к учебному курсу по зулу в Чикагском университете * [http://www.newt.clara.co.uk/isizulu/ Sifunda isiZulu!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306060945/http://www.newt.clara.co.uk/isizulu/ |date=2005-03-06 }} {{ref-en}} Учебный курс * [http://isizulu.net/ isiZulu.net Зулу-английский и англо-зулусский словарь], а также краткое пособие по произношению и грамматике. Есть модуль морфологического анализа * [http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Zulu-english/ Небольшой зулу-английский словарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040413044749/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Zulu-english/ |date=2004-04-13 }} * [https://openlibrary.org/books/OL7000200M/Zulu-English_dictionary/ Зулу-английский словарь. Форматы: PDF, Plain text, DAISY, ePub, DjVu, MOBI] === МИХ === * [http://www.isolezwe.co.za/ Isolezwe] хаçат * Радио [http://www.ukhozifm.co.za/ Ukhozi FM] тетел-трансляципе {{КАР чĕлхисем}} [[Категори:Зулуссем]] [[Категори:Банту чĕлхисем]] [[Категори:КАР чĕлхисем]] 0f8a83c1vqu5zoho7wn7u9bwpl3cxe6 0 58475 879548 876215 2026-11-08T21:22:36Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879548 wikitext text/x-wiki [[File:Toilet 370x580.jpg|thumb|Туалетри унитаз]] [[File:B747 toilet.jpg|thumb|right|[[Boeing 747|747-мĕш Боингри]] туалет]] {{урăх пĕлтерĕшсем|Туалет (пĕлтерĕшсем)}} '''Туалет''' (чăваш йăли-йĕркинчи традицисемпе çавăн пекех '''тул''', '''шунтă''', '''нушник''' теççĕ, {{lang-fr|toilettes}}) — [[этем шăрăвĕ|шăк кăларнă]], [[Дефекаци|дефекаци]]ленĕ тата [[Хăсăк|антиперистальтика]] чухне усă куракан пӳлĕм, хуралтă, çурт-йĕр. Туалет пӳлĕмĕнче [[унитаз]] тата урăх [[сантехника|санитари-техника хатĕрĕсене]], сăмахран [[раковина (сантехника)|раковина]] тата [[биде]], вырнаçтараççĕ. Хальхи туалетсене [[канализаци]]пе çыхăнтарнă. Çаплах куçармалла [[туалет кабинисем]] тата [[биотуалет]]сем пур. == Истори == == Туалет элеменчĕсем == * [[Унитаз]] * [[Писсуар]] * [[Биде]] * [[Туалетри хут]] * [[Çăвăнкăч]], кранпа, супăньпе тата хут алă шăллипе. * [[Тĕкĕр]] * [[Сывлаш уçăлтаравăш]] * Туалет хӳмисемпе урайне [[кафель]] хураççĕ. == Çавăн пекех == {{wiktionary|туалет}} * [[Туалет кабини]] * [[Биотуалет]] * [[Пусă туалечĕ]] * [[Тӳлевлĕ туалет]] * [[Химилле туалет]] * [[Исламри туалет этикечĕ]] * [[Ылтăн унитаз]] * [[Канализаци]] * [[Септик]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == * ''Куманецкий К.'' История культуры Древней Греции и Рима. М., 1990. С. 167. * Сосуды тайн Туалеты и урны в культурах народов мира Спб.: Азбука-Классика, 2002 * {{статья|пуçелĕк=Уборная|кăларăм=Краткая энциклопедия домашнего хозяйства|вырăн=М.|издательство=Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия»|çул=1959}} * Unitas, или Краткая история туалета М.: [[Новое литературное обозрение]], 2007. — 192 с. * http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_n2_v9/ai_20492815 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080830060550/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_n2_v9/ai_20492815 |date=2008-08-30 }} «Flushed with success: new waste-reducing design in modern toiletry» by Jim Motavalli. ''E: The Environmental Magazine'', March-April, 1998 * http://www.outhousemuseum.com/wall_harrison.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407085042/http://www.outhousemuseum.com/wall_harrison.html |date=2016-04-07 }} ''Garden Houses and Privies, Authentic Details for Design and Restoration'' by Peter Joel Harrison. John Wiley & Sons, 2002. ISBN 0-471-20332-7 Member of the Outhouse Wall of Fame * ''Slanguage — a Dictionary of Irish slang'' by Bernard Share. (Dublin,1997) ISBN 0-7171-2683-8 * ''Temples of Convenience — And Chambers of Delight'' by Lucinda Lambton (NPI Media Group, 2006) ISBN 0-7524-3893-X * ''Thunder, Flush and Thomas Crapper'' by Adam Hart-Davis (Michael O’Mara Books, 1997), ISBN 1-57076-081-0. * ''Clean and Decent — The Fascinating History of the Bathroom and the Water Closet'' by Lawrence Wright (Routledge and Kegan Paul, London, 1960). * {{cite book | last = Teresi| first = Dick | coauthors = et al. | title = Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science--from the Babylonians to the Maya | url = https://archive.org/details/lostdiscoveriesa0000tere_f4q7| publisher = Simon & Schuster| year =2002 | location = New York| pages = [https://archive.org/details/lostdiscoveriesa0000tere_f4q7/page/351 351]–352 | isbn = 0-684-83718-8 }} * [http://www.eawag.ch/organisation/abteilungen/sandec/publikationen/publications_sesp/downloads_sesp/compendium_high.pdf Compendium of Sanitation Systems and Technologies] — freely available PDF. * [http://www.redoakleaves.com/downloads/The_hidden_room.pdf The hidden room] A Short History of the ‘Privy’ by Johnny Ragland * [http://chestofbooks.com/architecture/House-Construction/Chapter-VIII-Interception-Or-Dry-Systems.html ''The Principles And Practice Of Modern House-Construction'': Chapter VIII. Interception Or Dry Systems] G. Lister Sutcliffe. 1900 == Каçăсем == * [http://tualet.by.ru Все о туалетах от М до Ж] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200210134105/http://tualet.by.ru/ |date=2020-02-10 }} // tualet.by.ru * [http://www.myrestroom.eu Фотографии туалетов на карте мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517203527/http://myrestroom.eu/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.gdetualet.ru/ Интерактивная карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820131402/http://gdetualet.ru/ |date=2010-08-20 }}, отображающая ближайшие туалеты <!-- не вижу ничего стрёмного в этом ресурсе -->// gdetualet.ru * [http://losmandarinas.livejournal.com/5826.html Посещение туалета у дороги у нас и в Германии] * [http://sortirs.ru Галерея туалетов] // sortirs.ru * [http://prokal.org/?q=node/22 Эволюция туалета: С древнейших пор по наши дни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330165847/http://prokal.org/?q=node%2F22 |date=2016-03-30 }} // prokal.org * [http://lj.rossia.org/users/marinni/14574.html?thread=38126 История современного унитаза, часть первая] * [http://www.novate.ru/blogs/191113/24587/ Нужда заставит: обзор современных туалетов - концептуальных и реальных] //novate.ru * [http://molochik.ru/?p=1846{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Инцидент связанный с туалетом] * [http://infmir.ru/articles/taiwan_restaurant_toilet/ Ресторан-туалет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408023911/http://infmir.ru/articles/taiwan_restaurant_toilet/ |date=2016-04-08 }} * [https://web.archive.org/web/20120612034446/http://www.inosmi.ru/panorama/20080529/241651.html Сломанный туалет в космосе] * [http://collectionerus.ru/collections/temazlo/ Туалетные таблички в разных странах] * [http://www.tomovl.ru/komi/tualet_na_dache.html Дачный туалет] * [http://www.time.com/time/printout/0,8816,826260,00.html Books: Gardy-Loo!] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130205155747/http://www.time.com/time/printout/0,8816,826260,00.html |date=2013-02-05 }} {{ref-en}} {{Туалет}} [[Категори:Туалет|*]] [[Категори:Канализаци|*]] c2aym2vimhw9aka8wzanmhwdwl24aj3 0 59488 879520 878877 2026-11-08T16:32:22Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879520 wikitext text/x-wiki {{ПВ |статус=Коммуна |чăвашла çĕлĕк=Блайкен-бай-Обердисбах |тăван çĕлĕк=Bleiken bei Oberdiessbach |патшалăх=Швейцари |регион тĕсĕ=кантон (Швейцари) |регион=Берн (кантон) |регион тапăлра=Берн (кантон) |район тĕсĕ=тăрăх |район=Конольфинген (тăрăх) |район тапăлра=Конольфинген (тăрăх) |община тĕсĕ= |община= |община тапăлра= |пăхану= |герб=CHE Bleiken bei Oberdiessbach COA.svg |ялав= |герб анлăшĕ= |ялав анлăшĕ= |lat_dir=N|lat_deg=46|lat_min=48|lat_sec=47 |lon_dir=E|lon_deg=7|lon_min=38|lon_sec=25 |CoordAddon= |CoordScale= |ЯндексКартти= |патшалăх картти= |регион картти= |район картти= |патшалăх карттин пысăкăшĕ= |регион карттин пысăкăшĕ= |район карттин пысăкăшĕ= |шалти пайлану= |пуçлăх тĕсĕ=Бургомистр |пуçлăх= |никĕсленĕ вăхăт= |пĕрремĕш асăну= |малтанхи ятсем= |статус= |лаптăк=3.6 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ=874 |çӳллĕш тĕсĕ= |климат= |официаллă чĕлхе=нимĕç чĕлхи{{!}}нимĕç |официаллă чĕлхе-ref= |пурăнан халăх=374 |çырав çулĕ=2006 |йышлăх= |агломераци= |наци йышĕ= |конфесси йышĕ= |этнохороним= |вăхăт тăрăхĕ=+1 |DST=пур |телефон кочĕ= |почтă индексĕ=3674 |почтă индексĕсем= |автомобиль кочĕ=BE |идентификатор тĕсĕ=Субъект хăйтытăмлăхĕн идентификаци кочĕ{{!}}Официаллă код |цифрăллă идентификатор=0604 |категори Commons-ра=Bleiken bei Oberdiessbach |сайт=http://www.bleiken.ch |сайт чĕлхи=de |сайт чĕлхи 2= |сайт чĕлхи 3= |сайт чĕлхи 4= |сайт чĕлхи 5= |add2n= |add2= |add3n= |add3= }} '''Блайкен-бай-Обердисбах''' — ({{lang-de|Bleiken bei Oberdiessbach}}) — [[Швейцари|Швейцарири]] коммуна, [[Берн (кантон)|Берн]] [[Швейцарин администрациллĕ пайланăвĕ|кантонне]] кĕрет. [[Конольфинген (тăрăх)|Конольфинген]] тăрăхне кĕрет. 374 çын ([[2006]]) пурăнать. [[Субъект хăйтытăмлăхĕн идентификаци кочĕ|Официаллă код]] — ''0604''. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20111231043500/http://www.bleiken.ch/ Официаллă страница] {{Берн тăрăхĕсем}} {{Швейцари:Конольфинген тăрăхĕ:Хуласем}} {{Switzerland-geo-stub}} [[Категори:Берн кантонĕн хулисем]] j40vuq1ivg7jfjz6a52dfx5u09lfa75 0 59995 879568 717118 2026-11-09T08:48:53Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879568 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Выçлăх}} {{Фильм |ЧăвЯчĕ = Выçлăх |ТăвЯчĕ = Hunger |Ӳкерчĕк = Hunger2008_poster.jpg |Жанр = [[Драма (жанр)|драма]]<br />[[истори фильмĕ|истори]] |Режиссёр = [[Маккуин Стив (режиссёр)|Стив Маккуин]] |Продюсер = [[Робин Гатч]]<br />[[Лора Гастингс-Смит]] |Сценарист = [[Маккуин Стив (режиссёр)|Стив Маккуин]]<br />[[Энда Уолш]] |Актёрсем = [[Майкл Фассбендер]]<br />[[Каннингем, Лиам|Лиам Каннингем]]<br />[[Стюарт Грэм]]<br />[[Лиам МакМахон]] |Оператор = [[Шон Боббитт]] |Композитор = [[Лео Абрахамс]]<br />[[Холмс Дэвид|Дэвид Холмс]] |Компани = Blast! Films <br />Broadcasting Commission of Ireland <br />Film4 <br />Northern Ireland Screen <br />Wales Creative IP Fund |Бюджет = |Сборы = 2 724 474 [[Доллар США|долл.]] |Патшалăх = {{ялавлани|Аслă Британи}} <br />{{ялавлани|Ирланди}} |Чĕлхе = [[акăлчан чĕлхи|акăлчан]]<br /> [[айриш чĕлхи|ирланд]] |Вăхăт = 96 мин |Çул = 2008 |Сайт = }} '''«Выçлăх»''' ({{lang-en|Hunger}}) — [[Маккуин Стив (режиссёр)|Стив Маккуин]] режиссёрăн [[кинофильм]]ĕ. == Сюжет == Фильм [[Ирланди республика çарĕ]]нче кĕрешнĕшĕн тĕрмене лартнă çынсем хăйсем валли [[политика пирки тĕрмене лартнăскер|политика]] статусне илессишĕн кĕрешнине каласа парать. Малтан вĕсем çăвăнма, [[утиял протесчĕ|тĕрмери тум-тире]] тăхăнма пăрахнă, камерăна юриех [[тасамарлăх протесчĕ|тасамар]] тунă. Анчах та çак тактика ăнăçуллă пулайман: хупнăскерсерсене хĕнесе çӳç каснă, çуса янă. Вара, юлашкинчен, вĕсенчен пĕрри — [[Бобби Сэндс]] — вилĕмле [[выçни|выçма]] тытăнать… == Рольсем == * [[Майкл Фассбендер]] — ''Бобби Сэндс'' * [[Каннингем Лиам|Лиам Каннингем]] — ''Моран ашшĕ'' * [[Стюарт Грэм]] — ''Рэй Лохан'' * [[Лиам Макмахон]] — ''Джерри'' * [[Брайан Миллиган]] — ''Дэйви'' * [[Лэлор Родди]] — ''Уильям'' * [[Дес Макэлир]] — ''мистер Сэндс'' * [[Хелен Мэдден]] — ''миссис Сэндс'' == Каçăсем == * {{imdb title|id=0986233|title=«Голод»}} {{рейтинг-10|7.6}} * {{Rotten Tomatoes|1200841-hunger|«Голод»}} {{рейтинг-10|7.8}} * {{amg title|id=452736|title=Голод}} {{рейтинг-5|4.5}} * {{Mojo title|hunger08|Голод}} * [http://www.cinematheque.ru/post/139847 Интервью со Стивом Маккуином, в котором он рассказывает о создании фильма ''Голод''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304115656/http://www.cinematheque.ru/post/139847 |date=2016-03-04 }} {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120630124440/http://kinoart.ru/2008/n9-article16.html ''Голод'' в журнале ''Искусство кино''] {{ref-ru}} <br /> {{Стив Маккуин фильмĕсем}} [[Категори:Аслă Британи драма фильмĕсем]] [[Категори:Ирланди драма фильмĕсем]] [[Категори:Аслă Британи истори фильмĕсем]] [[Категори:Ирланди истори фильмĕсем]] [[Категори:Ирланди Республикин Çарĕ пирки фильмсем]] [[Категори:Çурçĕр Ирландири хирĕçӳ пирки фильмсем]] [[Категори:Тĕрмере ларакансем пирки фильмсем]] [[Категори:Выçлăх]] [[Категори:Пăхăнманлă фильмсем]] [[Категори:Айриш чĕлхиллĕ фильмсем]] [[Категори:Акăлчан чĕлхиллĕ фильмсем]] 2996saz6bfc2hk6e9m8qhsmcetmnnln 0 60936 879547 877259 2026-11-08T21:16:27Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879547 wikitext text/x-wiki {{Ӳкерçĕ |фон= |ят= Томас Гейнсборо |тăван ят= Thomas Gainsborough |çуралнă чухнехи ят= Томас Гейнсборо |ӳкерчĕк=Thomas Gainsborough by Thomas Gainsborough.jpg |анлăш= |ӳкерчĕке ăнлантарни=Хăйне хăй сăнарлани, 1759 çул патне |çуралнă вăхăт=[[1727]], [[Çу, 14]] |çуралнă вырăн=Садбери, Саффолк, Англи |вилнĕ вăхăт=[[1788]], [[Çурла, 2]] (61 çулта) |вилнĕ вырăн=[[Лондон]], Англи |пулса тухни= |гражданлăх=[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] |жанр= çын тата çутçанталăк сăнарĕ |вĕренӳ= Юбер Франсуа Гравло |стиль=[[рококо]] |ĕçсем= |пулăшакансем= |сĕм= |сĕм янă= |чыславсем= |хисепсем= |парнесем= |сайт= |викиампар= Category:Thomas Gainsborough }} '''Томас Гейнсборо''' ({{lang-en|Thomas Gainsborough}}; [[1727]], [[çу, 14]] - [[1788]], [[Çурла, 2]]) — анкăл сăрă ÿнерçи, ÿкерçи, сăн-питпе çутçанталăк сăнарçи. ==Садбери== Томас Гейнсборо шыва кĕни — 1727 çулхи çу уйăхĕн 14-мĕшĕ. Вăл пир, тум-тир сутăçи Джон Гейнсборопа унăн Сюзанна арăмĕн тăххăрмăш ачи пулнă. Ачаллах Томас чĕрчунсене тăмран йăваласа сăнарлама тата ÿкерме иленнĕ. 13 çул тултарсан вăл ашшĕ-амăшне хăйне Лондона яма минретнĕ, вара, хăйĕн юлташă Филип Тикнесс каланă тăрăх, малашне укçаран хăйне-хăй тивĕçтернĕ. ==Лондон. Садберине таврăнни== Лондонра вăл кĕмĕл ăсти патĕнче пурăнма майлашнă, каярах [[Юбер-Франсуа Гравло]], сăв. Мартин Академин вĕрентекенĕнчен вĕренме тытăннă. Чи малтанах Гейнсборо çутçанталăк сăнарĕсемпе кăсăкланнă. Унăн 40-мĕш çулсенчи ÿсен-тăран ÿкерчĕкĕсем упранса юлнă. Пурнăç валли вăл çутçанталăка сăнарласа, кивелнĕ ÿнер ĕçĕсене çĕнетсе ĕçлесе илнĕ, Джон Бойделл çине ĕçленĕ. == Ипсуич == == Бат, 1759-1774 == == Лондон, 1774-1788 == == Ĕçĕсем == <center> <gallery widths="220px" heights="220px"> File:Thomas Gainsborough Lady Georgiana Cavendish.jpg|Джорджиана, [[Джорджиана Кавендиш|Девоншир герцогинин]] сăнарĕ. File:Thomas Gainsborough - Portrait of a Lady in Blue - WGA8414.jpg|Сенкер тумлă майра. File:Thomas Gainsborough 019.jpg|Ӳнерçĕн хĕрĕсен сăнарĕ. File:Thomas Gainsborough 015.jpg|Сиддонс арăмĕн сăнарĕ. File:Wooded Landscape with a Herdsman Seated - Thomas Gainsborough.jpeg|Вăрманлă вырăнта ларакан кĕтÿçĕ. File:A Coastal Landscape-1784) by Thomas Gainsborough.jpg|Шыв хĕрринче. File:Seashore with Fishermen-1781-1782-Thomas Gainsborough.jpg|Тинĕс хĕрринчи пулăçсем. </gallery> </center> == Вуламалли == * Некрасова Е.А. Томас Гейнсборо. — М.: Изобразительное искусство, 1990. - 224 с. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20160907074942/http://artuk.org/discover/artists/gainsborough-thomas-17271788 Thomas Gainsborough] {{ref-en}} * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.gac.culture.gov.uk/search/Artist.asp?maker_id=112361 Gainsborough at the Government Art Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021537/http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/+/http://www.gac.culture.gov.uk/search/Artist.asp?maker_id=112361 |date=2016-03-05 }} {{ref-en}} * [http://vsdn.ru/museum/catalogue/category70580.htm Томас Гейнсборо в музее «Воскресный день»] [[Категори:Ӳнер]] [[Категори:Аслă Британи ӳнерçисем]] kjswpyznyorzm3roxfe4nxwv8ibmksg 0 64767 879561 863647 2026-11-09T05:31:23Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879561 wikitext text/x-wiki {{Чĕлхе |тĕс=изолят |ят=Баск чĕлхи |тăван ят=Euskara |патшалăхсем=[[Испани]], [[Франци]] |регионсем= |официаллă чĕлхе= {{ялавлани|Испани}} <br/> ** {{Ялав|Баск Ен}} [[Баск Ен]]<br /> ** {{Ялав|Наварра}} [[Наварра (автонои пĕрлĕхĕ)|Наварра]] |калаçакан йышĕ=1 млн |йĕркелекен= Euskaltzaindia |рейтинг= |статус= Уязвимый |çухалнă= |категори=[[Еврази чĕлхисем]] |классификаци=[[Сино-кавказ чĕлхисем|Сино-кавказ макроçемье]], [[Эускар чĕлхисем]] |çыру=[[латиница]] |ГОСТ 7.75–97=бак 085 |ISO1=eu |ISO2=baq (B); eus (T) |ISO3=eus }} [[File:Basque dialects-ru.svg|thumb|290px|Диалектсем]] '''Ба́ск чĕлхи''' ({{lang-eu|Euskara}}) — [[Баск Ен]]ĕнче — [[Испани]]н çурçĕр облаçĕсенче тата [[Франци|Францин]] юнашар регионĕсенче — пурăнакан [[басксем|баск]] халăхĕн чĕлхи. Баск чĕлхи, Европăри урăх чĕлхесем пек, [[индоевропа чĕлхисем|индоевропа]], çаплах ытти паллă чĕлхе çемьине те кĕмест, псевдо-изолят шутланать. Генетика енчен, чĕлхен çыхăнăвĕсене тупайман, анчах та ăсчахсем баск чĕлхине йăла йĕркипе [[палеоиспан чĕлхисем|палеоиспан чĕлхисен]] йышне кĕртеççĕ, анлăрах каласан — классифицилемен, [[вăтаçĕр тинĕс чĕлхисем|вăтаçĕр тинĕс чĕлхисен]] тĕрлĕ тĕслĕ группине кĕрет. == Çавăн пекех == * [[Басксем]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://erlang.kirillpanfilov.com/euskara/?basque Баскский язык на сайте Euskara Exotica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306153156/http://erlang.kirillpanfilov.com/euskara/?basque |date=2017-03-06 }} * [http://euskara.narod.ru/euindex.html Введение в баскский язык (на рус. яз.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161031123826/http://euskara.narod.ru/euindex.html |date=2016-10-31 }} * [http://www.gernika.ru Герника: электронный журнал о баскской культуре, ISSN 1998-5096] * [http://gernika.ru/index.php?option=com_hiztegia&Itemid=10 Баскско-русский и русско-баскский словари онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309033658/http://gernika.ru/index.php?itemid=10&option=com_hiztegia |date=2016-03-09 }} * [https://web.archive.org/web/20210925072456/http://artamonova.es/ruso/html/euskadi/leccion.shtml Баскский язык. Аудио] == Литература == * [[Шишмарёв Владимир Фёдорович|Шишмарёв В. Ф.]] Очерки по истории языков Испании. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — 340 с. * [[Бенгтсон Джон|Bengtson J.D.]] [http://jdbengt.net/articles/Austric.pdf Notes on Basque Comparative Phonology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030195658/http://jdbengt.net/articles/Austric.pdf |date=2008-10-30 }}. Mother Tongue 8: 21-39. 2003. * Bengtson J.D. [http://jdbengt.net/articles/CILL30a.pdf Some features of Dene-Caucasian phonology (with special reference to Basque)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728041607/http://jdbengt.net/articles/CILL30a.pdf |date=2011-07-28 }}. Cahiers de l’Institut de Linguistique de Louvain 30.4: 33-54. 2004. {{Баск Ен темăсенче}} [[Категори:Евразири чĕлхесем]] [[Категори:Испани чĕлхисем]] [[Категори:Франци чĕлхисем]] [[Категори:Баск чĕлхи|*]] [[Категори:Сино-кавказ чĕлхисем]] jxdwenezzzlxsfkr3v9v2ehhgg3n83o 0 68416 879553 719015 2026-11-09T01:15:50Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879553 wikitext text/x-wiki '''Ĕçлев''' — уйрăм [[çын]]сен тата [[пĕрлĕх]]ĕн кирлĕлĕхĕсене тивĕçтерес тесе тĕллевлĕн мĕн те пулин туни (ĕçлени). [[Экономика]] категорийĕ пек пулса [[ĕçлев]] [[тăвăмлăх фактор]]ĕ шутланать. Ĕçлев ирĕклĕ, хистевлĕ тата ирĕксĕр ([[чуралăх]]) пулма пултарать. == Ĕçлевĕн антропогенезри вырăнĕ == Ку ыйтупа [[Фридрих Энгельс]] çырнă. == Ĕçлев экономика категорийĕ пек == Ку ыйтупа [[Карл Маркс]] тата ыттисем çырнă. Чуралӑхра чура хӑй те, ӗҫ укҫи-тенки те чуралӑхра хуҫин харпӑрлӑхӗ пулса тӑрать, мӗн пур ҫимӗҫӗн хуҫи автоматла майпа тӑвать, анчах чурасене, выльӑх-чӗрлӗхе, инвентарьсене усрас енӗпе тӑкаксене каялла тавӑрса пама ыйтать. Хресченсемпе алӑстисем хӑйсем тӗллӗн ӗҫлеҫҫӗ, ӗҫ тухӑҫлӑхне те хӑйсем тӗллӗн йӗркелеҫҫӗ. Феодализмра хресченсемпе ремесленниксене ҫавӑн пекех феодалсене барщинӑпа ӗҫлеме е производство продукчӗн пӗр пайне куланай пек тӳлевсӗр пама пултарнӑ. Капитализмра хуҫасем тара илекен (ӗҫ договорӗ) ӗҫ пулса тӑрать. Маркспа ун майлӑ тӑракансем шутланӑ тӑрӑх, тупӑшӑн мӗнпур формине капитал валли тата налукран нумай налук ӗҫченсен ӗҫӗпе кӑна йӗркеленекен тата капиталистсем пулса тӑракан хушма хакран йӗркеленеҫҫӗ. Анчах та немарксистла экономистсем тара кӗрӗшсе ӗҫлекен рабочисем кӑна мар, производство факторӗсене пурне те пӗр тан хутшӑннӑ чухне хаклӑх йӗркеленет тесе шутлаҫҫӗ. Сӑмахран, Альфред Маршалл ҫапла ҫырнӑ: "капитал тата ӗҫ наци дивиденчӗн производствинче пӗр-пӗринпе тачӑ ҫыхӑнса тӑраҫҫӗ тата вӗсенчен хӑйсен (чи пысӑк) тухӑҫлӑхӗн виҫипе хӑйсен тупӑшӗсене илеҫҫӗ. Вӗсем пӗр-пӗрне пӑхӑнса пурӑнасси чи тӑвӑр; ӗҫсӗр укҫа вилӗ; рабочи хӑйӗн е урӑх капиталӗсӗр нумай пурӑнмӗ. Ӗҫ энергиллӗ пулсан, капитал пуян ҫимӗҫсем вырса илет те хӑвӑрт ӳссе пырать; капиталпа пӗлӗве пула хӗвеланӑҫ тӗнчин ретлӗ рабочи тӑранать, тумланать тата ытти енчен те вӑл ӗлӗкхи принципсенчен лайӑхрах. Капиталпа ӗҫ хушшинче ӗҫлени прядильщикпа пир-авӑр хушшинче килӗштерсе ӗҫлени пекех; прядильщик енчен пысӑках мар приоритет, анчах та ҫакӑ ӑна нимӗнле усӑ та памасть. Вӗсенчен кашнийӗ ытлӑ-ҫитлӗ аталанса пыни теприн вӑйӗпе тата вӑйӗпе тачӑ ҫыхӑнса тӑрать, анчах та вӗсенчен кашниех вӑхӑтлӑха, е пӗр вӗҫӗмрен, тепӗр ҫын шучӗпе, наци дивиденчӗн темиҫе пысӑк пайне уйӑрса илме пултарать"<ref>[https://knopka.kz/blog/kak-ne-popast-na-udochku-moshennikami-ili-setevikam-pri-poiske-raboty-49.html Ӗҫ шыранӑ чухне мошенниксем патне каяс мар тесен мӗн тумалла?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629220130/https://knopka.kz/blog/kak-ne-popast-na-udochku-moshennikami-ili-setevikam-pri-poiske-raboty-49.html |date=2021-06-29 }}</ref>. Карл Маркс тӗрлӗ общество условийӗсем ӗҫ ҫине мӗнле витӗм кӳни ҫине пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулнӑ. Капитализм рабочисене хӑйсен ӗҫӗн результачӗсенчен ютшӑнма ҫуратать тесе шутланӑ вӑл. == Каçăсем == * ''[[Дове Жиль|Жиль Дове]], Карл Несич.'' [http://revsoc.org/archives/1804 Пролетарий и работа — история любви?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225143025/https://revsoc.org/archives/1804 |date=2010-12-25 }} * ''[[Подолинский, Сергей Андреевич|С. А. Подолинский]].'' Труд человека и его отношение к распределению энергии. М., 2005, ISBN 5-7619-0194-3 * {{статья |автор=[[Бредихин, Сергей Сергеевич|Бредихин С. С.]]|пуçелĕк=Человек в труде: элементы синтетической концепции|оригинал= |каçă=http://elibrary.ru/item.asp?id=21990349|кăларăм=Вестник Челябинской государственной академии культуры и искусств|тип= |вырăн=Челепи|издательство=[[Челябинская государственная академия культуры и искусств|ЧГАКИ]]|çул=2014|выпуск= |том= |номер=3|страницы=70-75|isbn= |issn=1994-2796|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Бредихин|archiveurl= |archivedate=}} * {{статья |автор=[[Бредихин, Сергей Сергеевич|Бредихин С. С.]]|пуçелĕк=Человек в труде культурно-исторический и актуальный аспекты|оригинал= |каçă=http://elibrary.ru/item.asp?id=22698608|кăларăм=Вестник Челябинского государственного университета|тип= |вырăн=Челепи|издательство=[[Челябинский государственный университет|ЧелГУ]]|çул=2014|выпуск= |том= |номер=17|страницы=58-64|isbn= |issn=1994-2796|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Бредихин|archiveurl= |archivedate=}} * [http://compling.boom.ru/znachen/firstframe.htm История слов ТРУД, Работа, ДЕЛО с XI по XX в. (К проблеме смысловой структуры полисемантичного слова)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210071359/http://compling.boom.ru/znachen/firstframe.htm |date=2008-12-10 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Труд|[[Мануйлов, Александр Аполлонович|Мануйлов А. А.]]}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:Ĕçлени|*]] [[Категори:Тăвăмлăх факторĕсем]] [[Категори:Социаллă философи]] [[Категори:Политика философийĕ]] [[Категори:Экономика терминĕсем]] og47yzqe3ay9rmglinx7qlnzgeu5xr5 0 72334 879546 873896 2026-11-08T21:04:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879546 wikitext text/x-wiki {{пĕр хушаматлисем|Терехова}} {{Театр ĕçченĕ |Ят = Маргарита Терехова |Ӳкерчĕк = Margarita Terekhova 2003.jpg |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Çуралнă чухнехи ят = Маргарита Борисовна Терехова |Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Туринск|Туринскре}}, [[Свердловск облаçĕ]], [[РСФСР]], [[СССР]] |Професси = XX, XXI ĕм. совет, раççей актриси <br>режиссёрĕ |Гражданлăх = {{ялавлани|СССР}}→{{ялавлани|Раççей}} |Хастар çулсем = [[1964]]—[[2005]] |Театр = [[Моссовет ячĕллĕ театр|Моссовет ячĕллĕ МАДТ]] |Чыславсем = [[Гран-при]] - ТКФ, [[Сан-Ремо]],<br>ТКФ парни - [[Руан]],<br> ТКФ парни - [[Брюгге]],<br> {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Хисеп орденĕ}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ|1976}}{{!!}}{{РФ халăх артисчĕ|1996}} {{!}}} |imdb_id = 0855486 }} '''Маргари́та Бори́совна Те́рехова''' ([[1942]], [[çурла, 25]], [[Туринск]], [[Свердловск облаçĕ]]) — совет, раççей [[Актёр|актриси]] тата [[театр]]па [[Киноӳнер|кино]] [[режиссёр]]ĕ. РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ (21.12.1976), [[РФ халăх артисчĕ]] ([[1996]]).<ref>[http://document.kremlin.ru/page.aspx?1204647 Указ Президента РФ от 22 октября 1996 г. № 1062 «О присвоении почётных званий Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110162438/http://document.kremlin.ru/page.aspx?1204647 |date=2015-01-10 }}</ref> == Биографи == 1942 çулхи çурлан 25-мешĕнче Свердловск облаçĕн Туринск хулинче Облаç драмтеатрĕн Борис Тереховпа Галина Томашевич актёрĕсен çемьинче çуралнă. Шкула ылтăн медальпе вĕçленĕ. [[1959]] çулта [[Ташкент университечĕ|Ташкент университечĕн]] физика-математика факультетне вĕренме кĕнĕ. Иккĕ çул вĕреннĕ хыççăн, университета пăрахса , [[Мускав]]а тухса кайнă, унта вăл [[Моссовет ячĕллĕ театр]] çумĕнчи [[Завадский Юрий Александрович|Ю. А. Завадскин]] шкул-студине вĕренме кĕнĕ <ref name="vokrugtereh">{{cite web | url = http://www.vokrug.tv/person/show/Margarita_Terehova/ | title = Маргаритa Тереховa | author = | date = | work = | publisher = ВокругТВ | accessdate = 2015-03-20 | lang = | archiveurl = | archivedate = }}</ref>. Вĕренсе пĕтерсен, [[1964 çул театрта|1964 çулта]], Моссовет ячĕллĕ театр актриси пулса тăнă, унăн сцени çинче нумай çул хушши ĕçленĕ. [[1983 çул театрта|1983]] - [[1987 çул театрта|1987 çулсенче]] актриса [[Тальков Игорь Владимирович|Игорь Тальковпа]] пĕрле йĕркеленĕ «Балаганчик» театр коллективĕнче вăй хунă<ref name="rianovtereh">{{cite web | url = http://ria.ru/spravka/20120825/729358019.html | title = Биография Маргариты Тереховой | author = | date = | work = | publisher = РИА Новости | accessdate = 2015-03-18 | lang = | archiveurl = | archivedate = }}</ref>. == Театрти ĕçĕсем == === [[Актёр|Актриса]] === * [[1964]] — «Цезарь и Клеопатра» ([[Шоу Джордж Бернард|Б. Шоу]]) — ''[[Клеопатра]]'' * «Сверчок» — ''Зуля'' * [[1968]] — «Глазами клоуна» ([[Бёлль Генрих Теодор|Г. Бёлль]]) — ''Мари'' * [[1971]] — «Петербургские сновидения» ([[Достоевский, Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]]) — ''Софья Семёновна Мармеладова'' * [[1977]] — «Царская охота» ([[Зорин Леонид Генрихович|Л. Г. Зорин]]) — ''[[Елизавета Петровна|Елизавета]]'' * [[1979]] — «Тема с вариациями» ([[Алёшин Самуил Иосифович|С. И. Алёшин]]) — ''Любовь Сергеевна'' * «Дальше — тишина» — ''Рода'' * «Поединок века» — ''Адель'' * «Дом на песке» — ''Валя'' * «Когда пройдёт пять лет» ([[Гарсиа Лорка, Федерико|Г. Лорка]]) — ''Маска'' * [[Милый друг (роман)|«Милый друг»]] ([[Мопассан, Ги де|Г. Мопассан]]) — ''Виржини Вальтер'' * "Женщина в песках" (Кобо Абэ) – Женщина === [[Режиссёр]] === * «Когда пройдёт пять лет» (Г. Лорка) == Фильмографи == === Актёр ĕçĕсем === {{div col}} * {{çул кинора|1965}} — [[Здравствуй, это я! (фильм)|Здравствуй, это я!]] — ''Таня'' * {{çул кинора|1966}} — [[Бегущая по волнам (фильм, 1967)|Бегущая по волнам]] (СССР-Болгария) — ''Фрэзи Грант'' * {{çул кинора|1970}} — [[Белорусский вокзал (фильм)|Белорусский вокзал]] — ''Наташа Шипилова'' * 1970 — [[И эти губы, и глаза зелёные…]] — ''Джоан'' * {{çул кинора|1972}} — [[Моя жизнь (фильм, 1972)|Моя жизнь]] — ''Маша Должикова'' * 1972 — [[Монолог (фильм, 1972)|Монолог]] — ''Тася Сретенская'' * 1972 — [[Четвёртый (фильм)|Четвёртый]] — ''женщина, которую Он любил'' * {{çул кинора|1973}} — [[Детство. Отрочество. Юность (фильм, 1973)|Детство. Отрочество. Юность]] — ''Наталья Николаевна'' * {{çул кинора|1974}} — [[Сергеев ищет Сергеева (фильм, 1974)|Сергеев ищет Сергеева]] — ''Таня, девушка Юрия'' * 1974 — [[Зеркало (фильм, 1974)|Зеркало]] — ''Наталья / Мария'' * 1974 — [[Москва, любовь моя]] — ''роль из фильма вырезана''<ref>[http://kinoart.ru/archive/2013/04/aktrisa-tarkovskogo Актриса Тарковского ]</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?id=EINRDQAAQBAJ&pg=PT469&lpg=PT469&dq=%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0,+%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C+%D0%BC%D0%BE%D1%8F+%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0&source=bl&ots=THjgv7jkCM&sig=6FP-mPWf_Yk3f8IXLUbxzE5siPo&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjO_eK_5L_TAhWCBZoKHb2MAYwQ6AEIRzAH#v=onepage&q=%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C%20%D0%BC%D0%BE%D1%8F%20%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%B0&f=false «Из первых уст…»]</ref> * {{çул кинора|1975}} — [[На всю оставшуюся жизнь (фильм)|На всю оставшуюся жизнь]] — ''Фаина, учительница'' * 1975 — [[Рикки-Тикки-Тави (фильм)|Рикки-Тикки-Тави]] (СССР-Индия) — ''Маргарет Лоусон'' * 1975 — [[Доверие (фильм, 1975)|Доверие]] — ''[[Александра Коллонтай]]'' * {{çул кинора|1976}} — [[Бриллианты для диктатуры пролетариата (фильм)|Бриллианты для диктатуры пролетариата]] — ''Вера'' * 1976 — [[Синяя птица (фильм, 1976)|Синяя птица]] (СССР-США) — ''Молоко'' * 1976 — [[Пока стоят горы (фильм)|Пока стоят горы]] — ''Катя'' * 1976 — [[Дневной поезд (фильм)|Дневной поезд]] — ''Вера Карцева'' * {{çул кинора|1977}} — [[Кто поедет в Трускавец (фильм)|Кто поедет в Трускавец]] — ''Она'' <small>(озвучила другая актриса)</small> * 1977 — [[Собака на сене (фильм)|Собака на сене]] — ''графиня Диана де Бельфлор'' * 1977 — [[Мама, я жив]] (СССР, ГДР) — ''Светлана'' * {{çул кинора|1978}} — [[Игроки (фильм, 1978)|Игроки]] — ''Аделаида Ивановна'' * 1978 — [[Дети как дети (фильм)|Дети как дети]] — ''Вера'' * 1978 — [[Расписание на послезавтра (фильм)|Расписание на послезавтра]] — ''Антонина Сергеевна, учительница'' * 1978 — [[Аист (фильм)|Аист]] — ''Дорина'' * 1978 — [[Д’Артаньян и три мушкетёра]] — ''[[Леди Винтер|Миледи Винтер]]'' * {{çул кинора|1979}} — [[Мужчины и женщины (фильм)|Мужчины и женщины]] — ''Надежда Сергеевна'' * {{çул кинора|1980}} — [[Санта Эсперанса (фильм)|Санта Эсперанса]] — ''Исабель'' * 1980 — [[Благочестивая Марта (фильм)|Благочестивая Марта]] — ''донья Марта'' * 1980 — [[История кавалера де Гриё и Манон Леско (фильм, 1980)|История кавалера де Гриё и Манон Леско]] — ''[[Манон Леско]]'' * {{çул кинора|1980}} — [[Тайна Эдвина Друда (телеспектакль)|Тайна Эдвина Друда]] — ''Елена'' * {{çул кинора|1981}} — «Девочка, где ты живешь?» (телефильм не сохранился)<ref>[http://kinoart.ru/archive/2013/04/aktrisa-tarkovskogo Актриса Тарковского ]</ref> * {{çул кинора|1982}} — [[Давай поженимся (фильм)|Давай поженимся]] — ''Елена Воронова'' * {{çул кинора|1983}} — [[Всё могло быть иначе (фильм)|Всё могло быть иначе]] — ''Дарина Санду'' * 1983 — [[За синими ночами]] — ''Ольга'' * {{çул кинора|1986}} — [[Русь изначальная (фильм)|Русь изначальная]] — ''[[Феодора (святая императрица)|Феодора]]'' * {{çул кинора|1988}} — [[Диссидент (фильм)|Диссидент]] — ''редактор'' * {{çул кинора|1989}} — [[Зелёный огонь козы (фильм)|Зелёный огонь козы]] — ''Елена, мать Никиты'' * 1989 — [[Оно (фильм, 1989)|Оно]] — ''Анелька Лядоховская'' * 1989 — [[Отче наш (фильм)|Отче наш]] — ''женщина с ребёнком'' * {{çул кинора|1990}} — [[Сломанный свет (фильм)|Сломанный свет]] — ''Катюша'' * 1990 — [[Только для сумасшедших]] — ''Рита, медсестра'' * {{çул кинора|1991}} — [[Откровение Иоанна Первопечатника]] — ''Анастасия Садовская'' * {{çул кинора|1990}} — [[Посредине мира]] — ''мать Арсения Тарковского, мать Андрея Тарковского, [[Анна Ахматова]], [[Марина Цветаева]]'' * {{çул кинора|1992}} — «Господи, прости нас, грешных» <ref>[http://kinoart.ru/archive/2013/04/aktrisa-tarkovskogo Актриса Тарковского ]</ref> * {{çул кинора|1994}} — [[Запретный плод (фильм)|Запретный плод]] / ''Забраненият плод'' (Болгария) * {{çул кинора|1995}} — [[Тропа (фильм)|Тропа]] — ''тётя'' * {{çул кинора|1996}} — [[Короли российского сыска]] — ''Марфа Петровна Морозова, вдова миллионера * {{çул кинора|2005}} — [[Чайка (фильм, 2005)|Чайка]] — ''Ирина Николаевна Аркадина'' {{div col end}} == Çемье == * Ашшĕ — Борис Иванович Терехов<ref name="/gazeta.aif">http://gazeta.aif.ru/online/sv/116/07_01.ru/online/sv/116/07_01{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — Свердловск театрĕн актёрĕ. * Амăшĕ — актриса [[Томашевич Галина Станиславовна|Галина Станиславовна Томашевич]]. * Пĕрремĕш упăшки (1964—1967) — РФ тава тивĕçлĕ артисчĕ [[Вячеслав Бутенко]]. * Иккĕмĕш упăшки (1967—1969) — полхар актёрĕ [[Хашимов Сава Кирилов|Савва Кириллович Хашимов]] (пуш, 5 - 1940 — кăрлач, 11 - 2012). 1967 çулта «[[Бегущая по волнам (фильм, 1967)|Бегущая по волнам]]» фильмра Томас Гарвей рольне сăнарланă. * Виççĕмĕш упăшки (1980—1995) — режиссёр [[Гаврилов Георгий Юрьевич|Георгий Юрьевич Гаврилов]] (1958 çур.) 1998 çулта Нью-Йорка куçса кайнă. * Ачисем: ** хĕрĕ — актриса [[Терехова Анна Саввовна|Анна СаввовнаТерехова]] (1967 çур.), мăнукĕ - Михаил Добрынин (1988 çур.); ** ывăлĕ — актёр, фотограф, ӳкерӳçĕ Александр Терехов<ref>[http://www.segodnya.ua/interview/505529.html Маргарита Терехова: «Я не буду до конца своих дней актрисой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120312010020/http://www.segodnya.ua/interview/505529.html |date=2012-03-12 }}</ref><ref>[http://www.rusactors.ru/t/terehov_a/ Терехов (Тураев) Александр]</ref> (род. [[12 июля]] [[1981 год|1981]]<ref>[http://www.womenclub.ru/showbisness/2783.htm Прекрасный сфинкс Маргарита Терехова]</ref>), окончил [[ВГИК]]<ref name="/gazeta.aif" />. Официаллă версипе, ашшĕ Георгий Гаврилов шутланать, çапах та прессăра пĕрре çеç мар Александрăн ашшĕ таджик усламçи тата политик Сайфиддин Тураев пулать тесе çырнă<ref>{{Статья|автор=|пуçелĕк=Мистическая женщина. 25 августа - 75 лет Маргарите Тереховой|чĕлхе=вырăс|кăларăм=Российская газета Неделя|çул=2017|уйăх=çурла|кун=24|том=|номер=189|страницы=33|issn=}}</ref>. Терехова тата Тураев 1980 çулта актриса [[Истаравшан|Истаравшанра]] ([[Таджикистан]]) пулнă чухне тĕл пулнă. Ун чухне Тураев трикотаж фабрикин директорĕ пулнă, авланнăскер Тереховăна качча илеймен. Тураев хăйне ашшĕ тесе йышăнмасть<ref>{{Cite web|url=https://rus.ozodi.org/a/saifiddin-turaev-denies-terekhova-son-/25477928.html|title=Сайфиддин Тураев отрицает отцовство сына Маргариты Тереховой|author=|website=Радио Озоди|date=1 августа, 2014|publisher=}}</ref>. * Кинĕ — [[Найник Татьяна Борисовна|Татьяна Найник]], Александр арăме, вĕсен хĕрĕ — Вера Терехова (2015 çур.)<ref>[http://www.eg.ru/daily/stars/46803/ Маргарита Терехова во второй раз стала бабушкой]</ref>. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Литература == * ''Мария Воробьёва''. «Маргарита Терехова. Из первых уст». — М., 2012 == Каçăсем == * [http://www.mossoveta.ru/truppa/actors/terexova/ Маргарита Терехова] Театр им. Моссовета * [https://web.archive.org/web/20241203184534/http://m-film.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=47%20 Маргарита Терехова и её фильм «Чайка» на сайте «Киностудии „М“-Фильм»] * [http://echo.msk.ru/programs/ascinema/40175/ Новая экранизация чеховской пьесы «Чайка»] * [http://kinoart.ru/archive/2013/04/aktrisa-tarkovskogo/ Актриса Тарковского. Творческий портрет Маргариты Тереховой] [[Категори:Тереховсем]] [[Категори:Пайăр çынсем:Моссовет ячĕллĕ театр]] 7i7qwwm9wfklpquz3n9c4agjtuuolyv 0 76838 879541 879270 2026-11-08T20:14:04Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879541 wikitext text/x-wiki {{Ăсчах | Ят = Солонин Марк Семёнович | Тăван ят = Солонин Марк Семёнович | Ӳкерчĕк = | Анлăшĕ = | Çуралнă вăхăт = [[1958]], [[çу, 29]] | Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Самар хули|Самар хулинче}}, [[СССР]] | Вилнĕ вăхăт = | Вилнĕ вырăн = | Гражданлăх = СССР, Раççей Федерацийĕ | Ăслăх сфери = [[истори]] | Ăсчах степенĕ = ăславçă капĕ çук | Ăсчах хисепĕ = | Ĕçлев вырăнĕ = хальхи вăхăтри ĕçлев вырăнĕ паллă мар | Альма-матер = Самарти авиаци институчĕ | Ăсчах ертӳçи = | Палă вĕренекенсем = | Паллă = | Чыславсемпе парнесем = | Сайт = http://www.solonin.org }} '''Солонин Марк Семёнович''', — историк<ref>[http://www.solonin.org/new_i-dazhe-ne-posmertno И даже не посмертно!]</ref><ref>[https://volistob.ru/about О ВИО.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614075319/https://volistob.ru/about |date=2018-06-14 }} — Вольное историческое общество.</ref> тата публицист<ref>[http://people-archive.ru/character/mark-semnovich-solonin ЭЛЕКТРОННЫЙ АРХИВ ЛЮДЕЙ.]</ref>. Çавăн пекех ун пирки либераллă историк<ref>Зелёный Закатон. [https://diletant.media/blogs/64556/40640583/ Марк Солонин и бледная тень] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180523174008/http://diletant.media/blogs/64556/40640583/ |date=2018-05-23 }} — : 09 Мая 2018 в 06:27. Дилетант. Исторический журнал для всех.</ref> тата çар историкĕ<ref>[http://www.obeschania.ru/persons/solonin-mark БИОГРАФИЯ СОЛОНИНА МАРКА.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720112817/http://obeschania.ru/persons/solonin-mark |date=2019-07-20 }} — Сервис контроля обещаний.</ref> тени тĕл пулать. Кунсăр пуçне ултă çул хушши инженер-конструктор пулса ĕçленĕ, питĕ кĕске тапхăр кочегарта тĕрмешнĕ<ref>Кун пек хыпарсене (çакна тата ытти хашĕрисене) [http://www.solonin.org/biography М.С.Солонинăн официалллă сайтĕнчен] илнĕ</ref>. == Кунçул == [[1958]]-мĕш [[çул]]та [[Самар]] [[хула|хулинче]] [[еврейсем|еврейсен]] [[килйыш]]ĕнче<ref>Коваль, Леон. [http://world.lib.ru/p/professor_l_k/081105_koval_otmarka.shtml Горькая правда от Марка.]</ref> çуралса ÿснĕ. Ашшĕ — [[савут]]ра инженер-технолог, амăшĕ — институтра [[нимĕç чĕлхи]]н вĕрентевçи. Вăтам шкула ылттăн медальпе пĕтернĕ. [[Самар]]ти авиаци институтĕнче вĕреннĕ. == Хисепĕсем == == Паллă ĕçĕсем == === Кĕнекесем === *2004 — Бочка и обручи, или когда началась Великая Отечественная война? — Дрогобыч: Видавнича фірма «Відродження», 2004.- 448 с., ил. ISBN 966-538-147-4 *2006 — «На мирно спящих аэродромах…» — М.: Яуза, Эксмо. 2006. ISBN 5-699-15695-X *2007 — 22 июня, или когда началась Великая Отечественная война? — М.: Яуза, Эксмо. 2007. ISBN 5-699-15196-6 *2007 — 23 июня: «„День М“ — М.: Яуза, Эксмо. 2007 ISBN 978-5-699-22304-6 *2008 — 25 июня. Глупость или агрессия? — М.: Яуза, Эксмо. 2008. ISBN 978-5-699-25300-5 *2008 — Мозгоимение. Фальшивая история Великой войны — М.: Яуза, Эксмо. 2008. ISBN 978-5-699-28327-9 *2008 — 22 июня. Анатомия катастрофы. 2-е изд., перераб. и испр. — М.: Яуза, Эксмо. 2008. ISBN 978-5-699-30295-6 *2009 — Разгром 1941. На мирно спящих аэродромах, изд. 2, перераб. и допол. (М): „Яуза-ЭКСМО“, 2009 г. ISBN 978-5-699-37348-2 *2009 — СССР-Финляндия: от мирного договора к войне. В сборнике „Überfall auf Europa. Plante die Sowjetunion 1941 einen Angriffskrieg?“, Pour le Merite, 2009, ISBN 978-3-932381-53-9 *2010 — Нет блага на войне». Сборник статей — М.: Яуза-Пресс, 2010. ISBN 978-5-9955-0169-5 *2011 — «Три плана товарища Сталина». В сборнике «Die Rote Walze», Pour le Merite, 2011, ISBN 978-3-932381-60-7 *2011 — Новая хронология катастрофы — М.: Яуза, Эксмо, 2011. ISBN 978-5-699-45022-0 *2011 — Другая хронология катастрофы — М.: Яуза, Эксмо, 2011. 384 с., ил., Серия «Великая Отечественная: неизвестная война», 4 000 экз., ISBN 978-5-699-51036-8 *2013 — Июнь 41-го. Окончательный диагноз. — М.: Яуза, Эксмо, 2013, 574 с. ISBN 978-5-699-67335-3 === Статьясем === * [http://amnesia.pavelbers.com/Straniza%20istorii%20voyni%2017%20Stalinskie%20sokoly.htm Куда улетели сталинские соколы? К вопросу об исчезновении советской авиации в первые недели войны. 26.01.2000 ç.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023010357/http://amnesia.pavelbers.com/Straniza%20istorii%20voyni%2017%20Stalinskie%20sokoly.htm |date=2018-10-23 }} — Забытые страницы войны. * СССР-Финляндия: от мирного договора к войне. Çак кĕнекере: «Überfall auf Europa. Plante die Sowjetunion 1941 einen Angriffskrieg?», Pour le Merite, 2009, ISBN 978-3-932381-53-9 * «Три плана товарища Сталина». Çак кĕнекере: «Die Rote Walze», Pour le Merite, 2011, ISBN 978-3-932381-60-7 * 2012 — «Дурман-трава». Çак кĕнекере: Анти-МЕДИНСКИЙ: Псевдоистория Второй Мировой: Новые мифы Кремля. — М.: Яуза-пресс, 2012. == Вуламалли == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://echo.msk.ru/blog/solonin/ Марк Солонин — Блоги — Эхо Москвы (вырăсла).] * [http://www.solonin.org/ru Марк Солонин - персональный сайт историка (вырăсла).] * [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=90 Чувашская энциклопедия] * [http://nasledie.nbchr.ru/personalii/uchenye/kakhovskijj/ Каховский Василий Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319140204/http://nasledie.nbchr.ru/personalii/uchenye/kakhovskijj/ |date=2016-03-19 }} [[Категори:Историксем]] [[Категори:Раççей историкĕсем]] [[Категори:Раççей публицисчĕсем]] [[Категори:Публицистсем]] hzhfdumrm27klmlv6p54i2x6pbgfdgh 0 77926 879545 873619 2026-11-08T20:45:05Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879545 wikitext text/x-wiki {{пĕр хушаматлисем|Талиев}} {{Пайăр çын |ят = Талиев Даниил Иванович |тăван ят = Талиев Даниил Иванович |портрет = |калăпăш = |ăнлантару = |çуралнă чухнехи ят = Талиев Даниил Иванович |ĕçлев тĕсĕ = çар тухтăрĕ, патша çарĕн генералĕ |çуралнă вăхăт = [[1784]]-мĕш çул |çуралнă вырăн = [[Чиркӳллĕ Тутарань]], хальхи [[Муркаш районĕ]], хальхи [[Чăваш Ен]]) |гражданлăх = Раççей |пăхăнулăх = {{Flagicon|RUS}} [[Раççей империйĕ]] |вилнĕ вăхăт = [[1837]] çулхи [[ака, 4|акан 4-мĕшĕ]] |вилнĕ вырăн = [[Санкт-Петербург]] |ашшĕ = Иван Михайлов |амăшĕ = паллă мар |упăшка = |арăм = |ачасем = |чыславсемпе парнесем = |сайт = |тĕрли = |Commons = |Rodovid = }} '''Талиев Даниил Иванович''' ([[1784]]-7.4.[[1837]]) — çар тухтăрĕ тата [[патша]] çарĕн медицина генералĕ. Хальхи [[Чăваш Республики]]не кĕрекен [[Муркаш районĕ]]нчи [[Чиркӳллĕ Тутарань|Тутарань]] [[ял]]ĕнче çуралса ÿснĕ. [[Талиев Петр Иванович]]ăн ([[1778]]-[[1832]]) шăллĕ. == Пурнăçĕ == === Ăçта вĕренни === *[[1788]]-мĕш çултанпа — Хусанти [[çĕнĕ крешшĕнсен шкулĕ]]нче *[[Хусан]]ти тĕн академийĕнче. * Санкт-Петербургри медицина-хирурги академийĕ ([[1806]]-[[1809]]) === Ăçта ĕçлени === * [[1809]]-[[1812]], — гренадерсен полкĕнчи сиплевçĕ. * [[1812]]-[[1813]], — аслă сиплевçĕ. * [[1813]]-мĕш çул пуçламăшĕнчен — 1-мĕш класлă аслă сиплевçĕ, унтан тухтăр-хирург. * [[1815]]-мĕш çулхи январĕн 1-мĕшĕнче çар министрĕн приказĕпе Санкт-Петербургри çар-артиллери госпитальне лекнĕ, çав вăхăтрах Çар министăрлăхĕн медицина департаменчĕн сĕтел пуçлăхĕ пулса тăнă. * [[1818]]-мĕш çултан дивизион тухтăрĕ. * [[1831]]-мĕш çулхи сентябрьтен Çар министăрлăхĕн медицина департаменчĕн Пĕрремĕш уйрăмĕн пуçлăхĕ. * [[1836]]-мĕш çулта отставкăна тухать те округри медицина генералĕн тивĕçĕсене пурнăçлать. Вилнĕ хыççăн ăна Санкт-Петербургри Митрофаний масарĕнче пытарнă<ref>[http://spb-mitrofan-society.org/saitovmitr_t.php Захоронения Митрофаниевского Православного кладбища (по книге В. И. Саитова)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422173906/http://spb-mitrofan-society.org/saitovmitr_t.php |date=2016-04-22 }} — Санкт Петербургри Митрофаний перлешĕвĕ. (унăн титулне кунта "статский советник" тесе палăртнă.</ref>. == Чыславсемпе хисепсем == * [[1813]]-мĕш çулхи февралĕн 21-мĕшĕнче М.Кутузов фельдмаршал палăртнă хыççăн Пĕрремĕш Александр [[патша]] Д.И.Талиева дворян ятне парать. * Апостолпа тан Сăваплă Владимир кнеçĕн 4-мĕш капашри орденĕпе наградăланă. * Сăваплă Аннан 2-мĕш капашри орденĕ Тата тепĕр виçĕ орденпа наградаланă (вĕсен ячĕсем паллă мар). Çапла вара мĕнпурĕ 5 (пилĕк) [[орден]]. == Вуламалли == * Симулин А.М. [http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=2978 Талиев Даниил Иванович] — Электронла чăваш энциклопедири статья. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == *[https://pomnirod.ru/materialy-k-statyam/vojna/otechestvennaya-1812-g/mediki-uchastniki-vojny-1812-goda.html Медики - участники войны 1812 года.]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://studfiles.net/preview/1624517/ В.Д.Димитриев. Н.Я. Бичурин и Чувашия] — Файловый архив студентов. 1083 вуза, 2516 предмета [[Категори:Тухтăрсем, алфавитпа]] [[Категори:Пайăр çынсем:Чăваш Ен]] [[Категори:Пĕрлĕх ĕçченĕсем]] [[Категори:Раççей генералĕсем]] [[Категори:1784 çулта çуралнисем]] [[Категори:1837 çулта вилнисем]] [[Категори:Акан 4-мĕшĕнче вилнисем]] [[Категори:Чăвашран тухнă генералсем]] fgvzikbbhh3rhzs79o3etlhua42nwh7 0 78647 879567 819781 2026-11-09T08:04:16Z JackyM59 39098 ([[c:GR|GR]]) [[File:D'après Jean-Marc Nattier, Portrait de Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais (Bibliothèque-musée de la Comédie-Française) -001.jpg]] → [[File:Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais par Jean-Marc Nattier.jpg]] Best resolution and Valued Image 879567 wikitext text/x-wiki {{Çыравçă |Ят= Пьер Огюстен Карон де Бомарше |Ӳкерчĕк=Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais par Jean-Marc Nattier.jpg |Анлăшĕ=250px |Ӳкерчĕке ăнлантарни= Пьер Бомарше, Ж.Натье ӗҫӗ |Суя ятсем= |Çуралнă вăхăт= |Çуралнă вырăн= |Вилнĕ вăхăт= |Вилнĕ вырăн= |Гражданлăх= |Ĕçлев тĕсĕ= драматург, публицист |Хастар çулсем= |Тĕлĕ= |Жанр= |Ĕçсен чĕлхи= |Дебют= |Сайт= |Викиампар= |Викивулавăш= }} '''Пьер Огюстен Карон де Бомарше''' ({{lang-fr|Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais}}; 24 кӑрлач 1732, Париж — 18 ҫу 1799, унтах) — паллӑ франц драматургӗ тата ҫыравҫи. == Пурнӑҫӗ == == Ӗҫӗ-хӗлӗ == == Вуламалли == *Фредерик Грандель Бомарше // Beaumarchais: ou, la calomnie. Paris, Flammarion, 1973; Перевод с французского Л. Зониной и Л. Лунгиной; М., «Книга», 1986. 400 стр. *Р.Зернова. Гл. «Пьер Огюстен Бомарше» — из «Писатели Франции», М. Издательство «Просвещение», 1964 г. *Обломиевский Д. Д. Бомарше // История всемирной литературы. — М.: Наука, 1988. — Т. 5. — С. 147-149. *Сальери и Бомарше. Опера и революция / Борис Кушнер. В защиту Антонио Сальери *Лисы в винограднике. Лион Фейхтвангер. Исторический роман. == Каҫӑсем == * [http://www.philology.ru/literature3/oblomievsky-88a.htm Бомарше] — статья из «История всемирной литературы» (1988) * [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Literat/Sidor/13.php Творчество Бомарше] — из «История зарубежной литературы XVIII века» * [http://larevolution.ru/Encyclop/HL-Beaumarchais.html Бомарше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190425181354/http://larevolution.ru/Encyclop/HL-Beaumarchais.html |date=2019-04-25 }} — статья из энциклопедического справочника «Исторический лексикон. XVIII век» (1996) * [http://briefly.ru/bomarshe/ Краткое содержание произведений П. Бомарше] ldsg92s9ede5ohubll86srzlieuootl 0 83010 879559 846388 2026-11-09T03:11:41Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879559 wikitext text/x-wiki {{Ӳкерçĕ |фон = |ят = Антонелло да Мессина |тăван ят = Antonello da Messina |çуралнă чухнехи ят = |ӳкерчĕк = Antonello da Messina - Portrait of a Man - National Gallery London.jpg |анлăшĕ = |ӳкерчĕке ăнлантарни = Хайне ӳкерни пулма пултарать |çуралнă вăхăт= |çуралнă вырăн = |вилнĕ вăхăт= |вилнĕ вырăн= |пулса тухни= |гражданлăх= |жанр = |вĕренӳ = |стиль = |ĕçсем = |сĕм = |сĕм янă = |викиампар= Antonello da Messina }} '''Антонелло да Мессина''' ({{lang-it|Antonello da Messina}} 1429/1431 ҫҫ. патне — 1479) — итал ӳнерҫи, ирхи [[Чӗрӗлӳ]] тапхӑрӗн кӑнтӑр итали ӳнер шкулӗн пӗлтерӗшлӗ пайташӗ. Джироламо Алибранди, «мессина Рафаэлӗ» тенӗ ӳнерҫӗн вӗрентекенӗ. == Пурнӑҫӗ == == Пултарулӑхӗ == <gallery perrow=6 widths=200 heights=200> File:Antonello da Messina - Portrait of a Young Man - Google Art Project.jpg|Арҫын сӑнарӗ File:Antonello da Messina - St. Sebastian - Google Art Project.jpg|Сӑваплӑ Себастьян File:Maestro della Madonna Cagnola - Madonna col Bambino e sei angeli, tavola, 1460-1470 ca.png|Турамӑшӗ File:Antonello da Messina - Portrait of a Man (Il Condottiere) cleaned version.jpg|[[Кондотьер (Антонелло да Мессина ӳкерчӗкӗ)|Кондотьер]] </gallery> == Вуламалли == * Арган Дж.К. История итальянского искусства. — М.: Радуга, 1990. — Т. 1. — С. 299—303. * Гращенков В.Н. Антонелло да Мессина и его портреты. — М.: Искусство, 1981. — 146 с. * Гращенков В. Н. Портрет в итальянской живописи Раннего Возрождения. — М., 1996. == Каҫӑсем == * [http://www.artcyclopedia.com/artists/antonello_da_messina.html Мессина в Артциклопедии] * [http://www.all-art.org/gothic_era/messina1.html Antonello da Messina in the «History of Art»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013222836/http://www.all-art.org/gothic_era/messina1.html |date=2013-10-13 }} * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/a/antonell/ Antonello da Messina — Biography and Works at WGA.HU] * [https://web.archive.org/web/20211025093544/http://www.art-drawing.ru/index.php?option=com_phocagallery&view=category&id=36:antonello-da-messina&Itemid=147 Галерея Художников Мира — Антонелло да Мессина] [http://art-drawing.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=71:antonello-da-messina&catid=2:biography&Itemid=167 Биографии] {{Ĕçлемен каçă|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} f8e7stkptrkispbkdogd3p9jumr6lwc 0 83317 879560 878855 2026-11-09T04:02:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879560 wikitext text/x-wiki [[File:Надгробный камень. Датированный 1349годом.jpg|thumb|1349-мĕш çулхи чул юпа. Тутарстанти Аксу районĕнчи [[Кивĕ Саврăш]]]] [[File:Bolgar gravestone.JPG|thumb|Çыруллă чул юпа катăкĕ. Пăлхар хулинчен.]] [[File:Селеще1.jpg|thumb|Аксу районĕнчи Кивĕ Саврăш патĕнчи тепĕр чул юпа (1347)]] '''Атăлçи Пăлхар эпиграфика палăкĕсем''' — вăтам ĕмĕрсенчи Атăлçи Пăлхар патшалăхĕн тата Ылттăн Уртари çав ятпах паллă тăрăхăн [[эпиграфика|эпиграфика палăкĕсем]]. Чăннипе илсен, монголсемчченхи Атăлçи Пăлхартан çак ятпа асăнмалли япаласем çукпа пĕрех темелле (е пачах та çук), çавăнпа та кунта ытларах 13-14 ĕмĕрсенчи чул палăксем çинчи эпитафисем пирки сăмах пырать. Вилтăприсем çине çыруллă чул юпасем лартас йăлана, Ылттăн Урта тапхăрĕнче, Вăтам Азирен (Хорезмран) тата Кавказран миграциленĕ çынсем илсе килнĕ. == Палăксен йышĕ == 13-14-мĕш ĕмĕрсенчи Атăлçи Пăлхар эпиграфика палăкĕсен тупса палăртнă йышне уйрăм регионсем тăрăх пăхса палăртма аван. #Пăлхар хулашĕн территорийĕнче тупса палăрнисем — 158 штук #Саккам территорийĕнче тупса палăрнисем (Пăлхар хулашĕсĕр пуçне) — 128 штук #Хусан хулин таврашĕнче тупса палăртнисем — 26 штук #Атăлăн сылтăм çыранĕнче тупса палăрнисем — 50 штук Çапла вара, пурне те пĕрле хушсан 362 штук. Ку цифрăсене пурне те Д. Г. Мухаметшин кĕнекинчен илнĕ<ref>Мухаметшин Д. Г. [http://archtat.ru/content/uploads/2017/12/aes_6-1.pdf Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908090302/http://archtat.ru/content/uploads/2017/12/aes_6-1.pdf |date=2023-09-08 }}. Серия «Археология евразийских степей». – Выпуск 6. – Казань: Институт истории АН РТ, 2008. – 132 с. илл. — С. 85-99.</ref>. Мĕнпур кунашкал палăксен йышĕ, чăнах та, 400 патнелле çывхарса пырать<ref>Кун пирки А. П. Хусанкайăн Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статйинче те каланă.</ref>. Хальхи тĕпчевçĕсем шута илнĕ мĕнпур 362 палăка пăхса тухма тăрăшаççĕ. Гарун Юсупов пăхса тухнă палăксен шучĕ 200 таврашнелле теме пулать (палăксен 90% р,л-чĕлхепе тенĕ вăл). Марсель Ахметзянов 161 палăка пăхса тухнă, ятарлă таблица тунă. Р,Л-чĕлхеллĕ палăксен йышĕ 90 процентран чылай каярах тесе палăртнă. Анчах та Д. Г. Мухаметшин кĕнекинчен з,ш-чĕлхеллисем 4 штук çеç пулни курăнать. Ю. Юменальев тата С. Ювенальев та, каллех хайхии Г. Мухаметшин çине таянса, <big><big>анчах тĕп çăлкуçа кăтартмасăр</big></big>, тупса палăртнă палăксен шучĕн ыйтăвне хускатаççĕ<ref>Ювенальев Ю. Ю., Ювенальев С. Ю. [http://библиотека.сувары.рф/books/etnichyeskaya_ryeligiya_i_mifologichyeskiye_pryedstavlyeniya.pdf Культура суваро-булгар. Этническая религия и мифологические представления.] — Чебоксары, 2013. — 128 с., илл. ISBN-978-5-7361-0154-2</ref>{{rp|17}}. Çапла пулса тухать: мĕнпурĕ 274 палăк, вĕсенчен 43-шĕ арабла, 4-шĕ тĕрĕкле (стандартлă тĕрĕкле тесе ăнланмалла). Ытти 227 палăк «сăварпăлахарла» (пăлхарла тесе ăнланмалла) (78 палăка Пăлхар хулашĕнче, 84 штукне Саккамра, 22 штукне Хусан таврашĕнче, 43 штукне Атăлăн сылтăм енче тупнă). Ахăртнех, ку авторсем кивелнĕ информаципе усă курнă. Н. И. Ашмарин хăйĕн «Болгары и чуваши» кĕнекинче Атăлçи пăлхарсен 12 эпитафине илсе кăтартнă теççĕ, анчах та вăл чăннипе 93 палăка пăхса тухнă. Кĕнеки компактлă пултăр тесе, пурне те унта асăнман. == Икĕ чĕлхеллĕ мăссăльманла чул юпасем == Атăлçи Пăлхар чул юписенчен ытларах пайĕ мăссăльман тĕнĕпе çыхăннă. Чĕлхе тĕлĕшпе пăхсан вара — ытларахăшĕ икĕ чĕлхеллĕ: арабла тата тĕрĕкле ротацизмлă е арабла тата тĕрĕкле зетацизмлă. Çав вăхăтрах юлашкинчен асăннă икĕ ушкăн калăпăшĕсемпе тан маррине те ятарласах палăртас пулать. ===Трнскрипци тата транслитераци === Атăлçи Пăлхар эпиграфика палăкĕсене, эрменлисене шутламасан, пĕтĕмпех араб графикипе çырнă. Çапла вара, вĕсене вулас тесен, араб çырулăхне пĕлмелле. Кайран вара, мĕн вуласа пĕлнине, урăх çырулăх çине те куçарма пулать. Урăх чĕлхене тÿрех куçарма вара <big><big>васкамалла мар</big></big>. Саспаллишерĕн, сăмахшерĕн, мĕнле пур, çавăн пек, çырса тухмалла чăн малтан. Çак процеса транскрипци тата транслитераци теççĕ. Çак ĕçе тĕрĕс, пысăк ăсталăхпа тăвас тесен, араб çырулăхĕн вăтам ĕмĕрсенчи (13-14-мĕш çĕрçуллăхсем) уйрăмлăхĕсене те пĕлмелле, [[палеогафи]]лле тĕпчевсем тумалла. Çапла палăртса тухнине кирек хăçан та тытса куçарма май пур. Мĕн çырнинчен ытларах мĕнле чĕлхепе çырни пысăкрах пĕлтерĕшлĕ теме пулать. Акă пĕр тĕслĕх, [[1307]]-мĕш çулхи палăк çинчи çыру (шупка тĕспе араблине, тĕксĕм тĕспе тĕрĕклине кăтартнă): {{Цитата пуçламăшĕ}} Äl-хökmü li-l-lahi-l-gäliji-l-käbiri. '''Jljаs аuli Jsmаgil аuli Мöхämmäd bälüкü.''' Räxmätü-l-lähi gäläjhi räхmätän vаsigätän. '''Таriха žеti zür аltуšу žаl zu-1-qagidä аjху išnа äči. Čаrimsän sуvnа bаrsа v(i)lti.''' {{Цитата вĕçĕ}} Ку тĕслĕхе М. Закиев кĕнекинчен<ref>Закиев М. З., Кузьмин-Юманади Я. Ф. [https://сувары.рф/ru/content/volzhskie-bulgary-i-ih-potomki-0 Волжские булгары и их потомки.] — М.: ИНСАН, Российский фонд культуры, 1993. —160 с. ISBN 5-85840-265-8 (1-мĕш сыпăка пăхмалла)</ref> илнĕ, — транскрипцине е хăй тунă, е урăх çыннăн транскрипцийĕпе усă курнă. Çак япаланах А. П. Хусанкай еплерех транскрипциленине пăхар тата<ref>Революцичченхи чăваш литератури. 1-мĕш том. Шупашкар, 1984. (Пăхмалла: с. 55-57, 413-414).</ref>. [[File:Atner Huzangaj.jpg|thumb|Atner Huzangaj</br><big>Атнер Хусанкай тăрăшнипе Н. И. Ашмаринăн «Болгары и чуваши» кĕнекин репринтла кăларăмĕ тухнă</big>]] :1)Тÿре ĕçĕ çулти аслă аллах аллинче :2)'''Ильяс ывăлĕ Исмаил''' :3)'''ывăлĕн Мухаммадăн палăкĕ''' :4)Тивлечĕ аллахăн уншăн чикĕсĕр :5)пултăр! '''Тарăхĕ: çичĕ''' :6)'''çĕр олттăшĕ çол, зилькади''' :7)'''ойăхĕшĕнчеччĕ. Çарăмсан''' :8)'''шывне пырса вилчĕ''' Ку автор текстăн арабла пайне транскрипцилесе тăман, тÿрех чăвашла куçарнă. Тĕрĕкле пайĕ вара — чăнах та транскрипци (тен, хăшпĕр кăлтăксем пур пулсан та), куçару мар. Кунта та текстăн тĕрĕкле пайĕ '''тĕксĕм''', арабла пайăн чăвашла куçарăвĕ — шупка. Енчен те камăн та пулин çак транскрипцисен-транслитерцисен-куçарусен тĕрĕслĕхне тишкерес килет пулсан, унăн хăйĕн мĕнпур ĕçе çĕнĕрен, малçăлкуç çине таянса, тума тивет. Е ытти авторсен транскрипцийĕсемпе танлаштарса пăхмалла. Халлĕхе вара акă мĕн палăртма пулать. Текста транскрипциленĕ чухне А. П. Хусанкай арабçă ăслăлăх тĕрĕслĕхне çеç мар, хальхи чăваш вулавçин кăмăлĕ-туйăмĕсене те шута хума тăрăшнă. Çавна кура оригиналтан кăштах пăрăннă вырăнсем те пур темелле. Анчах та вĕсем нумаях мар, çапла вара, транскрипци унта транскрипциех пулса юлать.Калăпăр, «Çарăмсан шывне пырса вилчĕ» тенине илер. Оригиналта «пырса» мар, «п'''а'''рса». Ку вăл çак сăмах темиçе çĕр çул каялла чăваш чĕлхинче кăшт урăхларах янранине пĕлтерет, мĕншĕн тесен фонетикăлла куçăм пулса иртнĕ. === Çынсем мĕнле чĕлхепе калаçнă? === [[File:Ashmarin.jpg|thumb|left|Н. И. Ашмарин]] Вилтăприсем çинчи чул юпасенчи эпитафисене мĕнле чĕлхесемпе çырнине кура, тĕрĕкле р-чĕлхепе тата тĕрĕкле з-чĕлхепе теме пулать. Çав вăхăтрах «Хусан шкулĕн» ăславçисем урăхларах карччынсем те кăлаарса тăратнă<ref>Юсупов, асăннă çăлкуç.</ref>{{rp|92}}<ref>Хакимзянов, 1978</ref>, халĕ те тăратаççĕ<ref>Измайлов, Искандер. [https://realnoevremya.ru/articles/289000-bulgarskiy-yazyk-i-yazyki-naseleniya-srednevekovoy-bulgarii «Булгарский язык» и языки населения средневековой Булгарии: моделирование этнолингвистической ситуации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203202255/https://realnoevremya.ru/articles/289000-bulgarskiy-yazyk-i-yazyki-naseleniya-srednevekovoy-bulgarii |date=2024-12-03 }} — Реальное время, 00:00, 31.08.2023</ref><ref>Бакиров, Марсель Хаернасович. [https://cyberleninka.ru/article/n/yazyk-naseleniya-volzhskoy-bulgarii-v-svete-novyh-issledovaniy ЯЗЫК НАСЕЛЕНИЯ ВОЛЖСКОЙ БУЛГАРИИ В СВЕТЕ НОВЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ] — ФИЛОЛОГИЯ И КУЛЬТУРА. PHILOLOGY AND CULTURE. 2022. №1(67)</ref>. Ылттăн Урта пуçлансан унчченхи Атăлçи Пăлхар территорине кăнтăртан (Хорезмран, Вăтам Азирен, Кавказран) урăх çынсем килсе вырнаçма пуçланă. Çакă эпитафисенче кăтартнă çынсен [[тахаллус]]ĕсенчен, титулĕсенчен, ячĕсенчен курăнать. Вĕсем, паллах, кунти пăлхар чĕлхине малтанласа пĕлмен темелле. Çапах та пурăна-киле ăна алла илме, вĕренме пуçланă. Кунашкал майпа вĕсем икĕ чĕлхеллĕ çынсем (билингвсем) пулса тăнă. Хăйсен малтанхи тĕрĕкле з-чĕлхине те, пăлхарсен тĕрĕкле р-чĕлхине те пĕлмешкĕн тытăннă. Çапла вара чул палăксем хушшинче икĕ чĕлхине те куратпăр. Анчах та пурпĕрех р-чĕлхеллисем чылай нумайрах. Мĕншĕн тесен вырăнти халăх çав чĕлхепе калаçнă, эппин, вăл чĕлхен управçи-усравçисем те ытларах. Ĕнтĕ килсе вырнаçакансен чĕлхи вырăнти çынсен чĕлхине ку вăхăтра хĕссе кăларса пынă тени ниепле те чăн пулма пултараймасть. Каярахпа, ахăртнех, урăхларах самана пуçланнă, лару-тару улшăнăннă. Вăл вара — пачах урăх ыйту. Илер-ха, акă, Иски-Рязвп ялĕн масарĕнче тупнă [[XIV]] ĕмĕрти икĕ палăка, ашшĕн тата ывăлĕн вилтăприйĕсем çинче лартнăскерсене. Ашшĕн палăкĕ çинче з-чĕлхеллĕ тĕрĕкле çыру, ывăлĕн палăкĕ çине р-чĕлхеллĕ терĕкле çыру. Ф. С. Хакимзянов çакна курать те, пире ашшĕпе ывăлĕ тĕрлĕ чĕлхепе калаçма пултарайман пек кăтартакан шухăш патнелле сĕтĕрме хăтланать<ref>Хакимзянов, 1987</ref>,. Анчах та ку тĕрĕс мар шухăш. Мĕншĕн тесен ашшĕпе ывăлĕн чĕлхисем тĕрлĕрен пуласси паянхи пурнăçра та питĕ анлăн сарăлнă. Калăпăр, çапла майпа, акă, паянхи тутарсем те, чăвашсем те вырăсланса пыраççĕ чылай чухне. Ара, сахал-им пирĕн хушăра ашшĕ-амăшĕн чĕлхине пачах та пĕлмен е начар пĕлекен ывăлĕ-хĕрĕсем? Пур кунашкал çынсем, пур. Эппин еплерех ăнлантарма пулать-ха палăксенче ÿкерĕннĕ çакнашкал ситуацие? З-чĕлхеллĕ ашшĕ кунта килсе вырнаçнă килйышĕпе, пурăна-киле вĕсем ытларах та ытларах р-чĕлхепе калаçма пуçланă. Çавна кура тĕрлĕ ăрури çынсен палакĕсенчи чĕлхесем те тĕрлĕрен. Вăхăт иртнĕçемĕн «çиеле тухакан» чĕлхе ку тĕслĕхре — р-чĕлхе. [[File:Bolghar Northern Mausoleum Interior 2024-07-12 1069.jpg|thumb|350px|Bolghar Northern Mausoleum Interior 2024-07-12 1069</br><big>Пăлхар хулашĕнчи Çурçĕр мавзолейĕнчи пăлхар эпиграфика палăкĕсем</big>]] Ашшĕпе ывăлĕ тĕрлĕ чĕлхеллĕ пулма пултарайман пек кăтартма хăтланни Ф. С. Хакимзянова мĕншĕн кирлĕ пулнă-ха? Пăхса тухакан икĕ чĕлхерен пĕри «вилĕ» пек кăтартма. Имĕш, р-чĕлхепе чăннипе никам та калаçман та, вăл ячĕшĕн çеç тахçан авалтан «функционаллă» майпа сыхланса юлнă иккен. Ĕненме е шута илме пулать-и-ха çакнашкал шухăша? Енчен те çакнашкаллăха чăна хурас пулсан та, р-чĕлхе факторне пурпĕрех айккинелле катертейместĕн. Ара, вăл мĕншĕн «фукционаллă» пулса тăнине ăнлантарма тивет вĕт-ха кун пек чухне. Çапла вара, ку çынсен несĕлĕсен чĕлхи р-чĕлхе пулни патне çитсе тухатăн. Р-чĕлхеллĕ пулнă та, анчах ăна темшĕн пăрахнă иккен. Ăнлантару çук. Апла-тăк, ку [[фантази]]пе тан япала<ref name= "ААЧ">''Чеченов А. А.'' [https://docviewer.yandex.ru/view/0/?page=1&*=3P%2BdFKxkhjOBIIlWVz4yfl4qnxV7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vcFowT20wd2tDTlpOSk51ZklwZ2d4bXl3ckdOQWZqTDk4UnhYenlrRUZ6Zz0iLCJ0aXRsZSI6IkVYUEVSSUVOQ0UucGRmIiwidWlkIjoiMCIsInl1IjoiMjEzMjcxMTU3MTUwMTgzNzYzMyIsIm5vaWZyYW1lIjpmYWxzZSwidHMiOjE1MDk2NTY5ODE0NzF9 Опыт историко-генетической интерпретации феномена параллельного функционирования джокающих и йокающих идиомов в среднем Поволжье (по материалам языков эпиграфических памятников XIII—XIV веков с территории Булгарского улуса Золотой Орды)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217113602/https://docviewer.yandex.ru/view/0/?page=1&*=3P%2BdFKxkhjOBIIlWVz4yfl4qnxV7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vcFowT20wd2tDTlpOSk51ZklwZ2d4bXl3ckdOQWZqTDk4UnhYenlrRUZ6Zz0iLCJ0aXRsZSI6IkVYUEVSSUVOQ0UucGRmIiwidWlkIjoiMCIsInl1IjoiMjEzMjcxMTU3MTUwMTgzNzYzMyIsIm5vaWZyYW1lIjpmYWxzZSwidHMiOjE1MDk2NTY5ODE0NzF9 |date=2023-12-17 }} // Чувашская письменность: история и современность: Материалы международной научно-практической конференции, 17 июня 2011 г., Чебоксары / Отв. ред. Э. Е. Лебедев. Чебоксары: Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2012. (Каçăсенче страницăсене ал айĕнчи интернет-ресурса кура кăтартма тивет)</ref>. Енчен те 13-14-мĕш ĕмĕрсенчи çынсен чĕлхисене палăртрăмăр-тăк, маларахри саманасем пирки те калама пулать. Р-чĕлхе вăл вăхăтра тĕнчипе те урăх ниçта та пулман. Çавăнпа та вăл чĕлхепе калаçакансене таçтан урăх тĕлтен килсе ернĕ теейместĕн. Вĕсем çак тĕлте çеç, Атăлпа Шур Атăл тăршшĕнче, пурăннă. Эппин, маларахри ĕмĕрсенче те (монгол-тутарсем килсе тапăниччен) çаплах пулнă. З-чĕлхеллисем тĕлĕшпе вара апла калаймастăн. Мĕншĕн тесен з-чĕлхе вăл стандартлă тĕрĕк чĕлхи, ытти мĕпур тĕрĕксем, пăлхарсемсĕр пуçне, çав чĕлхепе калаçаççĕ. Вăл шутра Дешт-и-Кăпчакра та, Хорезмпа ытти Вăтам Азире те, Çĕперте те, Кавказра та. Монголсемчченхи Атăлçи Пăлхарта пулни тĕлĕшпе çеç çирĕплетсем калама çук. Çителĕлĕ таран пулман вĕсем унта ун чухне. [[Ашмарин, Николай Иванович|Н. И. Ашмарин]] 1902-мĕш çултах ак çапла каласа хăварнă<ref name="Ашмарин">Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. Казань, 1902</ref>{{rp|38}}: {{цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|Язык волжских болгар тождественен с современным чувашским}}<Куçару: Атăлçи пăлхарсен чĕлхи хальхи чăваш чĕлхипе [[çавахлăх]]ла.> {{цитата вĕçĕ}} == Эпитафисем — литература палăкĕсем == С. М. Червонная ÿнер тĕпчевçи XIII-XIV емĕрсенчи Атăлçи Пăлхар эпитафийĕсем пирки мĕн çырнине илсе кăтартатпăр (унта вăл вĕсен литературăлла пĕлтерĕшне уçса парать)<ref>Червонная С. М. Искусство Татарии. История изобразительного искусства и архитектуры с древнейших времён до 1917 года. М., «Искусство», 1987. — с.108.</ref>. {{цитата пуçламăшĕ}} {{oq|ru|...в [[XIII]]-[[XIV]] веках, сквозь жёсткий панцирь теологической схоластики в словах, начертанных на камне, прорывалась живая творческая мысль и как бы слышалась порой то обстоятельная размеренная речь стремящегося к исторической истине и фактичесой точности летописца, хронографа общебулгарских или локальных — городских, сельских, семейных событий, то взволнованная лирическая поэзия, окрашенная личным чувством боли и нежности. Во всех случаях, говоря о синтезе архитектуры, пластики, графики и слова, мы можем вести речь о высоком уровне, стилевой зрелости комплекса пластических искусств и одновременно '''зачатков художественной литературы''', включающей в себя и научное (историческое, географическое, теологическое), и вдохновенно-поэтическое, и фантастическое начало. Мастеру-резчику было небезразлично, как и что он должен начертать и выразить на камне, оставить на века. Этот повышенный интерес к слову, эта активная роль литературного начала придавала как бы усиленную рациональность, интеллектуальность, особую окраску «мусульманской учёности» булгарскому мемориальному искусству. Скульптор-резчик должен был быть высокообразованным человеком, не просто грамотным, но эрудированным, даже учёным, не только художником, но и немного поэтом. Именно поэтические достоинства булгарских эпитафий прежде всего были выявлены учёными.}}<Куçару: ... [[XIII]]-[[XIV]] ĕмĕрсенче, чул çинчи сăмахсен теологилле схоластикин нăкă панцирĕ витĕр, чĕрĕ креативлă шухăш сăрхăннă, çапла вара, е историлле чăнлăх тата фактсен тĕллĕхĕ патне туртăнакан çырсапыравçăн, пĕтĕм Пăлхарăн е хула, ял, килйыш шайĕнчи локаллĕ пулăмсен хронографĕн, тÿлек те тĕплĕ пуплевĕ, е харкамлăхăн ырату тата ачашлăх туйăмĕпе сăрланнă хумахануллă лирикăлла поэзи илтĕннĕ кас-кас. Кашнийĕнчех, архитектура, пластика, графика тата сăмах синтезĕ пирки каланă май, эпир пластикăлла ÿнерсен комплексĕн тата, çав вăхăтрах, ăславла та (историлле, географилле, географилле), хавхаланулла-позилле те, фантастикăлла та енсене пĕрлештерекен <big><big>илемлĕхлĕ литературăн тĕввисен</big></big> çÿллĕ шайĕ, стиль тĕлĕшĕнчи ÿсĕмлĕхĕ пирки сăмахлама пултаратпăр. Чулçă маçтăршăн хытă ĕскер çинче мĕн касса ĕмĕрлĕхе мĕн кăтартасси пушали пулман. Сăмах патнелли çак «мăкăрăлчăк» кăсăк, литературăлăхăн активлă çак ролĕ Пăлхар мемориаллă ÿнерне вăйлăлатнă рационаллăхпа, интеллектуаллăхпа, «мăссăльманла ăславлăхăн» уйрăм тĕсĕпе пуянлатса тăнă. Пăлхар эпитафийĕсен шăпах позилле пахалăхĕсем ĕнтĕ ăславçăсене чăн малтан витернĕ.> {{цитата вĕçĕ}} Ку сăамахсене автор мĕнпур палăксем пирки калать, анчах та, каларăмăр ĕнтĕ, вĕсенчен ытларахашĕ тĕрĕкле р,л-чĕлхеллĕ е, А. Рона-Ташăн чăваш чĕлхин периодизацийепе килешÿллĕн, ĕлĕкхи, вăтам ĕмĕрсенчи чăвашла. [[File:Bolghar Northern Mausoleum Interior 2024-07-12 1074.jpg|thumb|350px|Bolghar Northern Mausoleum Interior 2024-07-12 1074</br><big>Пăлхар хулашĕнчи Çурçĕр мавзолейĕнчи пăлхар эпиграфика палăкĕсем</big>]] == Вуламалли == * Хузангай А. П. [http://enc.cap.ru/?t=publ&hry=162&lnk=1807 Булгарские эпиграфические памятники] — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья. * Хузангай А. П. Диглоссия и типология языковой ситуации в Волжской Булгарии: функциональный и этнический аспекты. // Волжская Болгария (Булгария): этнокультурная ситуация и общественное развитие: материалы научного семинара (Чебоксары, 13 апреля 2011 г.) / сост. и науч. ред. Г. А. Николаев. — Чебоксары: ЧГИГН, 2012. — 132 с., ил. — (Тюркские племена и государства Евразии в древности и в Средние века; вып. 1). ISBN 978-5-87677-174-2 * Хакимзянов Ф.С. Язык эпитафий волжских булгар. М.: Наука. 1978 206 с. *Хакимзянов Ф.С. Эпиграфические памятники Волжской Булгарии и их язык. М., 1987; *Юсупов Г.В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. М.–Л., 1960; *Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. Wiesbaden, 1955; *Róna-Tas A., Fodor S. Epigraphica Bulgarica: A Volgai Bolgar – török feliratok. Szeged, 1973; *Ligeti L. A magyar nelv török kapcsolatai a honfoglalás etőtt és az Árpádkorban. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986 602 I. *Tekin T. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcasi. Ankara, 1988; *Erdal M. Die Sprache der Wolgabulgarische Inschriften. Wiesbaden, 1993. === Чăваш республикин территорийĕнчи палăксем пирки === * Браславский Л. Ю. Мемориально-надгробные сооружения. // Браславский Л. Ю. Ислам в Чувашии. Чебоксары, 1997, с.160. — см. с.58-61. * Волков И.В., Мадуров Д. Ф. Белокаменные надгробия с эпитафиями с территории Чувашии<ref>Вырăсла çапла хушса çырнă: "Этот раздел подготовлен при содействии кандидата исторических наук, эпиграфиста И.В. Волкова (Институт культурного и природного наследия)."</ref> // Мадуров Д.Ф. [http://библиотека.сувары.рф/books/madurov_d._f._traditsionnoye_dyekorativnoye_iskusstvo_i_prazdniki_chuvashyey.pdfТрадиционное декоративное искусство и праздники чувашей]{{Ĕçлемен каçă|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2004. — с. 287, ил. — С. 46-51. * Каховский В. Ф. Булгарские памятники на территории Чувашии // История исследования археологических памятников в Чувашском Поволжье и материалы по антропологии чувашей. Чебоксары, [[1995]]. * Киселев Михаил Юрьевич – кандидат исторических наук, руководитель Центра учета и обеспечения сохранности документов Архива РАН. [https://web.archive.org/web/20250708022928/https://pifk.magtu.ru/doc/2020/4/230-237.pdf АРХЕОЛОГИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ ЧУВАШСКОЙ РЕСПУБЛИКИ ПО ДАННЫМ ДРЕВНЕ-ЧУВАШСКИХ КЛАДБИЩ] // Проблемы истории, филологии, культуры. 4 (2020), 230–237 ©Автор(ы) 2020 DOI: 10.18503/1992-0431-2020-4-70-230–237 * Милли (Прокопьев) А Н. Отчёт о поездке с целью фотографирования древнечувашских надгробных надписей в пределах Чебоксарского и Цивильского уездов ([[1925]] г.) // НА ЧГИГН. Отд. I. Ед. хр. 20. Инв. № 990. Л. 248-278. * Михайлов Е. П. Фотоснимки надгробных камней, сделанные входе экспедиции [[1984]] г. в Комсомольском, Яльчикском, Батыревском, Шемуршинском районах Чувашской АССР // НА ЧГИГН. Отд. И. Ед. хр. 803. Инв. № 7021. *Мухаметшин Д. Г., Михайлов Е. П., Иванов В. Н. (Алмантай). [https://сувары.рф/ru/content/epigraficheskie-pamyatniki-chuvashii Эпиграфические памятники Чувашии]. // Волжская Болгария (Булгария): этнокультурная ситуация и общественное развитие: материалы научного семинара (Чебоксары, 13 апреля 2011 г.) / сост. и науч. ред. Г. А. Николаев. — Чебоксары: ЧГИГН, 2012. — 132 с., ил. — (Тюркские племена и государства Евразии в древности и в Средние века; вып. 1). ISBN 978-5-87677-174-2 * Усманов, Венер Мударисович. [https://books.google.ru/books?id=wHKVEAAAQBAJ&pg=PA6&lpg=PA6&dq=В.+А.+Иванов+(Алмантай)&source=bl&ots=xgO2Ii_3V-&sig=ACfU3U0yhZXRp2d40qOPMgueVk49PUdxrg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiU3vOhloyCAxUYKRAIHa66DbI4PBDoAXoECAIQAw#v=onepage&q=В.%20А.%20Иванов%20(Алмантай)&f=false Чувашстан Республикасы татар эпиграфик һәйкәлләре] Казан, 2022. == Каçăсем == * [https://www.business-gazeta.ru/article/485836 Фарид Хакимзянов: «Чуваши написали жалобу в Академию наук СССР, мол, татары их давят»] * [https://сувары.рф/ru/content/epigraficheskie-pamyatniki-goroda-bulgara Эпиграфические памятники города Булгара] — Сувар.рф сайтран == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Эпиграфика]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар]] [[Категори:Çырулăх]] [[Категори:Чăваш Енĕн историйĕ]] [[Категори:Тутарстан историйĕ]] at6d980gxadbrqsfn3cengng9nrrbvk 0 83780 879515 875980 2026-11-08T15:17:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879515 wikitext text/x-wiki [[File:Soured milk whey.avrs-56.jpg|thumb|Soured milk whey.avrs-56]] '''Çĕве шыв''' е '''çвешыв''' — йÿçĕхнĕ сĕте сăрхăнтарнă хыççăн юлакан шĕвек. Çавăн пекех унашкал шĕвеке сĕтрен тата сĕт продукчĕсенчен урăхла майпа та уйăрма пулать. ==Каçăсем== * [https://web.archive.org/web/20200308162505/https://www.healthyeating.org/Portals/0/Documents/Health%20Wellness/White%20Papers/whey_monograph.pdf Whey Protein: Waste Product of the Past is Nutritional Powerhouse of the Future] * [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180413 ГОСТ 31661-2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727044440/http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180413 |date=2020-07-27 }}. Простокваша мечниковская. Технические условия {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçмисем]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçми-çимисем]] [[Категори:Чăваш кухни]] 7nwsqg76f2nox5w8wv90fwwyczyh2r0 0 83788 879524 876040 2026-11-08T17:47:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879524 wikitext text/x-wiki '''Кĕвелĕк''' — йÿçме кирлĕ микробиологилле ĕскер. Сăмахран, сĕте йÿçĕтсе турăх тума. == Каçăсем == * [http://www.langet.ru/html/z/zakvaska.html Кулинарный словарь] * [http://hypar.ru/ru/node/23143 Мĕнпе апатланни мар, мĕн тăхăнни курăнать 24 Май, 2017] * [https://web.archive.org/web/20200308162505/https://www.healthyeating.org/Portals/0/Documents/Health%20Wellness/White%20Papers/whey_monograph.pdf Whey Protein: Waste Product of the Past is Nutritional Powerhouse of the Future] * [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180413 ГОСТ 31661-2012]. Простокваша мечниковская. Технические условия == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Апат-çимĕç}} [[Категори:Чăваш апат-çимĕçĕ]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçмисем]] [[Категори:Йӳçĕхнĕ сĕт ĕçми-çимисем]] [[Категори:Чăваш кухни]] kulw6x3b5nrej47jioam1ic5gj9tesb 0 84632 879551 797862 2026-11-09T00:04:49Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879551 wikitext text/x-wiki '''Çĕр тивĕç-ирĕкĕ''' — [[тивĕç-ирĕк уйрăмĕ]]. == Вуламалли == {{викисловарь}} * А. П. Анисимов А. Я. Рыженков С. А. Чаркин. ЗЕМЕЛЬНОЕ ПРАВО РОССИИ / А. П. Анисимов. — 4-изд. — Юрайт, 2014. — 433 с. — ISBN 978-5-9916-3356-7. * [http://daex-sources.narod.ru/0002.htm Гражданское право]. ''Братусь С. Н.'' Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — {{М.}}: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4. * [http://daex-sources.narod.ru/0018.htm Гражданское право]. ''Диаконов В. В.'' Гражданское право РФ (Общая часть): Учебное пособие. // Allpravo.Ru — 2003. * [http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum4116/ Наука гражданского права в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916184743/http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum4116/ |date=2020-09-16 }}. Профессор Г. Ф. Шершеневич. — Казань, 1893. * ''Покровский И. А.'' [http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum5175/ Основные проблемы гражданского права] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916183742/http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum5175/ |date=2020-09-16 }}. — Петроград, Юридический книжный склад «Право», 1917 г. * Гессен В. М. Основы конституционного права. — Пг.: Изд. юрид. кн. склада «Право», 1917. — 439 с. == Каçăсем == * [http://www.consultant.ru/popular/earth/earthhelp/ Нормативные документы по земельному праву] * [[Постановление Пленума ВАС РФ от 24.03.2005 N 11 "О некоторых вопросах, связанных с применением земельного законодательства"|http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_52891/]] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/8/Grishin/ Гришин А. А. Специфика правовой природы ограниченных вещных прав на землю] * [http://allpravo.ru/library/doc99p/instrum4100/ Купля-продажа земель несельскохозяйственного назначения. Практическое пособие. Великомыслов Ю. Я. // Allpravo.Ru — 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916222135/http://allpravo.ru/library/doc99p/instrum4100/ |date=2020-09-16 }} * [http://daex-sources.narod.ru/0012.htm Земельное право]. [[Иконицкая, Ирина Александровна|Иконицкая И. А.]], [[Фомина, Людмила Павловна|Фомина Л. П.]]. Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4. * [http://www.zemvopros.ru/ Некоторые аспекты совершения сделок с землей в России]. * [https://web.archive.org/web/20200920175308/http://zemelnoe-pravo.ru/ Порядок оформления земельных паев]. * [http://propertyexperts.ru/poleznoe/291-zemelnoe-pravo-kak-otrasl-prava.html Земельное право как отрасль права]. * ''Михалева Н. А.'' [https://web.archive.org/web/20110713030351/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1019.html Конституционное право зарубежных стран СНГ: Учеб. пособие. — М.: Юристъ, 1999. — 352 с. ISBN 5-7975-0053-1] {{Тивĕç-ирĕк}} [[Категори:Çĕр тивĕç-ирĕкĕ| ]] [[Категори:Юриспруденци]] [[Категори:Тивĕç-ирĕк]] [[Категори:Тивĕç-ирĕк уйрăмĕсем]] 8px9t3gll5w3v9xlf8xsjji2967djht 0 84863 879526 797802 2026-11-08T18:03:43Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879526 wikitext text/x-wiki '''Кил-çурт тивĕç-ирĕкĕ''' — [[тивĕç-ирĕк уйрăмĕ]]. == Вуламалли == {{викисловарь}} * А. П. Анисимов А. Я. Рыженков С. А. Чаркин. ЗЕМЕЛЬНОЕ ПРАВО РОССИИ / А. П. Анисимов. — 4-изд. — Юрайт, 2014. — 433 с. — ISBN 978-5-9916-3356-7. * [http://daex-sources.narod.ru/0002.htm Гражданское право]. ''Братусь С. Н.'' Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — {{М.}}: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4. * [http://daex-sources.narod.ru/0018.htm Гражданское право]. ''Диаконов В. В.'' Гражданское право РФ (Общая часть): Учебное пособие. // Allpravo.Ru — 2003. * [http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum4116/ Наука гражданского права в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916184743/http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum4116/ |date=2020-09-16 }}. Профессор Г. Ф. Шершеневич. — Казань, 1893. * ''Покровский И. А.'' [http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum5175/ Основные проблемы гражданского права] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916183742/http://www.allpravo.ru/library/doc99p/instrum5175/ |date=2020-09-16 }}. — Петроград, Юридический книжный склад «Право», 1917 г. * Гессен В. М. Основы конституционного права. — Пг.: Изд. юрид. кн. склада «Право», 1917. — 439 с. == Каçăсем == * {{cite web|url=https://rg.ru/sujet/3455.html |title=Жилищное право|author=|date=|work=|publisher= [[Российская газета]]|accessdate=|lang=}} * {{cite web|url=http://www.consultant.ru/popular/housing/|title=Жилищный кодекс Российской Федерации|author=|date=|work=|publisher=[[КонсультантПлюс]]|accessdate=|lang=|archiveurl=|archivedate=}} * [http://www.consultant.ru/popular/earth/earthhelp/ Нормативные документы по земельному праву] * [[Постановление Пленума ВАС РФ от 24.03.2005 N 11 "О некоторых вопросах, связанных с применением земельного законодательства"|http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_52891/]] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/8/Grishin/ Гришин А. А. Специфика правовой природы ограниченных вещных прав на землю] * [http://allpravo.ru/library/doc99p/instrum4100/ Купля-продажа земель несельскохозяйственного назначения. Практическое пособие. Великомыслов Ю. Я. // Allpravo.Ru — 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916222135/http://allpravo.ru/library/doc99p/instrum4100/ |date=2020-09-16 }} * [http://daex-sources.narod.ru/0012.htm Земельное право]. [[Иконицкая, Ирина Александровна|Иконицкая И. А.]], [[Фомина, Людмила Павловна|Фомина Л. П.]]. Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4. * [http://www.zemvopros.ru/ Некоторые аспекты совершения сделок с землей в России]. * [https://web.archive.org/web/20200920175308/http://zemelnoe-pravo.ru/ Порядок оформления земельных паев]. * [http://propertyexperts.ru/poleznoe/291-zemelnoe-pravo-kak-otrasl-prava.html Земельное право как отрасль права]. * ''Михалева Н. А.'' [https://web.archive.org/web/20110713030351/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1019.html Конституционное право зарубежных стран СНГ: Учеб. пособие. — М.: Юристъ, 1999. — 352 с. ISBN 5-7975-0053-1] {{Тивĕç-ирĕк}} [[Категори:Кил-çурт тивĕç-ирĕкĕ| ]] [[Категори:Гражданин тивĕç-ирĕкĕ]] euqc0d7mi9aqzlr58pbzfasvas9ij9y 0 85319 879516 876837 2026-11-08T15:46:12Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879516 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Аликанте |settlement_type = хула |image_skyline = Puerto de Alicante.jpg |image_blank_emblem = Escut d'Alacant.svg |website = }} '''Аликанте''' ({{lang-es|Alicante}}) — [[Испани]] хули, Валенси автономлӑ пӗрлӗхӗн, ҫавнашкал ятлӑ провинцин административлӑ тӗп хули. Вӑтаҫӗр тинӗсӗ ҫинче вырнаҫнӑ. Халӑхӑпе (330 пин ҫын) Аликанте Валенси пӗрлӗхӗнче иккӗмӗш тата 11-мӗш ҫӗршывӗпе вырӑнта тӑрать. == Кун-ҫулӗ == == Паллӑ ҫынӗсем == * == Тӑванлӑ хуласем == * == Вуламалли == * Аликанте / Т. А. Галкина // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 489. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X. * Аликанте // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20150321151827/http://www.alicante.es/ Официальный сайт города Аликанте] * [https://www.ua.es/ Университет Аликанте] [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Хула]] [[Категори:Испани хулисем]] dzvhk8643etqrnlud5uhq7bufutuy76 0 88127 879542 856535 2026-11-08T20:17:29Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879542 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Спарта |settlement_type = хула |image_skyline = ModernSparta.jpg |image_blank_emblem = |website = }} '''Спарта''' - Грецири хула. == Кун-ҫулӗ == {{Main|Спарта (патшалӑх)}} == Паллӑ ҫынсем == * == Тӑванлӑ хуласем == * == Вуламалли == *Autenrieth, Georg (1891), A Homeric Dictionary for Schools and Colleges, New York: Harper and Brothers *Cartledge, Paul. Hellenistic and Roman Sparta. — Psychology Press, 2002. — С. 108. == Каҫӑсем == * [https://web.archive.org/web/20110102001207/http://www.laconia.org/Sparti_introduction.htm Laconia.org] * [http://www.sparti.gr/ Official website Sparta municipality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001125653/http://www.sparti.gr/ |date=2020-10-01 }} [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] [[Категори:Хула]] [[Категори:Греци хулисем]] 5jnj3mjg2cw118uwec9u7cqz1pdntd8 0 88337 879544 873613 2026-11-08T20:29:12Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879544 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Сухарева}} {{Пĕр хушаматлисем|Сергеева}} {{Ăсчах | Ят = Сухарева-Сергеева Ирина Виталиевна | Тăван ят = Сухарева Ирина Виталиевна | Ӳкерчĕк = | Анлăшĕ = | Ӳкерчĕке ăнлантарни = | Çуралнă вăхăт = [[1969]], [[кăрлач, 3]] | Çуралнă вырăн = [[Нукасак]] ялĕ, {{ÇВ|Авăркас районĕ|Авăркас районĕнче}}, [[Пушкăрт АССР]], [[ССРG]] | Вилнĕ вăхăт = | Вилнĕ вырăн = | Гражданлăх = {{USSR}} {{RUS}} | Ăслăх сфери = [[Истори]], [[философи]], [[социологи]] | Ĕç вырăнĕ = [[Пушкăртстан халăхĕсен этнографи музейĕ]], [[Пушкăртстан наци музейĕ]], [[Пушкăрт патшалăх медицина университечĕ]] | Альма-матер = [[Нукасак вăтам шкулĕ]], [[Пушкăрт патшалăх университечĕ]] | Ăслăх ертӳçи = [[|]] | Паллă вĕреннĕкенсем = | Паллă = | Чыславсемпе парнесем = Халăх тата эстрада юррисен «Серлитамак-1997» тата «Уфа-1999» конкурссен дипломĕ тата лауреат ячĕ. Галимзян Ибрагимов ячĕллĕ преми (2021)<ref>[http://aurgazeta.ru/news/media/2021/2/17/nagradyi-nashli-geroev/ НАГРАДЫ НАШЛИ ГЕРОЕВ] — Электронная газета Аургазинского района «Аургазета» — новости, анонсы, объявления</ref> | Сайт = }} [[File:Aurgazinsky District, Republic of Bashkortostan, Russia - panoramio (16).jpg|thumb|280px|Пушкăртстан. Авăркас районĕнче.]] '''Сухарева-Сергеева Ирина Виталиевна''' (псевдонимĕ '''Сарикел''', вырăсла графикăпа '''Саригель''', [[1969]] çулхи [[кăрлач, 3|кăрлачăн 3-мĕшĕ]], [[Пушкăртстан]]ри [[Авăркас районĕ]]нчи [[Нукасак]] ялĕ), — истори ăслăхĕсен кандидачĕ ([[2004]]), [[истори]] ăслăхĕсен докторĕ ([[2014]]), доцент ([[2008]], [[2011]]), профессор ([[2015]]), историк, философ, социолог, мусăкçă, чăвашла юрăсемпе сăвăсен авторĕ, юрăç. Фольклорла-этнографилле «Нарспи» ансамблĕн пĕрремĕш аккомпониаторĕ пулнă ([[1986]]). ЧНАНИ Халăх академикĕ ([[2012]]). Галимзян Ибрагимов ячĕллĕ преми лауреачĕ ([[2021]]). == Пурнăçĕ == Пушкăртстанри Авăркас районĕнчи Нукасак ялĕнче çуралса ÿснĕ. Анчах та ку тăрăхра çак ятлă ялсем темиçе те. Амăшĕн ячĕ — Сергеева Анастасия Михайловна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5yqNhCiVn1c ИРИНА САРИГЕЛЬ «Аннем, тав çуратнӑшӑн /"Благодарю тебя, мама» Муз. И. Саригель, Сл. Г. Данилова] (0:10 тĕлнелле пăхмалла)</ref> ===Ăçта вĕренни=== *Пушкăртстанри Авăркас районĕнчи [[Нукасакри вăтам шкул]] *[[Ĕпхӳ]] хулинчи [[Пушкăрт патшалăх университечĕ]] *Пушкăрт патшалăх университечĕ çумĕнчи аспирантура *Мускав патшалăх ÿнер университечĕн мусăк факультечĕ. Çавăн пекех, тĕрлĕ курссенче пулса хăйĕн пĕлĕвне, квалификацине тăтăшах ÿстерсе пынă (ноябрь, 2007; ноябрь, 2010; январь-февраль, 2011; январь-февраль, 2015; январь-февраль, 2015 г.). === Ăçта ĕçлени === * Кĕçĕн ăслăх ĕçлевçи (Пушкăртстан халăхĕсен этнографийĕн музейĕ, [[1995]]-[[2000]]) * Аслă ăслăх ĕçлевçи (Пушкăртстан халăхĕсен этнографийĕн музейĕ, [[2000]]-[[2001]]) * Пушкăртстан наци музейĕнче ăслăх секретарĕ ([[2001]]-[[2004]]) * Раççей патшалăх суту-илÿ-экономика университечĕн Уфари филиалĕнче (институтĕнче) аслă вĕрентевçĕ ([[2004]]-[[2005]]) * Пушкăрт патшалăх медицина университечен философи, тивĕç-ирĕк пĕлĕвĕ, истори тата экономика никĕсĕсен кафедринче аслă вĕрентевçĕ ([[2005]]-[[2008]]), доцент ([[2008]]-[[2015]]), профессор ([[2015]]). [[2009]]-мĕш çулччен студентсен ăслăх пĕрлĕхĕн ертÿçи пулнă. Гуманитари дисциплинисен ЦМК тата факультет Ăслăх канашĕн пайташĕ, ГЭК Ертÿçин «Социаллă ĕç» тĕлĕшĕнчи çумĕ. [[File:Здание национального музея РБ.jpg|thumb|left|Пушкăртстан республикин наци музейĕ]] [[File:BSMU.jpg|thumb|left|Пушкăрт патшалăх медицина университечĕ]] == Кун çути курнă çĕсем == === Медицинăн социаллă-философиллĕ аспекчĕсем енĕпе === *О духовно-нравственном возрождении общества //Здоровье как социально-философская проблема. Сборник научных статей межвузовской научно-практической конференции, посвященной 450-летию добровольного присоединения Башкортостана к России. Уфа, РИО БашГУ, 2007. С.43-46. *Система возрождения медицинской деонтологии (в соавторстве с Тухатуллиным Г.)//Здоровье как социально-философская проблема. Сборник научных статей межвузовской научно-практической конференции, посвященной 450-летию добровольного присоединения Башкортостана к России. Уфа, РИО БашГУ, 2008. С.16-19. *Социальная защита населения РФ (в соавторстве с Файзуллиной А. и Юсуповой Н. //«Медицинская наука – 2008». Сборник статей республиканской научно-практической конференции. Уфа, 2008. С.212-215. *Социогуманитарная подготовка студентов //Сборник материалов межвузовской учебно-методической конференции «Оптимизация формирования профессионального поведения студентов, обучающихся в университете». Уфа, 2009 г. С.38-40. *Факторы, влияющие на здоровье человека //Сборник научных статей Всероссийской научно-практической конференции «Здоровье как социально-философская проблема». (в соавторстве с Киреевой Э.Ф., к.м.н., доцентом кафедры ОЗ БГМУ, Киреевой С.Ф., врачом-терапевтом РКБ №2 города Уфы. Уфа, РИО БашГУ, 2009.С. 7-10 *Компьютер и здоровье //Сборник научных статей Всероссийской научно-практической конференции «Здоровье как социально-философская проблема» (в соавторстве с Киреевой Э.Ф., к.м.н., доцентом кафедры ОЗ БГМУ, Киреевой С.Ф., врачом-терапевтом РКБ №2 города Уфы). Уфа, РИО БашГУ, 2010. С. 122-123. *Народная медицинская традиция как культурный феномен //Сборник научных статей Всероссийской научно-практической конференции «Здоровье как социально-философская проблема» (в соавторстве с Кузьминой А.В и Сухаревой Н.Н.). Уфа, РИО БашГУ, 2011. С. 48-52. *О Национальном проекте «здоровье» (cтатья) //Сборник научных статей Всероссийской научно-практической конференции «Здоровье как социально-философская проблема». - Уфа, РИО БашГУ, 2012. С.98-100. *Подготовка социальных работников в Башкирском государственном медицинском университете //Сборник материалов межвузовской учебно-методической конференции «Подготовка врачей в условиях реформирования профессионального образования». Уфа, 2013 г. С.33-34. *Роль традиционной медицины в системе жизнеобеспечения народов Поволжья и Приуралья //«Здоровье нации как стратегическая задача». Сборник статей Республиканской научно-практической конференции /в соавторстве с Н.Н. Сухаревой/. - Уфа, РИО БашГУ, 2014. -Выпуск 8. -88с. С.38-39. *Социальная защита и поддержка социально-уязвимых слоев населения в Республике Башкортостан //«Здоровье нации как стратегическая задача». Сборник статей Республиканской научно-практической конференции /в соавторстве с Л.А Базгутдиновой/.- Уфа, РИО БашГУ, 2014. -Выпуск 8. -88с. С.78-80. *Профилактика наркомании в молодежной среде //«Здоровье нации как стратегическая задача». Сборник статей Республиканской научно-практической конференции /в соавторстве с Р.А. Барабановым, Р.Р. Бикмаевым, Р.Р. Гильмутдиновой, Э.М. Хазиевой/. - Уфа, РИО БашГУ, 2014. -Выпуск 8. -88с. С.60-61. *Гуманистическая парадигма медицинского образования //»Духовно-культурные ценностные ориентации молодежи в эпоху глобализации»: Сборник научных статей Международной научно-практической конференции, 10-11 апреля 2015 года /под ред. Р.Х. Ильясовой, Л.Г. Хуснутдиновой, С.С. Некрасовой. – Уфа: УГУЭС, 2015. – 351с. С.308-310. *Роль гуманитарных наук в формировании нравственности будущих врачей как основы их профессиональной деятельности //«Здоровье как социально-философская проблема»: сборник статей Республиканской межвузовской научно-практической конференции, посвященной 70-летию Победы в Великой Отечественной войне /отв. ред. Д.М. Азаматов. – Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. -80с. С.10-11. *Духовно-нравственное воспитание будущих врачей //«Инновационные образовательные технологии в формировании профессиональных компетенций специалиста»: материалы межвузовской учебно-методической конференции с международным участием. – Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ Минздрава России, 2015. С.335-337 и др. === Чăвашсен историйĕ енĕпе === *О времени возникновения чувашских деревень Аургазинского района Республики Башкортостан //Башкирский край.1996. Вып.6. С.139-150. *Этапы переселения чувашей в Башкортостан //Второй международный конгресс этнографов и антропологов. Резюме докладов и сообщений. Ч.1.Уфа,1997.С.211-212. *Чувашское народное искусство в Музее этнографии народов Башкортостана //Там же. Ч.2. С.177. *О научной концепции стационарной выставки «Чуваши Башкортостана: история, культура и быт» (в соавторстве с И.Г.Петровым) //Традиции и современность в культуре народов. Материалы научно-практической конференции «Культурное наследие народов Башкортостана: опыт, теория, практика». Уфа,1999. С.96-104. *О просвещении чувашей (с середины XVI века до 60-х годов XIX века) //Учитель Башкортостана. №7. 2003. С.71-73 *О просвещении чувашей Уфимской губернии (60-е годы XIX-начало XX веков) //Учитель Башкортостана. №9. 2003. С.67-71 * <big>[https://www.dissercat.com/content/sotsialno-ekonomicheskoe-razvitie-chuvashei-bashkortostana-v-xvii-xix-vekakh Социально-экономическое развитие чувашей Башкортостана в XVII-XIX веках.] Дисс. канд. ист. наук. - Уфа, 2004. -293с.</big> *О просвещении чувашей Уфимской губернии (60-е годы XIX – начало XX вв.) //Человек. Общество. Образование. Межвузовский сборник статей. Уфа, РИО БашГУ, 2005. С.87-88. *Численность чувашского населения Башкирии в XVIII-начале XX вв. //Ядкяр. №3. 2006. С.67-72. *О формировании чувашской диаспоры в Башкортостане в XVII-начале XX вв. //Учитель Башкортостана. №6. 2006. С.65-68. *Социально-правовое положение чувашского населения края в XVII – начале XX веков //Человек. Общество. Образование. Межвузовский сборник статей. Уфа, РИО БашГУ, 2006. С.79-80. *Причины переселения чувашей в Башкирию XVII-начале XX вв. //Ватандаш. 2007. № 6. С.147-163. *Чуваши Башкортостана (социально-экономическое развитие в XVII-начале XX вв.) /краткий обзор/ //Академический журнал Западной Сибири. №5, 2007. С.88-91. *Чуваши Башкортостана в XVII-XIX вв. Экономическое развитие и социальная структура (монография). Изд-ство «Гилем» АН РБ, 2007. -268 с. *Динамика численности чувашей Башкирии в XVIII – начале XIX веков //Человек. Общество. Образование. Межвузовский сборник статей. Уфа, РИО БашГУ, 2007. С. 135-136. *История формирования и развития чувашей Башкортостана //Сборник статей Республиканской конференции (заочной) ученых РБ «Научный прорыв – 2007», посвященной 450-летию Единства Башкортостана и России, 75-летию БГМУ, Дню Республики. С.216-219. *О развитии начального образования среди чувашей Башкирии (II половина XIX в.) //Журнал ВАК «Социально-гуманитарные знания». №10, 2010. С.37-42. *Об открытии школ Министерства народного просвещения (МНП) в чувашских населенных пунктах Уфимской губернии (вторая половина XIX – начало XX вв.) (cтатья) //«Вестник Челябинского государственного университета» (входит в перечень изданий ВАК). - Челябинск, №1, 2011. С. 92-96. *Начальное образование чувашей Уфимской губернии во второй половине XIX века (cтатья) //Истоки патриотизма в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.: опыт башкирской истории: Материалы Межрегиональной научной конференции, посвященной 65-летию Победы в Великой Отечественной войне. – Уфа, РИЦ БашГУ, 2010. С.14-19. *О состоянии просветительского дела среди чувашей Уфимской губернии (вторая половина XIX – начало XX вв.) //Николаевские чтения – 2011: Сборник материалов Всероссийской научно-практической конференции, посвященной известному ученому, академику В.В. Николаеву. Стерлитамак, СГПА им. З. Биишевой, 2011. С.211-213. *Политика христианизации Русского государства и конфессиональное состояние чувашей Башкирии (до 1917 года) (монография) - Уфа, РИЦ БашГУ, 2011. -60с *Особенности территориального размещения этнографических групп чувашей в Башкортостане //Человек. Общество. Образование. Сборник статей научно-практической конференции /Отв. ред. Азаматов Д.М. - Уфа: РИЦ БашГУ, 2013. -76 с. С.32-33. *Традиционные верования и культура чувашей //Сборник научных статей Всероссийской научно-практической конференции «Здоровье нации как стратегическая задача». Уфа, РИО БашГУ, 2013. С.21-22. *О конфессиональном состоянии чувашей Башкирии (до 1917 г.) //Сборник статей Республиканской научно-практической конференции «Диалог культур народов Башкортостана: политико-правовые, исторические и социокультурные аспекты» (в рамках II Съезда Ассамблеи народов Республики Башкортостан, прошедшей в г. Уфе 29 мая 2009 года). С347-356. *<big>[https://www.dissercat.com/content/chuvashi-bashkortostana-istoriko-kulturnoe-razvitie-v-xviii-nachale-xx-vekov Чуваши Башкортостана: историко-культурное развитие в XVIII - начале XX веков] Дисс. докт. ист. наук. - Уфа, 2013.</big> === Нацилле ăс-тăн === * Этноцентристское видение мира //Человек. Общество. Образование. Сборник статей. Уфа, РИО БашГУ, 2009. С. 3-11. * Этноцентризм и межкультурная коммуникация //Журнал ВАК «Социально-гуманитарные знания» №10, 2009. С.234-240/ * Истоки и смысл национализма //Человек. Общество. Образование. Сборник статей. Уфа, РИО БашГУ, 2010. С.79-81. * Значение этноцентризма для процесса межкультурной коммуникации //«Национальная политика и традиционная народная культура»: материалы международной научно-практической конференции (от 7 декабря 2009 г.). Уфа: БАГСУ, 2010. С.218-222. * Национальное самосознание как феномен в системе общественного сознания //Журнал ВАК «Социально-гуманитарные знания» (в соавторстве с Д.М. Азаматовым, д.ф.н., профессором, зав. каф. философии БГМУ). №9,.2010. С.161-166. * Роль этнокультурных факторов в качественном изменении национального сознания //Журнал ВАК «Социально-гуманитарные знания». №9, 2010. с. 52-57. === Аслă Атилĕх вăрçи === *39. Об уроках Великой Отечественной войны и ее фальсификации //Сдана в сборник Республиканской научно-практической конференции «Великая Отечественная война: актуальные проблемы истории», посвященной 65-летию Победы (от 9 апреля 2010 г., БАГСУ) /в соавторстве с Д.М. Азаматовым, д.ф.н., профессором, зав. каф. философии БГМУ/. (объем – 5 стр.). С.15-20. *Мы должны помнить //«Человек. Общество. Образование». сборник статей Республиканской межвузовской научно-практической конференции, посвященной 70-летию Победы в Великой Отечественной войне/в соавторстве с Л.А Базгутдиновой/ /отв. ред. Д.М. Азаматов. – Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. -84с. С.16-17. ===Ытти енĕпе çырнă статьясем === *Меценатство в России //Состояние и перспективы развития торговли, бизнеса и малого предпринимательства. Сборник материалов межрегиональной научно-практической конференции. Уфа,2005. С.191. *1Познания в области метеорологии и использование их в хозяйственной деятельности //Учитель Башкортостана.0,3 а.л. <big>(/Чăвашла çырнă статья/)</big>. №10, 2007. С. 63-65. *Роль мультимедиа-технологий в системе современного образовательного процесса //Человек. Общество. Образование. Межвузовский сборник статей. Уфа, РИО БашГУ, 2007. С. 157-158. *Использование мультимедиа-технологий в современном образовательном процессе //Межвузовский сборник статей по учебно-методической литературе (при БГМУ) 2008 г. С. 115-116. *Школы духовного ведомства Уфимской губернии //Человек. Общество. Образование. Межвузовский сборник статей. Уфа, РИО БашГУ, 2008. С.44-51. *Молодежный экстремизм и пути преодоления //Сборник статей Международной научно-практической конференции «Духовный мир современного человека: проблемы экстремизма в молодежных субкультурах», прошедшей в г. Уфе 22 апреля 2009 года. - Уфа: Уфимский филиал ГОУ ВПО «МГГУ им. М.А. Шолохова, 2009. С. 45-54. *30. Молодежный экстремизм //Сборник статей Всероссийской научно-практической конференции «Синергетика морально-нравственных и правовых отношений и их роль в построении гражданского общества» (в соавторстве с Д.М. Азаматовым). – Уфа, БашГУ, 2009. С.30-35. *Пути преодоления молодежного экстремизма //Сборник статей Республиканской конференции (заочной) ученых РБ «Научный прорыв – 2009» (в соавторстве с Д.М. Азаматовым). С. 144-146. *40. Школы духовного ведомства Уфимской губернии (Журнал ВАК. «Искусство и образование». №7, 2010. С.26-30. *О роли земства в развитии системы народного образования Уфимской губернии //«История науки и техники» (входит в перечень научных журналов и изданий ВАК). – Уфа, НИИРеактив УГНТУ, №12, №4, 2010 г. C.37-42. *Формирование имиджа региона (cтатья) //«Актуальные проблемы коммуникации: теория и практика». Материалы Второй Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 10-летию специальности «Связи с общественностью» факультета философии и социологии Башгосуниверситета. – Уфа, РИЦ БашГУ, 2011. С.53-59. *Социальные аспекты последователей религиозных неокультов в современном обществе //Материалы Всероссийской научно-практической конференции «Межнациональное единство и согласие в Российской Федерации: опыт, современные проблемы, перспективы», посвященной подведению итогов Года укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан от 09 декабря 2011 года Нефтекамский филиал БашГУ/в соавторстве с Д.М. Азаматовым, д.ф.н., профессором, зав. каф. философии БГМУ и К.В. Храмовой, к.ф.н., доцентом кафедры философии БГМУ/. (объем – 5 стр.). *Социальные функции истории (cтатья) //Человек. Общество. Образование. Межвузовский научный сборник/ отв. ред. Д.М. Азаматов. Уфа, РИЦ БашГУ, 2012. С.40-42. *Новая российская ментальность как ценностная гуманитарная парадигма инновационной образовательной стратегии //Сборник материалов Международной научно-практической конференции: «К саммиту ШОС. Россия и Казахстан: проблемы и перспективы межгосударственного сотрудничества в образовательном пространстве». – Уфа, 2015. С. 291-294. *О перспективах интеграции в области образования между странами-участницами ШОС //«Человек. Общество. Образование». Сборник статей Республиканской межвузовской научно-практической конференции, посвященной 70-летию Победы в Великой Отечественной войне /отв. ред. Д.М. Азаматов. – Уфа: РИЦ БашГУ, 2015. -84с. С.29-30. == Мусăкри ĕç-хĕл == Мусăк пĕлĕвĕ пурри пирки каларăмăр ĕнтĕ. Пушкӑртсанри чӑваш, Ирина Саригель (Сухарева), ученӑй-историк, истори наукисен докторӗ, Пушкӑртстанри патшалӑх медицина университечӗн философи, социаллӑ-гуманитарлӑ дисциплинӑсен кафедра профессорӗ ҫеҫ мар, юрлама та ӑста. Вӑл Фейсбукра пӗлтернӗ тӑрӑх, нумай ҫул хушши ҫырнӑ хӑйӗн хӑш-пӗр юррисемпе сӑввисемпе Ютубра паллаштарать<ref>Ташней, Ирина. [https://chuvash.org/news/27342.html Культура: Пушкӑрт чӑвашӗ юрлать те, ӑслӑлӑх ӗҫӗпе те тӑрӑшать] — Аçтахар сайчĕ.</ref>. Унта вӑл «Ирина Саригель» канал йӗркеленӗ. «Наука ӗҫӗпе ҫыхӑннӑ май хӑй вӑхӑтӗнче вӗсене тивӗҫлипе тимлӗх кӳреймерӗм. Вӑхӑчӗ те хӑвӑрт иртет. Хам ҫырнӑ юрӑсемпе сӑвӑсем нумай, юрӑсем ҫеҫ ҫӗр ытла пулса кайрӗҫ... 2019- мӗш ҫулта хам ҫырнӑ юрӑсен "Тӗлпулӑва мухтав" ятлӑ сборникне (унта 50 юрӑ) кӑларма вӑхӑт тупӑнчӗ. Сӑвӑсен пуххине кӑларма ӗмӗтленетӗп ҫеҫ», — тесе ҫырнӑ Ирина Ирина Саригель (Сухарева). Вăл композитор пулса ăсталанă пĕр юрă Ютубра паянхи кун тĕлне 290 пин ытла сасă пухнă<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_ixbgV8JQQU Красивая чувашская песня. Исполняет Антонова Наталья] 290 359 сасă (итлев), 15, апр., 2012 ç.</ref>. == Çав. пекех == * [[Нухрат Антонина Ивановна|Матвеева-Сухарева-Нухрат Антонина Ивановна]] * [[Нухрат Антонина Ивановна|Сухарев-Ухливан С. В. (1888-1942)]] == Вуламалли == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://chuvash.org/news/27904.html Персона: Пушкӑртстанри чӑваша чысланӑ] * [https://www.youtube.com/watch?v=gJQcAjlX62o ИРИНА САРИГЕЛЬ Полная версия «Шур шур урлӑ» - чӑваш халӑх юрри (Чувашская народная песня)] * [http://www.аургазы-образование.рф/index.php/1684-yubilejnyj-tvorcheskij-vecheririny-sukharevoj-sarigel Юбилейный творческий вечер Ирины Сухаревой (Саригель)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904173057/http://www.xn----7sbabaeidyodo8didxg0c0k.xn--p1ai/index.php/1684-yubilejnyj-tvorcheskij-vecheririny-sukharevoj-sarigel |date=2019-09-04 }} * [https://web.archive.org/web/20210307090925/https://www.famous-scientists.ru/4077/ Сухарева-Сергеева Ирина Виталиевна] — Энциклопедия «Известные учёные». * [http://www.lasius.narod.ru/images/Kozlov2006.htm Козлов Михаил Алексеевич] [[Категори:Чăваш ăсчахĕсем]] [[Категори:1969 çулта çуралнисем]] [[Категори:Историксем, алфавитпа]] [[Категори:Кăрлачăн 3-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:Раççей историкĕсем]] iqbi3q3c7rl0yufxdstm18w4h1yt3og 0 89373 879558 698391 2026-11-09T03:05:18Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879558 wikitext text/x-wiki [[File:Eight Allotropes of Carbon.png|thumb|[[Кăмрăкамăш]]ĕн тĕрлĕ модификацийĕсен тытăмĕн схемисем<br>'''a''': [[алмаз]], '''b''': [[графит]], '''c''': [[лонсдейлит]]<br>'''d''': фуллерен — букибол C₆₀, '''e''': фуллерен C₅₄₀, '''f''': фуллерен C₇₀<br>'''g''': аморфлă кăмрăкамăш, '''h''': [[Кăмрăкамăш нанопăрăхĕсем|кăмрăкамăш нанопăрăхĕ]]]] '''Ансат япалалăх''' — пĕр [[хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]]н [[атом]]ĕсенчен çеç ([[икĕ атомлă молекула|гомонклонсарла молекулăсенчен]]) тăракан химилле [[япалалăх]]<ref> Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.). Химическая энциклопедия: в 5 т. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1. — С. 361. — 623 с. — 100 000 экз.</ref><ref> Ахметов Н. С. Общая и неорганическая химия. — 4 изд., испр. — М.: Высшая школа, Издательский центр «Академия», 2001. — С. 253-269. — 743 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-06-003363-5, ISBN 5-7695-0704-7.</ref>. == Вуламалли == * ''Ахметов Н. С.'' Общая и неорганическая химия. — 4 изд., испр. — {{М.}}: Высшая школа, Издательский центр «Академия», 2001. — 743 с. — 15 000 экз. — ISBN 5-06-003363-5, ISBN 5-7695-0704-7. * ''Врублевский А. И.'' Химия: базовый школьный курс. — {{Мн.}}: Юнипресс, 2009. — 576 с. — 3 100 экз. — ISBN 978-985-507-813-6. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20160304190832/http://www.alhimik.ru/teleclass/konspect/konsp1-04.shtml Простые и сложные вещества. Аллотропия] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Япалалăх]] 811gyfqx3b75b49fod08l17e3yexoye 0 93606 879565 873301 2026-11-09T07:36:33Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879565 wikitext text/x-wiki {{Çыравçă | Ят = Иван Вазов | Тăван ят = Иван Вазов | Ӳкерчĕк = BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG | Ӳкерчĕке ăнлантарни = Вазов портречĕ | Çуралнă чухнехи ят = Иван Минчов Вазов | Суя ятсем = Пейчин, Добринов, Ц-в, Д. Н-ров, Т. Габровски, Боянец, Белчин, Н-чев тата ур. | Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Сопот|Сопотра (Пловдив облаçĕ)|Сопот (Пловдив облаçĕ)}}, <br>ун чухне — [[Осман империйĕ]] | Çуралнă вăхăт = [[1850]], [[çĕртме, 27]] | Вилнĕ вырăн = {{ВВ|София|Софияра}}, [[Пăлхари]] | Вилнĕ вăхăт = [[1921]], [[авăн, 22]] | Ĕçлев тĕсĕ = прозăç, сăвăç, драматург | Хастар çулсем = | Тĕлĕ = [[Реализм (литература)|реализм]] | Жанр = лирика, эпос, драма | Ĕçсен чĕлхи = [[пăлхар чĕлхи|пăлхар]] | Дебют = «Борът» сăвă | Чыславсем = {{(!}} style="background:transparent" {{!}}{{Кирилпа Мефодий орденĕ}} {{!)}} }} '''Ива́н Ми́нчов Ва́зов''' (9.7.(27.7)1850, [[Сопот (Пловдив облаçĕ)|Сопот]] — 22.9.1921, [[София]], [[Пăлхари]]) — питĕ паллă пăлхар сăвăçĕсенчен пĕри, ăна тăтăшах пăлхар литературин патриархĕ теççĕ. Вазов пултарулăхĕнче историри икĕ эпоха — пăлхар чĕрĕлĕвĕ тата ирĕклĕ Пăлхари çĕкленĕвĕ çыхăннă. [[Пăлхар ăслăх академийĕ]]н академикĕ, [[Пăлхарин халăх партийĕ]]нчен çутĕç министрĕ (7.9.1897 — 30.1.1899) тата [[Пăлхар çыравçисен пĕрлешĕвĕ]]н хисеплĕ председателĕ. == Биографи == [[File:Vazov Museum Sopot.jpg|left|thumb|200px|Иван Вазов çуралнă çурт. [[Сопот (Пловдив облаçĕ)|Сопот]].]] 1850 çулхи утăн 9-мĕшĕнче (çĕртмен 27-мĕшĕнче кивĕ стильпе) Пловдив облаçĕнчи Сопот хулинче Минчо Вазов купса килйышĕнче çуралнă. Икĕ пиччĕшĕ — [[Вазов Георги|Георги Вазов]] тата [[Вазов Владимир Минчев|Владимир Вазов]] — генерал пулнă, тепĕр пиччĕшĕ — [[Вазов Борис|Борис Вазов]] — пĕрлĕх ĕçченĕ тата политик. Борис Вазов каласа панипе, Вазовсен ратти Яновени нестрам ялĕнчен (Анăç Македони) тухнă Кирко Иванов Арнаудовран пырать, вăл Сопота XVIII ĕмĕрĕн вĕçĕнче [[Али-паша Тепеленский|Али-паша Янинский]] вăхăтĕнче куçса килнĕ. Иван Вазов училищере вĕренсе тухнă, яш чухнех вырăс литературипе паллашнă. Çаплах грек тата турккă чĕлхисене вĕреннĕ. 1866 çулта Пловдиври гимназие 4-мĕш класа вĕренме кĕнĕ. Гимназире франс чĕлхине вĕреннĕ, Пьер Беранже тата Виктор Гюго позийĕ ăна илĕртнĕ. == Библиографи == == Литература == * Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71 * Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II * [[Уманов-Каплуновский, Владимир Васильевич|Уманов-Каплуновский В.]] Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V * Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III * [[Минчо-Делянов]], Вазов, [[Величков]], [[Михайловский]], «Славянский мир», 1910, II * Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948 * Злыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX—XX вв., М., 1959 * Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950 * Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946 * Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951 * Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966 * Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968 * Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962 * Вазов в воспоминаниях современников (на русском языке), С. София-пресс, 1968 г. == Çав. пекех == * [[Иван Вазов ячĕллĕ наци театрĕ]] ==Асăрхавсем == == Каçăсем == * {{ВТ-ЭСБЕ|Вазов-Минчов}} * [https://web.archive.org/web/20081208191848/http://literaturata.com/topic-t690.html Биография на Иван Вазов (болг.)] * [http://slovo.bg/showauthor.php3?ID=14&LangID=1 Иван Вазов (произведения на болгарском)]{{Ĕçлемен каçă|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов (произведения на русском)] * [https://web.archive.org/web/20200926024618/http://bgdiaspora.h3b.ru/12543 Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.] * [https://www.youtube.com/watch?v=_exoMcw88DI Иван Вазов. Избранные стихотворения (аудио) {{ref-ru}}] [[Категори:Пăлхари сăвăçĕсем]] [[Категори:Пăлхари çыравçисем]] [[Категори:Иван Вазов]] [[Категори:Пăлхар сăвăçĕсем]] [[Категори:Пăлхар çыравçисем]] [[Категори:Русофилсем]] [[Категори:Славянофилсем]] [[Категори:Славянофиллĕх]] [[Категори:Панславистсем]] [[Категори:Пловдивăн хисеплĕ гражданĕсем]] [[Категори:Вырăс-турккă вăрçине (1877—1878) хутшăннисем]] [[Категори:1850 çулта çуралнисем]] [[Категори:Утăн 9-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:1921 çулта вилнисем]] [[Категори:Авăнăн 22-мĕшĕнче вилнисем]] sg4rrg44rzb7d9j0ugo2yj5imu0568m 0 97577 879564 876346 2026-11-09T07:18:13Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879564 wikitext text/x-wiki {{Фильм |ЧăвЯчĕ = Вĕçевçĕсем |ТăвЯчĕ = Лётчики |Ӳкерчĕк = |Жанр = [[фантастика]] |Режиссёр = [[Юлий Райзман]] |Сценарист = [[Мачерет Александр Вениаминович|Александр Мачерет]] |Актёрсем = |Патшалăх = {{USSR}} |Çул = 1935 |Компани = [[Московская кинофабрика]] |Вăхăт = | imdb_id = 0026623 }} '''Вĕçевçĕсем''' ({{lang-ru|Лётчики}}) — [[Московская кинофабрика]] киностудире [[Юлий Райзман]] режиссёр 1935 çулта ӳкернĕ совет мусăк илемлĕ камичĕ. == Сюжет == {{Çырмалла}} == Рольсенче == [[File:1935 Лётчики.webm|thumb|upright=1.5|''«Вĕçевçĕсем» фильм (1935)'']] * [[Коваль-Самборский Иван Иванович|Иван Коваль-Самборский]] — ''Сергей Беляев, авиаотряд командирĕ'' * [[Мельникова Евгения Константиновна|Евгения Мельникова]] — ''Галя Быстрова, вĕçевçĕсен шкулĕнче вĕренекен'' * [[Чистяков Александр Петрович|Александр Чистяков]] — ''Иван Матвеевич Хрущев, аслă механик'' * [[Щукин Борис Васильевич|Борис Щукин]] — ''Рогачёв, авиашкул пуçлăхĕ'' * [[Лепко Владимир Алексеевич|Владимир Лепко]] — ''парикмахер'' * [[Фёдорова Зоя Алексеевна|Зоя Фёдорова]] — ''медаппа'' * [[Фёдорова Инна Ивановна|Инна Фёдорова]] — ''вĕçевçĕ'' * [[Хрящиков Николай Прохорович|Николай Хрящиков]] — ''эпизод'' == Ӳнерлекен ушкăн == * Сценарист: [[Мачерет Александр Вениаминович|Александр Мачерет]] * Режиссёр: [[Райзман Юлий Яковлевич|Юлий Райзман]] * Сорежиссёр: Г. Левкоев * Оператор: [[Косматов Леонид Васильевич|Леонид Косматов]] * Ӳкерçĕ: Г. Гривцов * Композитор: [[Крюков Николай Николаевич (композитор)|Крюков Николай Николаевич]] * Сасă операторĕ: В. Богданкевич == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * Зак М.Е. Юлий Райзман. — М.: Искусство, 1962. — 228 с. * Бутовский Я. [https://photographerslib.ru/books.php?book_id=0000.0027 Л.В. Косматов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230513064957/https://photographerslib.ru/books.php?book_id=0000.0027 |date=2023-05-13 }} // Десять операторских биографий / Сост. М. Голдовская. — М.: Искусство, 1978. — С. 157—176. — 207 с. * Алперс Б.В. Дневник кинокритика. 1928-1937. — М.: Фонд «Новое тысячелетие», 1995. — 183 с. * Зоркая Н. [https://web.archive.org/web/20260714194930/https://kinoart.ru/archive/2004/02/n2-article13 Сгустки истории. Портрет режиссёра Юлия Райзмана] // Искусство кино. — 2004. — № 2. — С. 65—82. * Вил К. Лётчики (1935) // Ноев ковчег русского кино: от «Стеньки Разина» до «Стиляг» / Сост. и предисл. Е. Васильева, Н. Брагинский. — М.: Глобус-Пресс, 2012. — С. 121—126. — 552 с. == Каçăсем == * {{imdb title | id=0026623 | title=«Лётчики»}} * [https://web.archive.org/web/20170915200834/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=2&e_movie_id=3201 «Лётчики»] на сайте «Энциклопедия отечественного кино» {{Юлий Райзманăн фильмĕсем}} [[Категори:ССРП 1935 çулхи фильмĕсем]] [[Категори:«Мосфильм» студин фильмĕсем]] [[Категори:Вĕçевçĕсем пирки фильмсем]] [[Категори:ССРП хура-шурă фильмĕсем]] [[Категори:Романсене экранизациленисем]] 5wi68mv8eldsmumxwx7xzach4pe7z67 0 102026 879570 746012 2026-11-09T09:56:26Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879570 wikitext text/x-wiki [[File:Hydrostatisches Paradoxon4.svg|thumb|Hydrostatisches Paradoxon]] '''Гидромеха́ника''' — [[татти-сыпписĕр талккăшсен механики]]н шĕвексен куçăмне, унăн шайлашулăхĕн малсăлтавĕсене тата вăл хытă ĕскерпе еплерех хире-кирĕç вăйăмра тăнине тишкерекен уйрăмĕ. == Вуламалли == * ''[[Вышинский, Виктор Викторович|Вышинский В. В.]]'' Краевые задачи вычислительной аэрогидромеханики: учеб. пособие для вузов. МинОбрНауки РФ, МФТИ (ГУ). В 2 ч. ** Ч. 1. Потенциальные и вихревые течения.— М. : МФТИ, 2007 .— 224 с. - Библиогр.: с. 222-223. - 200 экз. - ISBN 5-7417-0201-5. ** Ч. 2. Течения вязкого газа и турбулентные течения.— М. : МФТИ, 2009 .— 176 с. - Библиогр.: с. 173-175. - 200 экз. - ISBN 978-5-7417-0307-6. == Çавăн пекех == * [[Гидравлика]] * [[Гидроаэродинамика]] == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20220814011426/http://proslova.ru/word/%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ Значения слова «гидромеханика» в словарях] {{Механика уйрăмĕсем}} [[Категори:Татти-сыпписĕр талккăшсен физики]] [[Категори:Татти-сыпписĕр талккăшсен механики]] [[Категори:Гидроаэромеханика]] [[Категори:Шĕвексем]] [[Категори:Шыв]] jpd3qj481p9766pjeord2ehj14unbd2 0 103537 879531 856587 2026-11-08T18:32:44Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879531 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус= Хула |чăвашла çĕлĕк= Магас |тăван çĕлĕк = [[File:Магас_(Magas).jpg|300px|Магас]] |герб= Coat of Arms of Magas.svg |ялав=Flag of Magas.svg |lat_deg=43|lat_min=9|lat_sec=00 |lon_deg=44|lon_min=49|lon_sec=00 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Ингушети |регион тапăлра = Ингушети |район тĕсĕ = |район = |район тапăлра = |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Хула округĕ |пурăнан тăрăх = Магас хула округĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Магас хули |шалти пайлану = |пуçлăх = [[Арсамаков Руслан Мустафаевич|Арсамаков Руслан]]<ref name = 'пуçлăх'>[https://tass.ru/politika/6910641 Исполняющим обязанности главы Магаса избран Руслан Арсамаков]</ref> |никĕсленĕ вăхăт = 1994 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |лаптăк = 12,63<ref name = 'лаптăк'>[http://www.adm-magas.ru/index.php/istoriya Официальный сайт муниципального образования «Городской округ город Магас». История]</ref> |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = 600 |пурăнан халăх = 16 931<ref name = 'халăх2023'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)]</ref> |халăх çыравĕн çулĕ = [[2023]] |йышлăх = 1340,54<ref name = 'халăх2023'/> |агломераци = |наци йышĕ = [[ингушсем]], [[вырăссем]] |конфесси йышĕ = |этнохороним = магассем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 8734 |автомобиль кочĕ = 06 |цифрăллă идентификатор = 26401 |категори Commons-ра = |сайт = }} {{Пĕлтерĕшсем|Магас (пĕлтерĕшсем)}} '''Магас''' ({{lang-inh|Магас}}) — [[Ингушети|Ингуш Республикин]] тĕп хули, [[Раççей Федерацийĕ|Раççей]] кăнтăр енче вырнаçнă. Чи çамрăк пурăнан вырăнсенчен РФ-н субъекчĕн центрĕ. Республика пĕлтерĕвпе хули, пĕр ячĕллĕ хула округĕ йĕркелет<ref>[http://docs.cntd.ru/document/895201294 Закон от 23 февраля 2009 года № 5-РЗ «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»]</ref>. Хула пуҫлӑхӗ [[Арсамаков Руслан Мустафаевич|Арсамаков Руслан]]<ref>{{Cite web |url=https://www.adm-magas.ru/index.php/administratsiya |title=Администрация. Глава города Магас |access-date=2018-09-27 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927125327/https://www.adm-magas.ru/index.php/administratsiya |deadlink=no }}</ref>. == Этимологи == «Магас» ячӗ Кодзоев Н.Д. хайласа тупнӑ<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=PRJ;n=30119 «К проекту Федерального закона «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования город Магас» «КонсультантПлюс»]</ref>. Ҫапла ят Авалхи Аланин тӗп хули пекех. «Магас» топонимӗре «Ма» сӑмахӗ «хӗвел» пӗлтерет<ref>{{lang-inh|Малх}} - хӗвел</ref>, слогпа «га»/«го» («ҫавракӑш», «диск») — «мага»/«маго» пӗлтерет «хӗвел ҫавракӑшĕ, хӗвел дискӗ». «С» саспалли сӑмахӑн вӗҫӗнче — «са» сӑмахӗрен — «ҫӗр, вырӑн» ингуш топоформанчӗ. Ҫапла ӗнтӗ, «Магас» сӑмахӗ «ҫӗр, хӗвел вырӑнӗ», тата «хӗвел хули»{{sfn|Кодзоев, Местонахождение и значение|2001|с=44}}<ref>{{cite web|url=http://ghalghay.com/2009/11/28/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B2-i%E2%80%94ix-%D0%B2%D0%B2/|title=АЛАНЫ в I—IX вв.|author=Исторический проект «Ингушетия:Исторические Параллели»|date=2009-11-28|work=|publisher=Ghalghay.com|accessdate=2015-11-09|lang=ru|archive-date=2015-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117022956/http://ghalghay.com/2009/11/28/%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%B2-i%E2%80%94ix-%D0%B2%D0%B2/|deadlink=no}}</ref>. == Географи == Магас [[Назрань]]ран кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫра 4 ҫухрӑмра, Ингушетипе [[Çурçĕр Осети|Ҫурҫӗр Алани - Осети]] чиккирен 500 метртан вырнаҫнӑ. Хула [[Сунжа (Терек юпппи)|Сунжа]] юханшывӗ инҫех мар вырнаҫнӑ, абсолютлӑ ҫӳллӗшӗ — тинӗс шайӗнчен 540 метртан - 600 метр таран. Магас [[мускав вăхăчĕ]]н зонинче вырнаҫнӑ. == Кунҫул == [[Нарăс, 23|Нарӑс, 23]]-мӗшӗнче [[1994]] ҫулта, Руслан Аушев, пӗрремӗш Ингушетин президенчӗ, Магас хулин пӗрремӗш чулне хывнӑ<ref>{{cite web|url= http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/560-Magas.html|title= Магас|author= Информационно-туристический портал «Точка на карте»|date= |work= |publisher= Tochka-na-karte.ru|accessdate= 2016-01-09|lang= ru|archive-date= 2016-03-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20160304122023/http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/560-Magas.html|deadlink= no}}</ref>. [[Ака, 15]]-мӗшӗнче 1994 ҫулта, [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]], пӗрремӗш РФ президенчӗ, "Ингуш Республикин тӗп хулин туни ҫинчен"<ref>вырӑсла "О строительстве столицы Республики Ингушетия"</ref> указӗ алӑ пуснӑ. Ҫак кун "Магас хули кунӗ" пекех ирттерет. [[Ака, 3]]-мӗшӗнче [[1998]] ҫулта, Ингушетин Халӑх Пухӑвӗ - Парламенчӗ "Ингуш Республикин тӗп хулине ят пар — Магас хули ҫинчен"<ref> вырӑсла "О наименовании столицы Республики Ингушетия — город Магас" </ref> постановленине йышӑннӑ. [[Юпа, 31]]-мӗшӗнче 1998, пӗрремӗш объект - Президент керменӗ, ӑҫта Ингушетин Пуҫлӑхӗн Администрацийӗ вырнаҫнӑ, уҫса уяв иртрӗ. Унтан Ингуш Республикин Правительстви тата Ингуш Республикин Халӑх Пухӑвӗ - Парламенчӗ ҫурчӗсем уҫнӑ. [[Раштав, 20]]-мӗшӗнче [[2000]] ҫулта Раҫҫей Федерацийӗн [[Федераци пуçтарăнăвĕ|Федераци Пухӑвӗн]] [[Федераци Канашĕ|Федераци Канашӗн]] постановленипе № 149-ФС "Ингуш Республикин тӗп хулине ят пар — Магас ҫинчен"<ref>№ 149-ФЗ «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования — Магас»</ref> Федераци саккунӗ йышӑннӑ. [[Раштав, 26]]-мӗшӗнче РФ президенчӗ [[Путин Владимир Владимирович|В.В. Путин]] ӑна алӑ пуснӑ. [[2013]] ҫулта хула варринче наци стилӗпе, ингуш традициллӗ башня пекех, 100 метрлӑ Килӗшӳ Башни тунӑ. == Халăх == ; Наци йышĕ [[Пĕтĕм Раççейри 2010 çулхи халăх çыравĕ|2010 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕпе]]<ref>{{cite web|url=http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar|title=Том 4. Таблица 04-04 Население Ингушетии по национальности и владению русским языком|access-date=2021-05-11|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306015147/http://ingstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/ingstat/resources/88de168040471b769f8bdf0fa8517bb1/том+4.+Национальный+состав+и+владение+языками,+гражданство+по+Республике+Ингушетия.rar|deadlink=yes}}</ref>: * [[ингушсем]] — 1961 çын (78,38 %) * [[вырăссем]] — 406 çын (16,23 %) * [[аварсем]] — 26 çын (1,04 %) * ыттисем— 109 çын (4,36 %) [[Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕ (2020)|2020 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çырăвĕпе]] кунта малалла халăхсем пурăнаççĕ (халăхсем пĕчĕкрех 1 % тата урăхлă, «Ыттисем» сноскинче пăхăр)<ref name="ВПН2020">[https://26.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F(2).xlsx Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения Кабардино-Балкарской Республики, городских округов и муниципальных районов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016063623/https://26.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F(2).xlsx |date=2023-10-16 }}</ref>: {| class='standard' |- ! Халăх || Йыш, çын || Процент |- |Ингушсем || align=right | 13 180 || align=right | 86,31 % |- |Вырăссем || align=right | 1213 || align=right | 7,94 % |- | Ыттисем<ref>'''Абазинсем ''' (1), '''Аварсем''' (29), '''Агулсем''' (2), '''Адыгейсем''' (3), '''Азербайджансем''' (18), '''Алтайсем''' (3), '''Арапсем ''' (1), '''Эрменсем ''' (14), '''Балкарсем ''' (39), '''Пушкăртсем''' (8), '''Белоруссем''' (5), '''Бурятсем ''' (5), '''Грексем''' (3), '''Грузинсем ''' (3), '''Даргинсем ''' (21), '''Кабардасем ''' (25), '''Казахсем ''' (50), '''Калмăксем ''' (16), '''Карачайсем''' (1), '''Корейсем''' (2), '''Кумыксем ''' (1), '''Лаксем''' (16), '''Лезгинсем ''' (42), '''Çармăçсем ''' (5), '''Мордвасем ''' (4), '''Нимĕçсем ''' (1), '''Нухайсем ''' (7), '''Осетинсем ''' (31), '''Рутулсем''' (8), '''Словенсем''' (1), '''Табасарансем''' (15), '''Таджиксем ''' (10), '''Тутарсем''' (30), '''Тывасем ''' (5), '''Туркменсем''' (5), '''Удмуртсем ''' (7), '''Украинсем ''' (13), '''Черкессем ''' (1), '''Чеченсем ''' (51), '''Чăвашсем ''' (33), '''Якутсем''' (1), '''Ытти халăхсене çырăнакансем''' (7), '''Халăха çырман çынсем''' (5), '''Çынсем, хăшпĕр çырăв лисчĕсенче халăх çырман''' (330)</ref> || align=right | 878 || align=right | 5,75 % |- | Пĕтĕмпе || align=right | 15 271 || align=right | 100,00 % |} == Вĕренӳ == '''Ăслăлăх''' * [[Ингуш Чах Ахриев ячĕллĕ гуманитарлă ăслăлăхсен ăслăлăх-тĕпчев институчĕ]] '''Ăслă вĕренӳ шкулĕ:''' * [[Ингуш патшалăх университечĕ|Ингуш патшалăх университечĕ (ИнгГУ)]] (Тĕп корпусĕ) '''Шкулсем''' * Лицей номер 1 * Лицей-ача сачĕ == Транспорт == [[Ӳкерчĕк:Russia stamp 2020 № 2140.jpg|thumb|200px|Почта марки. Ингуш Республики]] Хуларан 8 çухрăмпа [[Назрань (станци)|Назрань]] чукун çул станцийĕ вырнаçнă, 33 çм — «[[Магас (аэропорт)|Магас]]» аэропорчĕ, юнашар «[[Кавказ (автомагистраль)|Кавказ]]» автоçулĕ пур. Хула общество транспорчĕ [[2015]] çулхи пуçланă тата кашни кунпа 7-рен 22-ччен сехетсенче ĕçлет<ref>{{Cite web |url=http://www.vestikavkaza.ru/news/V-Magase-poyavilsya-obshchestvennyy-transport.html |title=В Магасе появился общественный транспорт |access-date=2015-08-21 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093648/http://www.vestikavkaza.ru/news/V-Magase-poyavilsya-obshchestvennyy-transport.html |deadlink=no }}</ref>. [[2017]] çултан хулара [[велосипед]] çулчĕкĕ пур, паянхи [[велорикша|велотакси]] (велокэб) ĕçлет<ref>{{Cite web |url=http://gazetaingush.ru/obshchestvo/v-magase-zapustili-velotaksi-na-solnechnyh-batareyah |title=В Магасе запустили велотакси на солнечных батареях // Интернет-газета «Ингушетия», 18.09.2017 |access-date=2018-09-04 |archive-date=2018-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904192119/http://gazetaingush.ru/obshchestvo/v-magase-zapustili-velotaksi-na-solnechnyh-batareyah |deadlink=no }}</ref>. ==Фотогалерей== <gallery widths="150" class="center" mode="packed"> Ӳкерчĕк:Vovnushki-arkhitekturnoe.jpg|Магас, тунин пуçламăшĕ Ӳкерчĕк:Magas001.jpg|[[Президент керменĕ (Магас)|Президент керменĕ]] Ӳкерчĕк:Magas-1.PNG|Республика Аллейĕ (сулахайран — [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёвăн]] урамĕ). 2010 çул Ӳкерчĕк:Magas-2.PNG|Республика Аллейĕ (ингуш патшалăхне 80-çуллĕ тунă). 2010 çул Ӳкерчĕк:Magas-4.PNG|[[Ингуш Республикин Правительстви|Ингуш Республикин Правительствин]] çурчĕ. 2010 çул Ӳкерчĕк:Magas-3.PNG|[[Магас хули хула округĕ|Магас хулин]] Администраци çурчĕ. 2010 çул Ӳкерчĕк:Magas 2021.jpg|Магас центрĕ. 2021 çул Ӳкерчĕк:Alania Gates 2.jpg|[[Магас Тауэр]]те курав, [[Аланин хапхи (арка)|Аланин хапхинчен]] (2015) Ӳкерчĕк:Скульптура ингушского воина 1.JPG|Ингуш паттăрĕн скульптури, хулари кĕрни хапхинче </gallery> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * {{кĕнеке |автор = Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. |ят = История Ингушетии |издание = 4-е изд |вырăн = Ростов-на-Дону |издательство = Южный издательский дом |çул = 2013 |страниц = 600 |isbn = 978-5-98864-056-1 |ref = Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев }} * Заяц Д. В. — Магас — Город Солнца — новая столица Ингушетии. 2001 * [http://www.liveinternet.ru/community/2411429/post80498386/ Кодзоев Н. Д. — Местонахождение и значение названия аланской столицы города Магас. 2001] * Кодзоев Н. Д. — Археологические памятники Магаса. 2001 * [https://cyberleninka.ru/article/n/identichnost-i-pamyat-v-urbanonimah-magasa/viewer Тхакахов В. Х. 2018] == Каçăсем == * [http://www.magasonline.ru/ Магас Администрацийӗ] * [http://www.magas.ru/ Магас сайчӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204111113/http://www.magas.ru/ |date=2021-02-04 }} * [http://www.mojgorod.ru/r_ingushetia/magas/index.html Магас] в энциклопедии «Мой Город» * [http://danlux.livejournal.com/20580.html Современные фотографии города Магас] *[http://kremlin.ru/acts/bank/5920 Указ Президента Российской Федерации от 15.04.1994 г. № 788] *[http://council.gov.ru/activity/documents/1870 Постановление Совета Федерации ФC РФ О Федеральном законе «О присвоении столице Республики Ингушетия наименования — Магас»] {{Ингушети}} [[Категори: Магас|*]] [[Категори:Хуласем, XX-мĕш ĕмĕрте никĕсленĕ]] [[Категори:Раççей хулисем]] [[Категори:Пурăнан вырăнсем, алфавитпа]] 3cogsivz7nh5qn8u6w0pxrz0m6fwxhc 0 103619 879525 874586 2026-11-08T17:51:31Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879525 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Карачай-Черкес Республики |OfNm1 = |OfNm2 = Карачаево-Черкесская Республика |FSFlag = Flag of Karachay-Cherkessia.svg |FSCoA = Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg |FlagLnk = Карачай-Черкес Республикин ялавĕ |CoALnk = Карачай-Черкес Республикин гербĕ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Karachay-Cherkessia (Crimea disputed).svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Черкесск]] |AreaRnk = 78 |TotArea = 14&nbsp;277 |WaterPrcnt = кăштах кăна |PopRnk = 77 |PopQty = 464&nbsp;218<ref name = 'haloh'/> |PopCtDate = 2022 |PopDens = 32,52 |FedDistrNm = [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Çурçĕр-Кавказ экономика районĕ]] |CadNo = 09 |LangLangs = s |OfLangs = [[вырăс чĕлхи|вырăс]], [[нухай чĕлхи|нухай]], [[Карачай-балкар чĕлхи|карачай-балкар]], [[Черкес чĕлхисем|кабарда-черкес]], [[абаза чĕлхи|абаза]] |HeadTtl = Пуçлăхĕ |HeadNm = [[Темрезов Рашид Бориспиевич|Темрезов Рашид]] |ViceTtl = Премьер-министр |ViceNm = [[Мурат Аргунов|Мурат Аргунов]] |LegislTtl = Патшалăх Канашĕн Председателĕ |LegislNm = [[Иванов Александр Игоревич|Иванов Александр]] |FSAnthem = [[Карачай-Черкеси гимнĕ]] |FSUTC = [[Мускав вăхăчĕ|МСК]], [[UTC+3]] }} '''Карачай-Черкеси''' е '''Карачай-Черкес Республики''', кĕске '''КЧР''' ({{lang-krc|Къарачай-Черкес Республика}}, {{lang-kbd|Къэрэшей-Адыгэ Республикэ}}, {{lang-abq|Къарча-Черкес Республика}}, {{lang-nog|Карашай-Шеркеш Республика}}, {{lang-ru|Карачаево-Черкесская Республика}}), — [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацин]] субъекчĕ, ун шутне республика (патшалăх)<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8#%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F_5 Раҫҫей Федерацийӗн Конституцийӗ]. 1 сыпӑк 5 статья 1 тата 2 пункт: <br> 1. Раҫҫей Федерацийӗ республикасенчен, крайсенчен, облаҫсенчен, федераци пӗлтерӗшлӗ хуласенчен, автономиллӗ облаҫран, автономиллӗ округсенчен — Раҫҫей Федерацийӗн пӗр тан правӑллӑ субъекчӗсенчен тӑрать.<br> 2. Республика (патшалӑх) хӑйӗн конституцийӗпе саккунлӑхӗ пур. Край, облаҫ, федераци пӗлтерӗшлӗ хула, автономиллӗ облаҫ, автономиллӗ округ хӑйӗн уставӗпе саккунлӑхӗ пур</ref>. [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ|Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхне]] кĕрет, [[Çурçĕр-Кавказ экономика районĕ]]н пайĕ<ref name="БРЭ-ТОМ-13">{{кĕнĕке|автор=Петрушина М. Н., Горячко М. Д. и др |ят= Карачаево-Черкесия |ссылка= https://old.bigenc.ru/geography/text/2045127|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю. С. Осипов]] и др., отв. ред. С. Л. Кравец|издани=[[Большая российская энциклопедия]] (в 30 т.)|вырăн=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |çул=2009 |том=13. Канцелярия конфискации - Киргизы |страницы=89 |страниц=782 |isbn=978-5-85270-344-6 |тираж=60000|language=ru}}</ref>. Тĕп хули — [[Черкесск]]. Вăл хĕвеланăç енче — [[Краснодар Ен|Краснодар крайĕ]], çурçĕр енче — [[Ставрополь Ен|Ставрополь крайĕ]], хĕвелтухăç енче — [[Кабардин-Балкар Республики|Кабарда-Балкари]], кăнтăр енче — Тĕп Кавказ ту-сăрт хырçи хĕррипе — [[Грузи]] (унăн тĕнчери йышăннă территорисен пайĕнче — çурма йышăннă [[Абхази|Абхаз Республикипе]]) чикĕленет. {{Full Date|1922|01|12}} [[Карачай-Черкесс автономиллĕ облаçĕ]] пекех йышăннă, [[1992]] çулта республика пекех<ref>{{Cite web |url=http://kchr.ru/news/detailed/39117/ |title=В Карачаево-Черкесии отметили 25-летие образования республики |access-date=2020-11-02 |archive-date=2020-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217042829/http://www.kchr.ru/news/detailed/39117/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/450307236 |title=Указ Главы Карачаево-Черкесской Республики от 23 июня 2017 года №156 |access-date=2020-11-02 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724084636/https://docs.cntd.ru/document/450307236 |deadlink=no }}</ref>. Патшалăх чĕлхисем: [[Абазин чĕлхи|абазинле]], [[Карачай-балкар чĕлхи|карачай-балкарла]], [[Нухай чĕлхи|нухайла]], [[Кабарда-черкес чĕлхи|кабарда-черкесле]] те [[Вырăс чĕлхи|вырăсла]]. КЧР конституципе, вырăсла та нацисен хушшинчи хутшăну тата официаллă ĕç туни валли чĕлхе<ref>{{Cite web |url=http://constitution.garant.ru/region/cons_karach/chapter/1/#block_100000 |title=Конституция Карачаево-Черкесской Республики от 5 марта 1996 г. (с изменениями и дополнениями), ст. 11 |access-date=2017-08-17 |archive-date=2016-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302100255/http://constitution.garant.ru/region/cons_karach/chapter/1/#block_100000 |deadlink=no }}</ref>. == Географи == [[Ӳкерчĕк:Карачаево-Черкесия.png|250px|thumb|left|Физика-географиллĕ карттă]] Карачай-Черкеси [[Кавказ|кавказăн]] çурçĕр-хĕвеланăç енчи сăрчĕсенче вырнаçнă. Климат виçеллĕ ăшă, хĕл кĕске, çулла ăшă, нумайччен нӳрлĕ. Кăрлачăн вăтам температури −10,2 °С, утăн +22,6 °С, чи çӳллĕ температура +48 °С, аялти −32 °С. Карачай-Черкес Республикин 86% яхăн пайĕ ту тăрăхĕнче вырнаçнă. Республика чиккисенче 3 зона: сăрт-ту таврашĕнчи тӳремлĕх, ту хысакĕ тата Кавказ тăвĕсем палăраççĕ. Çурçĕрте Пысăк Кавказăн малти ту хырçисем тăсăлаççĕ. Республикăра шыв ресурсĕсем нумай: 132 яхăн çӳллĕ ту кӳллисем, ту шывсиккисем. 174 юханшыв юхса иртет, вĕсенчен чи пысăккисем — [[Кубань (юханшыв)|Кубань]], Пысăккипе [[Кĕçĕн Зеленчук]], [[Уруп (юханшыв)|Уруп]], [[Лаба]]; [[Кубань водохранилищи]] пур. Республикăра ĕçлекен [[Пысăк Ставрополь каналĕ]]н тытăмĕ [[Ставрополь Ен|Ставрополь Еншĕн]] шывпа тивĕçтермелли çăлкуçĕ пулса тăрать. Çĕр айĕнче çутçанталăк чавнă çĕрсем пуян: [[Чул кăмрăк|чул кăмрăк]], [[Гранит|гранит]], [[Мрамор|мрамор]], тĕрлĕ рудасемпе [[Тăм|тăм]]. Нумай сиплĕ минерал шывĕсем, термаллă çăлкуçсем пур. Карачай-Черкеси ту çеçенхирĕсемпе сарлака çулçăллă вăрмансен зонине вырнаçнă. Республика территорийĕнче [[Терберда заповедникĕ|Тербердин заповедникĕ]] тата [[Кавказ заповедникĕ]]н пĕр пайĕ пур. Карачай-Черкеси [[Мускав вăхăчĕ|Мускав]] [[Пĕр сехетри зона|сехет зонинче]] вырнаçнă (UTC+3:00). === Чикĕсем === КЧР виççĕ РФ субъекчĕсемпе тата пĕр патшалăхпа чикĕленет. *Хĕвеланăçра - [[Краснодар Ен|Краснодар крайĕ]]пе *Çурçĕрте - [[Ставрополь Ен|Ставрополь крайĕ]]пе *Хĕвелтухăçра - [[Кабардин-Балкар Республики|Кабарди-Балкар Республикипе]] *Кăнтăрта - [[Грузи|Грузипе]] (унăн пайĕпе е çурма йышăннă [[Абхази|Абхазипе]]) == Кунçул == [[Ӳкерчĕк:Russia stamp 2022 № 3016.jpg|thumb|Почта блокĕ - Карачай-Черкес Республикине 100 çул]] Карачай-Черкессин ту-сăртлă пайĕ пирĕн эрăри пĕрремĕш пин çул вĕçĕнче алан патшалăхне кĕнĕ. [[XIX ĕмĕр|XIX]] ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурринчен ([[1828]] çулта вырăс-турккă [[Эдирне|Адрианополь]] килĕшпе) Карачай-Черкес территорийĕ Кубань облаçĕнчи Раççей йышне кĕрет. === Граждан варçи === [[1918]] çултан кунта Совет влаçĕ йĕркеленет. 1918 çулта [[Ака, 1|Акăн, 1]] çак территори Кубань Совет Республикин пайĕ, [[Пуш, 28|Пуш 28]] 1918 çултан — Кубань-Хуратинĕс Республикин пайĕ, [[Утă, 5|Утă 5-рен]] - [[Раштав уйăхĕ|раштавччен]] 1918 çулта — Çурçĕр Кавказ Совет Республикин пайĕ пулнă. 1918 çулта раштавран [[1920]] çулта [[Ака уйăхĕ|акаччен]] [[Раççейри граждан вăрçи|шуррисен]] контролĕнче пулнă. [[1921]] çулта [[Кăрлач, 20|Кăрлач 20-рен]] [[Тури Автономи Совет Социализм Республики]]н<ref>''вырăсла'' Горская АССР</ref> пайĕ пулнă. === Совет периочĕ === [[1922]] çулта [[Кăрлач, 12|Кăрлач 12]] Кăнтăр-Хĕвелтухăç облаçĕнчи ([[1924]] çултан - Çурçĕр Кавказ Ен) Карачай-Черкес автономи облаçĕ, Баталпашинская станицире тĕп хулипе йĕркеленĕ (ăна кайран Сулимов, Ежово-Черкесск, Черкесск ятсене илнĕ). [[Ака, 26|Ака 26]], [[1926]] çулта, КЧАО<ref>Карачай-Черкес автономи облаçĕ</ref> ВЦИК йышăнăвĕпе Карачай Автономи облаçне, Черкес Наци тăрăхне ([[Ака, 30|Ака 30]], [[1928]] — Автономи облаçĕ), Баталпашин тата Зеленчук районĕсене пайланă. [[Совет Социализм Республикисен Пĕрлешĕвĕ|ССРП]] Аслă Совечĕн Президиумĕн указĕпе [[1943]] çулта [[Юпа, 12|Юпа 12]], Карачай автономи облаçĕ пĕтернĕ, карачайсене [[Тăван Çĕршывăн Аслă вăрçи|Кавказ Çапăçĕ]] чухне [[Нимĕçсем|нимĕç]] çарĕсене пулăшнăшăн айăпланă тата 1943 çулта [[Чӳк, 2|Чӳк 2-мĕшĕнче]] [[Вăтам Ази|Вăтам Ази]]пе [[Казахстан]]а депортланă. КАО ликвидаци хыççăн Карачайăн кăнтăр пайне [[Грузи]] ССРинче (Клухор районĕ пек), Пысăк Лаба бассейнĕнчи хăш пĕр халăх пурăнакан вырăнсене [[Краснодар Ен]]че, чылай пайне [[Ставрополь Ен]]че панă. Карачайсен реабилитаци хыççăн, вĕсем тăван çĕршыва [[1957]] çултан, Кăрлачăн 12, Черкес Автономи облаçĕ (Карачай-Черкес Автономи облаçĕ), Ставрополь Ен тытăмĕнче кайса кайнă. === Раççей Федерацийĕнче === [[Ӳкерчĕк:RR5111-0452R.png|thumb|Раççей Банкĕн манети — Карачай-Черкес Республикин йĕркеленĕвне 100 çул]] [[1990]], [[Чӳк, 30|Чӳкĕн 30]], Карачай-Черкес Автономи облаçĕнчи халăх депутачĕсем Ставрополь Енчен тухăм çинчен йышăну тунă. Хальхи территорипе Карачай-Черкес Республики 25 раштав [[1993]] çулта Раççей конституцийĕпе йышăнă. [[Нарăс, 26|Нарăс 26]], [[2011]] çултан Карачай-Черкесин Пуçлăхĕ — Рашид Темрезов<ref>«[[Независимая газета]]»: [http://www.ng.ru/regions/2011-03-02/6_cherkessk.html ''«Пост главы Карачаево-Черкесии занял Рашид Темрезов»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113201518/http://www.ng.ru/regions/2011-03-02/6_cherkessk.html |date=2013-11-13 }}. [[Пуш, 2|2 Пуш]] 2011</ref>. == Халăх == Карачай-Черкеси ку нумай наци республики: унăн территорийĕнче 80 ытла халăхсем пурăнаççĕ. Республика халăх йышĕ Росстат пĕлтернĕпе 468 444 çын ([[2023]])<ref name = 'haloh'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref>. Халăх çирĕплĕхĕ - 32,81 çын/км2 (2023). Хула халăхĕ - 41,4 % ([[2022]])<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }}</ref>. === Халăх йышĕ === {| class="standard" ! Халăх ||Çынсем [[2010]] çулта ([https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm *]) ||Çынсем [[2002]] çулта ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010063451/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2011-10-10 }}) |- |[[Карачайсем]]|| 194 324 (41,0 %) || 169 198 (38,5 %) |- |[[Вырăссем]]|| 150 025 (31,6 %) || 147 878 (33,6 %) |- |[[Черкессем]]|| 56 466 (11,9 %) || 49 591 (11,3 %) |- |[[Абазинсем]]|| 36 919 (7,8 %) || 32 346 (7,4 %) |- |[[Нухайсем]]|| 15 654 (3,3 %) || 14 873 (3,4 %) |- |[[Осетинсем]]|| 3142 || 3333 |- |[[Эрменсем]]|| 2737 || 3197 |- |[[Украинсем]]|| 1990 || 3331 |- |[[Тутарсем]]|| 1696 || 2021 |- |[[Грексем]]|| 1276 || 1349 |- | Çынсем çырман вĕсен нацилĕх| 3499 || 88 |- |<small> Çынсем 1000 ытла йышĕпе кăтартнă</small> |} 2020 çулхи Халăх çырăвĕпе юлашкинчен КЧР малалла хăлăхсем пурăнаççĕ (1% каярах нацилĕхсем урăхсем патне сноскăра пăхăр)<ref>[https://26.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%201.%20%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D0%B8%20%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC%20%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC%20%D0%9A%D0%A7%D0%A0(1).xlsx Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по городским и муниципальным округам КЧР]</ref> {| class='standard' |- ! Халăх || Йыш, çын || % |- |Карачайсем || align=right | 205 608 || align=right | 43,76 % |- |Вырăссем || align=right | 127 643 || align=right | 27,17 % |- |Черкессем || align=right | 58 867 || align=right | 12,53 % |- |Абазинсем || align=right | 37 695 || align=right | 8,02 % |- |Нухайсем || align=right | 17 379 || align=right | 3,70 % |- | Ыттисем<ref>'''Абхазсем''' (196), '''Аварсем''' (227), '''Агулсем''' (13), '''Адыгейсем''' (120), '''Азербайджансем''' (733), '''Арапсем''' (19), '''Эрменсем''' (1735), '''Ассириецсем''' (8), '''Афганецсем ''' (5), '''Балкарсем''' (985), '''Пушкăртсем''' (69), '''Беларуссем''' (172), '''Пăлхарсем''' (34), '''Бурятсем''' (8), '''Хункăрсем ''' (1), '''Вьетнамсем''' (2), '''Гагаузсем ''' (1), '''Грексем ''' (710), '''Грузинсем ''' (276), '''Даргинсем ''' (329), '''Долгансем ''' (1), '''Дунгансем''' (6), '''Еврейсем''' (30), '''Езидсем ''' (3), '''Ингушсем ''' (93), '''Кабардинсем''' (526), '''Казахсем ''' (134), '''Калмăксем ''' (54), '''Каракалпаксем ''' (10), '''Карелсем ''' (1), '''Кăркăссем''' (17), '''Китайсем''' (1), '''Комисем ''' (2), '''Коми-пермяксем ''' (11), '''Корейсем''' (12), '''Крым тутарĕсем ''' (4), '''Кубасем''' (1), '''Кумыксем''' (314), '''Курдсем''' (35), '''Лаксем''' (110), '''Латышсем''' (7), '''Лезгинсем''' (307), '''Литвасем''' (10), '''Марисем''' (15), '''Молдавансем ''' (40), '''Мăртвăсем''' (11), '''Нимĕçсем ''' (85), '''Осетинсем ''' (2519), '''Памирсем''' (2), '''Перссем''' (24), '''Поляксем''' (16), '''Румынсем''' (2), '''Русинсем''' (1), '''Рутулсем''' (15), '''Сербсем''' (4), '''Сойотсем ''' (1), '''Табасаранецсем''' (177), '''Таджиксем ''' (188), '''Талышсем ''' (10), '''Тутарсем''' (931), '''Тывасем ''' (3), '''Турккăсем ''' (780), '''Туркменсем ''' (699), '''Удмуртсем''' (16), '''Узбексем''' (428), '''Уйгурсем ''' (1), '''Украинсем''' (798), '''Финнсем ''' (1), '''Хакассем''' (2), '''Цахурсем ''' (1), '''Чикансем ''' (572), '''Чеченсем ''' (423), '''Чăвашсем ''' (27), '''Эстонсем ''' (10), '''Сахасем''' (1), '''Урăхлă хуравсем наци тăнисемпе çыранакан çынсем''' (317), '''Наци тани çук''' (857)</ref> || align=right | 27 175 || align=right | 5,78 % |- | Юлашкинчен|| align=right | 469 865 || align=right | 100,00 % |} == Пурăнан вырăнсем == {{Main|Карачай-Черкесин пурăнан вырăнĕсем}} ; Пурăнан вырăнсем 5 пин ытлă халăх йышĕпе {{Col-begin}} {{Col-break|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Черкесск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}112 789<ref name = 'haloh2023'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref> |- | [[Усть-Джегута]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}31 357<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Карачаевск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}23 728<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Зеленчукская]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}20 009<ref name = 'haloh2020'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901163746/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |date=2022-09-01 }}</ref> |- | [[Учкекен]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}15 702<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Сторожевая (Карачай-Черкеси)|Сторожевая]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}10 315<ref name = 'haloh2020'/> |} {{Col-break|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Псыж]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}8968<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Теберда]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}8978<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Преградная (станица)|Преградная]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}7553<ref name = 'haloh2020'/> |- | [[Терезе]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}6516<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Кардоникская]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}7594<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Хабез]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}6632<ref name = 'haloh2023'/> |} {{Col-break|width=33%}} {|class='wide' |- | [[Курджиново]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}6013<ref name = 'haloh2020'/> |- | [[Первомайское (Карачай-Черкеси)|Первомайское]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}6444<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Чапаевское (Карачай-Черкеси)|Чапаевское]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}5483<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Али-Бердуковский]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}5418<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Кумыш (Карачай-Черкеси)|Кумыш]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳсни}}5127<ref name = 'haloh2023'/> |- | [[Медногорский]] || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ӳкни}}5549<ref name = 'haloh2023'/> |} {{Col-end}} == Администрациллĕ пайлану == [[File:Административно-территориальное_деление_КЧР.png|250px|thumb|right|Карачай-Черкесин районĕсен картти]] Карачай-Черкесире 10 муниципаллă район пур тата 2 республика пĕлтерĕшпе хула пур<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802054682 |title=Саккун «Об административно-территориальном устройстве Карачаево-Черкесской Республики» |access-date=2017-06-02 |archive-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531165440/http://docs.cntd.ru/document/802054682 |deadlink=no }}</ref>. **Черкесск хула тăрăхĕ - [[Черкесск]] [[Хула|хули]] **Карачаевск хула тăрăхĕ - [[Карачаевск]] хули *[[Абазин районĕ]] - [[Инжич-Чукун]] [[Аул|аулĕ]] *[[Адыге-Хабль районĕ]] - [[Адыге-Хабль]] аулĕ *[[Зеленчукская районĕ]] - [[Зеленчукская]] [[Станица|станици]] *[[Карачаевск районĕ]] - [[Карачаевск]] хули *[[Кубаньçум районĕ]] - [[Кавказский (Карачай-Черкеси)|Кавказский]] [[Паççулкă|посёлокĕ]] *[[Кĕçĕн-Карачай районĕ]] - [[Учкекен]] [[Ял|ялĕ]] *[[Нухай районĕ (Карачай-Черкеси)|Нухай районĕ]] - [[Эркен-Шахар]] пасёлокĕ *[[Уруп районĕ]] - [[Преградная (станица)|Преградная]] станици *[[Усть-Джегута районĕ]] - [[Усть-Джегута]] хули *[[Хабез районĕ]] - [[Хабез]] аулĕ == Экономика == Карачай-Черкеси — промышленоç та ял-хуçалăх республики. Унăн территорие 2 енсенче пайлама пултарма. Çурçĕрте [[Хими промышленоçĕ|хими промышленоçĕ]], машина туни, çемçе промышленоç пур. Кăнтăрта йывăç ĕçлени те выльăх-чĕрлĕх ĕçлени. Регионшăн пысăк пĕлтерӳ ку [[туризм]], [[альпинизм]] (республикăн кăнтăрĕ) те курорт ĕçлени ([[курорт]]сем [[Домбай (паççулкă)|Домбай]], [[Архыз]], [[Теберда]] та ыттисем). [[Ӳкерчĕк:Pyrus communis from Crimea.jpg|220px|thumb|Груша]] [[Ӳкерчĕк:Haydar Koyunun Gecim Kaynaklarindan Biri Olan Visne.JPG|220px|thumb|Черешня]] == Вĕренӳ == Карачай-Черкесире икĕ аслă вĕренӳ заведенийĕ пур: [[Карачай-Черкес патшалăх университечĕ]] [[Карачаевск]]ре те [[Çурçĕр-Кавказ патшалăх академийĕ]] [[Черкесск]]ре. Татах та, ытти Раççей регионĕсен АВЗ-н филиалĕсем пур<ref>{{Cite web |url=http://www.kchr.ru/left_menu/social_sphere/education/education3/ |title=Официальный сайт Главы и Правительства Карачаево-Черкесской Республики. Высшее профессиональное образование |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704034539/http://www.kchr.ru/left_menu/social_sphere/education/education3/ |deadlink=no }}</ref>. == Политика тытăмĕ == Саккун тăвакан влаçĕн органĕ — [[Карачай-Черкес Республикин Халăх пухăвĕ (Парламент)|Халăх пухăвĕ (Парламент)]], вăл пĕтĕм тивĕç-ирĕкпе суйланă. Кашни 5 çул 50 çынсем суйлаççĕ. Ĕç тăвакан влаçĕн органĕ — Правительство. Ун тытăмĕнче Правительство Председателĕ, унăн 1-мĕш çумĕ, министрсем. Правительство Председателне Республика Пуçлăхĕ лартать Халăх Пухăвĕпе<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802053233 |title=Закон Карачаево-Черкесской Республики от 06.01.1998 № 371-XXII (ред. от 16.03.2018) «О Правительстве Карачаево-Черкесской Республики» |access-date=2019-07-19 |archive-date=2019-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719125631/http://docs.cntd.ru/document/802053233 |deadlink=no }}</ref>. Ĕç тăвакан влаçĕн пĕр çынлă органĕ — [[Карачай-Черкес Республикин Пуçлăхĕ]]. == Çăвăн пекех пăхăр == *[[Карачайсем]] *[[Кабардин-Балкар Республики]] *[[Балкарсем]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://kchr.ru КЧР Пуçлăхĕн тата Правительствин официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428164208/http://kchr.ru/ |date=2021-04-28 }} * [https://parlament09.ru КЧР Халăх Канашĕн (Парламенчĕн) официаллă сайчĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220604010828/https://parlament09.ru/ |date=2022-06-04 }} * [http://karachaycherkessia.news-city.info/docs/ КЧР Саккунлăхĕ] * {{cite web |title = КЧР «Вся Россия» справочник-каталогĕнче |url = http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=9 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101231010411/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=9 |archivedate = 2010-12-31 |deadlink = yes }} * {{cite web |title = Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО / налоговых инспекций ФНС / адресов |url = http://www.gosspravka.ru/09/000000.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120504212158/http://www.gosspravka.ru/09/000000.html |archivedate = 2012-05-04 |deadlink = yes }} {{Карачай-Черкес Республики}} {{Çурçĕр Кавказ федераци тăрăхĕ}} {{РФ субъекчĕсем}} [[Категори:Карачай-Черкеси]] [[Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]] adie5iuo8sg5xnw2eqnx2jpmfjl6b9v 0 111518 879540 875405 2026-11-08T19:58:49Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879540 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |Ят = Светлана Светличная |Ӳкерчĕк = Svetlana Svetlichnaya 2013.jpg |Ӳкерчĕке ăнлантарни = |Çуралнă чухнехи ят = Светлана Афанасьевна Светличная |Çуралнă вăхăт = [[1940]], [[çу, 15]] |Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Ленинакан|Гюмрире}}, ССРП |Вилнĕ вăхăт = [[1940]], [[çу, 15]] |Вилнĕ вырăн = {{ВВ|Мускав|Мускавра}}, РФ |Професси = совет/раççей актриси |Хастар çулсем = |Амплуа = |Театр = |Рольсем = |Спектакльсем = |Чыславсемпе парнесем = {{РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ|1974}} }} '''Светлана Афанасьевна Светличная''' (15.5.1940, [[Ленинакан]] — 16.11.2024, Мускав, РФ) — совет кино актриса. [[РСФСР тава тивĕçлĕ артисчĕ]] (1974). == Биографи == {{Çырмалла}} == Фильмографи == {{ФильмраÇӳл|ру}} {{Фильмра|1959|[[Колыбельная (фильм, 1959)|Колыбельная]]|Натка|5=ру}} {{Фильмра|1963|[[Им покоряется небо]]|Нина Колчина|5=ру}} {{Фильмра|1963|[[Тётка с фиалками (фильм)|Тётка с фиалками]]|Светлана|5=ру}} {{Фильмра|1964|[[Пока фронт в обороне]]|Катя, связистка|5=ру}} {{Фильмра|1964|[[Застава Ильича]]|Светлана|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Чистые пруды (фильм)|Чистые пруды]]|Катя-русалка|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Тридцать три (фильм)|Тридцать три]]|Нина Светлова, диктор телевидения|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Стряпуха (фильм)|Стряпуха]]|Павлина Хуторная|5=ру}} {{Фильмра|1965|[[Герой нашего времени (фильм)|Герой нашего времени]]|девушка-контрабандистка|5=ру}} {{Фильмра|1966|[[Не самый удачный день (фильм)|Не самый удачный день]]|Надежда Степанова, сестра Никиты|5=ру}} {{Фильмра|1968|[[Бриллиантовая рука]]|Анна Сергеевна|5=ру}} {{Фильмра|1968|[[Новые приключения неуловимых (фильм)|Новые приключения неуловимых]]|дама в собольем палантине|5=ру}} {{Фильмра|1968|[[Любить (фильм, 1968)|Любить]]|северянка|5=ру}} {{Фильмра|1969|[[Неподсуден (фильм)|Неподсуден]]|Вика, стюардесса|5=ру}} {{Фильмра|1971|[[Держись за облака (фильм)|Держись за облака]]|советская разведчица|5=ру}} {{Фильмра|1973|[[Семнадцать мгновений весны (телесериал)|Семнадцать мгновений весны]]|Габи|5=ру}} {{Фильмра|1974|[[Скворец и Лира]]|Генриетта|5=ру}} {{Фильмра|1974|[[Закрытие сезона (фильм)|Закрытие сезона]]|Зоя Моренко, исполнительница мото-аттракциона|5=ру}} {{Фильмра|1975|[[Когда дрожит земля (фильм)|Когда дрожит земля]]|Ирина|5=ру}} {{Фильмра|1976|[[Ты - мне, я - тебе (фильм)|Ты — мне, я — тебе]]|Валюша, подруга Ивана Кашкина|5=ру}} {{Фильмра|1977|[[Эти невероятные музыканты, или Новые сновидения Шурика]]|участница «вокально-инструментального ансамбля»|5=ру}} {{Фильмра|1978|[[Корень жизни]]|Сабина|5=ру}} {{Фильмра|1978|[[Отец Сергий (фильм, 1978)|Отец Сергий]]|барыня|5=ру}} {{Фильмра|1979|[[Место встречи изменить нельзя (фильм)|Место встречи изменить нельзя]]|Надя, сестра Ларисы Груздевой|5=ру}} {{Фильмра|1979|[[Недопёсок Наполеон III (фильм)|Недопёсок Наполеон III]]|мама Веры Мериновой|5=ру}} {{Фильмра|1981|[[Третье измерение (фильм)|Третье измерение]]|Ольга, жена Букреева|5=ру}} {{Фильмра|1982|[[Мужской почерк (короткометражный фильм)|Мужской почерк]]|Она|5=ру}} {{Фильмра|1983|[[Анна Павлова (фильм)|Анна Павлова]]|Маша|5=ру}} {{Фильмра|1985|[[День гнева (фильм, 1985)|День гнева]]|женщина с развалин|5=ру}} {{Фильмра|1988|[[Охотники в прериях Мексики]]|крестьянка с семьёй, направляющаяся в район Маппими|5=ру}} {{Фильмра|1991|[[И возвращается ветер…]]|[[камео]]|5=ру}} {{Фильмра|1991|[[Предисловие (короткометражный фильм)|Предисловие]]|5=ру}} {{Фильмра|1994|[[Дом на камне (фильм)|Дом на камне]]|нищенка|5=ру}} {{Фильмра|2004|[[Богиня: как я полюбила (фильм)|Богиня: как я полюбила]]|мама-призрак|5=ру}} {{Фильмра|2004|[[Дом у солёного озера]]|Зигрид, немецкая журналистка|5=ру}} {{Фильмра|2007|[[Звезда империи (фильм)|Звезда империи]]|гадалка|5=ру}} {{Фильмра|2007|[[Куратор (фильм)|Куратор]]|Мария Тарасовна, бывшая актриса|5=ру}} {{Фильмра|2009|[[Похищение богини (телесериал)|Похищение богини]]|Афродита Попандос, европейский цирковой продюсер|5=ру}} {{Фильмра|2010|[[Гаражи (телесериал)|Гаражи]] (17 серия «Выпавшая девушка»)|[[камео]]|5=ру}} {{Фильмра|2012|[[Девушка и смерть (фильм)|Девушка и смерть]]|старая Нина|5=ру}} {{Фильмра|2019|[[Беловодье. Тайна затерянной страны]]|[[камео]]|5=ру}} {{ФильмраАял}} == Каçăсем == * {{Imdb name|0841254}} * [https://ssvetlichnaya.ru/ Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230913100856/https://ssvetlichnaya.ru/ |date=2023-09-13 }} Светланы Светличной * [http://remont-online.net/idealnyy-remont/1614-svetlana-svetlichnaya-francuzskiy-lyuks.html В гостях у Светланы Светличной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904085514/http://remont-online.net/idealnyy-remont/1614-svetlana-svetlichnaya-francuzskiy-lyuks.html |date=2023-09-04 }} * [https://web.archive.org/web/20230904085522/https://zwezda.ru/svetlich.html Интервью Светланы Светличной] * {{cite web |author=Руслан Шамуков |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/svetlichnaya-svetlana-afanasevna |title=Светличная Светлана Афанасьевна |lang=ru |website=tass.ru |publisher=ТАСС |date= |access-date=2021-08-22}} * {{cite web |author=Ольга Шмелёва |url=https://www.mosfilm.ru/news/?ELEMENT_ID=41075&sphrase_id=981887 |title=Широкий диапазон и «бриллиантовый» эпизод: к юбилею актрисы Светланы Светличной |lang=ru |website=mosfilm.ru |publisher=Официальный сайт «Мосфильма» |date=2020-05-14 |access-date=2021-08-22}} [[Категори:1940 çулта çуралнисем]] [[Категори:Çăвăн 15-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:2024 çулта вилнисем]] [[Категори:Чӳкĕн 16-мĕшĕнче вилнисем]] 3z0j4i5lceyqohkfxg0zqpbucc4h0up 0 113523 879522 817234 2026-11-08T17:19:52Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879522 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Хула |чăвашла çĕлĕк = Елизово |тăван çĕлĕк = [[File:Lotnisko Pietropawłowsk Kamczacki.jpg|300px|Елизово]] |герб = Coat of Arms of Elizovo (2009) (Kamchatka krai).png |ялав = |lat_deg=53|lat_min=11|lat_sec=00|lon_deg=158|lon_min=23|lon_sec=00 |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Камчатка Ен |регион тапăлра = Камчатка Ен |район тĕсĕ = Муниципаллă район |район = Елизово районӗ |район тапăлра = Елизово районĕ{{!}} Елизово районĕ |пурăнан тăрăх тĕсĕ = Хула тăрăхĕ |пурăнан тăрăх = Елизово хула тăрăхĕ |пурăнан тăрăх тапăлра = Елизово#Елизово хула тăрăхĕ{{!}}Елизово |шалти пайлану = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1848 |пĕрремĕш асăну = |малтанхи ятсем = |лаптăк = 70 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 36 199<ref name = 'popul'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_MO_Site_01-01-2023.xlsx 2023 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчи Раççей Федерацин муниципаллă йĕркеленĕвĕнче яланхи халăх йышĕ]</ref> |халăх çыравĕн çулĕ = [[2023]] |йышлăх = |агломераци = |наци йышĕ = |конфесси йышĕ = |этнохороним = елизовосем |вăхăт тăрăхĕ = |почтă индексĕ = |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 41542 |автомобиль кочĕ = 41 |цифрăллă идентификатор = 30402000000 |категори Commons-ра = |сайт = }} '''Е́лизово'''<ref>[http://gramota.ru/slovari/dic/?lop=x&bts=x&ro=x&zar=x&ag=x&ab=x&sin=x&lv=x&az=x&pe=x&word=Елизово ГРАМОТА.РУ — справочно-информационный интернет-портал «Русский язык» | Словари | Проверка слова]: ''Е́лизово''</ref> — [[Раççей Федерацийĕ]]н [[Камчатка Ен]]ӗн хули ([[1975]] ҫултан). [[Елизово районĕ]]н [[администраци центрĕ|администрациллӗ центрӗ]], [[Елизово#Елизово хула тăрăхĕ|Елизово хула тӑрӑхӗ]] йĕркеленет. 2023 çулхи халăх йышĕ 36 199 çын<ref name ='popul'/>. == Истори == Староострожное ялĕ пекех [[1848]] çулччен никĕсленĕ. [[1897]] — [[1923]] çулсенче Заво́йко ятпа пулнă, паллă Камчатка кĕпĕрнатăрĕ [[Завойко Василий Степанович|Завойко Ваçилий]] ячĕллĕ, хăш [[1854]] çулхи [[Петропавловск хӳтĕлевĕ]]н вăхăчĕнчи [[Акăлчансем|акăлчан]]-[[Французсем|франс]] эскадрин десантне ăнăçла сирсе янă. [[1923]] çулта партизан отрячĕн командирĕ [[Елизов, Георгий Матвеевич|Елизов Георгий]] ячĕллĕ ят панă, хăш [[1922]] çулта [[Камчатка|Камчаткара]] вилнĕ<ref name = 'hist'>[http://www.piragis.ru/history/naselennye-punkty-kamchatka.html Камчаткăри кĕске топонимика]</ref>. ===Паллă вырăнсем=== * Вăта вулавăшĕ. [[1928]] çулта уçнă. «Библиотека на пороге XXI века» Пĕтĕмраççей конкурсĕн лауреачĕ (1997)<ref name="ККНБ 2023">{{Cite web |url=https://kamlib.ru/upload/medialibrary/69b/a79gkd8jovr17u7gcgcqehz931ofrdhc/kzd-2023-1.pdf |title=Календарь знаменательных и памятных дат по Камчатскому краю на 2023 год |access-date=2023-03-11 |archive-date=2023-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228123423/https://kamlib.ru/upload/medialibrary/69b/a79gkd8jovr17u7gcgcqehz931ofrdhc/kzd-2023-1.pdf |deadlink=no }}</ref> == Географи == [[Авача]] юханшывӗ хӗрринче, [[Петропавловск-Камчаткăри]] хулинчен хĕвеланăçалла 32 ҫухрӑмра вырнаҫнӑ. == Елизово хула тăрăхĕ == [[Хула тăрăхĕ|Хула тӑрӑхӗн]] чиккисемпе статусӗ [[2004]] ҫулхи [[Раштав, 29|раштавӑн 17-мӗшӗнче]] [[Камчатка облаçĕ|Камчатка облаҫӗн]] № 255 «Об установлении границ муниципальных образований, расположенных на территории Елизовского района Камчатской области, и о наделении их статусом муниципального района, городского, сельского поселения» саккунӗпе йышӑннӑ<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802040734 Закон Камчатской области от 29 декабря 2004 года № 255 «Об установлении границ муниципальных образований, расположенных на территории Елизовского района Камчатской области, и о наделении их статусом муниципального района, городского, сельского поселения»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Елизово хула тăрăхĕн лаптӑкӗ 127,7695 км²<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst30/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Камчатский край. Общая площадь земель муниципального образования |access-date=2020-11-15 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902145927/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst30/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref>. === Хула пуçлăхĕсем === * 2007 çулччен — Николай Михайлович Пискун<ref>[http://elizovomr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=271:2009-10-13-04-25-52&catid=38:vip&Itemid=204 Пискун Николай Михайлович]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; * 2008 çулхи юпа уйăхĕнчен — А. И. Цыганенко<ref>[http://elizovomr.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=1573:glava-goroda-elizovo-aleksey-tsyiganenko-ushel-v-otstavku&Itemid=275 Глава города Елизово Алексей Цыганенко ушел в отставку]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; * 2011 çули авăн уйăхĕнчен — Шергальдин Андрей Андреевич<ref>[http://www.elizovomr.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1851&Itemid=158 Шергальдин Андрей Андреевич]{{Ĕçлемен каçă|date=апреля 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>; * 2015 çулхи авăн уйăхĕнче — Рябцева Елена Ивановна<ref>{{Cite web |url=https://www.kamgov.ru/emr/elizovo |title=Елизовское городское поселение |access-date=2017-12-07 |archive-date=2017-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207192102/https://www.kamgov.ru/emr/elizovo |deadlink=no }}</ref>.. == Халăх == Пурăнан вырăн 1848 çулччен никĕсленĕ. Анчах пĕрремĕш халăх çыравĕ кунта 1926 çулта кунта пулнă. Унпа кунта 239 çын пурăннă. 2023 çулхи Росстатпа кунта 36 199 çын пурăннă<ref name ='popul'/>. ; Пĕтĕм Раççей халăх çыравĕсемпе халăх йышĕ: * [[Пĕтĕм Раççейри пурăнан халăха 2002 çулта çырни|2002 çул]] — 41 533 çын<ref name ='popul2002'>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls 2002 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çыравĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}</ref>; * [[Пĕтĕм Раççейри 2010 çулхи халăх çыравĕ|2010 çул]] — 39 569 çын<ref name = 'popul2010'>[http://kamstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/kamstat/resources/77f1fd004d0d921485a2bfc5b34c73c1/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F+%D0%B2+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9+%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F.mht 2010 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çыравĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305142838/http://kamstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/kamstat/resources/77f1fd004d0d921485a2bfc5b34c73c1/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F+%D0%B2+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85+%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9+%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F.mht |date=2016-03-05 }}</ref>; * [[Пĕтĕм Раççейри 2021 çулхи халăх çыравĕ|2021 çул]] — 36 240 çын<ref name = 'popul2021'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx 2021 çулхи Пĕтĕм Раççей халăх çыравĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901163746/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |date=2022-09-01 }}</ref>. == Экономика == Тĕп экономика отраслĕ — пулă промышленоçĕпе пулă тытни, [[Ял хуҫалӑхӗ|ялхуçалăх]], [[Туризм|туризм]] ([[Паратунка (ял)|Паратунка]] ялĕ патне кану вырăнĕсем вырнаçнă). == Транспорт == Елизово урлă [[Петропавловск-Камчаткăри|Петропавловск Камчатский]] — [[Усть-Камчатск]] трасси выртать. Петропавловск-Камчатский енчен Елизово хули патне Елизово тĕнчери аэропорчĕ вырнаçнă. Хулăри обществăлла транспорт — [[Автобус|автобуссем]]<ref>{{Cite web |url=http://admelizovo.ru/news/media/2016/9/15/reestr-munitsipalnyih-marshrutov-regulyarnyih-perevozok-v-elizovskom-gorodskom-poselenii-po-sostoyaniyu/ |title=Реестр муниципальных маршрутов регулярных перевозок в Елизовском городском поселении по состоянию на 01.01.2016 года |access-date=2017-12-05 |archive-date=2017-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206135928/http://admelizovo.ru/news/media/2016/9/15/reestr-munitsipalnyih-marshrutov-regulyarnyih-perevozok-v-elizovskom-gorodskom-poselenii-po-sostoyaniyu/ |deadlink=no }}</ref><ref>Справочник {{кĕнеке | автор = | часть = | ят = «Городские страницы» | оригинал = | каçă = http://city-pages.info/ | издание = | ответственный = | место = | издательство = | çул = 2016 | том = | страницы = 310—314 | страниц = | isbn = | archivedate = 2017-12-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171207144439/http://city-pages.info/ }}</ref><ref>[http://www.elizovomr.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=2333:расписание-движения-автобусов-на-пригородных-маршрутах-со-02-01-2012-г-по-09012012-г&Itemid=192 РАСПИСАНИЕ ДВИЖЕНИЯ АВТОБУСОВ НА ПРИГОРОДНЫХ МАРШРУТАХ со 02.01.2012 г. по 09.01.2012 г.]{{Ĕçлемен каçă|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тăван хулисем == * {{АПШ ялавĕ}} [[Хомер (Аляска)|Хомер]] ([[АПШ]], [[Аляска]] штачӗ) * {{Япони ялавĕ}} [[Сяри (паççулкă)|Сяри]] ([[Япони]], [[Хоккайдо]])<ref>{{Cite web|url=http://www.knigakamchatka.ru/knigi-istorii/city/elizovo.html|title=Камчатка. Елизовский район, 55 лет (фотоальбом) {{!}} Книги по истории населенных пунктов Камчатки {{!}} Книги по истории предприятий, городов, поселков {{!}} Книга Камчатка: электронная библиотека Камчатского края, каталог камчатской литературы|publisher=www.knigakamchatka.ru|lang=ru|accessdate=2017-02-06|archive-date=2017-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113740/http://www.knigakamchatka.ru/knigi-istorii/city/elizovo.html|deadlink=no}}</ref> == Асaрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫaсем == * [http://www.dumaemr.ru Официальный сайт Думы Елизовского муниципального района] * [http://www.admelizovo.ru Официальный сайт Елизовского городского поселения] {{Елизово районĕ}} {{Камчатка Ен}} nt5aotjpee3g2thswqo1rxqliuj4z6u 0 114365 879534 873591 2026-11-08T19:04:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879534 wikitext text/x-wiki {{ПВ-Раççей |статус = Хула |чăвашла çĕлĕк = Пятигорск |тăван çĕлĕк = [[File:Views_from_Mount_Mashuk_(October_2023)_-_7.jpg|300px]] |герб = Герб_Пятигорска.svg |ялав = Flag_of_Pyatigorsk.svg |CoordAddon = type:city(100)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКартти = |регион карттин пысăкăшĕ = |район карттин пысăкăшĕ = |регион = Ставрополь Ен |регион тапăлра = Ставрополь Ен |район тĕсĕ = Хула тӑрӑхӗ |район = Пятигорск (хула тӑрӑхӗ) |район тапăлра = Пятигорск (хула тӑрӑхӗ){{!}} Пятигорск курорт хула |пурăнан тăрăх тĕсĕ = |пурăнан тăрăх = |пурăнан тăрăх тапăлра = |шалти пайлану = |пуçлăх = |никĕсленĕ вăхăт = 1780 |пĕрремĕш асăну = XIV |малтанхи ятсем = Ӑшӑ Шыв (Горячие Воды), Константиногорск |лаптăк = 97 |ПВ центрĕн çӳллĕшĕ = |пурăнан халăх = 144 955 |халăх çыравĕн çулĕ = [[2023]] |йышлăх = 1494,38 |агломераци = |наци йышĕ = [[вырӑссем]], [[эрменсем]] тата ыттисем |конфесси йышĕ = |этнохороним = |вăхăт тăрăхĕ = [[Мускав вӑхӑчӗ]] |почтă индексĕ = |почтă индексĕсем = |телефон кочĕ = 793 |автомобиль кочĕ = |цифрăллă идентификатор = 07427 |категори Commons-ра = |сайт = [https://pyatigorsk.org/ Pyatigorsk ORG] }} '''Пятигорск''' (''Пилӗкту'', {{lang-hy|Պյատիգորսկ}}, {{lang-az|Pyatiqorsk}}) — [[РФ]]-н [[Ставрополь Ен]]ӗн курортлӑ хули. "Пятигорск курорт хули" [[хула тӑрӑхӗ]]н [[администрациллӗ центр]]ӗ. [[Кавказ минераль шывӗсем|Кавказ минераль шывӗсен]] чи халӑх йышлӑ хули, Ставрополь Енчи халӑх йышӗпӗ иккӗмӗш хула. [[2010|2010 ҫулхи]] [[Кӑрлач, 19|кӑрлачӑн 19-мӗшӗнчен]] [[Ҫурҫӗр-Кавказ федераллӑ округӗ]]н [[тӗп хула|тӗп хули]]. == Этимологи == [[1828]] çулта вырăс архитекторĕ [[Бернардацци Иосиф Карлович|Иосиф Карлович (Джузеппе-Марко) Бернардацци]] ([[1788]]—[[1840]]) пулас хулан проектне тунă, ăна [[1830]] çулхи Раççей империйĕн Министрсен комитечĕ илсе пăхнă. Çакăн çулта раççей генералĕ [[Эммануэль Георгий Арсеньевич|Георгий Арсеньевич Эммануэль]] пулас хулан ятсене панă: Новогеоргиевск, Константиногорск тата Пятигорск — [[Бештау]] тăвĕн ячĕпе («Пять гор» е чăвашла «Пиллĕк ту»). {{Full Date|1830|02|18}} Министрсен комитечĕ пулас округ хулин планĕпе унăн ятне йышăннă — Пятигорск, {{Full Date|1830|09|14}} Раççей империйĕн Правительстволани сенат ăна реализаци тума приказ панă. Раççей карттинче Пятигорск ячĕ çуралнă. Вырăнпа хула адыгсен {{lang-ady|Псыхуабэ}} ятлă, ку "ăшă шыв" пĕлтерет. Кунтан ("ăшă" вырăсла "теплый, горячий" пулать) [[Горячеводский]] вырăс станици<ref>{{кĕнеке |автор = [[Кумахов Мухадин Абубекирович|Кумахов М. А.]] |ят = Адыгская (черкесская) энциклопедия |вырăн = Москва |издательство = ФОНД им. Б. Х. Акбашева |çул = 2006 |страницасем = 715 |страниц = 1066 |isbn = 5-99003-371-0 |чĕлхе = ru}}</ref>. == Халăх == [[Пĕтĕм Раççейри 2010 çулхи халăх çыравĕ]]пе кунта малла халăхсем пурăннă<ref>{{cite web | url = https://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/52f1a4804f47c390bed9ffe1000af5d8/Том+3+книга+1.rar | title = Всероссийская перепись населения 2010 года на территории Ставропольского края. Том 3 книга 1 «Национальный состав и владение языками, гражданство» | accessdate = 2015-04-05 | archiveurl = https://www.webcitation.org/6XYomlxa2?url=https://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/52f1a4804f47c390bed9ffe1000af5d8/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+3+%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+1.rar | archivedate = 2015-04-05 | deadlink = yes }}</ref>: {| class='standard' |- !№ ! Халăх || Йыш, çын || Процент |- |1 | [[Вырăссем]] || align=right | 101 857 || align=right | 71,47 % |- |2 | [[Эрменсем]] || align=right | 18 972 || align=right | 13,31 % |- |3 | [[Азербайджансем]] || align=right | 4346 || align=right | 3,05 % |- |4 | [[Украинсем]] || align=right | 2549 || align=right | 1,79 % |- |5 | [[Кабардасем]] || align=right | 1647 || align=right | 1,16 % |- |6 | Ыттисем<ref>[[Абазинсем|абазинсем]] (98), [[Абхазсем|абхазсем]] (16), [[Аварсем|аварсем]] (326), [[Агулсем|агулсем]] (32), [[Адыгейсем|адыгейсем]] (20), [[Америкасем|америкасем]] (27), [[Арапсем|арапсем]] (37), [[Ассирисем|ассирисем]] (75), [[Афгансем|афгансем]] (162), [[Балкарсем|балкарсем]] (195), [[Пушкăртсем|пушкăртсем]] (17), [[Беларуссем|белоруссем]] (425), [[Пăлхарсем|болгарсем]] (36), [[Хункăрсем|хункăрсем]] (8), [[Вьетнамсем|вьетнамсем]] (152), [[Тури еврейсем|тури еврейсем]] (27), [[Грексем|грексем]] (854), [[Грузинсем|грузинсем]] (571), [[Даргинсем|даргинсем]] (300), [[Еврейсем|еврейсем]] (804), [[Езидсем|езидсем]] (60), [[Ингушсем|ингушсем]] (324), [[испансем]] (15), [[Итальянсем|итальянсем]] (15), [[Казахсем|казахсем]] (346), [[Калмăксем|калмыксем]] (134), [[Карачайсем|карачайсем]] (722), [[Карелсем|карелсем]] (6), [[Кăркăссем|киргизсем]] (109), [[Китайсем|китайсем]] (53), [[Комисем|комисем]] (8), [[Корейсем|корейсем]] (403), [[Кумăксем|кумыксем]] (169), [[Курдсем|курдсем]] (10), [[Лаксем|лаксем]] (149), [[Латышсем|латышсем]] (39), [[Лезгинсем|лезгинсем]] (129), [[Литвасем|литвасем]] (31), [[Çармăссем|çармăссем]] (23), [[Молдавансем|молдавансем]] (116), [[Румынсем|мордвасем]] (32), [[Нимĕçсем|нимĕçсем]] (252), [[Нухайсем|нухайсем]] (283), [[Осетинсем|осетинсем]] (999), [[Перссем|перссем]] (32), [[Поляксем|поляксем]] (74), [[Рутулсем|рутулсем]] (7), [[Словенсем|словенсем]] (10), [[Табасарансем|табасарансем]] (54), [[Таджиксем|таджиксем]] (295), [[Талышсем|талышсем]] (8), [[Тутарсем|тутарсем]] (368), [[Татсем|татсем]] (67), [[Турккăсем|турккăсем]] (82), [[Туркменсем|туркменсем]] (102), [[Удинсем|удинсем]] (13), [[Удмуртсем|удмуртсем]] (19), [[Узбексем|узбексем]] (977), [[Французсем|французсем]] (19), [[Чикансем|чикансем]] (108), [[Черкессем|черкессем]] (195), [[Чеченсем|чеченсем]] (762), [[Чӑвашсем|чăвашсем]] (58), [[Эстонсем|эстонсем]] (23), ыттисем урăхлă халăхсем хулавланă (271), вĕсен халăха çырмарĕ (987)</ref> || align=right | 13 140 || align=right | 9,22 % |- | | '''Пĕтĕмпе''' || align=right | 142 511 || align=right | 100,00 % |} == Тăван хулисем == Пятигорскăн тăван хулисем<ref>https://pyatigorsk.org/132 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329231908/https://pyatigorsk.org/132 |date=2023-03-29 }} Города-побратимы. Официальный сайт города-курорта Пятигорска</ref><ref>{{cite web|url=https://mid.ru/maps/ru/ru-sta/-/asset_publisher/RfPe1rUnUOms/content/id/2195180|title=О развитии побратимских связей в регионе Кавказских Минеральных Вод|date=2016-03-31|website=Официальный сайт Министерства иностранных дел Российской Федерации|accessdate=2016-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160601172830/http://www.mid.ru/maps/ru/ru-sta/-/asset_publisher/RfPe1rUnUOms/content/id/2195180|archivedate=2016-06-01|deadlink=no}}</ref>: * {{Эрмени ялавĕ}} [[Дилижан]], [[Эрмени]] (2018)<ref>{{cite web|url=http://pyatigorsk.org/14550|title=У Пятигорска появился новый побратим – армянский город-курорт Дилижан|publisher=pyatigorsk.org|lang=ru|accessdate=2018-06-18|archive-date=2018-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204100/http://pyatigorsk.org/14550|deadlink=no}}</ref> * {{КХР ялавĕ}} [[Дэчжоу]], [[Китай Халăх Республики|Китай]] (2021)<ref>{{Cite web |url=http://pravda-kmv.ru/files/2022/05/57-58-5-maya-2022.pdf |title=Пятигорская правда |access-date=2022-05-05 |archive-date=2022-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505021020/http://pravda-kmv.ru/files/2022/05/57-58-5-maya-2022.pdf |deadlink=no }}</ref> * {{АПШ ялавĕ}} [[Дубьюк]], [[Америкăри Пĕрлешĕннĕ Штатсем|АПШ]] (1989). Анчах 2022 çулта [[Раççей Украинăна тапăнса кĕни]]рен тăван-хулăри çыхăнусем татнă<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphherald.com/news/tri-state/article_1b739375-cb29-53a0-a547-1635f2c9eee9.html|title=Dubuque breaks up with Russian city|publisher=Telegraph Herald|accessdate=2023-10-20|archive-date=2022-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722091409/https://www.telegraphherald.com/news/tri-state/article_1b739375-cb29-53a0-a547-1635f2c9eee9.html|deadlink=no}}</ref>. * {{Инди ялавĕ}} [[Кочин]], [[Инди]] (2021)<ref>{{cite web|url=https://www.stavropolye.tv/economy/view/47168|title=У Пятигорска новый город-побратим|date=2012-06-27|website=ГТРК «Ставрополье»|publisher=|accessdate=2016-05-05|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193408/http://www.stavropolye.tv/economy/view/47168|deadlink=no}}</ref> * {{Болгари ялавĕ}} [[Панагюриште]], [[Пăлхари]] (1972) * {{Греци ялавĕ}} [[Трикала]], [[Греци]] (1995)<ref>{{cite web|url=http://pravda-kmv.ru/dobroe-slovo-pobratim|title=Доброе слово — «Побратим» |subtitle= |author= |authorlink= |coauthors= |quote= |date=2008-04-26 |format= |website = [[Пятигорская правда]] |publisher= |accessdate=2016-05-05 |lang= |description= |deadlink= |archiveurl= |archivedate= }}</ref> * {{Венгри ялавĕ}} [[Хевиз]], [[Хункăри]] (2012)<ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/1140640/|title=Пятигорск и венгерский город-курорт Хевиз стали побратимами|subtitle=|author=Гущина Т.|authorlink=|coauthors=|quote=|date=2012-04-27|format=|website=Комсомольская правда. Северный Кавказ|publisher=|accessdate=2016-05-05|lang=|description=|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920040705/http://www.kp.ru/online/news/1140640/|archivedate=2016-09-20}}</ref> * {{Германи ялавĕ}} [[Шверте]], [[Германи]] (1992)<ref>{{cite web|url=http://pravda-kmv.ru/dialog-pyatigorska-i-shverte|title=Диалог Пятигорска и Шверте|subtitle=|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=2015-05-15|format=|website=[[Пятигорская правда]]|publisher=|accessdate=2016-05-05|lang=|description=|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210301152306/http://pravda-kmv.ru/dialog-pyatigorska-i-shverte/|archivedate=2021-03-01}}</ref> == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Вуламалли == {{refbegin|2}} ;Художественная литература * ''Лермонтов М. Ю.'' [[Герой нашего времени]]. — СПб., 1840. (повесть «Княжна Мери») * ''Ильф И., Петров Е.'' [[Двенадцать стульев|12 стульев]]. — М., 1928. (глава «Вид на малахитовую лужу») * ''Окуджава Б. Ш.'' Путешествие дилетантов. — М., 1980. ;Краеведческая литература * ''Боглачёв С. В.'' Архитектура старого Пятигорска. — Пятигорск, 2012. — 520 с. * ''Боглачёв С. В.'' Пятигорск в исторических очерках : история города Пятигорска с древнейших времён до 1917 года. — Пятигорск, 2010. — 319 с. * ''Князев А. М.'' Город на скалистом архипелаге. — Ставрополь, 1962. — 119 с. * ''[[Лозинский, Александр Александрович|Лозинский А. А.]]'' Курорт Пятигорск : [Науч.-попул. очерк]. — Пятигорск, 1947. — 95 с. * ''Модылевский А. Б.'' Исторический Пятигорск: все тайны старинной улицы [Теплосерной]. — Пятигорск, 2011. — 231 с. * Мы победили! Пятигорск и пятигорчане в годы Великой Отечественной войны. — Пятигорск, 2005. — 126 с. * ''[http://www.skunb.ru/node/5114 Недумов С. И.]'' Лермонтовский Пятигорск. — Пятигорск, 2014. — 443 с. * {{книга |автор= Польский Л. Н.|заглавие= Летопись Пятигорска|ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Пятигорск|издательство= |год= 1993|страницы= |страниц= 122|ref= Польский}} * ''[[Баталин, Фёдор Александрович|Баталин Ф. А.]]'' Пятигорский край и Кавказские Минеральные Воды. — СПб., 1861. — Ч. 1, 303 с.; Ч. 2, 181 с. ;Документальные источники * Курорт Пятигорск. — Пятигорск, 1912. — 144 с. * [https://rusneb.ru/catalog/001908_000036_FF0C515E-8EB2-4630-9408-5AC9C1B986E1/ ''Передельский А. Г.'' Город Пятигорск в медико-топографическом отношении : Дис. на степ. д-ра мед. наук А. Г. Передельского. — Санкт-Петербург, 1910. — 160 с.] * {{книга | автор = | заглавие =Пятигорск в исторических документах 1803—1917 гг | ссылка = | ответственный = Сост. сборника: [[Малеванов, Николай Александрович|Н. А. Малеванов]], [[Атапин, Сергей Степанович|С. С. Атапин]]; Отв. сост. [[Несмачная, Светлана Ивановна|С. И. Несмачная]]; Науч. ред. проф. [[Шацкий, Пётр Александрович|П. А. Шацкий]]; Рецензенты: [[Чекменёв, Сергей Андреевич|С. А. Чекменёв]], А. П. Ермолин | издание = | место = [[Ставрополь]] | издательство = [[Ставропольское книжное издательство]] | год = 1985 | страницы = | страниц = 352 | isbn = | тираж = 10000 | ref = }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пятигорск}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пятигорские минеральные воды}} * [[Даль, Владимир Иванович|В. И. Даль]]. Рассказ «Находчивое поколение» (''Описание Пятигорска середины 40-х гг XIX века'') в сборнике «Повести и рассказы» / Сост. Ю. М. Акутина и А. А. Ильина-Томича; Примеч. А. А. Ильина-Томича. М., «Советская Россия», 1983 {{refend}} == Каçăсем == * [http://pyatigorsk.org Официальный сайт администрации города Пятигорска] * [http://old.pyatigorsk.org/city/history/ История Пятигорска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160831124402/http://old.pyatigorsk.org/city/history/ |date=2016-08-31 }} * [https://web.archive.org/web/20231222121437/https://energetik-kmv.ru/ Сайт посёлка Энергетик] ;Географические карты * [http://101karta.ru/goroda/pyatigorsk Карта Пятигорска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230604165415/http://101karta.ru/goroda/pyatigorsk |date=2023-06-04 }} * [http://www.pyat.ru/maps.htm Карты Пятигорска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406180654/http://www.pyat.ru/maps.htm |date=2023-04-06 }} {{Пятигорск хула-курорчĕ}} {{Ставрополь Енĕн хулисем}} {{Çурçĕр Кавказ федераци тăрăхĕ}} {{Ставрополь Ен}} {{Федераци пĕлтерӳ курорчĕсем}} [[Категори:Пятигорск| ]] [[Категори:Хуласем, XVIII ĕмĕрте никĕсленĕ]] [[Категори:Раççейĕн Лермонтов вырăнĕсем]] [[Категори:Федераци пĕлтерӳ курорчĕсем]] [[Категори:Пятигорск хула-курорчĕ| ]] ckzp9n0ndw7ghi7ht3qcyeeo2g7lx4e 2 114376 879514 879384 2026-11-08T13:38:33Z Max Tenche 25572 /* Пӗлтерӗш хут енӗсем */ 879514 wikitext text/x-wiki ; Тӗп страница [[Хутшăнакан:Max Tenche|Max Tenche]] Кунта манӑн статьясен ят-йышӗ = Ӑслӑлӑх = == Вӑхӑтпа вырӑнлӑх == # [[2024]] # [[2026]] == Википеди уйрӑмӗсем == # [[Туркмен Википедийӗ]] == Космос == # [[Артемида-2]] == Физика пысӑкӑшӗсем == # [[Тӑваткал километр]] # [[Тӑваткал ҫухрӑм]] = Географи = == АПШ == === Гуам === # [[Орднанс Аннекс]] # [[Ороте ҫурутравӗ]] === Ялавсем === # [[Нью-Йорк ялавӗ]] == Израиль == === Чӗлхесем === # [[Еврей-таджик диалекчӗ]] == Корей (КР/КХДР) == === Чӗлхесем === # [[Корей чӗлхи]] == Патшалӑхсем == ;кунта ПНО пайташӗсем, ҫурма йышӑннӑ, йышӑнман патшалӑхсем # [[Корей Республики]] # [[Корей Халӑх Демократиллӗ Республики]] # [[Сомалиленд]] == РФ/ССРП == === Сехет тӑрӑхӗсем === # [[Владивосток вӑхӑчӗ]] # [[Екатеринбург вӑхӑчӗ]] # [[Иркутск вӑхӑчӗ]] # [[Калининград вӑхӑчӗ]] # [[Камчатка вӑхӑчӗ]] # [[Красноярск вӑхӑчӗ]] # [[Магадан вӑхӑчӗ]] # [[Мускав вӑхӑчӗ]] # [[Омск вӑхӑчӗ]] # [[Самар вӑхӑчӗ]] # [[Якутск вӑхӑчӗ]] === Раҫҫей географийӗ === # [[Алтай Республикин географийӗ]] === Районсем === ;аймаксем, кантонсем ==== Алтай Республики ==== # [[Кош-Агач аймакӗ]] # [[Онгудай аймакӗ]] ==== Сарӑту облаҫӗ ==== # [[Александров Гай районӗ]] # [[Гагарин районӗ (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Екатериновка районӗ]] # [[Петровск районӗ]] # [[Татищево районӗ]] ==== Камчатка крайӗ ==== # [[Быстрая районĕ]] # [[Елизово районĕ]] # [[Карага районĕ]] # [[Мильково районĕ]] # [[Олютор районĕ]] # [[Пенжина районĕ]] # [[Соболево районĕ]] # [[Тигиль районĕ]] # [[Усть-Большерецк районĕ]] # [[Усть-Камчатск районĕ]] ==== Атӑлҫи Нимӗҫӗсен АССР ==== # [[Каменка кантонӗ]] === Субъектсем === # [[Алтай Республики]] # [[Брянск облаҫӗ]] # [[Камчатка Ен]] # [[Карачай-Черкеси]] # [[Хакаси]] # [[Хустӑрма облаҫӗ]] === Тӑрӑхсем === # [[Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ]] # [[Коряк тăрăхĕ]] # [[Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ]] === Чӗлхесем === # [[Абазин чӗлхи]] === Юханшывсем === # [[Оссора (юханшыв)]] === Ял-хула тӑрӑхӗсем === # [[Берёзовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Екатериновка районӗ)]] # [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Пасарлӑ Карабулак районӗ)]] # [[Вязовка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)]] # [[Вязово ял канашӗ]] # [[Грачёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] # [[Идолга муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] # [[Новозахаркино муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)]] # [[Октябрьский муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Татищево районӗ)]] # [[Пригородный муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Садовое муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] # [[Садовый муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] # [[Синенькие муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ (Петровск районӗ)]] # [[Сторожёвка муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] # [[Ягодная Поляна муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] === Ялавсем === # [[Раҫҫей Федерацийӗн патшалӑх геральдика регистрӗ]] # [[Сарӑту облаҫӗн ялавӗсем]] # [[Татищево районӗн ялавӗ]] == Ҫар == # [[Позициллӗ район]] == Ҫӗр == # [[Ҫурҫӗр Ази]] # [[Тухӑҫ Ази]] == Узбекистан == === Вилоятсем === # [[Андижан вилоячӗ]] # [[Джизак вилоячӗ]] # [[Навои вилоячӗ]] # [[Сырдарья вилоячӗ]] === Республика === # [[Каракалпакстан]] = Истори = # [[Алтай Республикин историйӗ]] = Мусӑк = # [[Глянец (ушкӑн)]] = Пайӑр ҫынсем = == Ӑсчахсем == === Биологсем === # [[Иваницкая Людмила Петровна]] # [[Тимирязев Климент Аркадьевич]] == Политикӑҫӑсем == === Аслӑ Британи политикӑҫисем === # [[Карл III (Аслӑ Британи королӗ)]] # [[Стармер Кир]] === Болгари политикӑҫисем === # [[Гюров Андрей]] # [[Йотова Илияна]] # [[Радев Румен]] === Венгри политикӑҫисем === # [[Мадьяр Петер]] # [[Орбан Виктор]] # [[Шуйок Тамаш]] === Польша политикӑҫисем === # [[Дуда Анджей]] # [[Навроцкий Кароль]] # [[Туск Дональд]] === Раҫҫей политикӑҫисем === ==== РФ политикӑҫисем ==== ; Чӑваш Республикин политикӑҫисем # [[Никандрова Надежда Валериановна]] # [[Шигильдеев Василий Викторович]] # [[Шпилевая Нина Ивановна]] ==== ССРП политикӑҫисем ==== ; Чӑваш АССР политикӑҫисем # [[Андреева Зоя Ананьевна]] === Словаки политикӑҫисем === # [[Фицо Роберт]] === Узбекистан политикӑҫисем === # [[Узбекистан президенчӗ]] # [[Мирзиёев Шавкат Миромонович]] === Финлянди политикӑҫисем === # [[Стубб Александр]] == Спортсменсем == # [[Биктимирова Алевтина Вениаминовна]] # [[Григорьева Лидия Николаевна (ҫӑмӑл атлет)]] # [[Иванова Алина Петровна]] # [[Захарова Светлана Владимировна]] # [[Майорова Альбина Геннадьевна]] # [[Моргунова Любовь Васильевна]] # [[Нагорная Дарья Сергеевна]] # [[Романова Ольга Владиславовна]] # [[Соколова Вера Александровна]] # [[Тимофеева Ирина Николаевна]] == Ҫыравҫӑсем == # [[Калитко Екатерина Александровна]] == Хула пуҫлӑхӗсем == # [[Барнаул пуçлăхĕсем]] == Юрӑҫӑсем == # [[Асламас Мария Васильевна]] # [[Денисова Зоя Фёдоровна]] # [[Уляндина Августа Васильевна]] = Паллӑ вырӑнсем = # [[Асамлакан сӑваплӑ Микулай чиркӗвӗ (Октябрьский Городок)]] # [[Вотлажма хулашӗ]] = Пӗлтерӗш хут енӗсем = {{Div col|cols=2}} # [[Агаревка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Беседка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Беседки (пӗлтерӗшсем)]] # [[Вязовка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Вязовка ял тӑрӑхӗ (пӗлтерӗшсем)]] # [[Вязовое ял тӑрӑхӗ (пӗлтерӗшсем)]] # [[Горный Ключ]] # [[Губаревка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Елшанка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Зеленкино (пӗлтерӗшсем)]] # [[Идолга (пӗлтерӗшсем)]] # [[Ильиновка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Каменский (пӗлтерӗшсем)]] # [[Карякино (пӗлтерӗшсем)]] # [[Колки (пӗлтерӗшсем)]] # [[Константиновка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Корсаковка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Куликовка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Македоновка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Мӑн Каменка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Нееловка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Новодубровка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Новополье (пӗлтерӗшсем)]] # [[Оркино (пӗлтерӗшсем)]] # [[Оссора]] # [[Первомайская (пӗлтерӗшсем)]] # [[Синенькие (пӗлтерӗшсем)]] # [[Сокур (пӗлтерӗшсем)]] # [[Сторожевка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Хлебновка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Широкое (пӗлтерӗшсем)]] # [[Шлыковка (пӗлтерӗшсем)]] # [[Ягодная Поляна (пӗлтерӗшсем)]] {{Div col end}} = Политика = == Партисем == # [[Икӗ хӳреллӗ йытӑ партийӗ]] # [[Тиса (парти)]] # [[Фидес — Венгр элтеш пӗрлешӗвӗ]] # [[Фидес — ХДХП]] == Патшалӑх тытӑмлӑхӗ == === Патшалӑх органӗсем === ==== Европа Пӗрлешӗвӗ ==== # [[Европа парламенчӗ]] === Патшалӑх тӗсӗсем === # [[Нумай нациллӗ патшалӑх]] == Пӗрлешӳсем == # [[Хĕвеланăç Африка патшалăхĕсен экономика пĕрлешĕвĕ]] == Пулӑмсем == # [[Пушкӑртстанти протестсем (2024)]] # [[Чеченсен тата ингушсен депортацийӗ]] === Суйлавсем === # [[Болгарири парламент суйлавӗ (2026)]] # [[Венгрири парламент суйлавӗ (2026)]] == Чыславсем == === Аслӑ Британи чыславӗсем === # [[Мунча орденӗ]] === Польша чыславӗсем === # [[«Pro Bono Poloniae» медаль]] # [[«Pro Patria» медаль (Польша)]] # [[«Казахстанти поляксем умӗнчи тивӗҫлӗхшӗн» медаль]] # [[Польша Чӗрӗлӗвӗн орденӗ]] # [[Польша ЮӖМ-н «Bene Merito» хисеплӗ палли]] # [[Тивӗҫлӗх хӗресӗ (Польша)]] # [[Чикӗ хӗсмечӗн йӗркеленӗренпе вӑтӑр ҫул ҫитнӗ асӑну медалӗ]] # [[Шурӑ Ӑмӑрт орденӗ (Польша)]] == Урӑх == # [[Шалти колонизаци]] = Пурӑнан вырӑнсем = == Инди == # [[Лакхнау]] == Казахстан == # [[Атырау]] == РФ == === Алтай крайӗ === # [[Барнаул]] === Алтай Республики === # [[Горно-Алтайск]] === Брянск облаҫӗ === # [[Брянск]] === Ингуш Республики === # [[Магас]] === Камчатка крайӗ === # [[Анавгай]] # [[Горный Ключ (Камчатка Ен)]] # [[Елизово]] # [[Мильково (Камчатка Ен)]] # [[Никольское (Камчатка Ен)]] # [[Оссора (паççулкă)]] # [[Палана]] # [[Эссо]] === Карел Республики === # [[Петрозаводск]] === Карачай-Черкес Республики === # [[Черкесск]] === Калмӑк Республики === # [[Элиста]] === Сарӑту облаҫӗ === ==== Балаково районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Хлебновка (Балаково районӗ)]] {{Div col end}} ==== Воскресенское районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Елшанка (Воскресенское районӗ)]] {{Div col end}} ==== Гагарин районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Докторовка]] # [[Зеленкино (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Ильиновка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Каменский (Сарӑту хула округӗ)]] # [[Сторожёвка (Сарӑту облаҫӗ)]] {{Div col end}} ==== Красноармейск районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Елшанка (Красноармейск районӗ)]] # [[Каменский (Красноармейск районӗ)]] {{Div col end}} ==== Лысые Горы районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Мӑн Каменка (Лысые Горы районӗ)]] {{Div col end}} ==== Петровск районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Агарёвка (Петровск районӗ)]] # [[Колки (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Новодубровка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Оркино (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Синенькие (Петровск районӗ)]] # [[Ҫӗнӗ Ӑвӑс]] # [[Ҫӗнӗ Вершаут]] # [[Тутар Пакаевки]] {{Div col end}} ==== Ҫӗнӗ Бурасы районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Елшанка (Ҫӗнӗ Бурасы районӗ)]] {{Div col end}} ==== Татищево районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Агарёвка (Татищево районӗ)]] # [[Беседка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Бурловино]] # [[Вязовка (Татищево районӗ)]] # [[Гартовка]] # [[Глядковка]] # [[Губарёвка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Елшанка (Татищево районӗ)]] # [[Идолга (сала)]] # [[Карамышка]] # [[Карякино (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Козий Лоб]] # [[Кологривовка (сала, Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Коминтерн (Татищево районӗ)]] # [[Константиновка (Татищево районӗ)]] # [[Корсаковка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Кривопавловка]] # [[Кувыка]] # [[Куликовка (Татищево районӗ)]] # [[Македоновка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Мӑн Каменка (Татищево районӗ)]] # [[Мизино-Лапшиновка]] # [[Неёловка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Новополье (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Октябрьский Городок]] # [[Первомайская (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Петров (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Слепцовка]] # [[Сокур (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Ҫӗнӗ Тёпловка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Татищево]] # [[Федуловка]] # [[Хлебновка (Татищево районӗ)]] # [[Ченыкаевка]] # [[Широкое (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Шлыковка (Сарӑту облаҫӗ)]] # [[Ягодная Поляна (Сарӑту облаҫӗ)]] {{Div col end}} ==== Хӗрлӗ Кут районӗ ==== {{Div col|cols=2}} # [[Константиновка (Хӗрлӗ Кут районӗ)]] {{Div col end}} === Смулен облаҫӗ === # [[Беседка (Смулен облаҫӗ)]] === Ставрополь крайӗ === # [[Пятигорск]] === Чукотка автономиллӗ округӗ === # [[Анадырь]] == Украина == === Кейӳ облаҫӗ === # [[Беседка (Кейӳ облаҫӗ)]] = Халӑхсем = ===Албансем=== # [[Тава коси]] ===Бацбисем=== # [[Бацбисем]] === Еврейсем === # [[Бухара еврейӗсем]] ===Корейсем=== # [[Корейсем]] ===Чикансем=== # [[Чикан ялавĕ]] = Ӑмӑртусем = # [[Википеди:Вики-çуркунне 2024|Вики-ҫуркунне 2024]] # [[Википеди:Ази уйӑхӗ 2024|Ази уйӑхӗ 2024]] # [[Википеди:Конкурссем/Феминизмпа фольклор/2025|Феминизмпа фольклор 2025]] # [[Википеди:Вики-çуркунне 2025|Вики-ҫуркунне 2025]] # [[Википеди:Ази уйӑхӗ 2025|Ази уйӑхӗ 2025]] # [[Википеди:Конкурссем/Феминизмпа фольклор/2026|Феминизмпа фольклор 2026]] # [[Википеди:Вики-çуркунне 2026|Вики-ҫуркунне 2026]] = Ҫӗнетсе ҫырнӑ/нумай тӳрлетнӗ статьясем = # [[Атӑлҫи сӑртлӑхӗ]] # [[Кейӳ облаҫӗ]] # [[Турккӑ Википедийӗ]] # [[Халӑх ҫырса тухӑвӗ]] # [[Шурӑ Чиркӳ]] = Ҫавӑн пек пӑхӑр = * [[Хутшăнакан:Ellodanis5 /СУЙЛАСА ИЛНĔ СТАТЬЯСЕМ]] niuobqzzh4ofn4kuglqnb6mg53aguxp 0 114502 879521 874567 2026-11-08T16:35:36Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879521 wikitext text/x-wiki {{РФ субъекчĕ |RuNm = Брянск облаçĕ |OfNm1 = Брянская область [[File:Брянск._Введенская_ц._Петропавловского_женского_мон..JPG|250px]] |OfNm2 = &nbsp; |FSFlag = Flag_of_Bryansk_Oblast.svg |FSCoA = Coat_of_Arms_of_Bryansk_Oblast.svg |FlagLnk = Брянск облаҫӗн ялавӗ |CoALnk = Брянск облаҫӗн гербӗ |FSMap = Map of Russia (2014–2022) - Bryansk Oblast (disputed Crimea).svg |FSCtrWhat = Тĕп хули |FSCtrNm = [[Брянск]] |AreaRnk = 62 |TotArea = 34 857 |WaterPrcnt = |PopRnk = 41 |PopQty = 1 152 505<ref name ='haloh'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)</ref> |PopCtDate = 2023 |PopDens = 33,06 |FedDistrNm = [[Вăта федераци тăрăхĕ]] |EcRegNm = [[Вăта экономика районĕ]] |CadNo = 32 |LangLangs = s |OfLangs = [[Вырăс чĕлхи]] |HeadTtl = Губернатор |HeadNm = [[Богомаз Александр Васильевич]] |ViceTtl = |ViceNm = |LegislTtl = Брянск облаç думин председателĕ |LegislNm = [[Суббот Валентин Владимирович]] |FSAnthem = [[Брянск облаçĕн гимнĕ]] |FSUTC = [[MSK]], [[UTC+3]] }} '''Брянск облаçĕ''' ({{lang-ru|Брянская область}}) — [[Раççей Федерацийĕ|Раççей Федерацийĕн]] субъечĕ, [[Вăта федераци тăрăхĕ|Вăта федераци тăрăхĕнче]] кĕрет. [[Мускав|Мускавран]] кăнтăр-анăçран вырнаçнă. [[Облаç (администрациллĕ виçе)|Облаç]] [[Администраци центрĕ|центрĕ]] — [[Брянск]]. Брянск облаçĕ çурçĕрте [[Смулен облаçĕ|Смоленскпе]], çурçĕр-тухăçра — [[Калуга облаçĕ|Калугапа]], тухăçра — [[Орёл облаçĕ|Орĕлпа]], кăнтăр-тухăçра — [[Курск облаçĕ]]семпе чикĕленет те [[Украина|Украинăн]] кăнтăрта — [[Сумы облаçĕ|Сумыпа]] [[Чернигов облаçĕ]]семпе те [[Беларуç|Беларуçăн]] анăçра — [[Могилёв облаçĕ|Могилёвп]]а [[Гомель облаçĕ]]семпе те юнашар. [[Ленин орденĕ|Ленин орденĕпе]] те чысланă ([[1967]]). == Тавралăх == === Географи === {{main|Брянск облаçĕн географийĕ}} Брянск облаçĕ [[Тухăç-Европа тӳремлĕхĕ|Тухăç-Европа тӳремлĕхĕн]] анăç пайĕнче вырнаçнă, та [[Десна (Тăнăвар юппи)|Деснапа]] [[Ока]] юханшывĕсем бассейнĕсен хушшинчи тарать. Чи аякри географи вырăнĕсем: çурçĕр 54°02′ ç. ш., кăнтăр 51°50′35″ ç. ш., анăç 31°14′30″ т. д., тухăç 35°19′42″ т. д. [[Ӳкерчĕк:Брянское полесье.jpg|mini|right|thumb|250px|Полесье Гордеевка районĕнче]] === Климат === Климат вăта континенталлă. Вар температура [[кăрлач уйăхĕ]]нче {{nobr|−7…−9 °C}}, вар температура [[утă уйăхĕ]]нче {{nobr|+18...+20 °C.}} Облаçăн пысăк пайĕ ку вăрмансем (1/4 вăтăралла). Вăрмансем питĕ тĕрлĕ: [[Лăсăллă вăрман|лăсă]], [[Хутăш вăрман|хутăш]] та сарлака çулçăллă вăрманĕсем. Усăллă çĕр айĕнчесем: [[Пессук|пессук]], [[тăм]], [[Пурă|пурă]], [[Мергель|мергель]], [[фосфорит]]сем тата ытти тунишĕн материалсем. === Экологи проблемисем === {{Full Date|1986|04|26}} [[Чернобыль инкекĕ]] пула Брянск облаçĕн пайĕ вараланчăк нумай пурăннă [[радионуклидсем]]пе<ref>{{cite web |url = https://www.dataplus.ru/Industries/13Ecolog/Bryansk.htm |title = «ГЕОИНФОРМАЦИОННАЯ СИСТЕМА РАДИОАКТИВНО ЗАГРЯЗНЕННОЙ ТЕРРИТОРИИ БРЯНСКОЙ ОБЛАСТИ» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20041210171802/http://www.dataplus.ru/Industries/13Ecolog/Bryansk.htm |archivedate = 2004-12-10 }} — www.dataplus.ru</ref>. [[1999]] çулта ытларах 5 кюри/[[Тăваткал километр|çм²]] территори çине 226 пин çын пурăннă (ку облаçăн 16 % халăхĕ). {{Full Date|2024|01|1}}н отчуждени зони пăрахăç кăларнă<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2023/04/01/reg-cfo/v-rf-s-2024-goda-iskliuchat-zonu-otchuzhdeniia-posle-avarii-na-chernobylskoj-aes.html|title=В РФ с 2024 года исключат зону отчуждения после аварии на Чернобыльской АЭС|lang=ru|website=Российская газета|date=2023-04-01|access-date=2024-01-01}}</ref>. == Истори == {{main|Брянск облаçĕн историйĕ}} [[Ӳкерчĕк:RU056 10.jpg|200px|right|thumb|[[Раççей]]ĕн [[Почта марки]], [[2010]] çул]] Брянск облаçĕн территорийĕ çине чи авалхи палеолитри тăрăвĕсем [[Хотылёво 1]], Коршево I, Коршево II, Бетово ([[вар палеолит]]<ref>{{Cite web |url=http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny-1/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny |title=Стратифицированные среднепалеолитические памятники Восточно-Европейской равнины |access-date=2015-12-03 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053734/http://www.archeo.ru/struktura-1/otdel-arheologii-paleolita/nauchnye-proekty-otdela-arheologii-paleolita/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny-1/stratificirovannye-srednepaleoliticheskie-pamyatniki-vostochno-evropeiskoi-ravniny |deadlink=no }}</ref>), [[Хотылёво 2]] те [[Хотылёво 6]] (вĕсем [[Граветт культури]]не кĕреççĕ (25 пин ç. к.). [[Судость (юханшыв)|Судость]] юханшывĕн сылтăм çырăнĕнче, [[Елисеевичи (Жирятино районĕ)|Елисеевичи]] ялĕ юнашар çулти палеолит тапхăрĕн тăрăвĕ те пур — [[Елисеевичи II]] (23 — 21 пин çул каялла)<ref>{{Cite web |url=http://www.bibliotekar.ru/7-pervobytnyi-chelovek/30.htm |title=Стоянка Елисеевичи II. Общая характеристика |access-date=2015-09-06 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208052348/http://www.bibliotekar.ru/7-pervobytnyi-chelovek/30.htm |deadlink=no }}</ref>. Брянск енĕн территорийĕнче авалтанпа [[славян ăрăвĕсем]] пурăннă. [[IX ĕмĕр|IX]]—[[XI ĕмĕр|XI]] ĕмĕрсенче [[Десна (Тăнăвар юппи)|Десна]] çырăнĕсенче [[северянсем]] ([[Кветунь]] ялĕ) пурăннă, [[Ока]] — Десна çырăнĕсенче — [[вятичсем]], [[Ипуть]]па [[Беседь]] бассейнĕнче — [[радимичсем]]. [[XII ĕмĕр|XII]]—[[XIII ĕмĕр|XIII]] ĕмĕрсенче Брянск çĕрĕ малтанпа [[Чернигов кнеçлĕхĕ|Чернигов]], унтанпа [[Новгород-Северский кнеçлĕхĕ|Новгород-Северский]] кнеçлĕхĕсен тытăмĕнче пулнă. [[Вщиж]] (Щиж) XI ĕмĕртен Чернигов кнеçлĕхĕн удел центрĕ пекех пулнă. Монгол-тутарсен [[Чернигов|Чернигова]] çапăçни хыççăн [[1246]] çулта кнеç Брянскра кайнă та [[Брянск кнеçлĕхĕ]] йĕркеленĕ. [[1356]] çултан Брянск çĕрĕсем [[Аслă Литва кнеçлĕхĕ]]н влаçĕ пулин ирĕкĕнче пулнă, унтан [[Речь Посполита]]ра. [[XVI ĕмĕр|XVI]] ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче ([[1503]] çулхи килĕшӳпе) çĕр Мускав патшалăхне кĕнĕ те унăн Литва, Польша, [[Крым ханлăхĕ]] хирĕç кирешӳшĕн те кăнтăр-анăç форпост пекех пулнă. [[Деулино килĕшĕвĕ]]пе [[1618]] çулта хальхи Брянск облаçĕн кăнтăр та анăç çĕрсем Речь Посполитăна кĕнĕ. Аслă Литва кнеçлĕхне çĕнтерӳ хыççăн ку çĕрсем Раççейне кĕнĕ. [[1654]] вырăнти çĕрсем полксенче те сотнясенче пайланă. [[1781]] çултан уессенче те енпуçсенче. [[1802]] çулта Стародубщина Чернигов кĕпĕрнине кĕнĕ. Çак çĕрсенче Мглин, Новое Место, Стародуб, Сураж уесĕсем йĕркеленĕ. [[1709]] çултан Брянск енĕн аслăраççей пайĕ Киев кĕпĕнине кĕнĕ, Севск провинцийĕ пекех. [[1727]] çулта Севск провинцийĕ çĕнетсе йĕркеленĕ Белгород кĕпĕрнине кĕнĕ. [[1779]] çулта Орёл енпуç енĕ йĕркеленĕ те ĕлĕкхи Севск çĕрĕсем унта кĕнĕ. [[XVIII ĕмĕр|XVIII]]—[[XIX ĕмĕр|XIX]] ĕмĕрсенче кунта экономика аталанăвĕ пуçланă. XVIII ĕмĕрте кунта савутсем тунă. Каялла XVIII ĕмĕр тăхри [[Гетман|гетман]] [[Кирилл Разумовский]], промышленоç тăвакан [[Мальцов Иван Акимович|И. А. Мальцов]] ен аталанăвĕшĕн кунта нумай турĕç. [[Раççейри граждан вăрçи|Граждан вăрçи]] [[1917]] - [[1922]] çулсенче кĕпĕрне хуласем [[Орёл (хула)|Орёл]] та [[Чернигов]] активлă çар пулăмĕсенче хутшăннă, çаванпа {{Full Date|1920|04|1}} [[Брянск кĕпĕрни]] йĕркеленĕ, анчах та {{Full Date|1929|10|1}}пăрахăç кăларнă тата [[Анăç облаç (РСФСР)|Анăç облаç]] шутне кĕнĕ. {{Full Date|1937|09|27}} РСФСР ЦИК Анăç облаçа пăрахăç кăларнă тата унăн территорийĕнче Смоленск те Орёл облаçĕсем йĕркеленĕ. Хальхи Брянск облаçĕн территорийĕ Орёл облаçĕ шутне кĕнĕ. [[1941]] çулта çурла — юпа уйăхĕсенче вырăнти çĕрсене герман çарĕсем оккупациленĕ. Пĕрремĕш оккупаци кунĕсенчен кунта партизан юхăмĕ йĕркеленет, Брянскçум вăрмансенче 60 пин патнелле партизан пулнă. Кунта [[Ковпак Сидор Артемьевич|С. А. Ковпакăн]], [[Фёдоров Алексей Фёдорович|А. Ф. Федоровăн]], [[Сабуров Александр Николаевич|А. Н. Сабуровăн]] партизан отрячĕсем йĕркеленет. [[1943]] çулта çурла — авăн уйăхĕсенче çĕр ирĕкленĕ. Вăрçă вăхăчĕнче çĕре хытă мăкăлтанă. {{Full Date|1944|06|5}} Брянск облаçĕ ССРП Мăн Канашĕн Президиумĕн указĕпе йĕркеленĕ<ref>{{Cite web |url=http://www.brprok.debryansk.ru/br/structure/history/index.shtml |title=Из истории прокуратуры Брянской области |access-date=2008-05-14 |archive-date=2008-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080404231059/http://www.brprok.debryansk.ru/br/structure/history/index.shtml |deadlink=no }}</ref> Орёл облаçĕн хулисенчен, районĕсенчен, кивĕ Брянск кĕпĕрнин чиккисенче патнелле. Облаç тытăмĕнче [[Брянск]], [[Бежица]] та [[Клинцы]] хулисем кĕнĕ. Татах та Брасово, Брянск, Выгоничи, Гордеевка, Дубровка, Дятьково, Жирятино, Жуковка, Злынка, Карачев, Клетня, Климово, Клинцы, Комаричи, Красная Гора, Мглин, Навля, Новозыбков, Погар, Понуровка, Почеп, Рогнедино, Севск, Стародуб, Суземка, Сураж, Трубчевск те Унеча районĕсем. == Халăх == Халăх йышĕ Росстат даннăйсемпе — 1 152 505<ref name = 'haloh'></ref> çын (2023). Халăх йышлăхĕ — 33,06 çын/км² (2023). Хула халăхĕ — 70,25 % (2022)<ref name = 'hulahalohe'>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218223742/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_RF_01-01-2022_VPN-2020.xls |date=2023-02-18 }}</ref>. ; Халăш йышĕн улăштарни Халăх та хула халăхĕ (унăн %) Пĕтĕм Пĕрлешӳ те Пĕтĕм Раççей çырăвĕсемпе<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/pril.php |title=Переписи населения Российской империи, СССР, 15 новых независимых государств |access-date=2013-01-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001827/http://demoscope.ru/weekly/pril.php |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |title=Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629212937/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/vol1pdf-m.html |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|format=XLSX|title=Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более|subtitle=[https://rosstat.gov.ru/vpn_popul Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года]. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения|accessdate=2022-09-01|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|archive-date=2022-09-01|deadlink=no}}</ref>: <center><timeline> ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1600 ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:1550 width:15 text:1&nbsp;549&nbsp;945 textcolor:red fontsize:9px bar:1959 color:yellow width:1 from:0 till:540 width:15 text:539814(35%) textcolor:green fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:1582 width:15 text:1&nbsp;581&nbsp;950 textcolor:red fontsize:9px bar:1970 color:yellow width:1 from:0 till:750 width:15 text:749849(47%) textcolor:green fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:1507 width:15 text:1&nbsp;506&nbsp;850 textcolor:red fontsize:9px bar:1979 color:yellow width:1 from:0 till:888 width:15 text:888259(59%) textcolor:green fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:1475 width:15 text:1&nbsp;474&nbsp;785 textcolor:red fontsize:9px bar:1989 color:yellow width:1 from:0 till:992 width:15 text:991863(67%) textcolor:green fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:1379 width:15 text:1&nbsp;378&nbsp;941 textcolor:red fontsize:9px bar:2002 color:yellow width:1 from:0 till:943 width:15 text:943382(68%) textcolor:green fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:1278 width:15 text:1&nbsp;278&nbsp;217 textcolor:red fontsize:9px bar:2010 color:yellow width:1 from:0 till:883 width:15 text:883427(69%) textcolor:green fontsize:8px bar:2021 color:gray1 width:1 from:0 till:1169 width:15 text:1&nbsp;169&nbsp;161 textcolor:red fontsize:9px bar:2021 color:yellow width:1 from:0 till:812 width:15 text:812316(69%) textcolor:green fontsize:8px </timeline></center> ; Халăх наци йышĕ {| class="wikitable" |- ! Çырăвăн çулĕ ! 1989<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/pril.php |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года |access-date=2013-01-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001827/http://demoscope.ru/weekly/pril.php |deadlink=no }}</ref> ! 2002<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/pril.php |title=Всероссийская перепись населения 2002 года |access-date=2013-01-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001827/http://demoscope.ru/weekly/pril.php |deadlink=no }}</ref> ! 2010<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-28 |archive-date=2020-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |deadlink=no }}</ref> |- | Çынсем, вĕсен халăх çырнă | 1470115 (100 %) | {{ӳкни}} 1377090 (100 %) | {{ӳкни}} 1251392 (100 %) |- |[[Вырăссем]] | 1410960 (96,0 %) | {{ӳкни}} 1328448 (96,5 %) | {{ӳкни}} 1210136 (96,7 %) |- | [[Украинсем]] | 27122 (1,8 %) | {{ӳкни}} 20214 (1,5 %) | {{ӳкни}} 13769 (1,1 %) |- | [[Белоруссем]] | 11299 (0,8 %) | {{ӳкни}} 7733 (0,6 %) | {{ӳкни}} 5510 (0,4 %) |- | [[Эрменсем]] | 825 (0,1 %) | {{ӳсни}} 3618 (0,3 %) | {{ӳсни}} 4592 (0,4 %) |- | [[Чикансем]] | 2925 (0,2 %) | {{ӳсни}} 3572 (0,3 %) | {{ӳсни}} 3839 (0,3 %) |- | [[Еврейсем]] | 6731 (0,5 %) | {{ӳкни}} 2339 (0,2 %) | {{ӳкни}} 1407 (0,1 %) |- | Ыттисем | 10253 (0,7 %) | {{ӳсни}} 13505 (1,0 %) | {{ӳкни}} 12139 (1,0 %) |} [[Пĕтĕм Раççей 2020 çулхи халăх çырăвĕ]]пе<ref name="ВПН2020">[https://32.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.pdf Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям]</ref>: {| class='standard' |- ! Халăх || Йыш, çын || % |- |[[Вырăссем]] || align=right | 1 012 542 || align=right | 86,60 % |- |[[Украинсем]] || align=right | 5188 || align=right | 0,44 % |- |[[Эрменсем]] || align=right | 3500 || align=right | 0,30 % |- |[[Чикансем]] || align=right | 2893 || align=right | 0,25 % |- |[[Беларуссем|Белоруссем]] || align=right | 2106 || align=right | 0,18 % |- |[[Азербайджансем]] || align=right | 1597 || align=right | 0,14 % |- |[[Таджиксем]] || align=right | 1492 || align=right | 0,13 % |- | Ыттисем<ref>'''Абхазсем''' (29), '''Аварсем''' (107), '''Агулсем''' (12), '''Адыгейсем''' (9), '''Алтайсем''' (1), '''Американсем''' (3), '''Арапсем''' (34), '''Ассирийсем''' (15), '''Афгансем''' (11), '''Балкарсем''' (5), '''Пушкăртсем''' (138), '''Пăлхарсем''' (59), '''Британсем''' (1), '''Бурятсем''' (20), '''Хункăрсем''' (3), '''Вьетнамсем''' (4), '''Гагаузсем''' (74), '''Грексем''' (39), '''Грузинсем''' (330), '''Даргинсем''' (116), '''Еврейсем''' (541), '''Езидсем''' (43), '''Ингушсем''' (31), '''Индийсем''' (1), '''Испансем''' (2), '''Итальянсем''' (3), '''Ительменсем''' (1), '''Кабардасем''' (52), '''Казахсем''' (204), '''Калмăксем''' (19), '''Каракалпаксем''' (2), '''Карачайсем''' (9), '''Карелсем''' (18), '''Кăркăссем''' (229), '''Китайсем''' (5), '''Комисем''' (20), '''Коми-пермяксем''' (5), '''Корейсем''' (58), '''Коряксем''' (2), '''Крым тутарĕсем''' (6), '''Кумыксем''' (104), '''Курдсем''' (36), '''Лаксем''' (26), '''Латышсем''' (21), '''Лезгинсем''' (113), '''Литвасем''' (33), '''Марисем''' (44), '''Молдавансем''' (821), '''Мордвасем''' (64), '''Нимĕçсем''' (195), '''Ненецсем''' (34), '''Нухайсем''' (5), '''Осетинсем''' (72), '''Пакистансем''' (1), '''Памирсем''' (4), '''Перссем''' (4), '''Поляксем''' (66), '''Румынсем''' (5), '''Русинсем''' (2), '''Рутульсем''' (5), '''Селькупсем''' (2), '''Сербсем''' (6), '''Словенсем''' (1), '''Табасарансем''' (54), '''Талышсем''' (3), '''Тутарсем''' (558), '''Çĕпĕр турарĕсем''' (32), '''Тывасем''' (45), '''Турккăсем''' (15), '''Турккăсем-месхетинсем''' (1), '''Туркменсем''' (129), '''Удмуртсем''' (67), '''Узбексем''' (732), '''Уйгурсем''' (2), '''Французсем''' (6), '''Хакассем''' (5), '''Хантăсем''' (2), '''Цахурсем''' (5), '''Черкессем''' (4), '''Чехсем''' (3), '''Чеченсем''' (145), '''Чăвашсем''' (122), '''Чукчасем''' (1), '''Шорсем''' (1), '''Эвенксем''' (1), '''Эвенсем''' (3), '''Эскимоссем''' (1), '''Эстонсем''' (14), '''Сахасем''' (15), '''Японсем''' (4), '''Ытти халăхсем''' (12 679), '''Халăхсăрлă''' (8315), '''Халăха çырмарĕ''' (112 986)</ref> || align=right | 139 843 || align=right | 11,96 % |- | Пĕтĕмпе || align=right | 1 169 161 || align=right | 100,00 % |} == Тĕн == Брянск облаçĕнче прихочĕсен йышĕ (2003)<ref>{{Cite web |url=http://www.pravenc.ru/text/153531.html |title=Брянская Область |access-date=2014-01-11 |archive-date=2014-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111181044/http://www.pravenc.ru/text/153531.html |deadlink=no }}</ref>: * [[Вырăс Православи Чиркĕвĕ]] — 137 * [[Баптизм]] — 15 * [[Адвентизм]] — 7 * [[Иудаизм]] — 6 * [[Кивĕ йăлалăх]] — 3 * [[Католицизм]] — 1 * [[Вырăс Авалхи-Православи Чиркĕвĕ]] — 1 * [[Раççей православм автономиллĕ чиркĕвĕ]] — 1 * [[Евангелин чиркĕвĕ]] — 1 * [[Иеговăн Кĕнтелемĕсем]] — 1 Пĕтĕмпе — 212 == Администрациллĕ-территориллĕ тытăм == {{Main|Брянск облаçĕн администрациллĕ-территориллĕ пайланăвĕ}} Брянск облаçĕн уставĕпе те «Об административно-территориальном устройстве Брянской области» саккунĕпе РФ субъекчĕнче малалла [[администрациллĕ-территориллĕ виçĕсем]] кĕреççĕ<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/974001757 |title=Закон «Об административно-территориальном устройстве Брянской области» |access-date=2016-10-28 |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715080005/http://docs.cntd.ru/document/974001757 |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/974024831 |title=Устав Брянской области |access-date=2016-10-28 |archive-date=2019-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715080003/http://docs.cntd.ru/document/974024831 |deadlink=no }}</ref>: * 4 облаç пĕлтерĕвĕпе хули ([[Брянск]], [[Клинцы]], [[Новозыбков]], [[Сельцо (хула)|Сельцо]]), * 27 [[район]]. Муниципаллĕ тытăмпа Брянск облаçĕнче 252 [[муниципаллă йĕркеленӳ]] пур: * 5 [[хула тăрăхĕ]]; * 2 [[муниципаллă тăрăх]]; * 24 [[муниципаллă район]] ** 29 [[хула тăрăхĕ]]; ** 176 [[ял тăрăхĕ]]. === Районсем === [[Ӳкерчĕк:Bryansk admin divisions.png|thumb|right|350px|Брянск облаçĕн администрациллĕ пайланăвĕ]] {{columns-list|3| * [[Брянск облаçĕн Брасово районĕ|Брасово районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Брянск районĕ|Брянск районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Выгоничи районĕ|Выгоничи районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Гордеевка районĕ|Гордеевка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Дубровка районĕ|Дубровка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Дятьково районĕ|Дятьково районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Жирятино районĕ|Жирятино районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Жуковка районĕ|Жуковка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Злынка районĕ|Злынка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Карачев районĕ|Карачев районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Клетня районĕ|Клетня районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Климово районĕ|Климово районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Клинцы районĕ|Клинцы районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Комаричи районĕ|Комаричи районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Красная Гора районĕ|Красная Гора районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Мглин районĕ|Мглин районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Навля районĕ|Навля районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Новозыбков районĕ|Новозыбков районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Погар районĕ|Погар районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Почеп районĕ|Почеп районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Почеп районĕ|Рогнедино районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Севск районĕ|Севск районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Стародуб районĕ|Стародуб районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Суземка районĕ|Суземка районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Сураж районĕ|Сураж районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Трубчевск районĕ|Трубчевск районĕ]] * [[Брянск облаçĕн Унеча районĕ|Унеча районĕ]] }} === Чикĕ зони === Брянск облаçĕн пайĕ [[Украина|Украинапа]] [[Беларуç|Белоруç]] чикĕленет те чикĕ зонинче кĕнĕ, унта ятарлă чикĕ режимĕ пур<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201701270027?index=0&rangeSize=1 |title=Приказ Федеральной службы безопасности Российской Федерации от 29.12.2016 № 803 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2017-02-01 |archive-date=2017-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202095830/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201701270027?index=0&rangeSize=1 |deadlink=no }}</ref>. === Пурăнан вырăнсем === Пĕтĕмпе Брянск облаçĕнче 2643 [[пурăнан вырăн]] пур (336 пурăнан вырăн халăхсăр (унта никам та пурăнать))<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240409124047/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx |date=2024-04-09 }}</ref><ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901163746/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |date=2022-09-01 }}</ref>. ;Пурăнан вырăнсем халăх йышĕпе ытла 5000 çын [[File:Драмтеатр1.jpg|right|350px|thumb|Брянск драмтеатрĕ]] [[File:199.Собор_святых_Апостолов_Петра_и_Павла.Клинцы_2014.jpg|right|350px|thumb|Клинцыри собор]] [[File:Собор_Преображения_Господня_в_г.Новозыбков_(1911г)_вид_с_колокольни_Никольско-Рождественской_церкви.jpg|right|350px|thumb|Новозыбков соборĕ]] {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Брянск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 375 669 |- | [[Клинцы]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 63 059 |- | [[Новозыбков]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 38 680 |- | [[Дятьково]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 25 255 |- | [[Унеча]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 24 274 |- | [[Стародуб]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 17 687 |- | [[Жуковка (хула)|Жуковка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 17 628 |- | [[Карачев]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 17 449 |} {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Сельцо (хула)|Сельцо]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 15 906 |- | [[Навля (Брянск облаçĕ)|Навля]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 15 536 |- | [[Почеп]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 14 991 |- | [[Климово (Брянск облаçĕ)|Климово]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 13 554 |- | [[Трубчевск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 13 287 |- | [[Фокино (Брянск облаçĕ)|Фокино]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 12 538 |- | [[Клетня]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 11 947 |- | [[Сураж]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 11 176 |} {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Погар]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 9484 |- | [[Супонево (Брянск облаçĕ)|Супонево]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 9450 |- | [[Путёвка (Брянск облаçĕ)|Путёвка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 898 |- | [[Суземка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 8672 |- | [[Локоть (Брянск облаçĕ)|Локоть]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 8469 |- | [[Белые Берега]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 7412 |- | [[Комаричи]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 7325 |- | [[Мглин]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 6919 |} {| class='standard' style='text-align: center;' |- | [[Дубровка (паççулкă, Дубровка районĕ)|Дубровка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 6793 |- | [[Севск]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 6732 |- | [[Белая Берёзка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5886 |- | [[Большое Полпино]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5859 |- | [[Ивот]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5844 |- | [[Красная Гора (Брянск облаçĕ)|Красная Гора]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5504 |- | [[Злынка]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5270 |- | [[Займище (Клинцы)|Займище]] || align="right" style="padding-right:20px;" | 5026 |} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commonscat|Bryansk Oblast}} * [http://www.bryanskobl.ru/ Администрация Брянской области] * {{cite web |title = Брянская областная дума |url = http://duma.bryansk.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071212163708/http://duma.bryansk.ru/ |archivedate = 2007-12-12 |deadlink = yes }} * [http://bryansk.news-city.info/docs/ Законодательство Брянска и Брянской области] * [https://bryansk.gks.ru/ Брянскстат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230402005524/https://bryansk.gks.ru/ |date=2023-04-02 }} * [http://goroda.novozybkov.ru/ Города Брянской области: путевые заметки] * [http://ashipunov.info/shipunov/school/books/kruglikov2009_ihtiofauna_brjansk_obl.pdf Кругликов С. А. - Ихтиофауна Брянской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409030433/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/kruglikov2009_ihtiofauna_brjansk_obl.pdf |date=2022-04-09 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=SQ5q-6pqcpE '''Костюм женский праздничный Брянской обл., Жуковского р-на, с. Овстуг. 2-я пол. XIX в.'''] (сюжетное видео: все предметы и их способ надевания) ''Сергей Глебушкин, КРК Уклад Любовь Болякина'' {{Брянск облаçĕ}} {{Вăта федераци тăрăхĕ}} {{Раççей Федерацин субъекчĕсем}} [[Категори:Брянск облаçĕ]] [[Категори:Раççей Федерацин субъекчĕсем]] [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] 7y4aqbcthbzs23qncze1vmbfquecryb 0 114667 879537 878237 2026-11-08T19:35:33Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879537 wikitext text/x-wiki {{Мусăкçă | Ӳкерчĕк = Дарья Рубцова Солистка Оркестра имени Н.П. Осипова.jpg | Фон = вокалист | Ят = Рубцова Дарья | Тулли_ят = Рубцова Дарья Владимировна | Çуралнă_вăхăт = [[1993]], [[çу, 5]] | Çуралнă_вырăн = Майкоп, Адыгея Республики, РФ | Патшалăх = РФ | Профессисем = {{юрăç}} | Хастар_çулсем = 2011 - {{хв}} | Юрăç_сасси = Халăх сасси | Жанрсем = Халăх мусăкĕ | Ушкăнсем = [[Раççейри Н. П. Осипов ячĕллĕ халăх инструменчĕсен наци академи оркестрĕ]] | Чыславсем = [[«Сирире вăрçă операцине хутшăннăскер» медаль]] | Сайт = https://vk.com/xrisanfa }} '''Дарья Рубцова''' (5.5.1993, Майкоп, Адыгея, РСФСР çур.) — раççей юрăçи, Раççейри Н. П. Осипов ячĕллĕ халăх инструменчĕсен наци академи оркестрĕн солисчĕ. == Биографи == 1993 çулхи çăвăн 5-мĕшĕнче Адыгей Республикин тĕп хулинче — Майкопра — çуралнă. 2011 çулта [[Аçтăрханри патшалăх консерваторийĕ|Аçтăрханри патшалăх консерваторине]] (Тарасова Наталия Кимовна РФ халăх артисчĕ ертӳç, вокал кафедри) вĕренме кĕнĕ. Вĕреннĕ чухнех Раççейри тата тĕнчери конкурсĕсенче лауреат ятне тивĕçнĕ. == Карьера == === Хутшăннă фестивальсем === * XXI тĕнчери «Славянский базар» фестиваль (Витебск, 2012) * V тĕнчери Мăнкун ассамблейи (Киев, 2013) * Раççей хакаллă культурин Молдова Республикинчи кунĕсем (2013) * Тĕнчери «60 параллель» ӳнерсен фестивалĕ (2014, 2016) * Тĕнчери «Московская осень» хальхи мусăк фестивалĕ (2015, 2016, 2017) * Международный музыкальный фестиваль имени С. В. Рахманинова под управлением Н. Луганского (2015, 2019, 2021) * VII международный конкурс-фестиваль музыкантов-исполнителей «Возрождение» в Гюмри, Армения (2015) * Тĕнчери «Тамбурица фест» мусăк фестивалĕ (Серби, Нови-Сад, 2015/2017) * Пĕтем Раççейри çамрăксен «Таврида» форумĕ (Крым, 2016) * Вырăс культурин Германири кунĕсем (Берлин, 2016) * Вырăс культурин Грециири кунĕсем (Александруполис, 2016) * Раççĕй КАР культура сезонĕсем (КАР, 2016) * XV «Паллă тата паллă мар мусăк кунĕсем» мусăк фестивалĕ (Польша, 2016) * Мускаври Мăнкун фестивалĕ, В. Гергиев ертсе пынипе (2017, 2019) * II тĕнчери академи мусăкĕн фестивалĕ (Итали, Верона 2018) * Дни российской культуры в Китае (Гуанчжоу 2019, Шэньчжэнь 2020) * II Уралти Раççейри наци оркестрĕсен фестивалĕ (2022) * «Перекрестный» национальный Год России и Киргизии (2022) == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://meloman.ru/performer/darya-rubcova/ Информация на сайте Московской филармонии] * [http://www.ossipovorchestra.ru/orchestra/members Информация на сайте Оркестра имени Н. П. Осипова] * [https://media73.ru/2017/darya-rubtsova-schastlivaya-russkaya-zhenshchina-nezamuzhnyaya Информация на сайте "Государственная корпорация СМИ «Медиа 73»] * [https://mvastracons.ru/?p=29158 Информация на сайте Астраханской государственной консерватории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305080742/https://mvastracons.ru/?p=29158 |date=2023-03-05 }} * [https://drevo-info.ru/news/15143.html О музыкальном фестивале в Киеве] * [https://novostipmr.com/ru/news/13-10-23/v-tiraspole-prohodyat-dni-rossiyskoy-duhovnoy-kultury Дни Российской духовной культуры в Республике Молдова]{{Ĕçлемен каçă|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ossipovorchestra.ru/orchestra/press/59 Международный фестиваль искусств «60 параллель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328215147/http://www.ossipovorchestra.ru/orchestra/press/59 |date=2023-03-28 }} * [https://rao.ru/zavershilsya-samyj-krupnyj-v-mire-ezhegodnyj-festival-premer-moskovskaya-osen-2/ Международный фестиваль современной музыки «Московская осень»] * [http://www.ossipovorchestra.ru/concerts/all/2015-04-11 VII международный конкурс-фестиваль музыкантов-исполнителей «Возрождение» в Гюмри, Армения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305080729/http://www.ossipovorchestra.ru/concerts/all/2015-04-11 |date=2023-03-05 }} * [https://web.archive.org/web/20240414085211/https://tamburicafest.com/2015/ Международный музыкальный фестиваль «Тамбурица фест» в Сербии, г. Нови-Сад] * [https://www.easterfestival.ru/ Московский Пасхальный фестиваль под управлением В. Гергиева] [[Категори:Раççей юрăçисем]] [[Категори:1993 çулта çуралнисем]] [[Категори:Çăвăн 5-мĕшĕнче çуралнисем]] tt3f58mx9kvf557n6murit8rd5qirln 0 122582 879517 840747 2026-11-08T15:59:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879517 wikitext text/x-wiki [[File:Arch illustration.svg|thumb|Arch illustration]] :{{ан арпаштарăр|Аркă|Аркăпа}} {{Пĕлтерĕшсем}} '''Арккă''' ({{lang-fr|arc}}, {{lang-it|arco}}, {{lang-la|arcus}} — пĕкĕ, авăнчăк, {{lang-de|Bogen}}) — архитектурăлла конструкцин тĕлĕшĕ, икĕ тĕрев ([[Колонна (архитектура)|колоннăсем]] е [[пилон]]сем) хушшинчи талккăша çÿлтен хупласа тăракан пĕкĕ пек [[витĕ]]. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{навигаци}} * [https://www.youtube.com/watch?v=PgOxM__TRi4 Эпюры M, Q, N в арке. Пример решения задачи на YouTube] * [http://www.zdanija.ru/TermsA6/p2_articleid/369 АРКА — Термины на А, 6 часть — Арн — Арx — Здания ру — дом и всё о нём] {{Ĕçлемен каçă|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — терминология и типы арок. {{Внешние ссылки}} [[Категори:Хăтлав элеменчĕсем тата конструкцисем]] [[Категори:Архитектурăлла элементсем]] [[Категори:Арккăсем тата тӳпесем| ]] h1xydbzfhx5jbvlr2laxao369945cd0 0 122744 879532 876908 2026-11-08T18:49:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879532 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Онгудай аймакӗ |Тăван ячĕ = ({{lang-alt|Оҥдой аймак}}) <br> [[File:Ursul_valley_in_Altay_Rep_Ongudaisky_distr.JPG|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Ongudaysky_District.svg |Ялав = Flag_of_Ongudaysky_District.svg |Ялава ăнлантарни = Онгудай аймакӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Онгудай аймакӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Алтай Республики]] |Тытăмĕ = |Тĕп хула = [[Онгудай]] |Вăхăт = |Пуçлăх = |Пуçлăх тĕсĕ = |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Алтай чĕлхи|алтайла]], [[Вырăс чĕлхи|вырӑсла]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 14 051 |Çырав çулĕ = 2021 |Пурăнан халăх проценчĕ = 6,67 % |Пурăнан халăх вырăнĕ = 4 |Йышлăх = 0,02 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 11 695,96 |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 4 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location Ongudaysky District Altai Republic.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Красноярск вӑхӑчӗ|MSK+4]] (UTS+7) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 38845 |Почтă индексĕсем = 6494ХХ |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = |Сайт = http://www.ongudai-ra.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Онгудай аймакӗ''' (''Онгудай районӗ'', {{lang-alt|Оҥдой аймак}}, {{lang-ru|Онгудайский район}}) - [[Алтай Республики]]н ([[РФ]]) администрациллӗ-территориллӗ виҫи, [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] (муниципаллӑ районӗ). [[Администраци центрĕ|Администраци центрӗ]] [[Онгудай]] [[Сала|салинче]] вырнаҫнӑ. == Географи == [[Ӳкерчĕк:Онгудайский район.jpg|300px|thumb|left|Онгудай аймакӗ. [[Бархатово (Алтай Республики)|Бархатовӑран]] [[Теректи хырҫи]]не курӑм]] Онгудай аймакӗн лаптӑкӗ 11 744 ҫм², вӑл Алтай Республикин варринче, ту-анлӑн зонинче вырнаҫнӑ. Аймак территоринчи 140 кӳлӗ пур, вӗсенчен чи пысӑк - [[Теньга кӳлли]]. Онгудай аймакӗнче Шурӑ Бом акшар тӑвӗ пур, ун ӑшӗнче хӑвӑлсем пур, вӗсенчен чи паллӑ Аслӑ Шурӑ Бом хӑвӑлӗ. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Онгудайский район}} [[2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]]пе<ref name="Алтай2021">[https://22.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/2.%D0%A2%D0%9E%D0%9C_5_%D0%A2%D0%B0%D0%B1_1(1).xlsx 2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]</ref>: {|class="standard sortable" |- ! Халӑх !! Йыш,<br>ҫын !! Пур халӑх <br>йышӗнчен пай, % |- | [[алтайсем]] || align="right" | 11 107 || align="right" | 79,95 % |- | [[вырӑссем]] || align="right" | 2 501 || align="right" | 17,8 % |- | ыттисем || align="right" | 443 || align="right" | 3,15 % |- | пӗтӗмпех || align="right" | 14 051 || align="right" | 100,00 % |} РФ Экономика Аталанӑвӗн Министрлӗхӗн мӗнле халӑх ӳкессине малтанах ҫырса панипе<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |access-date=2018-12-19 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |url-status=live }}</ref>: * [[2024]] — 13,74 пин ҫын. * [[2035]] — 12,58 пин ҫын. == Муниципаллӑ-территориллӗ тытӑм == Аймакра 10 ял тӑрӑхӗнче кӗрекен 30 пурӑнан вырӑн пур<ref name = "МО">[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Онгудай районӗн уставӗ]{{Ĕçлемен каçă|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Онгудай аймакĕн ял тӑрӑхӗсем'''<ref name="МО"></ref> |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Ял тӑрӑхӗ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан <br>вырăнсен <br>йышӗ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx 2023 Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901163746/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |date=2022-09-01 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, ҫм²<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образовани]</ref> |--- | 1 || [[Ело ял тӑрӑхӗ]] || [[Ело (ял)|Ело]] || 3 || {{ӳсни}}1166 || 997 |--- | 2 || [[Иня ял тӑрӑхӗ]] || [[Иня (Алтай Республики)|Иня]] || 7 || {{ӳкни}}1443 || 2993 |--- | 3 || [[Каракол ял тӑрӑхӗ]] || [[Каракол (Онгудай аймакӗ)|Каркол]] || 3 || {{ӳкни}}931 || 352 |--- | 4 || [[Кулада ял тӑрӑхӗ]] || [[Кулада]] || 2 || {{ӳсни}}798 || 520 |--- | 5 || [[Купчегень ял тӑрӑхӗ]] || [[Купчегень]] || 2 || {{ӳкни}}657 || 3466 |--- | 6 || [[Анатри Талда ял тӑрӑхӗ]] || [[Анатри Талда]] || 1 || {{ӳсни}}539 || 297 |--- | 7 || [[Онгудай ял тӑрӑхӗ]] || [[Онгудай]] || 5 || {{ӳсни}}5786 || 135 |--- | 8 || [[Теньга ял тӑрӑхӗ]] || [[Теньга (ял)|Теньга]] || 7 || {{ӳкни}}1541 || 815 |--- | 9 || [[Хабаровка ял тӑрӑхӗ]] || [[Хабаровка (Алтай Республики)|Хабаровка]] || 2 || {{ӳсни}}548 || 613 |--- | 10 || [[Шашикман ял тӑрӑхӗ]] || [[Шашикман (ял)|Шашикман]] || 2 || {{ӳкни}}642 || 1508 |} == Экономика == Вӑрман хатӗрлевӗ, йывӑҫ ӗҫлени, ӑшлӑ выльӑх ӗрчетни, пант (мӑйрака) марал ӗрчетни, качака ӗрчетни, сурӑх ӗрчентни, ут ӗрчетни, пахча ӗҫлени. == Хаҫат == Онгудай аймакӗн хаҫачӗ (атлай тата вырӑс чӗлхиллӗ) - "Ажуда" ятлӑ, вӑл 1991 ҫулхи кӑрлачӑн 15 йӗркеленӗ<ref>{{cite web|title=Ажуда|url=http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/|website=Ажуда|access-date=2023-12-13|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510154813/http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Ажуда|url=https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=345628&page=|website=Роскомнадзор|access-date=2023-12-13|archive-date=2023-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213072510/https://rkn.gov.ru/mass-communications/reestr/media/?id=345628&page=|url-status=live}}</ref>. == Паллӑ вырӑн == * Аймак территориӗнчи VIII—III пирӗн эрӑчченхи нумай скиф тапхӑрӗн курганӗсемпе хысак ҫинчи ӳкерчӗкӗсем пур. * Кара-Бом чарӑнӑвӗ (авалхи куҫан ҫынсен пурӑннӑ вырӑн) пур<ref>''Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П.'' и др. Палеолитические комплексы стратифицированной части стоянки Кара-Бом. Новосибирск, 1998.</ref><ref>''Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П.'' {{cite web |url = http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm |title = Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом) |archive-url = https://web.archive.org/web/20171021162829/http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm |archive-date = 2017-10-21 }} Археология, этнография и антропология Евразии.- 2000.- № 2 (2).- С. 33-52</ref>. * Кӗҫӗн Яломан хӑвӑлӗ<ref>[[Вишняцкий Леонид Борисович|Вишняцкий]] 2006, с. 25 (EncArch 2008, p. 2000)</ref>. * Усть-Каракол чарӑнӑвӗ<ref>{{Cite web |url=http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |title=''Деревянко А. П.'', ''Шуньков М. В.'' Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 |access-date=2015-11-20 |archive-date=2015-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |url-status=live }}</ref>. * Башадар курганӗсем. * Сары-Бел авалхи масарӗ<ref>''Соёнов В. И.'' [https://e-lib.gasu.ru/da/archive/1999/N4/18.html Раскопки на могильнике Сары-Бел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130152543/https://e-lib.gasu.ru/da/archive/1999/N4/18.html |date=2020-01-30 }}</ref>. == Ҫакӑн пек пӑхӑр == * [[Алтай Республикин администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * {{cite web|author=|url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|url-status=dead|title=На сайте Республики Алтай|lang=|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVqpyYFV?url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|archive-date=2012-10-18|access-date=2008-11-21}} * [http://www.ongudai-ra.ru Сайт администрации Онгудайского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905020805/http://www.ongudai-ra.ru/ |date=2015-09-05 }} {{Онгудай аймакӗ}} {{Онгудай аймакӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Алтай Республики}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Онгудай аймакӗ]] ro2v8z9ehxwwomz0o3omkmp5xht02sl 0 122763 879530 879059 2026-11-08T18:18:00Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879530 wikitext text/x-wiki {{Администрациллĕ виçе |Тĕс1 = {{Тĕс|Раççей}} |Тĕс2 = |Чăвашла ячĕ = Кош-Агач аймакӗ |Тăван ячĕ = ({{lang-alt|Кош-Агаш аймак}}) <br> [[File:Camels_in_Kosh-Agachsky_District.jpg|300px]] |Герб = Coat_of_Arms_of_Kosh-Agachsky_District_(2020).png |Ялав = Flag_of_Kosh-Agachsky_District.png |Ялава ăнлантарни = Кош-Агач аймакӗн ялавӗ |Герба ăнлантарни = Кош-Агач аймакӗн гербӗ |Патшалăх = {{RUS}} |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Гимн = |Статус = [[муниципаллă район]] |Кĕрет = [[Алтай Республики]] |Тытăмĕ = |Тĕп хула = [[Кош-Агач]] |Вăхăт = |Пуçлăх = [[Кыдырбаев Серикжан Муратканович]] |Пуçлăх тĕсĕ = Район Пуҫлӑхӗ |Пуçлăх2 = |Пуçлăх тĕсĕ2 = |ШВП = |ШВП çулĕ = |ШВП вырăнĕ = |ШВП пурăнан кашни çынна = |ШВП пурăнан кашни çынна вырăнĕ = |Чĕлхе = [[Алтай чĕлхи|кӑнтӑр алтай]], [[Вырăс чĕлхи|вырӑс]], [[Казах чĕлхи|казах]] |Чĕлхесем = |Пурăнан халăх = 18 328 |Çырав çулĕ = 2021 |Пурăнан халăх проценчĕ = 8,7 % |Пурăнан халăх вырăнĕ = 2 |Йышлăх = 0,92 |Йышлăх вырăнĕ = |Наци йышĕ = |Конфесси йышĕ = |Лаптăк = 19845<ref name="laptok">[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образовани]</ref> |Лаптăк проценчĕ = |Лаптăк вырăнĕ = 1 |Максималлă çӳллĕш = |Вăтам çӳллĕшĕ = |Минималлă çӳллĕш = |Карттă = Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg |Администрациллĕ виçен картти = |АВ карттин пысăкăшĕ = 500px |ВăхăтТăрăхĕ = [[Красноярск вӑхӑчӗ|MSK+4]] (UTS+7) |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон кочĕ = +7 38842 |Почтă индексĕсем = 6497ХХ |Тетел-домен = |Автомобиль номерĕсен кочĕсем = |Сайт = http://www.mokoshagach.ru/ |Commons-ри категори = |Асăрхавсем = }} '''Кош-Агач аймакӗ''' (''Кош-Агач районӗ'', {{lang-alt|Кош-Агаш аймак}}, {{lang-kk|Қосағаш ауданы}}, {{lang-ru|Кош-Агачский район}}) — [[Алтай Республики]]н ([[РФ]]) администрациллӗ-территориллӗ виҫи, [[Муниципаллӑ йӗркеленӳ|муниципаллӑ йӗркеленӗвӗ]] (муниципаллӑ районӗ). [[Администраци центрĕ|Администраци центрӗ]] [[Кош-Агач]] [[Сала|салинче]] вырнаҫнӑ. == Географи == Аймак Алтай Республикин кӑнтӑр пайӗнче вырнаҫнӑ. Вӑл Алтай Республикин [[Онгудай аймакӗ|Онгудай]], [[Улаган аймакӗ|Улаган]], [[Усть-Кокса аймакӗ]]семпе, тата [[РФ]]-н [[Тыва]]па, тата пӑхӑнман патшалӑхсемпе — Монголипе, Китайпа, Казахстанпа чикӗленет. Аймак [[Аякри Ҫурҫӗр|аякри ҫурҫӗр]] районӗсемпе пӗр тан. == Истори == [[1913|1913 ҫулхи]] [[Çĕртме, 14|ҫӗртмен 14]] [[Иккӗмӗш Чуй вулӑсӗ]] Кош-Агач тата Киргиз вуласӗсенче пайланӑ. [[1922|1922 ҫулта]] [[Ойрот автономиллӗ облаҫӗ]] йӗркеленӗ, пуҫламӑшра [[Облаç (администрациллĕ виçе)|облаҫра]] 24 [[Вулăс|вулӑс]] пулнӑ, унтан темиҫесене пӑрахӑҫланӑ, тата [[1924|1924 ҫулта]] вулӑссене аймаксем ятне панӑ. Вӗсенчен пӗри ''Кош-Агач'' ятлӑ. Пуҫламӑшра аймакра 4 [[Ял канашĕ|ял канашӗ]] пулнӑ: Курай, Киргиз, Кокоря, Ялангаш. [[1926|1926 ҫулта]] Киргиз ял канашне Казах ял канашӗ ятне улӑштарнӑ. [[1930|1930 ҫулта]] ял канашӗсен йышӗ ӳснӗ: Чаган-Узун тата Чибит ял канашӗсене йӗркеленӗ. [[1932|1932 ҫулта]] Кош-Агач тата Джазатор ял канашӗсене туса хунӑ, Ялангаш я/к пӑрахӑҫ кӑларнӑ. [[1954|1954 ҫулта]] Кокоря я/к пӑрахӑҫ кӑларнӑ, анчах кайран тепӗр хут ҫӗнетсе йӗркеленӗ. [[1957|1957 ҫулта]] Чибит ял канашӗн йышӗнчен Акташ паҫҫулкӑ канашне уйрӑлса кӑларнӑ. [[1963|1963 ҫулхи]] [[Нарăс, 1|нарӑсӑн 1]] Кош-Агач аймакӗ Кош-Агач [[Ял районӗ|ял районне]] улӑштарнӑ (1965 ҫултан вӑл [[Район|район]] пек). [[1968|1968 ҫулта]] Чибит я/к тата Акташ я/к Улаган районӗн йышне панӑ. [[1976|1976 ҫулта]] Мухор-Тархата я/к, [[1979|1979 ҫулта]] — Бельтир я/к, [[1984|1984 ҫулта]] — Тобелер я/к туса хунӑ. [[1985|1985 ҫулта]] районта 9 ял канашӗ пулнӑ (Бельтир, Джазатор, Казах, Кокоря, Кош-Агач, Курай, Мухор-Тархата, Тобелер, Чаган-Узун). 1989 ҫулта — Ортолык я/к, 1991 ҫулта — Теленгит-Сортогой я/к туса хунӑ. [[1995|1995 ҫулта]] ял канашӗсем вырӑнне ял администрацийӗсем йӗркеленӗ. [[2001|2001 ҫулта]] Ташанта я/а туса хунӑ. [[2005|2005 ҫулта]] ял администрацийӗсем вырӑнне ял тӑрӑхӗсем туса хунӑ<ref>[http://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/Administrativno-territorialnoe-delenie-Gornogo-Altaya.pdf Административно-территориальное деление Горного Алтая: сборник архивных документов 1917—2016 гг.]</ref>. == Халӑх == {{Пурăнан халăх|Кош-Агачский район}} [[РФ Экономика Аталанӑвӗн Министрлӗхӗ]]н мӗнле халӑх ӳкессине малтанах ҫырса панипе<ref>{{Cite web |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |access-date=2018-12-18 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |deadlink=no }}</ref>: * [[2024]] — 19,45 пин ҫын. * [[2035]] — 19,77 пин ҫын. === Наци йышӗ === Аймакӑн тӑван пурӑнӑн халӑхӗ — [[алтайсем]]-[[теленгитсем]] шутланать ([[2010 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ|2010 ҫулхи халӑх ҫырӑвӗпе]] — 41,3%). Районта [[Алтай казахӗсем|алтай казахӗсем]] пурӑнаҫҫӗ. Вӗсем кунта XIX ӗмӗрӗн вӗҫӗнче — XX ӗмӗрӗн пуҫламӑшӗнче пурӑнса килчӗҫ (2010 ҫулхи халӑх ҫырӑвӗпе — 54,4%). Ҫакӑн пек аймакра [[Вырăссем|вырӑссем]] (3,3%) тата ытти халӑхсем пурӑнаҫҫӗ<ref>{{cite web |url = https://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+том+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство.pdf |deadlink = yes |title = Всероссийская перепись населения 2010. Итоги. 4 том Национальный состав и владение языками, гражданство |access-date = 2022-04-19 |archive-date = 2019-07-12 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190712195904/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.pdf }}</ref>. [[1939 ҫулхи Пӗтӗм Пӗрлешӳ халӑх ҫырӑвӗ]]пе Кош-Агач аймакӗн халӑх йышӗ:<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=61|title=Демоскоп Weekly - Приложение. Всесоюзная перепись населения 1939 года|website=www.demoscope.ru|access-date=2021-06-16|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195204/http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=61|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" | rowspan="2" |Нацилӗх / район (пурӑнан вырӑн) | colspan="3" |Йыш |- |пур район |Кош-Агач ялӗ (райцентр) |урӑх ялсем |- |Пӗтӗмпе |9768 |1362 |8406 |- | [[Ойротсем]] |3419 |178 |3241 |- |[[Вырăссем|Вырӑссем]] |3204 |1052 |2152 |- | [[Казахсем]] |2987 |90 |2897 |- |[[Украинсем]] |79 |27 |52 |- |[[Мордвасем|Мордовсем]] |11 |2 |9 |- |Ыттисем |68 |13 |55 |} [[2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]]пе<ref name="Алтай2021">[https://22.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/2.%D0%A2%D0%9E%D0%9C_5_%D0%A2%D0%B0%D0%B1_1(1).xlsx 2021 ҫулхи Пӗтӗм Раҫҫей халӑх ҫырӑвӗ]</ref>: {|class="standard sortable" |- ! Халӑх !! Йыш,<br>ҫын !! Пур халӑх <br>йышӗнчен пай, % |- | [[казахсем]] || align="right" | 9 193 || align="right" | 50,16 % |- | [[алтайсем]] || align="right" | 8 153 || align="right" | 44,48 % |- | [[вырӑссем]] || align="right" | 571 || align="right" | 3,12 % |- | [[тувасем]] || align="right" | 21 || align="right" | 0,11 % |- | ыттисем || align="right" | 390 || align="right" | 2,13 % |- | пӗтӗмпе || align="right" | 18 328 || align="right" | 100,00 % |} === Чӗлхе политики === Аймакӑн тӗрлӗ шкулӗсенче "тӑван чӗлхе" пек [[Казах чĕлхи|казахла]], [[Алтай чĕлхи|алтайла]], [[Вырăс чĕлхи|вырӑсла]] вӗрентеҫҫӗ. Сӑмахран, [[2018]]-[[2019]] ҫулсенче "Кош-Агач варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн В. И. Чаптынов ячӗллӗ шкулӗ"-нче 5-11 классенче "тӑван чӗлхе" пек казахла — 482 вӗренекен, алтайла — 93 вӗренекен, казахла мар, алтайла мар — 93 вӗренекен вӗреннӗ<ref>{{Cite web |url=https://koshsosh.obr04.ru/sveden/education/ |title=«Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа им. В. И. Чаптынова» Деление классов по родному языку в 2018—2019 учебном году |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030125829/https://koshsosh.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref>. Ытти шкулсенче урӑхлӑран: "Бельтир варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн Кыдат Тебекова ячӗллӗ шкулӗ"-нче алтай чӗлхипе алтай литературине вӗрентеҫҫӗ<ref>{{Cite web |url=https://beltirschool.obr04.ru/upload/medialibrary/2aa/0ca3d420-8eb7-4849-90c4-e188c2cc2d85.pdf |title=Положение об устанавливающем языке (языках) образования в МКОУ Бельтирская СОШ |access-date=2020-04-02 |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303182614/https://beltirschool.obr04.ru/upload/medialibrary/2aa/0ca3d420-8eb7-4849-90c4-e188c2cc2d85.pdf |deadlink=no }}</ref>, "Джазатор варӑ пӗтӗм вӗренӗвӗн М. И. Берсимбаев ячӗллӗ шкулӗ"-нче "тӑван чӗлхе" пек казахла<ref>{{Cite web |url=https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева» Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125222241/https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/education/ |title=Сведения об образовательной организации «Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева». Образование |access-date=2020-04-02 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125235543/https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref>, Жана-Аул<ref>{{Cite web |url=https://zhanaaulsosh.obr04.ru/sveden/objects/ |title=«Жана-Аульская средняя общеобразовательная школа». Сведения об образовательной организации. Материально-техническое обеспечение и оснащённость образовательного процесса |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128162721/https://zhanaaulsosh.obr04.ru/sveden/objects/ |deadlink=no }}</ref>, Тобелер<ref>[https://tobelersosh.obr04.ru/upload/uf/949/Основная%20образовательная%20программа%20основного%20общего%20%20образования.docx «Тобелерская средняя общеобразовательная школа им. А.Кожабаева». Основная образовательная программа основного общего образования]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Теленгит-Сортогой<ref>{{Cite web |url=https://tsortogoi.obr04.ru/upload/iblock/18e/4e3a6cee-5f26-49cb-abdc-58fd04fea77b%20(1).doc |title=Основная образовательная программа начального общего образования Муниципального казённого общеобразовательного учреждения «Теленгит-Сортогойская СОШ» |access-date=2020-04-02 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127194415/https://tsortogoi.obr04.ru/upload/iblock/18e/4e3a6cee-5f26-49cb-abdc-58fd04fea77b%20(1).doc |deadlink=no }}</ref> шкулӗсенче "тӑван чӗлхепе литература" — казахла, Кокоря<ref>{{Cite web |url=https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Кокоринская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028075004/https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref><ref>[https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/upload/uf/427/Уч.план.docx УЧЕБНЫЙ ПЛАН муниципального казённого общеобразовательного учреждения «Кокоринская средняя общеобразовательная школа» на 2016—2017 учебный год]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Курай<ref>[https://kyraisosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=2 «Курайская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204121410/https://kyraisosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=2 |date=2024-12-04 }}</ref>, Мухор-Тархата<ref>{{Cite web |url=https://mtarxata.obr04.ru/sveden/education/ |title=«Мухор-Тархатинская средняя общеобразовательная школа». Основная образовательная программа основного общего образования(ФГОС) |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031220010/https://mtarxata.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref>, Ортолык<ref>{{Cite web |url=https://ortolik.obr04.ru/sveden/education/ |title=«Ортолыкская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Лапшина». Учебный план на 2019—2020 учебный год. |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025085501/https://ortolik.obr04.ru/sveden/education/ |deadlink=no }}</ref> шкулӗсенче "тӑван чӗлхипе литература" — алтайла вӗрентеҫҫӗ. Чаган-Узун<ref>{{Cite web |url=https://chagan.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203201452/https://chagan.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://chagan.obr04.ru/upload/medialibrary/47e/%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D0%9E%D0%9F_%D0%9E%D0%9E%D0%9E.docx |title=«Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Учебный план 2019—2020 г. |access-date=2022-04-19 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401203251/https://chagan.obr04.ru/upload/medialibrary/47e/%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D0%9E%D0%9F_%D0%9E%D0%9E%D0%9E.docx |deadlink=no }}</ref>, Кош-Агач (Тюкова Лидия Ильинична ячӗллӗ)<ref>{{Cite web |url=https://koshagachsosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=4 |title=«Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа имени Лидии Ильиничны Тюковой». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2023-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111150400/https://koshagachsosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=4 |url-status=live }}</ref>, Ташанта<ref>{{Cite web |url=https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |title=«Ташантинская основная общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |access-date=2020-04-02 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030043336/https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |deadlink=no }}</ref> шкулӗсенче "тӑван чӗлхи тата литература" — алтайла та, казахла та вӗрентеҫҫӗ. == Муниципаллӑ-территориллӗ тытӑм == Аймакра 12 ял тӑрӑхӗнче кӗрекен 16 пурӑнан вырӑн пур. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Кош-Агач аймакĕн ял тӑрӑхӗсем''' |--- class='bright' | colspan=1 | № || colspan=1 | Ял тӑрӑхӗ || colspan=1 | Администрациллĕ центр || colspan=1 | Пурăнан <br>вырăнсен <br>йышӗ || colspan=1 | Халăх йышĕ<ref name=population>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (по состоянию на 1 октября 2021 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901163746/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx |date=2022-09-01 }}</ref> || colspan=1 | Лаптăк, ҫм²<ref name="laptok"/> |--- | 1 || [[Бельтир ял тӑрӑхӗ]] || [[Ҫӗнӗ Бельтир]] || 2 || {{ӳсни}}1643 || 3266 |--- | 2 || [[Джазатор ял тӑрӑхӗ]] || [[Беляши (ял)|Беляши]] (''Джазатор''<ref>[https://web.archive.org/web/20111020080054/http://gosspravka.ru/04/002/000000.html ОКАТО]</ref>) || 2 || {{ӳсни}}1386 || 6664 |--- | 3 || [[Казах ял тӑрӑхӗ]] || [[Жана-Аул]] || 2 || {{ӳсни}}765 || 802 |--- | 4 || [[Кокоря ял тӑрӑхӗ]] || [[Кокоря]] || 1 || {{ӳсни}}937 || 2228 |--- | 5 || [[Кош-Агач ял тӑрӑхӗ]] || [[Кош-Агач]] || 1 || {{ӳкни}}8334 || 34 |--- | 6 || [[Курай ял тӑрӑхӗ]] || [[Курай (Алтай Республики)|Курай]] || 2 || {{ӳсни}}1381 || 1936 |--- | 7 || [[Мухор-Тархата ял тӑрӑхӗ]] || [[Мухор-Тархата]] || 1 || {{ӳсни}}833 || 1584 |--- | 8 || [[Ортолык ял тӑрӑхӗ]] || [[Ортолык (ял)|Ортолык]] || 1 || {{ӳсни}}757 || 628 |--- | 9 || [[Ташанта ял тӑрӑхӗ]] || [[Ташанта]] || 2 || {{ӳкни}}474 || 354 |--- | 10 || [[Теленгит-Сортогой ял тӑрӑхӗ]] || [[Теленгит-Сортогой]] || 2 || {{ӳкни}}614 || 454 |--- | 11 || [[Тобелер ял тӑрӑхӗ]] || [[Тобелер]] || 1 || {{ӳкни}}801 || 1264 |--- | 12 || [[Чаган-Узун ял тӑрӑхӗ]] || [[Чаган-Узун (ял)|Чаган-Узун]] || 1 || {{ӳкни}}403 || 631 |} == Экономика == Ӑшлӑ выльӑх ӗрчетни, пант (мӑйрака) марал ӗрчетни, качака ӗрчетни, сурӑх ӗрчетни, ут ӗрчетни, [[вольфрам]]-[[молибден]] кӑларни. == Хаҫат == Ко-Агач аймакӗн хаҫачӗ (атлай, казах тата вырӑс чӗлхиллӗ) - "Чуй ҫути" ятлӑ, вӑл [[1979 |1979 ҫулхи]] [[Кăрлач, 1|кӑрлачӑн 1]] йӗркеленӗ<ref>[http://www.koshagach.ru/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=4&id=15&Itemid=56 хаҫат сайчӗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251227001749/https://koshagach.ru/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=4&id=15&Itemid=56 |date=2025-12-27 }}</ref>. == Чикӗ ҫумӗнчи ҫӗр == [[2006|2006 ҫулхи]] [[Çĕртме, 16|ҫӗртмен 16]] РФ ФХС № 282 «О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай» йышӑнӑвӗпе Кош-Агач аймакӗн пайӗнче чикӗ ҫум зона тӑратнӑ. Зонӑна Джазатор, Мухор-Тархата, Тобелер, Казах, Ташанта, Кокоря ял канашӗсем кӗреҫҫӗ<ref name="antiviza">{{cite web |url = http://wiki.antiviza.info/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 |deadlink = yes |title = Погранзона в Республике Алтай — Antiviza |accessdate = 2011-10-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190331083500/http://wiki.antiviza.info/index.php%3Ftitle%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B7%25D0%25BE%25D0%25BD%25D0%25B0_%25D0%25B2_%25D0%25A0%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BF%25D1%2583%25D0%25B1%25D0%25BB%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B5_%25D0%2590%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25B9 |archivedate = 2019-03-31 }}</ref>. == Паллӑ вырӑн == == Паллӑ ҫынсем == * [[Берсимбаев Рахметкажи Искендирович]] (1947-хальхиччен) — генетик ӑсчах, Казахстан политики. * [[Джаткамбаев Ауельхан Жазитович]] (1954 акан 15 — 2020 раштавӑн 3) — ӗлӗкхи Кош-Агач аймакӗн пуҫлӑхӗ. == Ҫакӑн пек пӑхӑр == * [[Алтай Республикин администрациллӗ-территориллӗ пайланӑвӗ]] == Асӑрхавсем == {{Асӑрхавсем}} == Каҫӑсем == * {{cite web |title = Сайт Кош-Агачского района--(сайт юридической службы) |url = http://www.koshagach.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090122195454/http://www.koshagach.ru/ |archivedate = 2009-01-22 |deadlink = yes }} * {{cite web|author=|url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|deadlink=yes|title=На сайте Республики Алтай|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BVqpyYFV?url=http://www.altai-republic.ru/modules.php?op=modload|archivedate=2012-10-18|accessdate=2008-11-21}} * [https://web.archive.org/web/20110808204632/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=67&Itemid=118 Комплексная научная экспедиция Национального научно-исследовательского Томского государственного университета на Юго-Восточный Алтай, лето 1996 года.] * [https://web.archive.org/web/20110720125410/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=26&Itemid=95 ''Рудой А. Н.'' «Обратная сторона Луны?» // Алтайский вестник, 2002. — № 2.- С. 52 — 64.] {{Кош-Агач аймакӗ}} {{Кош-Агач аймакӗн муниципаллӑ йӗркеленӗвӗсем}} {{Алтай Республики}} [[Категори:Алфавите кура администрациллӗ виҫесем]] [[Категори:Кош-Агач аймакӗ]] lg8thvsq1lw050e0ehqrkea4ogahp8e 0 122900 879566 878901 2026-11-09T08:00:17Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879566 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Велихов}} {{Ăсчах | Ят = Евгений Павлович Велихов | Ӳкерчĕк = | Анлăшĕ = | Ӳкерчĕке ăнлантарни = | Çуралнă вăхăт = [[1935]], [[нарăс, 2]] | Çуралнă вырăн = {{ÇВ|Мускав|Мускавра}}, РСФСР, ССРП | Вилнĕ вăхăт = [[2024]], [[раштав, 5]] | Вилнĕ вырăн = {{ВВ|Мускав|Мускавра}}, РФ | Гражданлăх = {{URS}} →<br>{{RUS}} | Ăслăх сфери = [[атом физики]] | Ăсчах степенĕ = физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ ([[1966]]) | Ăсчах хисепĕ = профессор, ССРП ĂА академикĕ (1974), РĂА академикĕ (1991 | Ĕç вырăнĕ = [[Курчатов институчĕ]], [[МФТИ]] | Альма-матер = {{МПУ физфакĕ}} | Ăслăх ертӳçи = [[Леонтович Михаил Александрович|М. А. Леонтович]]{{sfn|Известия|2015|quote=После окончания МГУ я попал в аспирантуру в теоретический отдел ЛИПАН к Михаилу Александровичу Леонтовичу}}<br>[[Прохоров Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] [[Прохоров Александр Михайлоович|А. М. Прохоров]] | Паллă вĕренекенсем = [[Панченко Владислав Яковлевич|В. Я. Панченко]] | Чыславсемпе парнесем = {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Раççей Федерацин Ĕç Паттăрĕ|2020}} {{!!}} {{Çурла тата Мăлатук медалĕ|1985}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{«Тăван çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕхĕн» 1 степеньлĕ орденĕ}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{«Тăван çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕхĕн» 2 степеньлĕ орденĕ}}{{!}}{{!}}{{«Тăван çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕхĕн» 3 степеньлĕ орденĕ}}{{!}}{{!}}{{«Тăван çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕхĕн» 4 степеньлĕ орденĕ}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Александр Невский орденĕ (Раççей Федерацийĕ)}}{{!}}{{!}}{{Хăюлăх орденĕ}}{{!}}{{!}}{{Туслăх орденĕ}}{{!}}{{!}}{{Ленин орденĕ}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленин орденĕ}}{{!}}{{!}}{{Ленин орденĕ}}{{!}}{{!}}{{Ĕçлĕх Хĕрлĕ Ялав орденĕ}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{«Мускав 850 çул тултарнине асăнмалăх» медаль}}{{!}}{{!}}{{Ĕç ветеранĕ медаль}}{{!}}{{!}}{{«Владимир Ильич Ленин 100 çул тултарнине асăнмалăх» медалĕ}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}} {{ІІІ степеньлĕ тава тивĕçлĕх орденĕ (Украина)}} {{!}}{{!}} {{Тухакан Хĕвел орденĕ|3}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ленин премийĕ}}{{!}}{{!}}{{ССРП патшалăх премийĕ}}{{!}}{{!}}{{РФ патшалăх премийĕ 1992-2003|2002}}{{!}}{{!}}{{ХХÇК Ылтăн медалĕ}} {{!)}} }} {{Listen | Файл_ячĕ = Evgenij Velihov voice.oga | Ячĕ = Е. П. Велихов сассине çырни | Ăнлантарни = «[[Эхо Москвы]]» интервью <br>2006 çулхи çĕртмен 1-мĕшĕ | float = }} '''Евге́ний Па́влович Ве́лихов''' ([[нарăс, 2]]<ref>Велихов хăй каланипе, вăл кăрлачăн 20-мĕшĕнче çуранă, анчах та милицире йăнăшпа нарăсăн 2-мĕшĕнче çырнă</ref> [[1935]], [[Мускав]], [[ССРП]] — [[раштав, 5]] [[2024]], [[Мускав]], [[РФ]]) — совет/раççей ăсчахĕ, плазма физики тата [[тытăмланă термойĕтре синтезĕ]] облаçĕнчи специалист, [[пĕрлĕх ĕçченĕ]]. [[Физика-математика ăслăхĕсен тухтăрĕ]] (1964), [[профессор]]. [[ССРП ĂА]] [[Вице-президент|вице-президенчĕ]] (1978—1991) и [[РАН]] (1991—1996). ССРП ĂА академикĕ (1974; корреспондент-пайташĕ — 1968). Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ (1985) тата Раççей Федерацин Ĕç Паттăрĕ (2020) (икĕ хисепе те тивĕçнĕ виçĕ çынран пĕри). Ленин премин (1984), ССРП патшалăх премин (1977) тата Раççей Федерацин патшалăх премин (2002) лауреачĕ. «Тăван Çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕх» орденĕн тулли кавалерĕ. ССРП Аслă Канашĕн 11 чĕнĕвĕн (1984—1989) депутачĕ. «Курчатов институчĕ» наци тĕпчев центрĕн президенчĕ (1992—2015), 2015 çулхи раштав уйăхĕнче — хисеплĕ президенчĕ. РФ Пĕрлĕх палатин секретарĕ (2005—2014), ИТЭР Канашĕн председателĕ (2010—2012). == Биографи == Павел Павлович Велихов инженер (1905—1952) тата унăн арăмĕ Наталия Всеволодовна Евреинова (1906—1940) килйышĕнче çуралнă. Маçаккăшĕ — Павел Аполлонович Велихов чукун çул инженерĕ тата политик (1875—1930). 2024 çулхи раштавăн 5-мĕшĕнче 89 çулта вилсе кайнă<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20241205/velikhov-1987622048.html|title=Умер академик Евгений Велихов|website=РИА Новости|date=2024-12-05|access-date=2024-12-05}}</ref>. === Килйыш === * Арăмĕ — Наталья Алексеевна, геолог. ** Ывăлĕ — Василий Велихов, астрофизик, информатик. *** Мăнукĕ — Евгений<ref>{{Cite web |url=https://sci-hit.com/2015/02/o-geroe-yaderschike-akademike-velihove.html |title=О герое-ядерщике академике Велихове |access-date=2021-05-28 |archive-date=2022-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324184246/https://sci-hit.com/2015/02/o-geroe-yaderschike-akademike-velihove.html |deadlink=no }}</ref>. ** Хĕрĕ — Наталья, юрист<ref>{{Cite web |url=https://www.mk.ru/science/2015/02/01/akademik-velikhov-spas-dlya-rossii-zapasy-plutoniya-a-na-sebe-dokazyval-chto-atom-bezopasen.html |title=Академик Велихов спас для России запасы плутония, а на себе доказывал, что атом безопасен // МК. 2015. 2 февраля |access-date=2021-05-28 |archive-date=2019-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223233627/https://www.mk.ru/science/2015/02/01/akademik-velikhov-spas-dlya-rossii-zapasy-plutoniya-a-na-sebe-dokazyval-chto-atom-bezopasen.html |deadlink=no }}</ref>. ** Ывăлĕ — Павел Велихов, информатика облаçĕнчи специалист<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/science/2024/12/06/iskusstvennoe-solnce-akademika-velikhova-izvestnyy-uchenyy-ushel-iz-zhizni-na-90m-godu-zhizni.html|title=Искусственное Солнце академика Велихова: известный учёный ушёл из жизни на 90-м году жизни|lang=ru|website=Московский комсомолец|date=2024-12-06|access-date=2024-12-06}}</ref>. == Чыслани == * [[Раççей Федерацин Ĕç Паттăрĕсем]] (30.1.2020) — ''патшалăх тата халăх умĕнчи ĕçри уйрăмлах хастарлăхшăн''<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202001300040 |title=Указ Президента Российской Федерации от 30 января 2020 года № 70 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154119/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202001300040 |deadlink=no }}</ref>. * [[Социализм Ĕçĕн Паттăрĕ]] ([[ССРП Аслă Канашĕн Президиумĕ]]н [[хутай]]ĕ, 1.2.1985, [[Ленин орденĕ]] тата [[«Çурлапа Мăлатук» медаль]]) == Асăнмалăх == * Пĕчĕк планета [[(3601) Велихов|3601 (Велихов)]] == Литература == * {{кĕнеке | автор = Богуненко Н. Н., Пелипенко А. Д., Соснин Г. А. | пай = Велихов Евгений Павлович | пуçелĕк = Герои атомного проекта | вырăн = Саров | издательство = Росатом | çул = 2005 | страницы = 86—87 | страниц = | isbn = 5-9515-0005-2 | doi = | тираж = | ref = }} * Е. П. Велихов (К 60-летию со дня рождения) // [[Успехи физических наук]]. 1995. Т. 165. № 1. * {{статья |автор= |пуçелĕк=«Надо пересмотреть базовые идеи ядерной энергетики» |каçă=https://iz.ru/news/582492 |кăларăм = Известия |тĕс=газета |çул=2015 |уйăх=февраль |кун=2|вырăн=Мускав |ref=Известия}} Интервью к 80-летию со дня рождения. * {{Кĕнеке:Храмов Ю. А.:Физики|пай = Велихов Евгений Павлович |с =59|каçă пайĕ = 303}} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{РĂА ĕçтешĕ|977|Евгений Велихов}} * [https://oprf.ru/ru/chambermembers/members/user/9 Страница] на сайте [[Общественная палата Российской Федерации|ОП РФ]] * [https://web.archive.org/web/20060209233037/http://www.kiae.ru/rus/str/direct/vep.htm Персональная страничка о Велихове на сайте ФГУ РНЦ «Курчатовский институт»] * [https://web.archive.org/web/20090426053843/http://fpfe.mipt.ru/history/Velihov.html Велихов Евгений Павлович. Факультет проблем физики и энергетики. Интернет-портал «Легендарный Физтех», «Физтех-центр»] * [http://biograph.ru/index.php/whoiswho/1/1322-velikhov Биографическая справка] * [https://web.archive.org/web/20220118155859/https://www.sovross.ru/old/2005/68/68_5_3.htm Котлован от Евгения] * [http://www.itogi.ru/obsh-spetzproekt/2012/18/177282.html ''Атомщик'', «Итоги», № 18 (829), 30.04.2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019064603/https://itogi.ru/obsh-spetzproekt/2012/18/177282.html |date=2021-10-19 }} * [http://sputnikipogrom.com/politics/6515/velikhov/ ''Биография академика Велихова: термоядерный синтез, шельфовая нефтедобыча и борьба с экстремизмом'', «СиП»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202014329/http://sputnikipogrom.com/politics/6515/velikhov/ |date=2013-12-02 }} * [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&pi=28 Фотопортрет Е. П. Велихова] {{Ĕçлемен каçă|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в галерее выдающихся учёных МГУ «Портрет интеллекта», созданной в 2005 г. к 250-летию университета (фото Сергея Новикова). * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=6F81EFEC-E1A2-06D0-62AE-4B217652EE4B Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * {{warheroes|10689}} {{Тулаш каçăсем}} {{«Тăван Çĕршыв умĕнчи тава тивĕçлĕх» орденĕн тулли кавалерĕсем}} [[Категори:ССРП теоретик-физикĕсем]] [[Категори:Раççей теоретик-физикĕсем]] [[Категори:РĂА вице-президенчĕсем]] [[Категори:Физика популяризаторĕсем]] [[Категори:Курчатов институчĕн ĕçтешĕсем]] [[Категори:ССКП ТК пайташĕсем]] [[Категори:ССКП XIX конференцин делегачĕсем]] [[Категори:ССКП XXVI съезчĕн делегачĕсем]] [[Категори:1935 çулта çуралнисем]] [[Категори:Нарăсăн 2-мĕшĕнче çуралнисем]] [[Категори:2024 çулта вилнисем]] [[Категори:Раштавăн 5-мĕшĕнче вилнисем]] 13opq7jk3gfrq9enmpzwzeaxhlc8oeb 0 125198 879552 853159 2026-11-09T01:10:35Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879552 wikitext text/x-wiki [[File:Вал булгарского городища. Городище. Ундоры. Ульяновская обл. Ноябрь 2013 - panoramio.jpg|thumb|350px|Ăнтăр хулашĕ I. 2013-мĕш çулхи ноябрьте ÿкерсе илнĕ сăн]] '''Ăнтăр хулашĕ I''', Чĕмпĕр облçĕнчи Ульяновск районĕнчи [[Ăнтăр]] таврашĕнчи Городищи ялĕ тĕлĕнчи хулаш. == Çавăн пекех == * [[Ăнтăр]] * [[Мошково хулашĕ]] * [[Хĕрлĕ Сӳнтĕк хулашĕ I]] * [[Хĕрлĕ Сӳнтĕк хулашĕ II]] === Татах та çавăн пекех === * Ăнтăр хулашĕ II * Ăнтăр хулашĕ III == Çăлкуçсем == * Невоструев К. О городищах древнего Волжско-Болгарского и Казанского царств в нынешних губерниях Казанской, Симбирской, Самарской и Вятской. — ООО ДиректМедиа, 2013-03-13. — 117 с. — ISBN 978-5-9989-9167-7. * В. Н. Поливанов. Археологическая карта Симбирской губернии — 1900. * Семыкин Ю.А. Проблемы сохранения и использования археологического наследия в Ульяновской области. «Поволжская археология». № 2. 2017. С. 288-232 г. – URL: https://web.archive.org/web/20250217000818/http://archtat.ru/journals/povolzhskaya-arheologiya-2-2017-god/ * Г. М. БУРОВ [https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2021/07/17-МАИЭТ-2007-13_Буров.pdf ФОРТИФИКАЦИОННЫЕ СООРУЖЕНИЯ БУЛГАРСКИХ ГОРОДИЩ УЛЬЯНОВСКОГО ПОВОЛЖЬЯ.] // Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии. Выпуск XIII, 2007 г. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Атăлçи Пăлхар}} [[Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи хулашсем]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар]] ley6625cnk6ps20b7yj24rgfdkx7mit 0 127567 879562 864760 2026-11-09T06:36:25Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879562 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Цейлон}} [[File:Flag of Ceylon (1875–1948).svg|thumb|left|Flag of Ceylon (1875–1948) </br> <big><big>Британи Цейлонĕн ялавĕ 1875–1948-мĕш çулсен хушшинче</big></big>]] {{Тахçанхи патшалăх | conventional_long_name = Ceylon<ref name="Act" /> | common_name = Ceylon | era = | status = | empire = [[British Empire]] | government_type = Parliamentary [[constitutional monarchy]] | p1 = British Ceylon | flag = Flag of Sri Lanka | flag_p1 = Flag of Ceylon (1875–1948).svg | s1 = Sri Lanka | flag_s1 = Flag of Sri Lanka.svg | image_flag = Flag of Ceylon (1948–1951).svg | flag_alt = Flag of Ceylon from 1948 to 1951 | flag_type = Top: Flag (1948–1951) <br /> Bottom: Flag (1951–1972) | image_flag2 = Flag of Ceylon (1951–1972).svg | image_coat = Coat of Arms Ceylon dominion.svg | image_map = Sri Lanka (orthographic projection).svg | capital = [[Colombo]] | coordinates = {{coord|6|56|04|N|79|50|34|E|region:LK|display=it}} | largest_city = capital | national_anthem = ''[[Sri Lanka Matha]]'' (1951–1972) {{center|[[File:Sri Lankan national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]<hr>''[[God Save the King]]'' (1948–1951) <br> [[File:National Anthem of British Raj.wav]]}} | common_languages = [[Sinhala language|Sinhala]]<br>[[Tamil Language|Tamil]]<br>[[Sri Lankan English|English]] | religion = {{ubl|[[Buddhism]] (official)|[[Hinduism]]|[[Christianity]]|[[Islam]]}} | currency = [[Sri Lankan rupee|Ceylon Rupee]] | title_leader = [[Monarchy of Ceylon (1948–1972)|Monarch]] | leader1 = [[George VI]] | year_leader1 = 1948–1952 | leader2 = [[Elizabeth II]] | year_leader2 = 1952–1972 | title_representative = [[Governor-General of Ceylon|Governor-General]] | representative1 = [[Henry Monck-Mason Moore|Sir Henry Monck-Mason Moore]] | year_representative1 = 1948–1949 | representative2 = [[Herwald Ramsbotham, 1st Viscount Soulbury|Lord Soulbury]] | year_representative2 = 1949–1954 | representative3 = [[Oliver Ernest Goonetilleke|Sir Oliver Ernest Goonetilleke]] | year_representative3 = 1954–1962 | representative4 = [[William Gopallawa]] | year_representative4 = 1962–1972 | title_deputy = [[Prime Minister of Sri Lanka|Prime Minister]] | deputy1 = [[D. S. Senanayake]] | year_deputy1 = 1948–1952 | deputy2 = {{nowrap|[[Dudley Senanayake]]}} | year_deputy2 = 1952–1953 | deputy3 = [[Sir John Kotelawala]] | year_deputy3 = 1953–1956 | deputy4 = [[S. W. R. D. Bandaranaike]] | year_deputy4 = 1956–1959 | deputy5 = {{nowrap|Dudley Senanayake}} | year_deputy5 = March 1960 – July 1960 | deputy6 = [[Sirimavo Bandaranaike]] | year_deputy6 = July 1960–1965 | deputy7 = {{nowrap|Dudley Senanayake}} | year_deputy7 = 1965–1970 | deputy8 = {{nowrap|Sirimavo Bandaranaike}} | year_deputy8 = 1970–1972 | legislature = [[Parliament of Ceylon]] | established_event1 = [[Sri Lankan independence movement|Sri Lankan Independence]] | established_date1 = 4 February 1948 | established_event2 = [[Republics in the Commonwealth of Nations|Republic]] | established_date2 = 22 May 1972 | house1 = [[Senate of Ceylon|Senate]] | type_house1 = [[Upper house]] | house2 = [[House of Representatives of Ceylon|House of Representatives]] | type_house2 = [[Lower house]] | stat_year1 = 1956 | stat_pop1 = 8,104,000 | ref_pop1 = <ref name="Havinden">{{Cite book|last1=Havinden|first1=Michael A.|url=https://books.google.com/books?id=A3GKAgAAQBAJ&pg=PA9|title=Colonialism and Development: Britain and its Tropical Colonies, 1850–1960|last2=Meredith|first2=David|date=1 June 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-97738-3|language=en|page=9}}</ref> | stat_area1 = {{convert|25,332|mi2|km2|0|disp=number}} | ref_area1 = <ref name="Havinden" /> | footnotes = {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |title=Sri Lanka |access-date=30 March 2010}} | demonym = Ceylonese }} [[File:Ceylon (ca 1914).jpg|thumb|Ceylon (Лейпцигра пичетленнĕ карттă, 1914)]] '''Британи Цейлонĕ''' —, [[Шри-Ланка]] историйĕн пĕр тапхăрĕнчи тытăм; [[Британи империйĕ]]н [[колони]]йĕ, е 1796-мĕш<ref>Акăлчансем голландсене хăваласа янă çул.</ref>, е 1802-мĕш<ref>[https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/do-1948-goda.html История Цейлона (Шри-Ланки) 6 век до н.э. - середина 20 века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251212024759/https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/do-1948-goda.html |date=2025-12-12 }} — Солнце Шри-Ланки.</ref> е 1815-мĕш<ref>Канди патшалăхне пĕтерсе хунă çул.</ref> çултан пуçласа 1948-мĕш çулччен<ref>[https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/s-1948-po-1978-god.html История от Цейлона к Шри-Ланке: 1948 - 1978 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251017054753/https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/s-1948-po-1978-god.html |date=2025-10-17 }} — Солнце Шри-Ланки.</ref> вăйра тăнă. == Вуламалли == * «История Востока» (в 6 т.). Т.IV «Восток в новое время (конец XVIII — начало XX в.)», кн. 1 — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2004. — ISBN 5-02-018102-1 * «История Востока» (в 6 т.). Т.IV «Восток в новое время (конец XVIII — начало XX в.)», кн. 2 — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2005. — ISBN 5-02-018102-1 * «История Востока» (в 6 т.). Т.V «Восток в новейшее время: 1914—1945 гг.» — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2006. — ISBN 5-02-018102-1 * История Востока. В 6 томах. Том 6. Восток в новейший период (1945-2000 гг.) — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2008, ISBN: 978-5-02-036371-7, 5-02-018102-1 ==Çăлкуçсен шутĕнче çавăн пекех== {{refbegin}} * {{cite book|last=Codrington|first=H.W.|title=A Short History of Ceylon|publisher=Macmillan & Co.|orig-year=1926|date=1970|location=London|isbn=978-0-8369-5596-5|oclc=2154168|url=https://books.google.com/books?id=4hyiaAXhNd8C}} * {{cite book|last1=Buswell|first1=R.E.|last2=Lopez|first2=D.S.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|publisher=Princeton University Press|year=2013|isbn=978-0-691-15786-3|url=https://books.google.com/books?id=-fWKngEACAAJ|access-date=29 May 2021}} * Ganguly, Sumit. "Ending the Sri Lankan civil war." ''Dædalus'' 147.1 (2018): 78–89. [https://direct.mit.edu/daed/article-pdf/147/1/78/1831032/daed_a_00475.pdf online] * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Iudi2JJLaUAC|last=Nubin|first=Walter|title=Sri Lanka: Current issues and historical background|publisher=[[Nova Publishers]]|year=2002|isbn=978-1-59033-573-4}} * Peebles, Patrick. ''The History of Sri Lanka'' (Greenwood, 2005). * {{cite web|url=http://www.usamyanmar.net/Buddha/Article/The%20Theri%20Arahant%20Sanghamitta.pdf|url-status=dead|title=Theri Sanghamitta and the Bodhi Tree|last=Paw|first=Maung|website=usamyanmar.net|access-date=15 September 2011|archive-date=24 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724120135/http://www.usamyanmar.net/Buddha/Article/The%20Theri%20Arahant%20Sanghamitta.pdf}} * {{cite book|last=De Silva|first=K. M.|title=A history of Sri Lanka|url=https://books.google.com/books?id=dByI_qil26YC|publisher=[[University of California Press]]|year=1981|isbn=978-0-520-04320-6}} {{refend}} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/SHRI-LANKA.html "Энциклопедии Кругосвет" Интернет-ресурсри статья] {{Тулаш каçăсем}} {{Британи империн территорисем}} [[Категори:Шри-Ланка историйĕнчи патшалăхсем]] [[Категори:Аслă Британин унчченхи колонийĕсем]] [[Категори:Азие Британи колонизацилени]] [[Категори:Кăнтăр Ази]] 1bjaqchlejsarxa5z1wtw09uwx8jbsh 0 130022 879554 874081 2026-11-09T01:35:44Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879554 wikitext text/x-wiki [[File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 02.jpg|thumb|Bolghar gravestone (2022-07-05) 02]] '''Абу-Бекр Мамук бин Беркай шейх вилтăпри чулĕ''', Пăлхар хулашĕн территорийĕнчи Успени чиркĕвĕн никĕсĕнчен 1981-мĕш çулта Дж. Г. Мухаметшин ертсе пынипе туртса кăларнă артефакт, эпиграфика палăкĕ. 691-мĕш хиджра çулĕнчен (1291/1292) шутланать. Палăк çинчи текста араб çырулăхĕпе (арабицăпа), араб чĕлхипе тата «сульс» стилĕпе (почеркĕпе) çырнă. Урăх мĕнле те пулин чĕлхепе çырни кунта çук. == Ытти пĕтĕмĕшле хыпарсем == Материалĕ — акшар, çырăва чул çине касса майлаштарнă. == Ăçта упранни == Палăк Пăлхарти музей-управăшра усранса сыхланать. == Ăслăлăх ĕçĕсенче асăнни == Ку тĕлĕшпе халлĕхе нимех те паллă мар темелле. Дж. Г. Мухаметшин монографийĕнче 691-мĕш хиджра çулĕнченхи пĕр палăк пур, таблицăра 102-мĕш номĕрпе тăрать<ref>Мухаметшин Д. Г. [http://archtat.ru/content/uploads/2017/12/aes_6-1.pdf Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908090302/http://archtat.ru/content/uploads/2017/12/aes_6-1.pdf |date=2023-09-08 }}. Серия «Археология евразийских степей». – Выпуск 6. – Казань: Институт истории АН РТ, 2008. – 132 с. илл. — С. 85-99.</ref>. == Мĕнле куравсенче пулнă? == Атăлçи Пăлхар ислам йышăннăранпа 1100 çул çитнĕ май Хусанти Кремĕлте йĕркеленĕ «Свет веры — Иман нуры» куравра (2022) пулнă. == Сăнсем (ракурссем тата пайăр сыпăксем) == <gallery> File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 01.jpg| File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 03.jpg| File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 04.jpg| File:Bolghar gravestone (2022-07-05) 05.jpg| </gallery> == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Эпиграфика|*]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар]] 2nnu7e1n32aru210utkjazpihji0tp9 0 131136 879508 2026-11-08T13:06:00Z Max Tenche 25572 [[Мелекес районĕ]] ҫине куҫарни 879508 wikitext text/x-wiki #redirect [[Мелекес районĕ]] 0zqfva7e5hmevy79ns3v9m0iw7i19ng 0 131137 879509 2026-11-08T13:13:16Z Max Tenche 25572 [[Курск облаçĕн Фатеж районĕ]] ҫине куҫарни 879509 wikitext text/x-wiki #redirect [[Курск облаçĕн Фатеж районĕ]] fetsj6zzv32m6hcdj61ce53ndzdu9aa 0 131138 879510 2026-11-08T13:13:51Z Max Tenche 25572 [[Курск облаçĕн Щигрă районĕ]] ҫине куҫарни 879510 wikitext text/x-wiki #redirect [[Курск облаçĕн Щигрă районĕ]] rl4p30gxgrtfn2x6uinkkuvr8ns5t0s 0 131139 879511 2026-11-08T13:36:56Z Max Tenche 25572 Ҫӗнӗ страница: «'''Куликовка''' — топоним. == Казахстан == * ''Куликовка'' — Алмата облаҫӗнчи Енбекшиказах районӗнче [[Сарыбулак (Енбекшиказах районӗ)|Сарыбулак]] ялӗн 1993 ҫулчченхи ят. == Раҫҫей == * [[Куликовка (Амур облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Амур облаҫӗ]]н [[Бурея районӗ]]нчи 2000 ҫулт...» 879511 wikitext text/x-wiki '''Куликовка''' — топоним. == Казахстан == * ''Куликовка'' — Алмата облаҫӗнчи Енбекшиказах районӗнче [[Сарыбулак (Енбекшиказах районӗ)|Сарыбулак]] ялӗн 1993 ҫулчченхи ят. == Раҫҫей == * [[Куликовка (Амур облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Амур облаҫӗ]]н [[Бурея районӗ]]нчи 2000 ҫулта пӑрахӑҫланӑ сала. * [[Куликовка (Ӑренпур облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Ӑренпур облаҫӗ]]н [[Северное районӗ (Ӑренпур облаҫӗ)|Северное районӗнче]] посёлок. * [[Куликовка (Воронеж облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Воронеж облаҫӗ]]н [[Кантемировка районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Кемӗр облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Кемӗр облаҫӗ]]н [[Тисуль районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Красноярск крайӗ)|Куликовка]] — [[Красноярск крайӗ]]н [[Тюхтет районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Фатеж районӗ)|Куликовка]] — [[Курск облаҫӗ]]н [[Фатеж районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Щигры районӗ)|Куликовка]] — Курск облаҫӗн [[Щигры районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Данков районӗ)|Куликовка]] — [[Липецк облаҫӗ]]н [[Данков районӗ]]нче 1962 ҫулта пӑрахӑҫланӑ ял. * [[Куликовка (Липецк облаҫӗ)|Куликовка]] — Липецк облаҫӗн [[Волово районӗ (Липецк облаҫӗ)|Волово районӗнче]] ял. * [[Куликовка (Рузаевка районӗ)|Куликовка]] — [[Мордови]]н [[Рузаевка районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Саранск хула округӗ)|Куликовка]] — Мордовин [[Саранск|Саранск хула округӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Пенза облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Пенза облаҫӗ]]н [[Тамала районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Мӑлккав районӗ)|Куликовка]] — [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Мӑлккав районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] — Сарӑту облаҫӗн [[Татищево районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Ҫӗнӗ Ҫӗпӗр облҫӗ)|Куликовка]] — [[Ҫӗнӗ Ҫӗпӗр облаҫӗ]]н [[Купино районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Кимовск районӗ)|Куликовка]] — [[Тула облаҫӗ]]н [[Кимовск районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Куркино районӗ)|Куликовка]] — Тула облаҫӗн [[Куркино районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Улатимӗр область)|Куликовка]] — [[Улатимӗр облаҫӗ]]нчи [[Александров районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Мелекес районӗ)|Куликовка]] — [[Чӗмпӗр облаҫӗ]]н [[Мелекес районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Чӗмпӗр)|Куликовка]] — [[Чӗмпӗр]] хулин йышӗнчи пӑрахӑҫланӑ посёлок, халӗ ун ҫӗрӗнче микрорайон. * [[Куликовка (Чулхула облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Чулхула облаҫӗ]]н [[Пильнӑ районӗ]]нче сала. == Украина == * [[Куликовка (Луганск облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Луганск облаҫӗ]]н [[Сватово районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Черкассы облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Черкассы облаҫӗ]]н [[Черкассы районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Черновцы облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Черновцы облаҫӗ]] [[Черновцы районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Чернигов районӗ)|Куликовка]] — [[Чернигов облаҫӗ]]н [[Чернигов районӗ]]нчи [[Тупичев сала громади]]нче сала. * [[Куликовка (Прилуки районӗ)|Куликовка]] — Чернигов облаҫӗн [[Прилуки раойнӗ]]нче посёлок. * [[Куликовка (Куликовка посёлок громадиь)|Куликовка]] — Чернигов облаҫӗн Чернигов районӗнчи [[Куликовка посёлок громади]]нче посёлок. *''Куликовка'' — [[Полтава облаҫӗ]]н [[Шевченково (Решетиловка хула громади)|Шевченково]] салин ӗлӗкхи (1939 ҫулччен) ячӗ. == Тавлашуллӑ территорисем == ;Крым * [[Куликовка (Саки районӗ)|Куликовка]] — [[Саки районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Джанкой районӗ)|Куликовка]] — [[Джанкой районӗ]]нче пӗтнӗ сала. * [[Куликовка (Кировское районӗ)|Куликовка]] — [[Кировское районӗ (Крым)|Кировское районӗнче]] пӗтнӗ сала. == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Пӗрремӗш Куликовка]] * [[Иккӗмӗш Куликовка]] {{disambig}} [[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]] pkjw64ccbnsj0ivdrftp393p1kwv5f6 879513 879511 2026-11-08T13:37:55Z Max Tenche 25572 /* Казахстан */ 879513 wikitext text/x-wiki '''Куликовка''' — топоним. == Казахстан == * ''Куликовка'' — [[Алмата облаҫӗ]]нчи [[Енбекшиказах районӗ]]нче [[Сарыбулак (Енбекшиказах районӗ)|Сарыбулак]] ялӗн 1993 ҫулчченхи ят. == Раҫҫей == * [[Куликовка (Амур облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Амур облаҫӗ]]н [[Бурея районӗ]]нчи 2000 ҫулта пӑрахӑҫланӑ сала. * [[Куликовка (Ӑренпур облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Ӑренпур облаҫӗ]]н [[Северное районӗ (Ӑренпур облаҫӗ)|Северное районӗнче]] посёлок. * [[Куликовка (Воронеж облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Воронеж облаҫӗ]]н [[Кантемировка районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Кемӗр облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Кемӗр облаҫӗ]]н [[Тисуль районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Красноярск крайӗ)|Куликовка]] — [[Красноярск крайӗ]]н [[Тюхтет районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Фатеж районӗ)|Куликовка]] — [[Курск облаҫӗ]]н [[Фатеж районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Щигры районӗ)|Куликовка]] — Курск облаҫӗн [[Щигры районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Данков районӗ)|Куликовка]] — [[Липецк облаҫӗ]]н [[Данков районӗ]]нче 1962 ҫулта пӑрахӑҫланӑ ял. * [[Куликовка (Липецк облаҫӗ)|Куликовка]] — Липецк облаҫӗн [[Волово районӗ (Липецк облаҫӗ)|Волово районӗнче]] ял. * [[Куликовка (Рузаевка районӗ)|Куликовка]] — [[Мордови]]н [[Рузаевка районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Саранск хула округӗ)|Куликовка]] — Мордовин [[Саранск|Саранск хула округӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Пенза облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Пенза облаҫӗ]]н [[Тамала районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Мӑлккав районӗ)|Куликовка]] — [[Сарӑту облаҫӗ]]н [[Мӑлккав районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Татищево районӗ)|Куликовка]] — Сарӑту облаҫӗн [[Татищево районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Ҫӗнӗ Ҫӗпӗр облҫӗ)|Куликовка]] — [[Ҫӗнӗ Ҫӗпӗр облаҫӗ]]н [[Купино районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Кимовск районӗ)|Куликовка]] — [[Тула облаҫӗ]]н [[Кимовск районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Куркино районӗ)|Куликовка]] — Тула облаҫӗн [[Куркино районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Улатимӗр область)|Куликовка]] — [[Улатимӗр облаҫӗ]]нчи [[Александров районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Мелекес районӗ)|Куликовка]] — [[Чӗмпӗр облаҫӗ]]н [[Мелекес районӗ]]нче ял. * [[Куликовка (Чӗмпӗр)|Куликовка]] — [[Чӗмпӗр]] хулин йышӗнчи пӑрахӑҫланӑ посёлок, халӗ ун ҫӗрӗнче микрорайон. * [[Куликовка (Чулхула облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Чулхула облаҫӗ]]н [[Пильнӑ районӗ]]нче сала. == Украина == * [[Куликовка (Луганск облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Луганск облаҫӗ]]н [[Сватово районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Черкассы облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Черкассы облаҫӗ]]н [[Черкассы районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Черновцы облаҫӗ)|Куликовка]] — [[Черновцы облаҫӗ]] [[Черновцы районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Чернигов районӗ)|Куликовка]] — [[Чернигов облаҫӗ]]н [[Чернигов районӗ]]нчи [[Тупичев сала громади]]нче сала. * [[Куликовка (Прилуки районӗ)|Куликовка]] — Чернигов облаҫӗн [[Прилуки раойнӗ]]нче посёлок. * [[Куликовка (Куликовка посёлок громадиь)|Куликовка]] — Чернигов облаҫӗн Чернигов районӗнчи [[Куликовка посёлок громади]]нче посёлок. *''Куликовка'' — [[Полтава облаҫӗ]]н [[Шевченково (Решетиловка хула громади)|Шевченково]] салин ӗлӗкхи (1939 ҫулччен) ячӗ. == Тавлашуллӑ территорисем == ;Крым * [[Куликовка (Саки районӗ)|Куликовка]] — [[Саки районӗ]]нче сала. * [[Куликовка (Джанкой районӗ)|Куликовка]] — [[Джанкой районӗ]]нче пӗтнӗ сала. * [[Куликовка (Кировское районӗ)|Куликовка]] — [[Кировское районӗ (Крым)|Кировское районӗнче]] пӗтнӗ сала. == Ҫавӑн пек пӑхӑр == * [[Пӗрремӗш Куликовка]] * [[Иккӗмӗш Куликовка]] {{disambig}} [[Категори:Нумай пĕлтерĕшлисем]] dov1r9e0odxyl24vwojee9xjssgf084 0 131140 879512 2026-11-08T13:37:20Z Max Tenche 25572 [[Куликовка (пӗлтерӗшсем)]] ҫине куҫарни 879512 wikitext text/x-wiki #redirect [[Куликовка (пӗлтерӗшсем)]] 7pla0qzrbd5qoizb0j64076iyhii7v6 0 131141 879519 2026-11-08T16:12:49Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «[[File:Stephen Avenue 3.jpg|thumb|''The Conversation'' by [[William McElcheran]], a statue depicting two men engaged in conversation]] '''Калуллă пуплев'''<ref name=":0">Азимов Э. Г., Щукин А. Н. Новый словарь методических терминов и понятий (теория и практика обучения языкам). — М.: Издательство ИКАР, 2009. — С. 328. — 448 с.</ref>,...» 879519 wikitext text/x-wiki [[File:Stephen Avenue 3.jpg|thumb|''The Conversation'' by [[William McElcheran]], a statue depicting two men engaged in conversation]] '''Калуллă пуплев'''<ref name=":0">Азимов Э. Г., Щукин А. Н. Новый словарь методических терминов и понятий (теория и практика обучения языкам). — М.: Издательство ИКАР, 2009. — С. 328. — 448 с.</ref>, çыруллă мар пуплев == Çавăн пекех == * [[Пуплев]] * [[Çыруллă формăллă калуллă пуплев]] * [[Артикулема]] * [[Калаçулла стиль]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Пуплев]] [[Категори:Фонетика]] [[Категори:Калуллă пуплев]] pll6hvz17g0p3vlxa1wi5xwoeusyh2i 10 131142 879535 2026-11-08T19:25:46Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Крапчатая сумчатая куница, Тасмания, Австралия» 879535 wikitext text/x-wiki Крапчатая сумчатая куница, Тасмания, Австралия ded9e87nsodave0pt45hutx8x2quls0 10 131143 879536 2026-11-08T19:25:59Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Eastern quoll (Dasyurus viverrinus) fawn morph Esk Valley.jpg» 879536 wikitext text/x-wiki Eastern quoll (Dasyurus viverrinus) fawn morph Esk Valley.jpg 83c5noe71ttxcod39z05ayvckp0hr8k 0 131144 879573 2026-11-09T11:49:59Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: «{{main|Пуплевĕн функцилле стилĕсем}} '''Калаçулла стиль''' — пуплевĕн функцилле стилĕсенчен пĕри. == Çавăн пекех == * [[Ансатпуплевлĕх]] * [[Вульгаризм]] * [[Калуллă пуплев]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * Разговорная речь : [арх. 17 октября 2022] / Лаптева...» 879573 wikitext text/x-wiki {{main|Пуплевĕн функцилле стилĕсем}} '''Калаçулла стиль''' — пуплевĕн функцилле стилĕсенчен пĕри. == Çавăн пекех == * [[Ансатпуплевлĕх]] * [[Вульгаризм]] * [[Калуллă пуплев]] == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Литература == * Разговорная речь : [арх. 17 октября 2022] / Лаптева О. А. // Пустырник — Румчерод [Электронный ресурс]. — 2015. — С. 165—166. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 28). — ISBN 978-5-85270-365-1. {{ling-stub}} {{Тулаш каçăсем}} {{Пуплевĕн функцилле стилĕсем}} [[Категори:Пуплевĕн функцилле стилĕсем]] qjvkex5axdqcxpvbnm5q6nujz6h5zp2