Википеди cvwiki https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%C4%95%D0%BF_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Ятарлă Сӳтсе явасси Хутшăнакан Хутшăнаканăн канашлу страници Википеди Википеди сӳтсе явмалли Ӳкерчĕк Ӳкерчĕке сӳтсе явмалли MediaWiki MediaWiki сӳтсе явмалли Шаблон Шаблона сӳтсе явмалли Пулăшу Пулăшăва сӳтсе явмалли Категори Категорине сӳтсе явмалли TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 946 879593 878073 2026-11-10T01:27:33Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879593 wikitext text/x-wiki {{Ытти пĕлтерĕшсем|Шупашкар (пĕлтерĕшсем)}} {{Хула çинчен|Шупашкар<br>Şupaşkar|[[Ӳкерчĕк:Coat of Arms of Cheboksary (Chuvashia).svg|120 px]]|[[Раççей]]|[[Чăваш Ен]]|[[1236]]||497,1|2025|251|56° 04'|47° 10'|Ӳкерчĕк=View of the city center of Cheboksary.jpg}} [[Ӳкерчĕк:Cheboksary COA (Kazan Governorate) (1781).svg|мини|145x145пкс|Шупашкар гербĕ (1781)]] '''Шупашка́р''' (''Şupaşkar''; {{lang-ru|Чебоксары}}) — [[Чăваш Республики]]н тĕп [[хула|хули]]. [[Атăл]] [[юхан шыв|юханшывĕн]] сылтăм çыранĕнче вырнаçнă пысăк порт. Атăлçи тăрăхĕнчи чи пысăк тĕн, экономика, политика, ăслăлăх, культура тата спорт центрĕсенчен пĕри. Шупашкар хули тăрăхĕ йĕркелет. Шупашкар хулин тăрăх [[Муркаш районĕ|Муркаш]], [[Красноармейски районĕ|Трак]], [[Çĕрпӳ районĕ|Çĕрпӳ]], [[Сĕнтĕрвăрри]] районĕсемпе тата [[Çĕнĕ Шупашкар]] хулипе чикĕленет. '''Хула кунне''' çурла уйăхĕн виççĕмĕш вырсарни кунĕнче паллă тăваççĕ. '''Шупашкарта''' пĕтĕмпе 496 238<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar |date=2020-08-22 }}</ref> çын пурăнать. == Тавралăхĕ == [[Ӳкерчĕк:Chuvashia03.png|thumb|left|Чăваш Ен картти|275x275px]] Шупашкар [[Чулхула]]па [[Хусан]] хулисем хушшинче, [[Атăл]] [[юхан шыв|юхан шывĕн]] сылтăм çыранĕнче вырнаçнă. Шупашкар виçĕ района пайланать: [[Шупашкарăн Калинин районĕ|Калинин районĕ]], [[Шупашкарăн Ленин районĕ|Ленин районĕ]], [[Шупашкарăн Мускав районĕ|Мускав районĕ]] тата [[Шупашкарăн Атăл леш енчи çĕр тытăмĕ|Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ]]. Шупашкартан инçех мар хула-спутникĕ [[Çĕнĕ Шупашкар]] вырнаçнă. Унта пĕтĕмпе 125 пин çын пурăнать.[[Ӳкерчĕк:Cheboksary Winter Bay.jpg|thumb|301x301px|Хула варринче]] [[Ӳкерчĕк:Shupashkar kulmeke.JPG|thumb|300x300px|Шупашкар кӳлмекĕ çумĕнче]] == Чăваш Енĕн тĕп хули == [[Ӳкерчĕк:Cheboksary Exhibition Hall CHUVASHIA-EXPO.jpg|thumb|left|Chuvashia-EXPO центрĕ]] [[Ӳкерчĕк:Church in cheboksary.JPG|thumb|left|Шупашкарти православи чиркĕвĕ]] [[1920]] çулта Шупашкар Чăваш автономлă облаçĕн тĕп хули пулса тăрать. [[1925]] çулхи [[ака, 21|ака уйăхĕн 21 мĕшĕнче]] Чăваш автономлă облаçе Чăваш АССР çине куçарнă. Шупашкар Чăваш АССР [[тĕп хула|тĕп хули]] пулса тăнă. == Кунçул == ''Тĕплĕнренрех '''[[Шупашкар историйĕ]]''' статьяна вулăр''. === Хула пулса кайни === [[Каховский Василий Филиппович]] профессор ирттернĕ археологи экспедицийĕ кăтартнă тăрăх, Шупашкар пулса каяс умĕн çак вырăнта хула евĕр хулаш пулнă. Вăл XIII—XIV ĕмĕрсем хушшинче йĕркеленнĕ, унта пăлхар-чăвашсем пурăннă. Венецири Францискпа Доминика Пицигани 1367-мĕш çулхи пысăк картти çинче тата Каталинскин 1375-мĕш çулхи атласĕн виççĕмĕш картти çинче Шупашкар вырăнĕнче ятсăр хула тăнă. Маларах тунă карттăсем çине таянса 1459-мĕш çулта Фра-Мауро Альфонс V Португали патши валли карттă хатĕрленĕ. Унта Шупашкар вырăнĕнче Вăта-Сăвар хули тăнă. Апла пулсан та хулана [[1469]] çулта никĕсленĕ тесе палăртаççĕ. Шăпах çак çулта вырăс çулçиравсенчĕ Шупашкар пирки пĕрремĕш хут асăннă. Ҫулçирав тăрăх, хулара ирĕк халăхсене пусмăрлас тесе Хусана каякан Иван Дмитриевич Рун воевода чарăннă. [[Хаяр Йăван]] 1555 çулта вырăнти халăхсене алăра тытса тăрас тесе кунта вырăссен çар хӳтлĕхне çĕклеме хушнă. Хулан хӳтлĕхĕ пулнă. Пăлхавçăсем ăна темиçе хут та çунтарса янă, юлашки хут çунса кайнă хыççăн ăна урăх хăпартман. Историксем хула пулса кайнă çула тепĕр хут пăхса тухма хистеççĕ. Юлашки археологи тĕпчевĕсене кура, Шупашкара XIII ĕмĕртех [[Сăвар]] хулинчен куçса килнĕ пăлхарсем йĕркеленĕ. === Хула йĕркеленнĕ тапхăрсем === ==== Пĕрремĕш тапхăр ==== Пĕрремĕш тапхăра 1555 çулччен тесе палăртма пулать. Авалхи хулаш Чебоксарка вăррийĕн айлăмĕнче икĕ çыран хĕррипе вырнаçнă пулнă. Асăннă тапхăрăн архитектура палăкĕсем сыхланса юлман. Хуралтăсем пулни çинчен археологи тĕпчевĕсенчен кăна паллă. Çуртсем йывăçран пулнă. Археологсем тупнă лаптак кирпӗчсемпе, ахăртнех, тӗпсакайӗнче тата шалта кăмакасем тунă чух усă курнă. ==== Иккĕмĕш тапхăр ==== Вырăс влаçӗ Шупашкарта йывăçран кремль тунă вăхăта иккӗмӗш тапхăр пуçламăшӗ тесе палăртма пулать. Вăл XVII ӗмӗр варричен тăсăлать. Ку та йывăç зодчествин тапхăрӗ шутланать. 1555-мӗш çулта, утă уйăхӗн 23-24-мӗшӗсенче Хусана каякан Хусан тата Свияжск архиепископӗ Гурий [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_(%D0%A0%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD)] Шупашкара чарăнать, [[Хаяр Йăван]] хушнипе вырăна сăваплать, пулас кремлӗн чиккисене палăртать, Введенски соборĕ вырăнĕнче йӗтĕн пиртен çĕленĕ чиркӳ лартать. Çав çултах кремле те тунă. Кремль сăрт çинче ларнă пулнă. Хальхи вăхăтра унта [[Иванов Константин Васильевич]] тата [[Çеçпĕл Мишши]] урамӗсем вырнаçнă. Кремль ăшне воевода картишӗпе приказ çурчӗ, хысна, тӗрме, аманат картишӗ тата чиркӳсем туса лартнă. Çавăн пекех унта дворянсен, боярсен, тӳре-шарасен, тӗн ӗçченӗсен тата ухăçсен çурчӗсем вырнаçнă пулнă. ==== Виççӗмӗш тапхăр ==== Ку тапхăр 1660-мӗш çулсенчен пуçласа XVIII ӗмӗр вӗçне çити тăсăлать. Вăл чул зодчествин аталанăвӗпе палăрса тăрать. Мӗн пур хулана тенӗ пекех çунтарса янă вăйлă пушар хыççăн чултан пысăк собор чиркӗвне, Введенски соборне туса лартнă. Вăл — паянхи кунччен чылай юлнă чул зодчествин пӗрремӗш палăкӗ. Ун хыççăн тата Троицки соборне, сăваплă Николай валли хушса тунă Толг Тур Амăшӗн тата Феодор Стартилатан хапха çийӗнчи чул чиркӗвӗсене лартнă. Кремль пушарта темиçе хут та çунса кайнă. Вара 1704-мӗш çулта ăна çӗнӗрен тума шут тытнă. XVIII ӗмӗрте чул çуртсене тăвас ӗç малалла пырать. Чиркӗве çӳрекенсем, ытти хула çыннисем укçа панипе нумай чул чиркӳ ӳссе ларать. Вӗсенчен нумайăшне йăлана кӗнӗ чатăр архитектурине кура тунă. Хăш-пӗр чиркӳсенче классицизм, теприсенче барокко сӗмӗ палăрса тăнă. Чылай чиркӗве фреска çыравӗпе хитрелетнӗ. Купсасем пӗр тата икӗ хутлă чул çуртсем лартнă. Чул чиркӳсем, çуртсемпе хуралтăсем тунă хыççăн Шупашкар сăнӗ палăрмаллах улшăннă. «Шупашкар маншăн [[Чулхула]]<nowiki/>ран пур енпе те лайăхрах», — тенӗ [[Екатерина II]] хулара пулса курнă хыççăн. 1773-мӗш çулхи пушар хыççăн Хусан кӗпӗрнаттарӗн архитектура служби тата Петӗрпе Мускав çурт тăвас комитечӗ Сенат хушнипе Шупашкар валли ятарлă план хатӗрленӗ. Ăна кура хула виçӗ пая пайланнă пулнă, Чебоксарка айккипе промышленноç çурчӗсене лартма юраман. Планăн пӗр пайӗ кăна пурнăçланнă. ==== Тăваттăмӗш тапхăр ==== Тăваттăмӗш тапхăр XIX — XX-мӗш ӗмӗр пуçламăшӗпе тӳр килет. 1829-мӗш çулта ятарлă комисси «çӳлтен çирӗплетнӗ» çӗнӗ план хатӗрленӗ. Унта çуртсем мӗнлерех йышши пулмаллине, урамсен вырнаçăвне тӗплӗн çырса кăтартнă пулнă. Анчах та ку планпа та ытла усă курман. Планра маларах палăртнă кăнтăр кварталӗсене пачах та туман. Хăш-пӗр кварталсене вара «мелсӗр вырăн» пулнăран XX ӗмӗрчченех тума пуçламан. == Географи сăнлавĕ == Шупашкар хули [[Атăлçи сăрчӗ]] çинче, [[Шупашкар шыв усравĕ]]<nowiki/>н сылтăм çыранӗ хӗррипе вырнаçнă. Пӗтӗмӗшле хула чиккин вăрăмăшӗ 83,3 çухрăмпа танлашать, çав шутра 67,0 çухрăм тип çӗрпе, 16,3 — Атăл çыранӗ хӗррипе. Тӗп плана кура, хула лаптăкӗ 110 км² танлашать. Хула округӗн пӗтӗмӗшле лаптăкӗнчен шыв фончӗн çӗрӗсем 15,7 %, вăрман фончӗн вара 24,8 % йышăнаççӗ. == Вăхăт тăрăхĕ == Шупашкар хули [[МСК]] (Мускав вăхăчӗ) тăрăхĕнче вырнаçнă. [[Utc|UTC]] вăхăтне кура +3 сехет хушăнать. [http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/] Маларах асăннă вăхăта тата географи [[вăрăмлăх]]<nowiki/>не кура вăтам хĕвеллӗ [[кăнтăр вăхăчӗ]] 11.51 пуçланать. == Çĕр пичĕн тытăмĕ == Геоморфлоги тĕлĕшĕнчен хула [[Аталçи платовĕ]] чиккинче тăрать. Çĕр çийĕн чăн паллисем 53 пуçласа 205 метра çити улшăнма пултараççĕ. Шупашкарта çырмаллă вырăнсем чылай. Хулан структуринче ытларах çырма рельефĕ палăрать, пĕчĕк юханшывсем те ([[Чебоксарка]], [[Сугутка]], [[Кайбулка]], [[Кувшинка]], [[Трусиха]], [[Кӗçӗн Кувшинка]]) хулана хăйне майлă сăн кӳреççĕ. Çавна май хулара çуртсем юханшывсен чиккинче вырнаçнă. Вĕсем административлă районсем йĕркелесе кăнтăр еннелле сарăлаççĕ те (шалалла 10 çухрăм) [[Кӳлмек]] патĕнче амфитеатр евĕр пĕрлешеççĕ. Атăл айлăмĕн сулахай çыранĕ ейӳ, çуркунне шыв илет. Сылтăм çыранĕ вара çӳллĕ, чăнкă, ăна шыв илеймест. Хăш-пĕр вырăн сăртлă пулнипе хула районĕсене çыхăнтармашкăн кĕперсем тума тивнĕ. Хальлĕхе хулара 5 тĕп кĕпер пур: Гагарин, Калинин, Мускав, Октябрь, Сăкăт. == Климат == Шупашкар климӑчĕ — [[вăтам континенталлă]], ăна сивĕ çурçĕр тата нӳрлĕ атлантика сывлăш массисем йĕркелеççĕ. Кунсăр пуçне Шупашкар климӑчĕ çине [[Ази]] континенчӗ те витĕм кӳрет. Хĕлле — сивĕ, юрлă, вăтамран 5 уйăх тăсăлать. Çулла — ăшă, хăш чух шăрăх, 3 уйăх йышăнать. Çулталăк вăхăчĕсем улшăннă чух, çуркуннепе кĕркунне, çанталăк улшăнуллă, сывлăш температури кĕтмен çĕртен анма е хăпарма пултарать, çуркуннен иккĕмĕш çурринче юр-çумăр калăпăшĕ ӳсме, кĕр пуçламăшĕнче вара чакма пултарать. Куçăм тапхăрĕ çуркунне пĕр-икĕ уйăх, кĕркунне — икĕ уйăх йышăнать. Шупашкар нӳрлĕх шайĕ çителĕклĕ вырăнта вырнаçнă, анчах та вăл хăвăрт улшăнать. Юр-çумăр сахал пулнăран нӳрлĕх хăвăрт пăсланать, тăтăшах çĕр типет. Юр чӳк уйăхĕн 3-мĕш декадинче ларать те ака уйăхĕччен ирĕлмесĕр выртать, акан варринче вара пĕтĕмпех ирĕлсе пĕтет. Юр çулталăкра пурĕ 150—160 кун выртать. == Хула тытăмĕ == === Администрациллĕ пайлану === Тĕп статья: [[Шупашкарăн администрациллĕ пайланăвĕ]] Хула виçĕ районран тытăнса тăрать: [[Шупашкарăн Калинин районĕ|Калинин районĕ]], [[Шупашкарăн Ленин районĕ|Ленин районĕ]], [[Шупашкарăн Мускав районĕ|Мускав районĕ]], ҫавӑн пекех ӑна [[Шупашкарăн Атăл леш енчи çĕр тытăмĕ|Атăл лешьенчи çĕр тытăмĕ]] пӑхӑнса тӑрарть. Шупашкара хула тăрăхĕн статусне панӑ. Ҫавӑн пекех тăрăха [[Çĕнĕ Лапсар]], [[Сосновка (Шупашкар)|Сосновка]], Северный тата Чандрово ялӗсем кӗреçĕ. == Этимологи == Шупашкар тесе çыраççĕ, каланă чух Шубашкар теççĕ. Шубаш тени тĕрĕк чĕлхисенче «çарсемпе тăрăхсен енçисене» палăртнă. Вырăсла «наместник» пулать. Енçĕ çумĕнче проффессиллĕ çар çыннисем — чăвашсем — хĕсметре тăнă. Вĕсем пĕчĕк кӗсъе командирĕсем пулнă, çармăссене çар ĕçне вĕрентсе тăнă. Ун чух чăваш, тутар тата çармăс тени халăха пĕлтермен, сословине пĕлтернĕ. Сăмахĕ икĕ пайран тăрать: '''Шупаш''' тата '''кар''' (карса çирĕплетес), карман сăмахран ĕнтĕ. Шупашкар тени Субашăн тата чăваш карманĕ (крепоçĕ) тенине пĕлтерет. Унсăр пуçне Шупашкар хулине Шупаш ятлă паттăр чăваш е чăваш кнеçĕ никĕсленни çинчен каланă [[халап]] та пур. Тепĕр тĕслĕхпе «Шупашкар» сăмаха Четай районĕнчи диалекчĕпе палăртма пулат, «Шу пош — Шыв пуçĕ»<ref>http://ru.samah.chv.su/s/%D1%88%D1%83%20%D0%BF%D0%BE%C3%A7%C4%95 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221106062954/http://ru.samah.chv.su/s/%D1%88%D1%83%20%D0%BF%D0%BE%C3%A7%C4%95 |date=2022-11-06 }}</ref> палăртат, «Кар» — сăмах ''карталанă хулана'' пĕлтерет. Чăваш сăмахлăхĕнче «''Шу — Шыва''» (''тĕрĕксен Су'') палăртать: ''йокан шу, шу йокки, шу армань, шу пулли, шу хĕрри'' тата ытти. Иккĕмĕш сăмах пайĕ «''Паш, Пош — Пуçа''» пĕлтерет, тĕрĕк чĕлхинче «''Баш''», виççĕмĕш пайĕ «''Кар — Карта''» сăмаха палăртат, финн-укăрсен ''кар'' сăмахĕ ''хулана'' пĕлтерет, вĕсен чĕлхинчи хуласем СыктывКар, Шурышкар, Дондыкар, Весьякар, Эбгакар, Утэмкар, Иднакар, Ижкар, КудымКар, Кукар (халь Советск хули Киров облаçĕнчи), чăваш ял ячĕсем: Шошкар, Муркар, Пушкар. "Кар е Карта" вырăс чĕлхинче: Город, Городить, Ограда, Ограждение, Ограждённый пĕлтерет,, шведссен чĕлхинче — Гард теççĕ, хăшпĕрисем кар ăмаха булгаризм тесе калаççĕ. В. Г. Егоров ăна иран сăмахĕ тесе шутлать. Ф. И. Гордеев шухăшĕпе те çакнашкалах пулать, ирансен x’ar — çĕршыв, хула сăмахĕнчен пулнă тет. Тутар варианчĕнче «''Су Баш''» — «''юханшыв юппине''» пĕлтерет, тӳррĕн куçарсан «''юханшыв пуçĕ/пуçламăшĕ''», çав сăмахах «''Шыв Пуçĕ''» е вырăнти калаçура «''Шу Пош''» тата «''Шу Поç''» пĕлтерет. Шупашкар йĕрĕ таврашĕнчи ялсен ячĕсем: ''Онгапось, Сятрапось и Шупоси''. Аякрарах урăх чăваш ялĕсен ячĕсем: Пайтуканпуç (Ерилкино), Çырмапуç (Сырмапусь), Талкăшпуç (Малоганькино), Ăсапуç (Смолькино), Таркăнпуç (Большая Тархановка), ЧăллаПуç (Челно-Вершины), ÇырмаПуç (Сырмапусь), ЕршеПуç (Ершипоси), Çăлпуç (''Аксарино''), Шетмĕпуç (Шатьмапоси), Шупуç (Шупоси), Юнкăпуç (Юнгапоси), Юханпуçĕ (Юганпоси), Çырпуçĕ (Сирпозе), Ербаш (''Ербашка''; чув.''Ерпаш''). <blockquote>В ст. о Шуматовском приходе Вы речку ''Ербаш'' (''Ерпаш'') произвели от йор — снег, между тем как известно, что мелкие реки у чуваш — сьырмары шузам — называются более по местности; поэтому Ер есть ни что иное, как тюркское (т. старо-чувашское) а оно же и русское яр — крутой берег — нынешн. чувашск. сьыр (а от него сьырма), а башь — татарск. башы, так что Ербаш — нынешн. чувашскому сьырма позе(ь) — голова (вершина) оврага.— ''Н. И. Золотницкий'' ''Письмо В. К. Магницкому, 1875 год''</blockquote>Шупоськар ~ Шупашкар -> Шывпуç карĕ — Город на реке «Шыв пуçĕ». == Влаҫ тытăмĕ == Хула администрацийĕн пуçлăхĕ — [[Ладыков Алексей Олегович]]. [[Шупашкар хула администрацийĕн вĕрентӳ ĕçĕн управленийĕ|Вĕрентӳ ĕçĕн управленийĕн]] пуçлăхĕ — [[Кудряшов Сергей Владимирович]]. == Ҫĕнĕ Шупашкар хула-спутник тата Шупашкар агломерацийĕ == Шупашкар хулин спутникӗ пур — [[Çĕнĕ Шупашкар]], вӗсенче пурӗпе 680 пин ытла ҫын пурнать [http://old-gcheb.cap.ru/sitemap.aspx?id=539604]{{Ĕçлемен каçă|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, полицентрла агломерацине йӗркеленĕ. 2008-мӗш ҫулхи пушӑн 2-мӗшӗнче [[Шупашкарпа Ҫӗнӗ Шупашкара пӗрлештересси]] пирки референдум ирттернӗ, анчах та Ҫӗнӗ Шупашкарта пурӑнакансенчен нумайӑшӗ хирӗҫ пулнӑран ку ыйтӑва татассине ӳлӗме хӑварнӑ. [https://regnum.ru/dossier/1387.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602171338/https://regnum.ru/dossier/1387.html |date=2019-06-02 }} == Çутĕç, ăслăлăх == === Вĕрентӳ керменĕсем === * [[И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ]] * [[И. Н. Ульянов ячĕллĕ Чăваш патшалăх университечĕ]] * [[Чăваш патшалăх ял хуçалăх академийĕ]] * [[Чăваш республикинчи вĕренӳ институчĕ]] * [[Шупашкар кооператив институчĕ]] === Ăслăлăх-тĕпчев институчĕсем === * [[Чăваш патшалăх гуманитари ăслăлăхĕсен институчĕ]] == Культура == === Театрсем === [[Ӳкерчĕк:Chuvash State Opera and Ballet Theater.jpg|thumb|300x300пкс|Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ.]] * [[Чăваш патшалăх К.В. Иванов ячĕллĕ академи драма театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ]] * [[Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ Чăваш патшалăх çамрăксен театрĕ]] * [[Чăваш патшалăх пукане театрĕ]] === Фестивальсем === * [[Шупашкар тĕнче кинофестивалĕ]] === Вулавăшсем === * [[Чăваш республикин ачасемпе çамрăксен вулавăшĕ]] === Музейсем === * [[Чăваш наци музейĕ]] Адрес: 5 çурт, Хĕрлĕ лапам. * [[Чăваш патшалăх ӳнер музейĕ]] * [[Сăра музейĕ]] * Курав-музей центрĕ. Адрес: 8 çурт, Ехрем купса урамĕ. * Этнографи тата вăрçă мухтавĕн музейĕ, вăхăтлă куравсем. * Чăваш патшалăх ӳнер музейĕ. Адрес: 8 çурт, Ехрем купса урамĕ. Адрес: 60 çурт, Калинин урамĕ. * Ӳнер пухăмĕ (Атăл çинче). Адрес: 4 çурт, К. Иванов урамĕ. * ЧПӲМ вырăс тата ютçĕр ӳнер уйрамĕ. * В. И. Чапаев музейĕ. Адрес: 46А çурт, Ленин проспекчĕ (Чапаев скверĕ) * Хальхи ӳнер центрĕ. Адрес: 1/15 çурт, Президент бульварĕ. * К. Иванов ячĕллĕ литература музейĕ. Адрес: 4 çурт, К. Иванов урамĕ. Адрес: 20 çурт, Дзержинский урамĕ. * Çеçпĕл Мишши ячĕллĕ литература музейĕ. Адрес: 8 çурт, Çеçпĕл урамĕ. * Спиридонов М. С. хваттер-музейĕ. Адрес: 1 çурт, Спиридонов урамĕ. * Халăх пултарулăхĕн çурчĕ. Адрес: 32 çурт, К.Маркс урамĕ. * Культурăпа курав центрĕ «Асамат кĕперĕ». Адрес: 4А-1 çурт, Эльмень урамĕ * Ӳнер пухăмĕ "Акварель. Адрес: 6Б çурт, Сверчков урамĕ. * Вăрман республика музейĕ. Адрес: 10 çурт, Вăрман паççулки. * Геологи музейĕ. Адрес: 12 çурт, Ехрем купса бульварĕ. * В. И. Чапаев ячĕллĕ ĕ/п музейĕ. Адрес: 7Д сурт, Промышленная-КАР. * Чăваш Ен милицин кун-çулĕ. Адрес: 3 çурт, Энгельс урамĕ. * Пушар техникин куравĕ. Адрес: 37 çурт, К.Маркс урамĕ. == Скверсем, парксем == Шупашкар [[XX ĕмĕр]]ĕн пуçламăшĕнчех симĕс хула пулнă. Хула урамĕсенче [[йывăç]] нумай пулнă пулин те, ятарласа илемлетме лартнă ӳсен-тăрансем пулман. [[1930]] çулччен урамсене пачах та хитрелетмен. '''Тӳремсем''': * [[Шупашкарăн Ярмарккă лапамĕ|Ярмарккă лапамĕ]] * [[Шупашкарăн Хĕрлĕ лапамĕ|Хĕрлĕ лапам]] * [[Шупашкарăн Республика лапамĕ|Республика лапамĕ]] * [[Шупашкарăн Çĕнтерӳ лапамĕ|Çĕнтерӳ лапамĕ]] '''Парксем:''' * «[[Лакрей вăрманĕ]]» культурăпа кану паркĕ; * [[Этнографи паркĕ (Шупашкар)|Этнографи паркĕ]]; * [[Шупашкарти Н.К. Крупская ячĕллĕ парк|Н. К. Крупская ячĕллĕ парк]]; * [[Шупашкарти ача паркĕ|Ача паркĕ]]; * [[«Шупашкар:500 çул» культурăпа кану паркĕ]]; * [[Шупашкарти А.Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ|А. Г. Николаев ячĕллĕ ача-пăча паркĕ]]; * [[«Çĕнтерӳ» паркĕ]]. '''Скверсем:''' * [[Шупашкарти К. В. Иванов ячĕллĕ сквер|К. В. Иванов ячĕллĕ сквер]]; * [[Шупашкарти В.И. Чапаев ячĕллĕ сквер|В. И. Чапаев ячĕллĕ сквер]]; * [[Республика лапамĕнчи сквер]]; * [[И. Я. Яковлев ячĕллĕ сквер]]; * «[[Гузовской культурăсем|Гузовской культурисем]]» çутçанталăк палăкĕ. ==== Шыв айĕнче юлнă ==== == Радио == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ !Тăтăшлăх, МГц ! Ячĕ !Тăтăшлăх, МГц !Ячĕ |- | 98,5 | «[[Вести ФМ|Вести FМ]]» |103,0 |«[[Детское радио]]» |- | 99,5 | «[[Маяк (радиостанция)|Радио Маяк]]» |103,5 |«[[Ретро FM]]» |- | 99,9 | [[Радио Чувашии]]-России |104,2 |«[[Love Radio]]» |- | 100,3 | «[[Тӑван радио]]» |105,0 |«[[Национальное радио Чувашии]]» |- | 100,7 | «[[Дорожное радио|Дорожное Радио]]» |105,7 |[[Радио Дача]] |- | 101,5 | «[[Авторадио]]» |107,0 |«[[Русское радио|Русское Радио]]» |- | 102,0 |«[[Радио родных дорог]]» |107,9 |«[[Радио Звезда]]» |- |102,5 |«[[Европа Плюс]]» | colspan="2" | |} == Чыслă граждансем == * [[Давыдов-Анатри Василий Иванович]] — [[сăвăç]]. * [[Егорова Валентина Михайловна]] — [[спортсмен]]. * [[Юрьев Элли Михайлович]] — графика енĕпе ӳкерçĕ. * [[Николаев Андриян Григорьевич]] — космонавт. * [[Николаева Елена Николаевна]] — [[спортсмен]]. == Тăванлă хуласем == Шупашкарăн 3 тăванлă хула: * {{Турци ялавĕ}} [[Анталья]], [[Турци]] * {{Куба ялавĕ}} [[Санта-Клара]], [[Куба]] * {{Венгри ялавĕ}} [[Эгер (хула)|Эгер]], [[Хункăри]] == Çавăн пекех == * [[Шупашкар гимнĕ]] * [[Кăнтăр посёлокĕ]] * [[Шупашкар (аэропорт)]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Вуламалли == == Каçăсем == {{Commons|Category:Cheboksary|Шупашкар}} * [http://www.gcheb.cap.ru/ Официальный сайт города Чебоксары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241107142920/https://gcheb.cap.ru/ |date=2024-11-07 }} * [http://www.cheb.ru/ Шупашкар хулин сайчĕ] * [http://gov.cap.ru/main.asp?govid=81 Хула администрацийĕн сайчĕ] * [http://www.360cities.net/area/cheboksary Шупашкарăн 3D панорамисем] {{Чăваш Ен}} {{Чăваш Ен темăсенче}} {{Раççейри пысăк хуласем}} {{Атăл çинчи пысăк хуласем}} {{Ĕçри хастарлăх хулисем}} {{Chuvash-geo-stub}} [[Категори:Чăваш Енĕн хулисем]] [[Категори:Шупашкар|*]] ed38j5blwzjjx4ixinmrf7nuu8j57s5 0 2655 879581 726428 2026-11-09T21:48:24Z Aslati 36702 Aslati [[Аçтаха]] страницӑн ятне [[Аҫтаха]] ҫине улӑштарчӗ 726428 wikitext text/x-wiki '''Аçтаха''', — [[ахăр усалсем|усал-тĕсĕл]]. [[Çĕленсем|Çĕлен]]рен пулать. Ытти халăх мифологиĕсенче те анлă тупăнать. Тĕслĕхрен, [[дракон]]. Ячĕ авалхи [[иран халаплăхĕ]]н никĕсĕнче тытăнать. Унти [[Ажи-Дахака]]ран ячĕ пулса кайнă. [[Чăваш мифологийĕ]]нче [[Леш тĕнче]]пе [[Çут тĕнче]] хушшинчи вутлă çырма урлă хывнă [[каçма]]на сыхлать. [[Леш тĕнче]]не пурне те кĕртет, анчах каялла никама та кăлармасть - хăма [[каçма]]на хӳрипе çапать те [[Çут тĕнче]]не таврăнас текенни вутлă çырмана ӳкет. ==Вуламалли== ==Каçăсем== {{Каçă çук}} [[Категори:Чăваш халаплăхĕ]] [[Категори:Чăваш мифологиĕ]] edk6iwav8lxz9clo0geq3dhhi7jbcbw 0 3727 879580 778067 2026-11-09T19:43:56Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879580 wikitext text/x-wiki {{Хула çинчен|Кяхта||[[Раççей]]|[[Буряти Республики]]|[[1727]]|[[1934]]|18,4|2003||50° 27' ç.ш.|106° 28' х.т.д.}} '''Кяхта''', — [[Раççей]]ри хула, [[Буряти Республикин Кяхта районĕ]]н администрациĕ вырнаçнă вырăн. [[1934]] çулчен '''Троицкосавск''' ятлă пулнă. [[Монголи]]пе [[Раççей]] чикки патĕнче вырнаçнă. [[Улан-Удэ]] хулинчен 234 çухрăмра ларать. ==Истори== Хула [[1727]] çулта никĕсленнĕ. [[1727 çулхи Бурин килешĕвĕ|1727 çулхи Бурин килешĕвне]] пуснă хыççăн [[Китай]]па суту-илӳ тăвакан тĕп вырăн пулса тăнă. Ку хуларах çавăн пекех [[Вырăспа Китай хушшинчи 1727 çулхи Кяхта килĕшĕвĕ|Вырăспа Китай хушшинчи 1727 çулхи Кяхта килĕшĕвне]] алă пусса çирĕплетнĕ. [[1743]] çултанпа суту-илӳ слободи пулса тăнă, [[1792]] çулта кунта [[Иркутск]] таможнине куçарнă. Кяхта урлă [[Китай|Китая]] сукно, мануфактура, тирĕксем, [[юфть]] леçнĕ, [[Китай]]ран чей илсе килнĕ. [[1903]] çулта [[Китайпа Хĕвелтухăç чукун çулĕ|Китайпа Хĕвелтухăç чукун çулне]] туса хунă хыççăн Кяхтăн Китайпа [[Раççей]] хушшинче суту-илӳ тăвас пелтерĕшĕ чакнă, [[Монголи]] çине куçнă. [[1915]] çулта ку хулара [[1915 çулхи Кяхта килĕшĕвĕ|1915 çулхи Кяхта килĕшĕвне]] алă пусса çирĕплетнĕ. [[1920]]-[[1921]] çулсенче ку хула [[Сухэ-Батор]] тата [[Чайбалсан]] революци ĕçĕсен тĕп вырăнĕ пулнă. [[1921]] çулхи [[пуш, 1|пуш уйăхĕн 1]] кунта [[Монголи халăх парти]]н пĕрремĕш съезчĕ иртнĕ. Кяхта хулинчен хăйсен çулçӳревĕсене [[Пржевальский Николай Михайлович|Н.М. Пржевальский]], [[Козлов Пётр Кузьмич|П.К. Козлов]], Потанин [[Григорий Николаевич|Г.Н. Потанин]], [[Потанина Александра Викторовна|А.В. Потанина]], [[Обручев Владимир Афанасьевич|В.А. Обручев]] пуçланă е вĕçленĕ. == Хулара пурăнан халăх == {| | valign="top" | {| class="prettytable" |-class="" !Çул !Пурăнан халăх (пин çын) |- |1897 | align="right" |8,788 |- |1923 | align="right" |8,467<ref>Население в городах Бурятии // Бурят-Монгольская правда. Верхнеудинск. № 1 (971) 1 января 1927 года. стр. 1</ref> |- |1926 | align="right" |8,646<ref>Итоги переписи населения 1926 года.</ref> |- |1959 | align="right" |10,3 |- |1970 | align="right" |15,3 |- |1989 | align="right" |18,3 |- |2002 | align="right" |18,4 |- |2004 | align="right" |18,6 |- |2005 | align="right" |18,8 |- |2006 | align="right" |18,8 |- |2007 | align="right" |18,9 |- |2008 | align="right" |19,1 |- |2009 | align="right" |19,4 |} |} == Капăрлатусем == <gallery> File:Kyahta.s gory.JPG|Кяхта File:Uspenskaya tserkov'.JPG|Успени чиркĕвĕ (1884—1888 çулсенче тунă) File:Kyahta_cash_processing_center_of_National_Bank_of_the_Republic_of_Buryatia.jpg|Кяхтăри банк çурчĕ File:Sloboda.cafe.JPG|Кафе «Слобода» File:Sportzal.kyahta.JPG|Спорт залĕ File:Кяхтинский краеведческий музей.JPG|Кяхтăри тăван ен тĕпчев музейĕ File:Церковь Воскресения Христова в Кяхте.JPG|Церковь Воскресения Христова File:Гостиные ряды в Кяхте.JPG|Гостиные ряды File:Троицкий собор в Кяхте.JPG|Троица соборĕ </gallery> == Вуламалли == * {{ВТ-ЭСБЕ|Кяхта}} * Силин, Е. П. Кяхта в XVIII веке. Из истории русско-китайской торговли. Иркутск, 1947. * Обручев В. А. «От Кяхты до Кульджи». Москва, 1956 * Паллас П. С. «Путешествие по разным провинциям Российского государства» // Россия XVIII в. глазами иностранцев. Ленинград, 1989 * Кяхта. Памятники истории и культуры: путеводитель. Москва, 1990 * Бестужев М. А. «Поездка в Кяхту»// Дум высокое стремленье. Иркутск, 1975 * ''Старицкий А. К.'' Река Селенга в Забайкальской области. — СПб, 1913 * Силин Е. П. «Город на границе. Кяхта» * [http://www.vi-za.ru Туристский путеводитель «Байкал». — М.: издательство VIZA, 2009. стр. 108—111] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314164933/http://vi-za.ru/ |date=2022-03-14 }} * [https://web.archive.org/web/20180428074947/http://sibirica.su/sunduk/zhivopisnoe-puteshestvie-ot-moskvi-do-kitayskoy-granitsi Андрей Мартынов. Живописное путешествие от Москвы до китайской границы. 1816 год. ] * [http://sibirica.su/sunduk/ivan-noskov-kyachta Иван Носков. Кяхта. 1861 год.] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachta Дмитрий Стахеев. Кяхта. 1865 год.] * [http://sibirica.su/sunduk/opisanie-kyachti Генрих-Юлий Клапрот «Описание Кяхты» «Сын Отечества» 1816 год] * [http://sibirica.su/sunduk/instruktsiya-pogranichnomu-dozorschiku-firsovu Инструкция пограничному дозорщику Фирсову.1728 год ] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachtinskie-chrami Прокопий Громов. Кяхтинские храмы.] * [http://sibirica.su/sunduk/nachalo-troitskoy-kreposttsi-i-kyachti Прокопий Громов. Начало Троицкой крепостцы и Кяхты ] * [http://sibirica.su/sunduk/ot-kyachti-do-kuldzhi Владимир Обручев. От Кяхты до Кульджи.] * [http://sibirica.su/sunduk/stranichka-iz-istorii-kyachti Константин Назимов. Страничка из истории Кяхты] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{Викигид|Кяхта}} * [http://www.podosinovets.ru/forum/showthread.php?t=22 Кяхтинский погран-отряд ВЧ 2043] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003223958/http://www.podosinovets.ru/forum/showthread.php?t=22 |date=2008-10-03 }} * [http://sibirica.su/glava-pervaya/kyachta-sloboda-millionerov «Кяхта. Слобода миллионеров»] * [http://www.ng.ru/regions/2001-12-15/4_klyha.html Сергей Кез. Горькая участь «Москвы на Востоке» // Независимая газета, 15 декабря 2001] * [http://nationalgeographictraveler.ru/article/571/gallery/246/2356/?fulltext=1 Александр Грек. Русский Клондайк //National Geographic, 24 декабря 2011]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Buryat-geo-stub}} {{Буряти}} [[Категори:Кяхта]] [[Категори:Бурятин район центрĕсем]] [[Категори:Буряти Республикин хулисем]] f63u2cbzd7obot6b2hxa86o5j4ed84x 0 22367 879590 878108 2026-11-10T00:29:10Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879590 wikitext text/x-wiki {{урăх пĕлтерĕшсем}} '''Ра́дио''' ({{lang-la|radio}} — пайăрка саратăп ← ''radius'' — луч) — пăралуксăр [[Çыхăну (техника)|çыхăнун]] урăхла тĕсĕ. [[Информацие куçаракан |сигнала куçаракан]] вырăнĕнче уçлăхра ирĕклĕ саралакан [[радиохум]]семпе усă кураççĕ. "Радио" Термин акӑлчан физик-химикне Уильям Крук 1873 ҫулта, урӑхла каласан, электромагнит хумӗсемпе усӑ курса телеграф ҫыхӑнӑвӗн пӗрремӗш опычӗсене электромагнит хумӗсемпе усӑ курса 20 ҫул маларах тата ҫак терминпа техника енӗпе усӑ курмалли пӗтӗм тӗнчери рекомендацисем киличчен пӗрремӗш хут хута янӑ. Подкастинг-сасӑ е видеофайлсем тӑвас тата сарӑлас ӗҫ. Кӑтарту формипе радио - е телепередачӑсем евӗрлех, анчах та файлсем е юхӑм мультимедиа евӗр пур, вӗсем итлекеншӗн меллӗ вӑхӑтра тата кирек хӑш вырӑнта та интернет пулӑшнипе выляса яма пулать<ref>[https://scanteam.pro/will-clubhouse-kill-podcasts-and-radio/ Клуб ҫуртне подкастсемпе радио улӑштарма пултарӗ-ши?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210324071153/https://scanteam.pro/will-clubhouse-kill-podcasts-and-radio/ |date=2021-03-24 }}</ref>. == Ӗҫ принципӗ == [[Ӳкерчĕк:Mobiliário (7.1), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|мини|220x220пкс]] Малти енче (радиопередатчикра) пысӑк хӑвӑртлӑхпа паллӑ сигнал йӗркеленет (йӑтса пыракан сигнал, "хальхи хӑвӑртлӑх"). Ун ҫине информаци сигналне ҫырса хумалла (сасӑ, ӳкерчӗк тата ытти те) — информаци сигналӗпе тӑтӑшах усӑ куракан модуляци пулса иртет. Модулированиллӗ сигнал радио хумӗсем евӗр антина антралине тухса тӑрать. Радиоприемник ӑҫтан килнине приемнӑй антеннӑра модулировани сигналне тӑратаҫҫӗ. Кунта фильтрсен системи тӗрлӗ радиопередатчиксенчен тата радиопередатчиксенчен тӗрлӗ радиопередатчиксенчен килекен сигналпа палӑрать, детектор ун ӑшӗнчен информаци (усӑллӑ) сигналне юсать. Ҫак сигнал илнӗ радиопередатчик тӗрлӗ чӑрмавсем витӗм кӳнипе уйрӑлса тӑма пултарать. Чи малтан радио хумӗсемпе сас-чӗв кӑлармашкӑн усӑ курман. Сасӑсен сигналне продукцилеме тавҫӑракансенчен пӗрремӗшӗ канадри реджинальдденден пулнӑ, вӑл кӑмрӑк микрофонне хӗмлӗ передатчик антенна пралукне взрыва кӗртнӗ. Ҫапла Вара Раштавӑн 23-мӗшӗнче 1900 ҫулхи декабрӗн 23-мӗшӗнче 1 миля чухлӗ сасӑ сигналне панӑ. Сасса пӑснӑ тата практикӑра усӑ курма юрӑхсӑр пулнӑ пулин те ҫак эксперимент сасӑ сигналӗн передачине лайӑхлатма пултарнине кӑтартса панӑ. Малалла экспериментсенче Улӑштарнӑ токӑн Электромашина генераторӗпе Эрнс Александерсона (альтернатор Александерсона) час-часах 50 пгса яхӑн усӑ курнӑ. Унччен Брант-Рокра (массачусетс штатӗнчи атлантика ҫыранӗнчи пысӑках мар поселение) туса лартнӑ 128 ҫулхи декабрӗн 24-мӗшӗ, 1906 ҫулхи декабрӗн 24-мӗшӗнче вӑл тӗнчери радиовеществӑллӑ сигнал пӗрремӗш передачине пурнӑҫланӑ. [[Ӳкерчĕк:5tubes-radio.jpg|thumb|200px|[[1955]] çулхи япон радиоприемникĕ.]] == Çавăн пекех пăхăр == * [[Радио кунĕ (уяв)|Радио кунĕ]] * [[Радио (журнал)]] * [[Радиопередатчик]] * [[Радиоприёмник]] * [[Раци]] * [[Радио хронологийĕ]] * [[Тетел-радио]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://r150asp.ru/ Сайт, посвящённый изобретателю радио — А. С. Попову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511175416/http://www.r150asp.ru/ |date=2009-05-11 }}, ИТАР-ТАСС при поддержке Министерства связи и массовых коммуникаций РФ * Л. Н. Никольский. [http://www.oldradioclub.ru/raznoe/hystory/hystory_041.html Кто «изобрел» радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080122064647/http://www.oldradioclub.ru/raznoe/hystory/hystory_041.html |date=2008-01-22 }} * В. Меркулов. [http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_1.htm Какое радио изобретал Маркони?] * В. Меркулов. [http://www.computer-museum.ru/connect/marconi_2.htm Когда и кем было изобретено радио] * [http://www.aragul.com/gl3.htm Отец-основатель. Человек системы или системный человек] * [http://radiation-hiend.narod.ru/Popov.htm Александр Степанович Попов] * [http://www.ieee.org/portal/site/tionline/menuitem.130a3558587d56e8fb2275875bac26c8/index.jsp?&pName=institute_level1_article&TheCat=1008&article=tionline/legacy/inst2005/may05/5w.fhistory.xml& Электротехнический институт IEEE. Первая демонстрация радиоприема А. С. Поповым отмечена как историческое достижение] {{ref-en}} * [http://www.imm.uran.ru/RUS/WIN/PUBLIC/MISC/RADIO/RADIO.HTM Что такое радио и кто его изобрел?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226002554/http://www.imm.uran.ru/RUS/WIN/PUBLIC/MISC/RADIO/RADIO.HTM |date=2007-12-26 }} * [http://jcverdier.museum.online.fr/nouvellepage3.htm Аппараты Эжена Дюкретэ] {{ref-en}} * [http://www.computer-museum.ru/connect/histra13.htm Радиоприемник Гульельмо Маркони] * [http://www.computer-museum.ru/connect/popovpr.htm Производство радиостанций и грозоотметчика системы Попова] * [https://web.archive.org/web/20130920150438/http://news.cqham.ru/articles/detail.phtml?id=738 Приемники Н. Теслы] * [http://radiorubka.net/index.html Сайт школы радио ведущих]{{Ĕçлемен каçă|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категори:Радио| ]] [[Категори:Информаци сармалли хутлăхсем]] 8r92in088cz2ng3ick7qebwgncto1xc 0 22884 879591 875862 2026-11-10T00:35:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879591 wikitext text/x-wiki {{Хими элеменчĕ|prev=[[Криптон|Kr]]|next=[[Стронци|Sr]]|Рубиди / Rubidium (Rb)<!-- Symbol-->|37<!-- Atomic Number-->|[[Ӳкерчĕк:Rubidiumsample.JPG|150px|Рубиди тĕслĕхĕ]]Çемçе шурă кĕмĕл тĕслĕ металл<!-- Appearance-->|85,4678<!-- Atomic Weight (u.m)-->|248<!-- Atomic Radius (pm)-->|402,8 (4,17)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Kr] 5s^{<nowiki>1</nowiki>}<!-- Electronic Configuration-->|216<!-- Covalent Radius (pm)-->| (+1e)147 <!-- Ionic Radius (pm)-->|0,82<!-- Pauling Negativity Number-->|-2,925<!--Electrode potential30-->|1<!-- Oxidation states-->|1,532<!-- Density (g/cm³) -->|31,1<ref name="ХЭ">{{кĕнеке |автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) |часть = |пуçелĕк = Химическая энциклопедия: в 5 т. |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Москва |издательство = Советская энциклопедия |год = 1995 |том = 4 |страницы = 282 |страниц = 639 |серия = |isbn = 5—85270—039—8 |тираж = 20 000 }} </ref>|58,2<!-- Termal Conductivity (@25 °C W/m K)-->|312,2<!-- Melting Point (K)-->|2,20<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|961<!-- Boiling Point (K)-->|75,8<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|55,9<!-- Atomic Volume (cm³/mol)-->|кубла калăпăшĕпе центăрланă<!-- Lattice structure-->|5,710<!-- Lattice constant (Å)-->||23=—<!-- Lattice c/a ratio-->|<ref>[http://www.qivx.com/ispt/elements/ptw_037.php Рубидий на Integral Scientist Modern Standard Periodic Table]</ref> 56<!-- Debye temperature (K)-->}} {| style="text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;" border="0" cellpadding="4" cellspacing="0" | style="width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>Rb</big></big> | style="width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);" | <big><big>37</big></big> |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="right" | colspan="2" | '''85,4678''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" | colspan="2" | '''[Kr]5s^{<nowiki>1</nowiki>}''' |- style="color: rgb(255, 255, 255);" align="center" | colspan="2" | <big>'''Рубидий'''</big> |} <!-- Название|Атомный номер| Внешний вид|Атомный вес|Радиус атома|Энергия ионизации|Электронная конфигурация|Ковалентный радиус|Радиус иона|Электроотрицательность|Электродный потенциал|Степени окисления|Плотность|Удельная теплоёмкость|Теплопроводность|Температура плавления|Теплота плавления|Температура кипения|Теплота испарения|Молярный объём|Структура решётки|Период решётки|Отношение c/a|Температура Дебая --> ==Изотопĕсем== {{main|Рубиди изотопĕсем}} '''Рубиди''' — [[Элементсен периодикăллă системи|периодикăллă системăри]] 37 [[атом номерĕ|атом номерлĕ]] [[Хими элеменчĕсем|хими элеменчĕ]], '''Rb''' ({{lang-la|Rubidium}}) символпа палăртаççĕ, çемçе [[Сĕлтĕлле металл|сĕлтĕ металлĕ]], кĕмĕл тĕслĕ шурăскер. [[CAS-номер]]: 7440-17-7. Химилле питĕ хастар пулнипе çутçанталăкра ытти элементсемпе çыхăнса кăна тĕл пулать. [[Сывлăш]]ра [[кислород]]па питĕ хăвăрт реакцие кĕрет. Шывпа питĕ хăвăрт çыхăнать. == Асăрхатарусем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == {{commons|Rubidium}} * [https://web.archive.org/web/20240616101023/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rb/key.html Рубиди Webelements çинче] * [http://n-t.ru/ri/ps/pb037.htm Рубиди хими элеменчĕсен вулавăшĕнче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913101852/http://n-t.ru/ri/ps/pb037.htm |date=2009-09-13 }} == Вуламалли == * Перельман. Ф. М. ''Рубидий и цезий.'' М., Изд-во АН УССР, 1960. 140 стр. с илл. * Плющев В. Е., Степин Б. Д. Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия.- М.-Л.: Химия, 1970.- 407 с {{Элементсен периодикăллă системи2}} {{stub}} [[Категори:Хими элеменчĕсем]] [[Категори:Сĕлтĕ металлĕсем]] [[Категори:Çав тери хăрушăллă япаласем]] l7i8jklxtva0tfcwj2h8zrf5uqxzglb 0 29049 879574 862971 2026-11-09T13:25:58Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879574 wikitext text/x-wiki {{кавар теорийĕ}} '''Иллюмина́тсем''' ({{lang-de|Illuminatenorden}}, {{lang-la|illuminati}} — «çутта тухнисем») — çак палăртупа тĕрлĕ вăхăтра оккульт-философи майлă тĕрлĕ пĕрлешӳсем пулнă<ref name="Gueliver">[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/Gnost/32.php Б.Геливер. Школы мистерий и герметические ордена // Гностики, или О «лжеимённом знании». Сборник (библиотека религиоведения «Гумер»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825033811/http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/Gnost/32.php |date=2012-08-25 }}</ref>. Тăтăшах çак терминпа [[1776]] çулта [[Вейсгаупт Адам|Адам Вейсгаупт]] профессор йĕркеленĕ нимĕçсен вăрттăн пĕрлĕхне асăнаççĕ. Хальхи вăхăта «иллюминатсем» тесе хальхи тата тахçан чăнах та пулнă, çаплах шутласа кăларнă ушкăнсене калаççĕ; терминпа тăтăшах [[Конспирологи|каварсен теорисенче]] усă кураççĕ. == Адам Вейсгауптăн «Бавар иллюминачĕсен пĕрлĕхĕ» == === Кун-çулĕ === Бавар иллюминачĕсен пĕрлĕхне [[1776]] çулхи [[çу, 1|çавăн 1-мĕшĕнче]] [[Ингольштадт|Ингольштадт университетĕнче]] юриспруденци профессорĕ [[Вейсгаупт Адам|Адам Вейсгаупт]] йĕркеленĕ, малтан пиллĕк çын кĕнĕ. Вейсгаупт хăйĕн йĕркелĕвне [[Масонлăх|масон]] йăлин йĕркипе тума шутланă, анчах та каярах массонсен «вăрттăнĕсем» ытларах сарăлнă та тимлĕ ăшлăхсăр тесе хăйĕн шухăшне улăштарнă<ref name="Stauffer">[http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Stauffer_Illuminati.htm Vernor L. Stauffer «New England and the Bavarian Illuminati», Ch.III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102021737/http://www.conspiracyarchive.com/NWO/Stauffer_Illuminati.htm |date=2012-11-02 }}</ref>. [[File:Adam Weishaupt02.jpg|thumb|Адам Вейсгаупт]] Ордена никĕслевçи [[Вейсгаупт Адам|Вейсгаупт]] хăй кăмăлланă [[деизм]]а, çаплах [[Çутĕç тапхăрĕ|Çутĕçĕн]] шухăшĕсене ирĕклĕ шухăшĕсене хăйĕн йĕркелĕвĕ витĕр халăх хушшинче сарма ĕмĕтленнĕ. Официаллă иллюминатсен тĕллевне «çĕнĕ [[Иерусалим]] туса» этемлĕхе лайăхлатассипе ырра кăларасси тесе пĕлтернĕ<ref name="FirePDF">[http://www.entrewave.com/freebooks/docs/a_pdfs/newslet/preface/11pref.pdf David Chilton. James H. Billington’s «Fire in the Minds of Men»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515225801/http://www.entrewave.com/freebooks/docs/a_pdfs/newslet/preface/11pref.pdf |date=2013-05-15 }}</ref>. Вейсгаупт каланипе, [[çутçанталăкри çын]]на хăйне май япăх теме çук — ăна унăн таврашĕ, сăмахран, [[тĕн]], [[патшалăх]], тулашри сĕмсем, ухмахлатать. Çапла вара, этеме социаллă институтсен пусăмĕнчен уйăрсан вăл хăйĕн шухăш-кăмăлĕпе тата ăс-тăнĕпе пурăнма тытăнать те мораль ыйтăвĕсем хăйсемех сирĕлеççĕ. Малтанхи тапхăрĕнче пĕрлĕхе Ингольштадт университечĕн профессорĕсене йыхравланă, унăн йыше аран ӳссе пынă. Хăйне майлă çынсене тупас тĕллевпе, Вейсгаупт [[1777]] çулăн пуçламăшĕнче [[Мюнхен]]ри [[Масонлăх|масон саккине]] кĕрет<ref name="CathEn">[http://www.newadvent.org/cathen/07661b.htm Hermann Gruber. Illuminati // Catholic Encyclopedia, 1910]</ref>. Вейсгаупт тата фон Книгге орденри влаçшăн кĕрешнине пула [[1784]] çулхи [[утă, 1|утăн 1-иĕшĕнче]] йĕркеленӳ пайланса кайнă. Фон Книгге тата унăн майлисем пĕрлĕхрен туса каяççĕ те иллюминатсем пирки [[памфлет]]сем çутта кăлараççĕ. Бавар влаçĕсем иллюминатсен ĕçĕ-хĕлĕ хăрушлă тесе [[1784]]—[[1787]] çуленче вĕсене хирĕçле тăваттă хутай кăларнă. [[Рим паппи]] [[Пий VI]] те иллюминатсене хурланă<ref name="CathEn" />. [[1786]] çулта влаçсем йĕркеленĕвĕн чи сĕмлĕ элчисенчен пĕррин — [[Цвак Ксаверий фон|Ксаверий фон Цвак]] — килĕнче ухтарнă, чылай кĕнеке тата документ, çав шутра орденăн вăрттăн ĕç-пуçĕ пирки, илсе кайнă<ref name="Stauffer" />. [[1787]] çул тĕлне Бавар Иллюминачĕсен Пĕрлĕхĕнче тăни киревсĕр ĕç тенĕ, уншăн айăпласа вилĕме янă. Орден саккун тулашĕнче тăрса юлать, çапла ĕнтĕ, саланнă теме те юрать. Адам Вейсгаупт Баварирен тухса тарнă та мĕн виличченех ([[1830]] çулта) ют çĕрте пурăнма тивнĕ. === Орден тытăмлăхĕ === == Иллюминатсем массăллă культурăра == === Илемлĕ литературăра === Иллюминатсем пирки [[Дюма Александр (ашшĕ)|Александр Дюман]] [[Жозеф Бальзамо (роман)|«Жозеф Бальзамо»]] романĕнче çырса кăтартнă. === Фильмсенче тата компьютер вăййисенче === ===Мусăкра === * [[Gamma Ray]] [[хэви-метал]] нимĕç ушканĕ [[2001]] çулта «иллюминатсен каварне» халалланă ''[[No World Order]]'' [[концепциллĕ альбом]]а кăларать<ref>[http://www.allmusic.com/album/r559846 Brian O’Neill. ''No World Order'' review. — AllMusic.com]</ref>. * [[Malice Mizer]] япон ушкăнĕ [[1998]] çулта «Illuminati» юрăна хайлать. * [[Vacuum]] швед ушкăнĕн «Illuminati» композици пур. == Çавăн пекех пăхăр == * [[Вăрттăн пĕрлĕх]] * [[Масон каварĕ]] == Вуламалли == * Die Korrespondenz des Illuminatenordens. Bd. 1, 1776-81, Herausgegeben von Reinhard Markner, Monika Neugebauer-Wölk und Hermann Schüttler. — Tübingen, Max Niemeyer, 2005. — ISBN 3-484-10881-9 == Каçăсем == {{commonscat|Illuminati}} * [http://www.verschwoerung-von-illuminaten-bis-wtc.de/ Иллюминатсен конспирологийĕ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409060321/http://www.verschwoerung-von-illuminaten-bis-wtc.de/ |date=2009-04-09 }} {{ref-de}} * Джон Робинсон. [http://www.bilderberg.org/lucis.htm Доказательства тайного заговора против всех религий и правительств Европы] * [http://www.atheists.org/Atheism/roots/enlightenment/ Çутĕç, масонсем тата иллюминатсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120155200/http://www.atheists.org/Atheism/roots/enlightenment |date=2012-01-20 }} * [http://www.krugosvet.ru/articles/25/1002578/1002578a1.htm Терминсем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307175447/http://www.krugosvet.ru/articles/25/1002578/1002578a1.htm |date=2009-03-07 }} * [http://www.illuminatiarchives.org/ru/americas-illuminati-occult-conspiracy/ Конспирация Illuminati Оккультное] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323010239/http://www.illuminatiarchives.org/ru/americas-illuminati-occult-conspiracy/ |date=2010-03-23 }} == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} [[Категори:Вăрттăн пĕрлĕхсем]] [[Категори:Кавар теорийĕ]] [[Категори:XVIII ĕмĕрĕн историйĕ]] [[Категори:Германин вăрттăн пĕрлĕхĕсем]] 4lvr7a02zphl3l5pisnbp2tlkss1k8q 0 29354 879586 872302 2026-11-09T23:50:59Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879586 wikitext text/x-wiki {{Мусăк ушкăнĕ | Ячĕ = Нете йĕкĕрешсем | Алпусни = | Лого = | Лого_анлăшĕ = | Фото = | Фото_ăнлантарни = | Фото_анлăшĕ = | Фон = | Жанрсем = [[поп-мусăкĕ]] | Çулсем = [[1940]] - [[1990]] | Патшалăхсем = Итали | Хула = Тринита | Чĕлхесем = [[итал чĕлхи|итал]] | Лейбл = | Лейблы = | Йышĕ = | Сайт = }} '''Нете йекĕрешсем''' ({{lang-it|Le Gemelle Nete}}) — 1940 çулта Нета и Кина Костомана йĕкĕреш хĕрсем йĕркеленĕ итал мусăк ушкăнĕ. ==Карьера== Анна (Нета) тата Доменика (Kина) Костомана 1911 çулта [[Тринита]] хулинче ([[Кунео (провинци)| Кунео]] провинцийĕ, [[Итали]]) çуралнă. Вĕсем кĕпесене эрешсем тĕрлесе сутса пурăннă. 1940 çулта вĕсем мусăк инструменчĕсемпе выляма хăнăхаççĕ: Нета [[гитара|гитарăпа]], Кина — [[мандолина|мандолинăпа]]. Кайран 40 çул хушши йĕкĕреш-юрăçсем [[итал поп-мусăкĕ|итал халăх юррисемпе]] çынсен чунĕсене киллентернĕ. [[1990]] çулта Kина çут тĕнчерен уйрăлса каять, апла пулсан та Нета юрăç ĕçне пăрахмасть, пĕччен е урăх ушкăнсемпе эстрада çинче ĕçлет<ref>[http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2002/01/24/tace-la-chitarra-dellultima-gemella-neta.to_031tace.html ''Tace la chitarra dell'ultima gemella Neta'']</ref> Нета [[2002]] çулта çĕре кĕрет<ref>[http://www.rockol.it/news-40249/Addio-a-Anna-Costamagna,-la-sopravvissuta-delle-Gemelle-Nete ''Addio a Anna Costamagna, la sopravvissuta delle Gemelle Nete'']</ref>. 2011 çултанпа çулла тапхăрĕнче Тринита хулин муниципалитечĕ 2-3 çулта пĕрре Nete Pride уява ирттерет, унта каллех паллă итал юрăçĕсем Нете йĕкĕрешĕсен юррисене шăрантараççĕ<ref> [http://www.targatocn.it/2011/06/19/leggi-notizia/argomenti/eventi/articolo/100-anni-di-gemelle-nete-e-150-anni-di-unita-ditalia-a-trinita.html ''100 anni di gemelle Nete e 150 anni di Unità d'Italia a Trinità'']</ref><ref>[http://www.targatocn.it/2011/06/28/leggi-notizia/argomenti/eventi/articolo/un-successo-strepitoso-quello-di-ieri-sera-a-trinita-per-il-gemelle-nete-pride.html#.UMozCoGh3Ew ''Un successo strepitoso quello di ieri sera a Trinità per il "Gemelle Nete Pride"'']</ref>. == Дискографи == * Amor di pastorello * Balocchi e profumi * Canti nuovi * Creola * Donna * La piccola fioraia * Ladra * Meglio sarebbe * Miniera * Nina panca * Sogni d'oro * Stornelli campagnoli * Tic e tic, tac e tac (Gira, rigira biondina) * Un bacio a mezzanotte ==Асăрхавсем== {{асăрхавсем}} ==Каçăсем== * [http://www.youtube.com/watch?v=m1F4Esgcnbs Нете йĕкĕрешсем Youtube-ре] * [http://www.youtube.com/watch?v=7mRusLqeAgs Twins Nete in ''Gira, rigira biondina'' on Youtube] * [https://web.archive.org/web/20080927045534/http://www.comune.trinita.cn.it/ Тринита муниципалитечĕн сайчĕ] [[Категори:Йĕкĕрешсем]] [[Категори:Итал поп-мусăкĕ]] tjkret4lt6di6qhoztsw2rqhzo8hmlj 0 51600 879585 800863 2026-11-09T23:08:49Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879585 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Муратова}} {{Кинематографист |ят = Кира Муратова |тăван ят = |ӳкерчĕк = Muratova.jpg |анлăшĕ = 200px |ӳкерчĕке ăнлантарни = Кира Муратова |çуралнă чухнехи ят = Кира Георгиевна Короткова |çуралнă вăхăт = [[1934]], [[чӳк, 5]] |çуралнă вырăн = {{ÇВ|Сороки|Сорокире}}, {{ÇВ|Бессараби|Бессарибире}}, [[Румыни Патшалăхĕ]] |професси = XX-XXI ĕмĕрти СССР, Украина кинорежиссёрĕ,<br /> сценарисчĕ |гражданлăх = {{USSR}} → {{UKR}} |хастар çулсем = [[1961]] - х.в. |тĕлĕ = |киностуди = |чыславсемпе парнесем = {{Ăсчах Ярослав кнеçĕн V степеньлĕ орденĕ}} {{!}} {{Кейӳ 1500 çул ăсăну медалĕ|}} {{!}} {{Александр Довженко ячĕллĕ Украина патшалăх парни|2002}} {{!}} {{Шевченко парни|1997}} {{!}} {{УССР халăх артисчĕ|1987}} }} '''Ки́ра Гео́ргиевна Мура́това''' (çур. чух. '''Коротко́ва'''; 1934 çулхи [[чӳк, 5]], [[Сороки (хула)|Сороки]], [[Бессараби]], [[Румыни Патшалăхĕ]]) — [[совет]] тата [[украин]] [[режиссёр]]ĕ, сценарисчĕ тата актриси. == Кун-çулĕ == == Çемье == == Фильмографи == === Режиссёр ĕçĕсем === * [[1962]] — [[У крутого яра]] (кĕске фильм) * [[1964]] — [[Наш честный хлеб]] * [[1967]] — [[Кĕске тĕлпулусем (фильм, 1967)|Кĕске тĕлпулусем]] * [[1971]] — [[Долгие проводы]] * [[1979]] — [[Познавая белый свет]] * [[1983]] — [[Среди серых камней]] * [[1987]] — [[Перемена участи]]» * [[1989]] — [[Астенический синдром (фильм)|Астенический синдром]] * [[1992]] — [[Чувствительный милиционер]] * [[1994]] — [[Увлеченья (фильм)|Увлеченья]] * [[1997]] — [[Три истории (фильм)|Три истории]] * [[1999]] — [[Лист до Америки (фильм)|Письмо в Америку]] (кĕске фильм) * [[2001]] — [[Второстепенные люди]] * [[2002]] — [[Чеховские мотивы (фильм)|Чеховские мотивы]] * [[2004]] — [[Настройщик]] * [[2005]] — [[Справка (фильм)|Справка]] (кĕске фильм) * [[2006]] — [[Кукла (фильм, 2006)|Кукла]] (кĕске фильм) * [[2007]] — [[Два в одном]] * [[2009]] — [[Мелодия для шарманки]] * [[2012]] — [[Вечное возвращение (фильм, 2012)|Вечное возвращение]] === Сценарисем === * [[1962]] — [[У крутого яра]] * [[1967]] — [[Кĕске тĕлпулусем (фильм, 1967)|Кĕске тĕлпулусем]] * [[1979]] — [[Познавая белый свет]] * [[1987]] — [[Перемена участи]] * [[1989]] — [[Астенический синдром (фильм)|Астенический синдром]] * [[1992]] — [[Чувствительный милиционер]] * [[2001]] — [[Второстепенные люди]] * [[2002]] — [[Чеховские мотивы (фильм)|Чеховские мотивы]] * [[2004]] — [[Настройщик]] * [[2009]] — [[Мелодия для шарманки]] * [[2012]] — [[Вечное возвращение (фильм, 2012)|Вечное возвращение]] === Актёр ĕçĕсем === * [[1964]] — [[Наш честный хлеб]] — ''Агапа'' * [[1967]] — [[Короткие встречи (фильм, 1967)|Короткие встречи]] — ''Валентина Ивановна'' * [[1969]] — [[Опасные гастроли]] — ''Нина Александровна, революционерка'' * [[1987]] — [[Сад желаний]] — ''колдунья'' * [[1993]] — [[Посторонний/Жираф]] == Асăрхавсем == {{асăрхавсем|2}} == Фотопухăм == * [http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38352X2805X5732 Наталья Скурту (мать Киры Муратовой), Георге Георгиу-Деж, Петру Гроза, С. И. Кавтарадзе и Сава Гановский (1950)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110190058/http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38352X2805X5732 |date=2013-11-10 }} * [http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38348X2803X5732 Наталья Скурту (мать Киры Муратовой), Георге Георгиу-Деж и Гостав Марин (фотография, 1950)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313074839/http://fototeca.iiccr.ro/picdetails.php?picid=38348x2803x5732 |date=2016-03-13 }} * [http://www.soroki.com/photo2/main.php?g2_itemId=77793 Отец Киры Муратовой Юрий Коротков (фотография)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714145031/http://www.soroki.com/photo2/main.php?g2_itemId=77793 |date=2014-07-14 }} == Каçăсем == * [http://kira-muratova.narod.ru Кира Муратова — биография, фильмы, новости, интервью, фотографии, форум] * [https://web.archive.org/web/20160404125022/http://www.inoekino.ru/author.php?id=476 Кира Муратова на сайте ИноеКино] * [http://seance.ru/category/names/muratova-kira/ Кира Муратова на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626110643/http://seance.ru/category/names/muratova-kira/ |date=2008-06-26 }} * [http://www.nashfilm.ru/kinoprofession/469.html Кира Муратова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083834/http://www.nashfilm.ru/kinoprofession/469.html |date=2007-09-29 }} на сайте Наш Фильм * [http://ec-dejavu.net/m-2/Muratova.html Майя Туровская. «Низзя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318175514/http://ec-dejavu.net/m-2/Muratova.html |date=2009-03-18 }} // Абдуллаева Зара. Кира Муратова: Искусство кино. — М.: НЛО, 2008, с. 90-94 * [http://www.gazeta.ru/news/lenta/2009/05/30/n_1367100.shtml Ющенко наградил Киру Муратову орденом] * [http://www.cinematheque.ru/post/141808 Обзор творчества Киры Муратовой на ''Синематеке''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200151/http://www.cinematheque.ru/post/141808 |date=2016-03-04 }} * [http://os.colta.ru/cinema/events/details/16058/ Кира Муратова: «Я не могу быть совсем марсианкой, даже если бы хотела»] Интервью с Кирой Муратовой {{Кира Муратовăн фильмĕсем|nocat=1}} [[Категори:Пайăр çынсем:Одесса киностудийĕ]] [[Категори:«Ника» парне лауреачĕсем]] [[Категори:ВГИКра вĕренсе тухнисем]] [[Категори:«Кĕмĕл упа» парне лауреачĕсем]] [[Категори:«Европа чӳречи» кинофестиваль лауреачĕсем]] [[Категори:ССРП кинематографисчĕсен пĕрлешĕвĕн пайташĕсем]] 0zmyhnqc0g2rgbo0eokxwzp1f5ny7d1 0 76189 879583 717442 2026-11-09T22:00:56Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879583 wikitext text/x-wiki {{Пĕр хушаматлисем|Маликов}} {{Мусăкçă | Ят = Дмитрий Маликов | Фото = Dmitriy Malikov at Slavianski Bazaar 2015.jpg | Ӳкерчĕке_ăнлантарни = Дмитрий Маликов «Славянский базар-2015» фестивалĕнче | Тулли_ят = Дмитрий Юрьевич Маликов | Çуралнă_вырăн = {{ÇВ|Мускав|Мускавра}} | Çуралнă_вăхăт = [[1979]], [[кăрлач, 29]] | Профессисем = СССР, РФ юрăçи, пианисчĕ, композиторĕ, кинокомпозиторĕ, мусăк продюсерĕ, раççей актёрĕ, телеертӳçи | Хастар_çулсем = 1986 — х. в. | Инструментсем = [[клавишные]], [[пианино]] | Жанрсем = [[поп-мусăк]], {{s|[[инструментлă мусăк]]}} [[классика мусăкĕ]] | Ушкăнсем = [[ВИА «Самоцветы»]] | Парнесем = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Туслăх орденĕ|2015}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{РФ халăх артисчĕ}}{{!!}}{{Раççей Федерацин тава тивĕçлĕ артисчĕ}}{{!!}}{{Адыгея Республикин тава тивĕçлĕ артисчĕ}} {{!}}} | Сайт = [http://www.malikov.ru malikov.ru] }} '''Дми́трий Ю́рьевич Ма́ликов''' (1970, [[кăрлач, 29]], [[Мускав]], [[СССР]]) — совет, раççей юрăçи, композиторĕ, [[пианист]], актёр, продюсер тата телеертӳçи. [[Раççей Федерацин халăх артисчĕ]] (2010)<ref name="643-2010">[http://www.kremlin.ru/acts/bank/31162 Награждён указом президента России № 643 от 25.05.2010]</ref>. == Биографи == == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{Официаллă сайт|malikov.ru|Дмитрия Маликова}} * [http://www.tvarm.ru/rubrics/exclusive/navigatorstar/350-1.html Интервью Дмитрия Маликова телеканалу «ТВ АРМ РУ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124021358/http://www.tvarm.ru/rubrics/exclusive/navigatorstar/350-1.html |date=2010-11-24 }} * [http://www.malikov.ru/pianomania PIANOMANIЯ] * [http://www.malikov.ru/symphonic-mania Symphonic Mania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123221021/http://www.malikov.ru/symphonic-mania |date=2011-01-23 }} * [https://web.archive.org/web/20180814203536/http://fcstarco.ru/team/dmitriy-malikov/ Профиль на сайте футбольного клуба звёзд эстрады «Старко»] * {{youtube|EqQqldte2eY| ПИАНОМАНИЯ 2007 год}} [[Категори:«Спокойной ночи, малыши» ĕртӳçисем]] [[Категори:Мускав консерваторинче вĕренсе тухнисем]] [[Категори:Маликовсем]] [[Категори:«Ылтăн граммофон» парне лауреачĕсем]] pq4j8lbxr2ldhttl68uyur5xiegenp5 0 80554 879587 831503 2026-11-10T00:14:09Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879587 wikitext text/x-wiki {{пĕлтерĕшсем}} [[File:Wilson1900Fig2.jpg|thumb|[[Сухан]] пайрăмĕсем]] [[File:SEM blood cells.jpg|thumb|[[Этем]] [[юн]]ĕн пайрăмĕсем (SEM)]] '''Пайрăм''' — [[биологи]]ре: [[организм]]сен ([[вирус]]семпе [[вироид]]семсĕр пуçне) тытăмĕнчи биологилле функцие тата йĕркелеве тивĕçтерекен чи пĕчĕк пай. Кашни пайрăмрах япалалăхсен улшăнăвĕ пур тата кашни пайрăм пайланса ĕрчеме пултарать. Организм пĕр пайрăмран çеç тăрать пулсан, ăна [[пĕр пайрăмлă организм]] теççĕ. Вĕсен шутне [[чи ансаттисем]] тата [[бактери]]сем (ытларахашĕ) кĕреççĕ. Биологин пайрăмсем шайĕнчи уйрăмĕ [[цитологи]] ятлă. Çавăн пекех ăна ''пайрăмсен биологийĕ'' тени те пулать. == «Пайрăм» сăмах пирки == Сăмахсартан<ref>[http://ru.samah.chv.su/cgi-bin/s.cgi Неологический словарь чувашского языка]</ref>: {{Цитата|п.с. Пĕр-пĕр япалан пĕчĕкçĕ пайĕ (сыпăкĕ); деталь, компонент, элемент. Талантлă поэтсем ăсласа тунă чăн-чăн илемлĕх пайрăмĕсен пахалăхĕ вăл — вĕсен ӳкерчĕклĕхĕпе ансатлăхĕ. А.Горшков //Чăваш илемлĕ литература чĕлхи. 1978, 67 с. Калаçусен чылай пайрăмĕ, паллах, асран тухса ӳкнĕ. Я-в, 1991, 11 /, 5 с. Кунта [хайлавра] пĕр пайрăм та ытлашши мар. ÇХ, 1998, 48 /, 9 с. — пĕрешкел пайрăмсем (В.Каховский, 1984, 77 с.); витĕмлĕ пайрăмсем (Ю.Артемьев, 1988, 59 с.); символла пайрăмсем (Ю.Яковлев //ХЧЛ, 1990, 27 с.); вак-тĕвек пайрăмсем (В.Егоров //Х-р, 26.09.1992); сăнарлă шухăш пайрăмĕсем (Г.Федоров, 1994, 21 с.); чĕрĕ пайрăмсем (ЧЛ, 1994, 11 кл., 212 с.); уйрăм пайрăмсем (Х-р, 25.08.1998, 3 с.); тĕп пайрăм (Ç-т, 1998, 1 /, 2 с.); — пайрăм ăсти (ЧЛ, 1994, 11 кл., 151 с.).}} == Вуламалли == *Клетка // Биологический энциклопедический словарь / Гл. редактор Гиляров М. С.. — М.: «Советская энциклопедия», 1986. — С. 261. — 831 с. — 100 000 экз. *Албертс Б., Брей Д., Льюис Дж., Рэфф М., Робертс К., Уотсон Дж. Молекулярная биология клетки: В 3-х т. — 2-ое, переработанное. — М.: «Мир», 1993. — Т. 2. — 539 с. — ISBN 5-03-001987-1. *Булдаков Л. А., Калистратова В. С. Радиоактивное излучение и здоровье. — М.: Информ-Атом, 2003. — 165 с. Архивировано 2 декабря 2003 года. Архивная копия от 2 декабря 2003 на Wayback Machine *Гилберт С. Биология развития: в 3-х томах. — М.: «Мир», 1995. — Т. 3. — 352 с. — 5000 экз. — ISBN 5-03-001833-6. *Билич Г. Л., Крыжановский В. А. Биология. Полный курс: В 4 т. — издание 5-е, дополненное и переработанное. — М.: Издательство Оникс, 2009. — Т. 1. — 864 с. — ISBN 978-5-488-02311-6 == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [http://postnauka.ru/video/11541 Наука о клетке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426071816/http://postnauka.ru/video/11541 |date=2013-04-26 }} // Лекция Е. Шеваля в проекте «[[ПостНаука]]» (15.04.2013) * Библиотека изображений и видео внутреннего строения клетки [http://www.cellimagelibrary.org/ Сell image library]{{ref-en}} * Интерактивная анимация: [https://www.wiley.com/college/boyer/0470003790/animations/cell_structure/cell_structure.htm строение прокариотической, животной и растительной клетки]{{ref-en}} * Сборник материалов: [https://web.archive.org/web/20121114222058/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/ AMAZING CELLS] на сайте Learn Genetics{{ref-en}} * Интерактивная анимация: [https://web.archive.org/web/20131028225816/http://www.wisc-online.com/objects/ViewObject.aspx?ID=AP11403 строение животной клетки]{{ref-en}} {{Внешние ссылки}} {{Пурнăç йĕркелĕвĕн шайĕсем}} [[Категори:Биологи]] [[Категори:Цитологи]] [[Категори:Çутçанталăк]] dsbttit44hg9sbzse8x4upek7tdsfqb 0 98592 879575 767359 2026-11-09T13:34:17Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879575 wikitext text/x-wiki {{Фильм |ЧăвЯчĕ = Застава Ильича |ТăвЯчĕ = Застава Ильича |Ӳкерчĕк = |Жанр = [[драма]] |Режиссёр = [[Марлен Хуциев]] |Сценарист = Марлен Хуциев, [[Шпаликов Геннадий Фёдорович|Геннадий&nbsp;Шпаликов]] |Актёрсем = [[Попов Валентин Васильевич|В. Попов]], [[Губенко Николай Николаевич|Н.&nbsp;Губенко]], [[Любшин Станислав Андреевич|С.&nbsp;Любшин]], [[Вертинская Марианна Александровна|М.&nbsp;Вертинская]] |Оператор = [[Пилихина Маргарита Михайловна|Маргарита Пилихина]] |Композитор = [[Сидельников Николай Николаевич|Н. Сидельников]] |Патшалăх = {{USSR}} |Çул = 1964 |Компани = [[М. Горький ячĕллĕ киностуди]] |Вăхăт = | imdb_id = 0058361 }} '''Застава Ильича''' ({{lang-ru|Застава Ильича}}) — [[М. Горький ячĕллĕ киностуди]]ре [[Марлен Хуциев]] режиссёр 1964 çулта ӳкернĕ совет мусăк илемлĕ камичĕ. == Сюжет == {{Çырмалла}} == Рольсенче == * [[Попов Валентин Васильевич|Валентин Попов]] — ''Сергей Журавлёв'' * [[Губенко Николай Николаевич|Николай Губенко]] — ''Николай Фокин'' * [[Любшин Станислав Андреевич|Станислав Любшин]] — ''Слава Костиков'' * [[Вертинская Марианна Александровна|Марианна Вертинская]] — ''Аня'' * Зинаида Зиновьева — ''Ольга Михайловна Журавлёва, Сергейпе Вера амăшĕ'' * [[Старикова Светлана Ивановна|Светлана Старикова]] — ''Вера Журавлёва, Сергей йăмăкĕ'' * Александр Майоров<ref>''Ковалов О.'' [https://kinoart.ru/archive/2008/10/n10-article10 Четвёртый смысл: «Застава Ильича». Гипотеза прочтения кинотекста: в двух частях. — Ч. 1: Начало] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204063818/https://kinoart.ru/archive/2008/10/n10-article10 |date=2018-12-04 }} // Искусство кино. — № 10.</ref><ref>''Ковалов О.'' [http://kinoart.ru/archive/2008/11/n11-article16 Четвёртый смысл: «Застава Ильича». Гипотеза прочтения кинотекста: в двух частях. — Ч. 2: Окончание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203648/http://kinoart.ru/archive/2008/11/n11-article16 |date=2016-03-04 }} // Искусство кино. — № 11.</ref> (иккĕмеш вариантĕнче [[Прыгунов Лев Георгиевич|Лев Прыгунов]]) — ''кĕçĕн лейтенант Александр Журавлёв, Сергейпе Вера ашшĕ'' * Татьяна Богданова — ''Люся Костикова, Слава арăмĕ'' * Людмила Селянская — ''кондукторша Катя Ермакова'' * Саша Блинов — ''Кузьмич'' * [[Золотухин Лев Фёдорович|Лев Золотухин]] — ''Аня ашшĕ'' * [[Щербаков Пётр Иванович (актёр)|Пётр Щербаков]] — ''Черноусов'' * [[Некрасов Геннадий Константинович|Геннадий Некрасов]] — ''Владимир Васильевич * Николай Захарченко — ''тус'' == Ӳнерлекен ушкăн == * Сценаристсем — [[Хуциев Марлен Мартынович|Марлен Хуциев]], [[Геннадий Шпаликов]] * Лартакан режиссёр — Марлен Хуциев * Оператор — [[Пилихина Маргарита Михайловна|Маргарита Пилихина]] * Ӳкерçĕ — И. Захарова * Режиссёр — П. Познанская * Композитор — [[Сидельников Николай Николаевич|Николай Сидельников]] * Сасă операторĕ — А. Избуцкий * Редактор — Н. Торчинская * Монтаж — Р. Скорецкой, Н. Карловой * Костюмер — К. Русановой * Грим — Е. Суховой * Операторсем — А. Антонов, Ю. Постников * Режиссёр ассистенчĕсем — Е. Лунина, Ю. Дьяконов, Л. Марягин * Оркестр дирижёрĕ — [[Ройтман Арон Савельевич|А. Ройтман]] * Фильм директорĕ — Николай Петров == Библиографи == * ''Хуциев М., Шпаликов Г.'' «Мне двадцать лет»: киносценарий. — {{М.}}: Искусство, 1965. * ''Деменок А.'' «Застава Ильича» — урок истории: подборка документов из архива Киностудии имени Горького // Искусство кино. — 1988. — № 6. — С. 95—117. * ''Хлоплянкина Т. М.'' «Застава Ильича». — {{М.}}: Киноцентр, 1990. — 84 с. — (Судьба фильма). — 10 000 экз. == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Каçăсем == * {{imdb title | id=0058361 | title=«Застава Ильича»}} * [https://web.archive.org/web/20170809063609/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=2&e_movie_id=2282 «Застава Ильича»] на сайте «Энциклопедия отечественного кино» * [https://web.archive.org/web/20081020234920/http://kinocenter.rsuh.ru/Zast.htm «Застава Ильича»] на сайте «История и экранная культура» * [https://www.russkoekino.ru/books/ruskino/ruskino-0064.shtml «Застава Ильича»] на сайте «Русское кино» * ''Зоркая Н. М.'' [https://web.archive.org/web/20080330002326/http://www.portal-slovo.ru/rus/art/964/8855/ «Застава Ильича» Марлена Хуциева — ключевой фильм «шестидесятничества»] // portal-slovo.ru * ''Ксения Курбатова''. [http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/10/ Время в образной структуре фильма Марлена Хуциева «Застава Ильича»] // kinozapiski.ru * [[Документалистика киновĕ|Д/ф]] «[https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/57845/episode_id/985140/video_id/996698 „Застава Ильича“: Исправленному не верить] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911074039/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/57845/episode_id/985140/video_id/996698 |date=2019-09-11 }}» ([[ТВ Культура]]) * [http://svidetel.su/audio/422 Вечер памяти Геннадия Шпаликова] / 5 марта 1997 года, [[Марина Цветаева музей-çурчĕ]] ([[Старое радио]]) {{Марлен Хуциевăн фильмĕсем}} {{Фильмсем, Геннадий Шпаликовăн сценарисемпе}} {{Андрей Тарковскин фильмĕсем}} [[Категори:М. Горький ячĕллĕ киностудин фильмĕсем]] [[Категори:ССРП 1964 çулхи фильмĕсем]] [[Категори:ССРП хура-шурă фильмĕсем]] [[Категори:Цензура совет кинематографинче]] [[Категори:Мускав пирки фильмсем]] [[Категори:ССРП çамрăксен фильмĕсем]] 7khyqwf9e3gx122a1484zm6dqy794t6 0 109635 879576 794360 2026-11-09T14:07:30Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879576 wikitext text/x-wiki {{Журнал | ячĕ = Искусство кино | алпусни = | ӳкерчĕк = | специализаци = | кăларăм тапхăрлăхĕ = | чĕлхе = [[вырăс чĕлхи|вырăс]] | редакци адресĕ = | тĕп редакторĕ = Станислав Дединский | кăларакан = | патшалăх = раççей | кун-çулĕ = [[1931]] | тираж = 500 | ISSN = 0130-6405 | веб-сайт = [http://kinoart.ru/ kinoart.ru] }} '''Искусство кино''' — [[СССР|совет]] тата раççей журналĕ. == Кун-çулĕ == {{Çырмалла}} == Тĕп редакторĕсем == * [[Сутырин Владимир Андреевич|Владимир Сутырин]] (1931—1933)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://electro.nekrasovka.ru/books/4134/pages/55|title=Пролетарское кино (№ 1), страница 55|author=|website=Электронная библиотека|date=|publisher=|accessdate=2020-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://electro.nekrasovka.ru/books/6150729/pages/80|title=Советское кино (№ 9), страница 80|author=|website=Электронная библиотека|date=|publisher=|accessdate=2020-12-15}}</ref> * [[Юков Константин Юлианович|Константин Юков]] (1934—1937)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://starina.ru/item/126908355_Советское_кино_1_2_за_1934_г_Ежемесячный_орган_Художественного_совета_по_делам_кино_журнал#&gid=1&pid=2|title=Советское кино. №1—2 за 1934 г. Ежемесячный орган Художественного совета по делам кино (журнал).|author=|website=starina.ru|date=|publisher=|accessdate=2020-12-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://electro.nekrasovka.ru/books/6163683/pages/60|title=Искусство кино (№ 6), страница 60|author=|website=Электронная библиотека|date=|publisher=|accessdate=2020-12-15|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207212730/https://electro.nekrasovka.ru/books/6163683/pages/60|deadlink=no}}</ref> * [[Семёнов Николай Константинович|Николай Семёнов]] (1937)<ref>Искусство кино, 1937, № 7, с. 64.</ref> * [[Митлин Арон Яковлевич|Арон Митлин]] (1938—1941) * [[Пырьев Иван Александрович|Иван Пырьев]] (1945—1946) * [[Семёнов Николай Константинович|Николай Семёнов]] (1947)<ref>Искусство кино, 1947, № 1, с. 33.</ref> * [[Лебедев Николай Алексеевич (киновед)|Николай Лебедев]] (1947—1948) * [[Ерёмин Дмитрий Иванович|Дмитрий Ерёмин]] (1949—1951) * [[Ждан Виталий Николаевич|Виталий Ждан]] (1951—1956) * [[Погожева Людмила Павловна|Людмила Погожева]] (1956—1969) * [[Сурков Евгений Данилович|Евгений Сурков]] (1969—1982) * [[Медведев Армен Николаевич|Армен Медведев]] (1982—1984) * [[Черепанов Юрий Александрович|Юрий Черепанов]] (1984—1986) * [[Щербаков Константин Александрович (киновед)|Константин Щербаков]] (1987—1992) * [[Дондурей Даниил Борисович|Даниил Дондурей]] (1993—2017) * [[Долин Антон Владимирович|Антон Долин]] (2017—2022) * Станислав Дединский (2022—н.в.) == Асăрхавсем == {{асăрхавсем}} == Литература == * «Искусство кино» // Советский энциклопедический словарь / Научно-редакционный совет: А. М. Прохоров (пред.). — М.: Советская энциклопедия, 1981. — С. 513, 1598. — 1600 с. == Каçăсем == * [https://web.archive.org/web/20110729191146/http://kinoart.ru/ Официальный сайт журнала] [[Категори:ССРП журналĕсем, алфавитпа]] [[Категори:Раççей журналĕсем, алфавитпа]] [[Категори:Кинематограф пирки ССРП журналĕсем]] [[Категори:РСФСР журналĕсем]] [[Категори:ССРП вырăсла журналĕсем]] l63iop4vku28tx4b2anwp43a09cynho 0 117328 879588 822462 2026-11-10T00:18:53Z Aslati 36702 Aslati [[Шурă эрех]] страницӑн ятне [[Шурӑ эрех]] ҫине улӑштарчӗ 822462 wikitext text/x-wiki [[File:White Wine Glas.jpg|thumb|White Wine Glas]] {{Алкоголь ĕçми | ӳкерчĕк = Музей водки в измайловском кремле̠.jpg | тăван çĕршывĕ = {{Ялав|Раççей}} [[РФ]], {{Ялав|Польша}} [[Польша]] }} :''Ку ăнлава '''[[Эрех]]''' тенипе арпаштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Хĕрлĕ эрех]]''' тенипе арпаштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Шывкка]]''' тенипе арпаштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Водка]]''' тенипе арпаштармалла мар'' :''Ку ăнлава '''[[Водка|Çутти]]''' тенипе арпаштармалла мар'' '''Шурă эрех''' — иçĕм çырлинчен тунă чи çутă йышши (сорт?) [[эрех]]. == Çавăн пекех == * [[Хĕрлĕ эрех]] * [[Кĕрен эрех]] == Асăрхавсем == {{commonscat||Шурă эрех}} {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == {{Commonscat-inline | White wine | Шурă эрех}} * [http://www.frenchscout.com/types-of-white-wines Varieties of white wines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927154414/http://www.frenchscout.com/types-of-white-wines |date=27 вересня 2007 }}&nbsp;— {{Ref-en}} {{Ref-fr}} * [https://web.archive.org/web/20120115093749/http://www.2bar.ru/2008/06/25/belyie-vina-sorta/ Сорти білих вин] * [https://web.archive.org/web/20100805001950/http://www.spirtnoe.nm.ru/Sommelier/Somelie_Whinemake.htm Виробництво Вина] {{Алкоголь ĕçмисем}} {{Внешние ссылки}} [[Категори:Шурă эрех| ]] [[Категори:Эрех]] [[Категори:Эрехсем]] qy2wr5e9x36q1c4ax7sfmtvrekx3se8 0 125176 879584 873063 2026-11-09T23:04:40Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879584 wikitext text/x-wiki '''Мошково хулашĕ''', е '''Кивĕ Алейкино хулашĕ''', е '''Старое-Аейкино хулашĕ'''  — Атăлçи Пăлхарпа çыхăннă чи пысăк хулашсенчен пĕри, Сĕве шывĕн сылтăм çыранĕнче вырнаçнă, Чĕмпĕр облаçенчи Кивĕ Алейкино ялĕ тĕлĕнче. Ку [[хулаш]] тĕлĕнче ĕлĕк мĕнле хула пулни паллă мар, тĕрлĕ çăлкуçсем ăна Ошельпе<ref>Ахат Хафизов. [https://milliard.tatar/news/osel-tri-versii-gde-mog-raspolagatsya-bulgarskii-gorod-razorennyi-svyatoslavom-1808 Ошель: три версии, где мог располагаться булгарский город, разоренный Святославом</ref><ref>[https://nasledie73.ulgov.ru/attfiles/%20ГИКЭ%20от%2030.04.2022%20городище%20Ст%20Алейкино.pdf АКТ государственной историко-культурной экспертизы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813101542/http://nasledie73.ulgov.ru/attfiles/%20%D0%93%D0%98%D0%9A%D0%AD%20%D0%BE%D1%82%2030.04.2022%20%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B5%20%D0%A1%D1%82%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE.pdf |date=2022-08-13 }} — Дата оформления заключения экспертизы – 30.04.2022.</ref><ref>Любовь Чиликова. [https://ulpressa.ru/2011/10/17/arheologi-ishhut-pod-zemley-ostatki-drevnego-goroda-volzhskoy-bulgarii/ Археологи ищут под землей остатки древнего города Волжской Булгарии] — Улпресса, 17.10.201107:29</ref> е, тепĕр чухне, Сăварпа та<ref>Мадуров Д.Ф. [https://psv4.userapi.com/s/v1/d/LRMjtUlKMci-0cSUjRiYsgzmNYn1HXoD5Q3I41X-M9TMxNaCJHjjZ2WlQoMiOey-2WTYEhWo8VA0eOFtYlroBaRL_uQBA3D8WfPZjLYbhLVMWhef/Madurov_D_F_Istoricheskaya_geografia_Suvara_Kh_XIII_vekov.pdf Историческая география Сувара X – XIII веков. С. 338-351] // Востоковедные полевые исследования: Материалы Всероссийской научной конференции (2021-2022 гг.). Избранные доклады: Ин-т востоковедения Российской Академии наук: отв. Ред. Ю.А. Пронина. – М.: 2023. – 544 с.: ил.</ref> çыхăнтараççĕ. Хулашăн лаптăкĕ 3,21 км² чухлĕ таран шутланать. == Археологилле вандализм == 2021-мĕш çулхи октябрĕн пĕрремĕш çурринче Мошково хулашĕн территорийĕнче çĕре чавса-чакаласа ĕçсем туса ирттернĕ, çавна май культура сийĕсем, урсем, тăпрассем арканнă<ref>Михайлова, Наталья. [https://ulpressa.ru/2021/11/17/Разрушены-оборонительные-сооружения/ Археологический вандализм: в Ундории разрушено домонгольское Староалейкинское городище: возбуждено уголовное дело] — Улпресса, 17.11.202111:14</ref><ref>Косаринова, Дарья. [https://73online.ru/r/fermer_unichtozhil_chast_domongolskogo_moshkovo_gorodishe_v_undorii-96903 Фермер уничтожил часть домонгольского "Мошково городище" в Ундории] — 73онлайн, 26 Ноября 2021, 06:00, Общество 5783[</ref>. Кунашкал проблемăсем пирки Ю. А. Семыкин археолог та нумай çырса ктартнă<ref>Семыкин Ю.А. Проблемы сохранения и использования археологического наследия в Ульяновской области. «Поволжская археология». № 2. 2017. С. 288-232 г. – URL: http://archtat.ru/journals/povolzhskaya-arheologiya-2-2017-god/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250217000818/http://archtat.ru/journals/povolzhskaya-arheologiya-2-2017-god/ |date=2025-02-17 }}</ref>. [[File:Tabula Rogeriana 1929 copy by Konrad Miller.jpg|thumb|left|Акăлчанла: Reconstitution of the map Tabula Rogeriana by arab geographer Al Idrisi, by German cartographer Konrad Miller. The arabic text is transcribed in the latin alphabet</br>Чăвашла: Нимĕç ăславçи Конрад Миллер 1929-мĕш çулта кăларнă «Нузхат ал-муштак фи ихтирак ал-афак» текенскерти карттă. Вăл унта асăннă Ал-Идриси карттисемпе тата ытти материалĕсемпе усă курнă, анчах та крттă лаптăкĕнче çырса кăтартнисем унта оригиналти пек арабицăпа мар, латтыницăпа. Унта Атăлăн (Atil) сылтăм çыранĕнче «bulgar» топоним пур. Анатарах, анчах та сылтăм çыранра, «sauan» тенине курма пулать (татах та анатрах «burtas», каллех сулахай çыранра)]] == Çавăн пекех == * [[Ăнтăр хулашĕ]] * [[Хĕрлĕ Сӳнтĕк хулашĕ I]] * [[Хĕрлĕ Сӳнтĕк хулашĕ II]] * [[Чĕмпĕр хулашĕ]] == Çăлкуçсем == * Невоструев К. О городищах древнего Волжско-Болгарского и Казанского царств в нынешних губерниях Казанской, Симбирской, Самарской и Вятской. — ООО ДиректМедиа, 2013-03-13. — 117 с. — ISBN 978-5-9989-9167-7. * В. Н. Поливанов. Археологическая карта Симбирской губернии — 1900. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Атăлçи Пăлхар}} [[Категори:Чĕмпĕр облаçĕнчи хулашсем]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар хулисем]] [[Категори:Атăлçи Пăлхар]] 7w2odt4n0klmzantyhb2xbhvo3ejry1 0 127558 879592 864644 2026-11-10T01:17:49Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879592 wikitext text/x-wiki {{Пĕлтерĕшсем|Цейлон}} [[File:Flag of Ceylon (1951–1972).svg|thumb|left|Flag of Ceylon (1951–1972) </br> <big><big>Цейлон доминионăн ялавĕ 1951–1972-мĕш çулсен хушшинче</big></big>]] {{Тахçанхи патшалăх | conventional_long_name = Ceylon<ref name="Act" /> | common_name = Ceylon | era = | status = | empire = [[British Empire]] | government_type = Parliamentary [[constitutional monarchy]] | p1 = British Ceylon | flag = Flag of Sri Lanka | flag_p1 = Flag of Ceylon (1875–1948).svg | s1 = Sri Lanka | flag_s1 = Flag of Sri Lanka.svg | image_flag = Flag of Ceylon (1948–1951).svg | flag_alt = Flag of Ceylon from 1948 to 1951 | flag_type = Top: Flag (1948–1951) <br /> Bottom: Flag (1951–1972) | image_flag2 = Flag of Ceylon (1951–1972).svg | image_coat = Coat of Arms Ceylon dominion.svg | image_map = Sri Lanka (orthographic projection).svg | capital = [[Colombo]] | coordinates = {{coord|6|56|04|N|79|50|34|E|region:LK|display=it}} | largest_city = capital | national_anthem = ''[[Sri Lanka Matha]]'' (1951–1972) {{center|[[File:Sri Lankan national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]<hr>''[[God Save the King]]'' (1948–1951) <br> [[File:National Anthem of British Raj.wav]]}} | common_languages = [[Sinhala language|Sinhala]]<br>[[Tamil Language|Tamil]]<br>[[Sri Lankan English|English]] | religion = {{ubl|[[Buddhism]] (official)|[[Hinduism]]|[[Christianity]]|[[Islam]]}} | currency = [[Sri Lankan rupee|Ceylon Rupee]] | title_leader = [[Monarchy of Ceylon (1948–1972)|Monarch]] | leader1 = [[George VI]] | year_leader1 = 1948–1952 | leader2 = [[Elizabeth II]] | year_leader2 = 1952–1972 | title_representative = [[Governor-General of Ceylon|Governor-General]] | representative1 = [[Henry Monck-Mason Moore|Sir Henry Monck-Mason Moore]] | year_representative1 = 1948–1949 | representative2 = [[Herwald Ramsbotham, 1st Viscount Soulbury|Lord Soulbury]] | year_representative2 = 1949–1954 | representative3 = [[Oliver Ernest Goonetilleke|Sir Oliver Ernest Goonetilleke]] | year_representative3 = 1954–1962 | representative4 = [[William Gopallawa]] | year_representative4 = 1962–1972 | title_deputy = [[Prime Minister of Sri Lanka|Prime Minister]] | deputy1 = [[D. S. Senanayake]] | year_deputy1 = 1948–1952 | deputy2 = {{nowrap|[[Dudley Senanayake]]}} | year_deputy2 = 1952–1953 | deputy3 = [[Sir John Kotelawala]] | year_deputy3 = 1953–1956 | deputy4 = [[S. W. R. D. Bandaranaike]] | year_deputy4 = 1956–1959 | deputy5 = {{nowrap|Dudley Senanayake}} | year_deputy5 = March 1960 – July 1960 | deputy6 = [[Sirimavo Bandaranaike]] | year_deputy6 = July 1960–1965 | deputy7 = {{nowrap|Dudley Senanayake}} | year_deputy7 = 1965–1970 | deputy8 = {{nowrap|Sirimavo Bandaranaike}} | year_deputy8 = 1970–1972 | legislature = [[Parliament of Ceylon]] | established_event1 = [[Sri Lankan independence movement|Sri Lankan Independence]] | established_date1 = 4 February 1948 | established_event2 = [[Republics in the Commonwealth of Nations|Republic]] | established_date2 = 22 May 1972 | house1 = [[Senate of Ceylon|Senate]] | type_house1 = [[Upper house]] | house2 = [[House of Representatives of Ceylon|House of Representatives]] | type_house2 = [[Lower house]] | stat_year1 = 1956 | stat_pop1 = 8,104,000 | ref_pop1 = <ref name="Havinden">{{Cite book|last1=Havinden|first1=Michael A.|url=https://books.google.com/books?id=A3GKAgAAQBAJ&pg=PA9|title=Colonialism and Development: Britain and its Tropical Colonies, 1850–1960|last2=Meredith|first2=David|date=1 June 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-97738-3|language=en|page=9}}</ref> | stat_area1 = {{convert|25,332|mi2|km2|0|disp=number}} | ref_area1 = <ref name="Havinden" /> | footnotes = {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |title=Sri Lanka |access-date=30 March 2010}} | demonym = Ceylonese }} '''Цейлон доминион''' —, [[Шри-Ланка]] историйĕн пĕр тапхăрĕнчи тытăм; [[Британи империйĕ]]н [[доминион]]ĕ, 1948-мĕш çултан пуçласа<ref>[https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/do-1948-goda.html История Цейлона (Шри-Ланки) 6 век до н.э. - середина 20 века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251212024759/https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/do-1948-goda.html |date=2025-12-12 }} — Солнце Шри-Ланки.</ref> 1972-мĕш çулччен<ref>[https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/s-1948-po-1978-god.html История от Цейлона к Шри-Ланке: 1948 - 1978 г] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251017054753/https://sun-lanka.ru/sri-lanka/o-strane/istoriya/s-1948-po-1978-god.html |date=2025-10-17 }} — Солнце Шри-Ланки.</ref> вăйра тăнă. == Вуламалли == * «История Востока» (в 6 т.). Т.V «Восток в новейшее время: 1914—1945 гг.» — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2006. — ISBN 5-02-018102-1 * История Востока. В 6 томах. Том 6. Восток в новейший период (1945-2000 гг.) — М.: Изд-во «Восточная литература» РАН, 2008, ISBN: 978-5-02-036371-7, 5-02-018102-1 <!--== История == В годы [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] [[Британский Цейлон]] приобрёл стратегическое значение, и в 1942 году Цейлонский национальный конгресс принял решение добиться от английских колониальных властей обещания рассмотреть вопрос о предоставлении Цейлону самоуправления после окончания войны. В соответствии с достигнутыми договорённостями в 1944 году на Цейлоне начала работу {{iw|Комиссия Соулбери||en|Soulbury Commission}} для выработки основ будущего государственного устройства страны. В октябре 1945 года на базе предложений Комиссии Соулбери была подготовлена «Белая книга» с текстом новой цейлонской конституции, которая, однако, не предусматривала полной независимости для острова, а сохраняла его в сфере британской юрисдикции. Пост генерал-губернатора передавался представителям цейлонского общества, тем не менее глава [[Законодательная власть|законодательной власти]] назначался английским правительством. 4 февраля 1948 года был официально создан доминион Цейлон. Попытка вступления Цейлона в том же году в [[ООН]] была заблокирована [[СССР]], посчитавшим, что Цейлон является независимым государством лишь номинально. В 1956 году к власти на Цейлоне пришли [[Сингалы|сингальские]] националисты. Официальным языком Цейлона вместо английского стал сингальский, что привело к волнениям среди [[Тамилы|тамилов]] и убийству премьер-министра. В 1957 году с острова были убраны британские базы, и Цейлон официально стал «неприсоединившимся государством». В 1972 году была принята новая [[Конституция Шри-Ланки|конституция]], в соответствии с которой страна стала республикой, а её название сменилось с «Цейлон» на «[[Шри-Ланка]]».--> ==Çăлкуçсен шутĕнче çавăн пекех== {{refbegin}} * {{cite book|last=Codrington|first=H.W.|title=A Short History of Ceylon|publisher=Macmillan & Co.|orig-year=1926|date=1970|location=London|isbn=978-0-8369-5596-5|oclc=2154168|url=https://books.google.com/books?id=4hyiaAXhNd8C}} * {{cite book|last1=Buswell|first1=R.E.|last2=Lopez|first2=D.S.|title=The Princeton Dictionary of Buddhism|publisher=Princeton University Press|year=2013|isbn=978-0-691-15786-3|url=https://books.google.com/books?id=-fWKngEACAAJ|access-date=29 May 2021}} * Ganguly, Sumit. "Ending the Sri Lankan civil war." ''Dædalus'' 147.1 (2018): 78–89. [https://direct.mit.edu/daed/article-pdf/147/1/78/1831032/daed_a_00475.pdf online] * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Iudi2JJLaUAC|last=Nubin|first=Walter|title=Sri Lanka: Current issues and historical background|publisher=[[Nova Publishers]]|year=2002|isbn=978-1-59033-573-4}} * Peebles, Patrick. ''The History of Sri Lanka'' (Greenwood, 2005). * {{cite web|url=http://www.usamyanmar.net/Buddha/Article/The%20Theri%20Arahant%20Sanghamitta.pdf|url-status=dead|title=Theri Sanghamitta and the Bodhi Tree|last=Paw|first=Maung|website=usamyanmar.net|access-date=15 September 2011|archive-date=24 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724120135/http://www.usamyanmar.net/Buddha/Article/The%20Theri%20Arahant%20Sanghamitta.pdf}} * {{cite book|last=De Silva|first=K. M.|title=A history of Sri Lanka|url=https://books.google.com/books?id=dByI_qil26YC|publisher=[[University of California Press]]|year=1981|isbn=978-0-520-04320-6}} {{refend}} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} == Каçăсем == * [https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/SHRI-LANKA.html "Энциклопедии Кругосвет" Интернет-ресурсри статья] {{Тулаш каçăсем}} {{Британи империн территорисем}} [[Категори:Шри-Ланка историйĕнчи патшалăхсем]] [[Категори:Аслă Британин унчченхи колонийĕсем]] [[Категори:Азие Британи колонизацилени]] [[Категори:Кăнтăр Ази]] 4rzc3ykp6m02n0vv8nu238yuz2imvd6 0 130141 879577 874381 2026-11-09T16:45:06Z InternetArchiveBot 28304 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 879577 wikitext text/x-wiki '''Кивĕ Эйпеçре<ref>Хальхи вăхăтра ăçта упранни паллă мар.</ref> (Чăваш енри Елчĕк ен<ref>Д. Г. Мухаметшин кĕнекинче йăнăшпа «Патăрьел районĕ» тесе кăтартнă</ref>) тупнă пăлхар чул юпи'''<ref>Мухаметшин Д. Г. [http://archtat.ru/content/uploads/2017/12/aes_6-1.pdf Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230908090302/http://archtat.ru/content/uploads/2017/12/aes_6-1.pdf |date=2023-09-08 }}. Серия «Археология евразийских степей». – Выпуск 6. – Казань: Институт истории АН РТ, 2008. – 132 с. илл. — С. 85-99.</ref>{{rp|99}} == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} [[Категори:Эпиграфика]] cxpx2d0dxso5dunfxh32dfraocnlxmt 0 131034 879594 878371 2026-11-10T10:24:26Z Ellodanis5 17302 879594 wikitext text/x-wiki [[File:Cheptsa River-3.jpg|thumb|Cheptsa River</br>Чепца шывĕ Балезинăра]] [[File:Гордино.pdf|thumb|Гордино]] '''XVI — XVII ĕмĕрсенчи Чепца чăвашĕсем''' — вырăс администрацийĕн асаннă вăхăтри докуменчĕсенче чуваша, чуваша арская тата ытти ятсемпе палăракан уйрăм ушкăн. == Асăнусем == * [[1510]], 1522, [[1542]], 1546, 1548, 1615, 1629, 1662 == Хăçан асăнма пăрахнă == [[1678]]-мĕш çул. == Топонимсем == ;Киров облаçĕнче * [[Чуваши (Киров-Чепец районĕ)]] * [[Чуваши (Уни районĕ)]] ;Удмурт республикинче * [[Аслă Чăваш]] * [[Кĕçĕн Чăваш]] == Документ<ref>[https://drevlit.ru/docs/russia/XVI/1500-1520/Gram_arsk_knjaz/text.php Новые грамоты арским князьям на Вятке]</ref> == 1510 г. декабря 18. — Жалованная льготная и несудимая грамота Василия III каринскому татарину Девлечьяру Магмет Казыеву сыну на деревни в Чепецком стане Хлыновского уезда Василей, божиею милостию государь всеа Русии и великий князь владимирский и московский, и ноугордцкий, псковский, тверский, югорский, пермский, болгорский, вяцкий и иных, пожаловал есми Девлечяра Магмет Казыева сына. Что за ним наше жалованье в нашей отчине на Вятке в Хлыновском уезде в Чепетском стану ловля Ивановская Оникиева да деревня Васильевская Юрьчакова, и те де их деревни запустели; да за ним же де жили наши люди чюваша на Якимцове и на Иштиникове. И ож будет так, и яз, князь великий, пожаловал Девлечяра: звати ему в те деревни к себе жити людей из зарубежья, а не из моей вотчины великого княжества. И кого к себе Девлечьяр в те деревни призовет жити людей, и тем людей не надобе моя великого князя дань до письма, доколе Вяцкую землю писцы наши опишут. А наместницы наши хылыновские и их тиуны кормов своих у них не емлют до письма. А кому будет чего искати на Девлечьяре или на его приказщикох и на его слобожанех, ино их судит наш наместник хылыновской сам, а тиун его их не судит. Писана на Москве, лета 7019, декабря в 18 день. А у подлинной грамоты печать вислая красная. Назади у подлинной грамоты написано: Василей, божиею милостию государь всеа Русии и великий князь. ЦГАДА. Ф. 1173. Оп. 1. Д. 861. Л. 9-10. Список 1685 г. <big><Халлĕхе чăвашла куçару çук-ха.></big> == Çавăн пекех == * [[XVI-XVIII ĕмĕрсенчи Хусанçум тата Хусан лешекки чăвашĕсем]] * [[Бесермансем]] == Вуламалли == * Белицер В.Н. К вопросу о присхождении бесермян // Труды института этнографии. 1947. Т.1. * Тепляшина, Т. И. 1968. О смешении терминов «чуваши» и «бесермяне» в письменных источниках. В: Ученые записки ЧНИИЯЛиЭ. Вып. 40: История, этнография, социология: 177–187. Чебоксары: Чувашкнигоиздат. * Тепляшина, Т. И. 1970. Язык бесермян. Москва: Наука. * ИсхаковД.М. Татаро-бесермянские этнические связи как модель взаимодействия булгарского и золотоордынско-тюркского этносов // Изучение преемственности этно-культурных явлений. М., 1980. *Родионов В.Г. Этнокультурные черты и история бесермян как свидетельство болгаро-чувашской преемственности // Болгары и чуваши. Чебоксары, 1984. == Асăрхавсем == {{Асăрхавсем}} {{Чăвашсем}} [[Категори:Чăвашсем]] [[Категори:Вăтам ĕмĕрсем]] 6f99e8nceop2bcbmf687sjnp4eobpx1 10 131145 879578 2026-11-09T19:21:27Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Водопад Вье-ди-Нойва, Мадейра, Португалия» 879578 wikitext text/x-wiki Водопад Вье-ди-Нойва, Мадейра, Португалия bkvzub1csiovrzroz7h322o02doc60p 10 131146 879579 2026-11-09T19:21:47Z Ymblanter 7764 Ҫӗнӗ страница: «Mirador del Velo de Novia, Seixal, Madeira, Portugal, 2019-05-30, DD 67.jpg» 879579 wikitext text/x-wiki Mirador del Velo de Novia, Seixal, Madeira, Portugal, 2019-05-30, DD 67.jpg 6c1agm1bese0x4pgtb1dwj3epf1zevu 0 131147 879582 2026-11-09T21:48:24Z Aslati 36702 Aslati [[Аçтаха]] страницӑн ятне [[Аҫтаха]] ҫине улӑштарчӗ 879582 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Аҫтаха]] 9otfhm262gwf7s2z64u0p2ob4r1uqka 0 131148 879589 2026-11-10T00:18:53Z Aslati 36702 Aslati [[Шурă эрех]] страницӑн ятне [[Шурӑ эрех]] ҫине улӑштарчӗ 879589 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Шурӑ эрех]] 6tr8w3s0et9hovazti1ux02woysi9ov 0 131149 879595 2026-11-10T10:58:28Z Ellodanis5 17302 Ҫӗнӗ страница: « '''Тепляшина Тамара Ивановна''' == Ăслав ĕçĕсем == * Тепляшина Т. И. 1962 Удмуртский язык (образцы диалектных текстов) Глазовский Бесермянский Слободской Тыловайский Шошминский — опросы инно-угорского языкознания М-Л 282-304 * Тепляшина Т. И. О терминах родства у...» 879595 wikitext text/x-wiki '''Тепляшина Тамара Ивановна''' == Ăслав ĕçĕсем == * Тепляшина Т. И. 1962 Удмуртский язык (образцы диалектных текстов) Глазовский Бесермянский Слободской Тыловайский Шошминский — опросы инно-угорского языкознания М-Л 282-304 * Тепляшина Т. И. О терминах родства у бесермян // Тезисы докладов и сообщений Всесоюзной конференции по вопросам финно-угорского языкознания. - Ужгород, 1963. - С. 40 * Тепляшина Т. И. Материалы по бесермянской топонимике // Топонимика Востока. - М., 1964. - С. 133-144. * Тепляшина Т. И. Бесермянские термины, выражающие понятия "мать" и "отец" // Советское финно-угроведение. - 1966. - № 1. - С. 51-56. * Тепляшина Т. И. О смешении терминов "чуваши" и "бесермяне" в письменных источниках // Ученые записки НИИ при СМ Чувашской АССР. - Чебоксары, 1968. - Вып. 40. - С. 177-187. * Тепляшина Т. И. Становление бесермянских фамилий // Советское финно-угроведение. - 1969. - № 3. - С. 189-194. * Тепляшина Т. И. Словообразование в древних личных именах бесермян // Ономастика Поволжья-1. - Ульяновск, 1969. - С. 43-52. * Тепляшина Т. И. Язык бесермян. - М.: Наука, 1970. - 288 с. * Тепляшина Т. И. Бесермянские семейно-родовые имена // Ономастика Поволжья-2. - Горький, 1971. - С. 69-73. * Тепляшина Т. И. О современных бесермянских фамилиях // Структура и история тюркских языков. - М.: Наука, 1971. - С. 187-197. * Тепляшина Т. И. Тюркизмы в бесермянской терминологии родства // Вопросы советского финно-угроведения. Языкознание. Тез. докл. и сообщ. на XIV Всесоюз. конф., посвящ. 50-летию образования СССР. - Саранск, 1972. - С. 28. * Тепляшина Т. И. Удмуртское влияние на патронимию каринских татар // Советское финно-угроведение. - Таллин, 1973. - № 1. - С. 43-47. * Тепляшина Т. И. Наследственные наименования причепецких татар // Советская тюркология. - 1974. - № 4. - С. 78-79. * Тепляшина Т. И. Лично-притяжательные формы бесермянских терминов родства // Вопросы финно-угроведения. - Саранск, 1975. - Вып. 6. - С. 195-200. * Тепляшина Т. И. Топонимия, распространенная в районе расселения бесермян // Вопросы удмуртского языкознания. - Ижевск, 1975. - Вып. 3. - С. 203-228. * Тепляшина Т. И. Древнебулгарские субстратные явления в языке бесермян // Congressus Tertius Internationalis Fenno-Ugristarum. - Tallinn, 1975. - Ps 1. - Р. 562-567. mbt7hytlii1dv4krssph86acxvwobcs 879596 879595 2026-11-10T11:02:05Z Ellodanis5 17302 879596 wikitext text/x-wiki '''Тепляшина Тамара Ивановна''' (1924—2014) == Ăслав ĕçĕсем == * Тепляшина Т. И. 1962 Удмуртский язык (образцы диалектных текстов) Глазовский Бесермянский Слободской Тыловайский Шошминский — опросы инно-угорского языкознания М-Л 282-304 * Тепляшина Т. И. О терминах родства у бесермян // Тезисы докладов и сообщений Всесоюзной конференции по вопросам финно-угорского языкознания. - Ужгород, 1963. - С. 40 * Тепляшина Т. И. Материалы по бесермянской топонимике // Топонимика Востока. - М., 1964. - С. 133-144. * Тепляшина Т. И. Бесермянские термины, выражающие понятия "мать" и "отец" // Советское финно-угроведение. - 1966. - № 1. - С. 51-56. * Тепляшина Т. И. О смешении терминов "чуваши" и "бесермяне" в письменных источниках // Ученые записки НИИ при СМ Чувашской АССР. - Чебоксары, 1968. - Вып. 40. - С. 177-187. * Тепляшина Т. И. Становление бесермянских фамилий // Советское финно-угроведение. - 1969. - № 3. - С. 189-194. * Тепляшина Т. И. Словообразование в древних личных именах бесермян // Ономастика Поволжья-1. - Ульяновск, 1969. - С. 43-52. * Тепляшина Т. И. Язык бесермян. - М.: Наука, 1970. - 288 с. * Тепляшина Т. И. Бесермянские семейно-родовые имена // Ономастика Поволжья-2. - Горький, 1971. - С. 69-73. * Тепляшина Т. И. О современных бесермянских фамилиях // Структура и история тюркских языков. - М.: Наука, 1971. - С. 187-197. * Тепляшина Т. И. Тюркизмы в бесермянской терминологии родства // Вопросы советского финно-угроведения. Языкознание. Тез. докл. и сообщ. на XIV Всесоюз. конф., посвящ. 50-летию образования СССР. - Саранск, 1972. - С. 28. * Тепляшина Т. И. Удмуртское влияние на патронимию каринских татар // Советское финно-угроведение. - Таллин, 1973. - № 1. - С. 43-47. * Тепляшина Т. И. Наследственные наименования причепецких татар // Советская тюркология. - 1974. - № 4. - С. 78-79. * Тепляшина Т. И. Лично-притяжательные формы бесермянских терминов родства // Вопросы финно-угроведения. - Саранск, 1975. - Вып. 6. - С. 195-200. * Тепляшина Т. И. Топонимия, распространенная в районе расселения бесермян // Вопросы удмуртского языкознания. - Ижевск, 1975. - Вып. 3. - С. 203-228. * Тепляшина Т. И. Древнебулгарские субстратные явления в языке бесермян // Congressus Tertius Internationalis Fenno-Ugristarum. - Tallinn, 1975. - Ps 1. - Р. 562-567. lyg5t5zf98drkyjlq9ei4qzj06pxma7